»SgRS

IB

v*

’V '‘-'Mi

■

S

m

II

ma

: m

• :!. E

K

::.

Mp

V..' -    '

t:

r,;

$

4

%

•r

•’i

"i

-

n i

4

-H

sas

JÉ^M.

³ - *.........jj®

;. ••

*

S

•-!

■y- 5

: G

:ÿ}

^Ętmmmgipą -. .mmmmmm

i

■hmMB*

.

•’■•“;■ *?>■ - :■ • •-- •

H

v::

ilh

•P

i

I

-

à

V

s

V':;

■-.

/ / ■

SĘP SU

j^Ägxsgöa»

n

5®ï

M

Sp®

% *

gîté

y

H

lliilllil

ii

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220334

\

. .

.

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

•V

/ * î

.

i"

/■

K#

V*

■- ■ :

1

s

>

i

V

'S»

•■s

i

WIELKA

iii nr

LlUll

Si

ILUSTROWANA.

r)

' ' \ « i.i

2,

WARSZAWA.

ftlakład i Druk S. Sikorskiego, ulica Chmielna Nr 9.

/

<*o

O

:•

r

<*

X

² Æ il

_/& & V "

7^

O

h*

*

à

f

III_ %)<o'b<&

Æ03B0JIEH0 HEH3yP0I0 BapmaBa 17 Iiojih 1891 r.

i

Àkc. Nr. K;²

2

'S

o -r

Armeńska albo Ormiańska literatura’ powstała, jak zapewniają późniejsi pisarze, jeszcze w II stuleciu naszej ery, ale' produkcye z owych czasów, które w większej części miały być treści historycznej, zaginęły wraz z całą poezyą pierwotną. Zresztą do V stulecia język ormiański nie miał jeszcze własnych znaków piśmiennych i podrzędną tylko grał rolę obok syryjskiego, który od wprowadzenia do Armenii chrześciaństwa aż do w. V używany był w sądach, w kościele i na dworze królewskim. To też kroniki Agathangelosa, Fausta Bizantyjczyka i inne . pisma, odnoszone dawniej do w. IV, jak to okazała nowsza krytyka, powstały wprawdzie w tym wieku, były wszakże napisane przez cudzoziemców w ich własnym języku i dopiero później zostały przełożone na ormiański. Dopiero po ułożeniu alfabetu przez Mesroba (Mesropa) około r. 405, jęz. ormiański stał się panującym w życiu publicznem i umysłowem; wtedy też powstała i właściwa 1. o. i wkrótce do takiego doszła rozwoju, że wiek jej powstania nazwano wiekiem złotym. Niemała w tein zasługa była tegoż Mesroba i katolikosa (patryarchy) Izaaka (Sahaga), którzy, dla rozszerzenia w kraju oświaty chrześciańskiej, wysyłali młodych ormian do szkół greckich i syryjskich i przygotowali w ten sposób znaczny zastęp pracowników na polu piśmiennictwa ojczystego. Niektórzy z nich, zachęceni do tego przez owych mecenasów światła, dopomogli im w ukończeniu przekładu Biblii na jęz. ormański; klasyczny ten przekład wydany został krytycznie w Wenecyi (1805, 4 tomy). Po Mesrobie (f 441) najwybitniejszym tego czasu pisarzem był Mojżesz Choreński,

stosunków z Bizancyum, nastąpiła w rozwoju lit, or-skiej znaczna przerwa; ale już w w. VII ruch umysłowy znowu się wzmógł i trwał aż do w. XIII. Całaprodukcya literacka tego długo wiekowego okresu, który wydał wiele dzieł treści religijnej, filozoficznej i historycznej, w znacznej części tłómaczonych z greckiego, ma charakter naukowo-religijny; nawet poezya nie wychodziła poza obręb potrzeb kościoła. Najwybitniejszym uprawiaczem tej poezyi był Grzegorz z Naregu (f 1003), autor „Księgi świętych elegij“ i wielu pieśni, które później weszły w skład „Szarakami“, czyli śpiewnika kościelnego, i do dziś dnia śpiewane są w kościołach ormiańskich. Oprócz niego odznaczyli się: Grzegorz Magister (w. XI), poeta i uczony; Narseä Klajeński (w. XII) z przydomkiem Sznorhali (nadobny), poeta i teolog; Narses Lambroń-ski (w. XII), poeta, kaznodzieja i uczony, i Wardan Wielki (w. XIII), autor bajek, dzieł teologicznych i historyi od stworzenia świata do r. 1267. Po w. XIII, wskutek klęsk narodowych, zadanych Armenii głównie przez mongołów, 1. o. upada; szkoły, niegdyś kwitnące, coraz mniej były uczęszczane i język klasyczny pod wpływem obcych narzeczy uległ zaniedbaniu. Założenie w Wenecyi pierwszej drukarni ormiańskiej w r. 1565 żadnych ożywczych nie miało skutków i dopiero sławnemu Mechitarowi (f 1747) udało się wskrzesić do nowego życia język i literaturę ormian przez założenie w Wenecyi (1717), zakonu mechitarystów (ob.). Zakon ten, którego filie powstały z czasem w kilku innych miastach europejskich, wziąwszy sobie za cel główny podźwignię-cie z uśpienia oświaty i literatury narodowej, z rzadkim zapałem zabrał się do osiągnięcia tego celu: tłómaczenie ważniejszych dzieł literatury europejskiej, uprawa nauk i przysposabianie pracowników dla oświaty i literatury; badanie przeszłości narodowej, jej zabytków życia umysłowego i publikowanie ich we własnej drukarni — oto główne środki,

(f 487), autor historyi Armenii od czasów Hajka, mniemanego praojca narodu ormiańskiego, aż do r.

441; oprócz niego zasługują na wzmiankę: Dawid, przezwany Niezwyciężonym, filozof, który napisał dzieło „O istocie wszech rzeczy“ i „Zasady filozofii“; katolikos Kiud (Giut) i historyk Elizeusz (Jeghisze), który jako naoczny świadek opisał obrazowo walkę któremi mechitaryści do celu zmierzali. Wprawdzie ormian z persami w V stuleciu. W wieku następ- więcej niż sto lat upłynęło, nim ich siejba zaczęła, nym, wskutek utrudnionych pod rządami perskiemi wydawać plony na niwie ojczystej; szereg wszakże.

A L.

Fig. 1. Plan kościoła w Yagliarszabad.

-z-

ÉHÉ

8-----

w®

mm

1-

I,„„f ,r—-A⁽'r

Fig. 2.

uczonych ormiańskich ciągnie się już nieprzerwanie od założenia kongregacji. W w. XVIII odznaczył się pomiędzy nimi Michał Czamczyan, który opracował dobrą historyę Armenii; po nim, w czasach już nowszych, zasłużyli się swoją działalnością: Łukasz Indzidzian, znawca starożytności krajowych, Augeryan (Aucher), Aliszan, Katerdżyan, G. Ajwa-.zowski i wielu innych, między którymi znajdują się i ludzie świeccy. Pod wpływem działalności mechi-tarystów nowoczesna 1. o., w szerszem, narodowem znaczeniu, powstała właściwie 'dopiero w bieżącem stuleciu, rozwinęła się jednak dość prędko i dzisiaj liczy już wielu przedstawicieli, nietylko na niwie naukowej, ale i poetyckiej. Zarzuciwszy język średniowieczny, czyli klasyczny, którym długo jeszcze pisali mechitaryści, pisarze świeccy wzięli się do utworzenia nowego języka literackiego. Język ten dziś ma już ustalone zasady i piszą nim wszyscy bez wyjątku Ormianie. Głównemi ich ogniskami li-terackiemi są: Konstantynopol i Tyfłis, gdzie też wychodzą najważniejsze gazety i czasopisma, których ogólna liczba w r. 1888 wynosiła 40. Najbogatszą i zarazem najoryginalniejszą gałęzią nowoczesnej literatury or-skiej jest powieść, rozwijająca się w kierunku realistycznym prawie niezależnie od wzorów europejskich. Głównymi jej uprawiaczami są: Rafał Patkanian, Raffl, Proszyanc i pani Serpuhi. Mniejszą orygilnalnością odznacza się liryka, w której przeważa ton elegijny. Zastęp poetów ormiańskich jest zresztą dość liczny, a niektórzy z nich, jak np. Rafał Patkanian, Beszyktaszlian, Piotr Duryan i Leon Aliszan, wielką cieszą się popularnością. Literatura dramatyczna, której twórcą jest Gabryel Sundukianc, mało się dotąd rozwinęła, tak, że teatr ormiański w Konstatynopolu i Tyflisie posługuje się przeważnie przekładami. Porównać: P. S. Somal: „Quadro délia storia letteraria di Armenia“ (Wenec., 1827); Neumann: „Versuch einer Geschichte der armenischen Litteratur“ (Lipsk, 1836), Nève: „L’Arménie chrétienne et sa littérature“ (Louvain, 1886).—A. Leist: „Litterarische Skizzen“ (Lipsk, 1886), stanowiące tom II wydawnictwa p. t. „Armenische Bibliothek“, która publikuje przekłady literatury pięknej ormiańskiej. W języku polskim—szkic A. Leista p. t. „Literatura ormiańska“ w „Ateneum“ (1887).

Armeńska sztuka, styl armeński różni się od bizantyjskiego, chociaż równy mu dawnością. Kościoły sięgają IV-go wieku; zbudowane są na podstawie wydłużonego prostokąta, na nim wznosi w krzyż środkowa część budowli, uwieńczona kopułą. Ten zarys krzyżowy planu nie jest zupełnie zgodny z greckim, z powodu krótkości ramion poprzecznych krzyża. Z kopułową częścią . połączone są dużemi łukami od wschodu i zachodu głębokie nisze, z których w jednej mieści się ołtarz wielki, w drugiej—główne wnijście. Są oprócz tego jeszcze nisze od południa i północy, płytsze od poprzednich, połączone z częścią środkową, a stanowiące wnijścia boczne. Wszystkie te wgłębienia są od zewnątrz kształtu wielokątnego, uformowanego głębo-kiemi wcięciami pod kątem prostym. Ten układ murów sprawia, iż całość, pomimo to, że jest poprzerywana małemi narożnemi kopułkami, robi wrażenie ciężkie, cztery zaś narożne, niższe części budowli, są od głównej, środkowej, odosobnione, jak to widać na planie kościoła św. Ripsima w Vaghar-s z ab ad (fig. 1). Winnych kościołach, jak np. w katedrze w Ani (fig. 2), mury nie są tak grube, kopuła zaś spoczywa na czterech filarach, połączonych z innemi występuj ącemi ku wewnątrz filarami za pośrednictwem łuków. Kopuła, spoczywająca na wysokim cylindrze, zasklepiona jest nie kolisto, lecz stożkowato, w ten sposób, że warstwy wyższe zwieszają się ponad niższe, przez co walec w górze staje się coraz grubszym. Wszystkie części, oprócz kopuły, zasklepione są cegłą. Wnętrze ozdobione malowidłami ściennemi. Na zewnątrz kształt krzyżowy uwydatniony jest silnie tern, że część środkowa wysokim stożkowatym dachem jest nakryta, boczne zaś skośnemi, pulpitowemi. Od budowli bizantyjskich różnią się armeńskie tern, że na nie składają się głazy czworościenne i że całość otoczona cokołem, na trzy sto-p n i e wzniesionym, przerwanym tylko portalami. Te ostatnie są niskie, półkolisto zasklepione, o płaskich archiwol-tach, wspartych na półkolumnacli Okna są wąskie, prostokątnie w górze zamknięte. Szczególny rodzaj ozdobienia stanowią wcięcia pomiędzy apsydą a bo-cznemi kaplicami i po bokach portalów bocznych, otoczone zwykle płaskim otokiem. Z tego moty- Plan poziomy katedry w Ani. wu wynika inny,

przeciągający się na wszystkie ściany, a mianowicie: od górnego stopnia cokołu wznoszące się, spłaszczone, półokrągłe, cienkie kolumienki, połączone cienkie-mi archiwoltami. Takież samo ozdobienie otacza też i walec kopułowy, nagłówki i stopy kolumienek, ubogie w formie i ozdobności (fig. 3). Budowa cała w ten sposób uformowana jest pomysłem oryginalnym i dobrze organicznie przeprowadzonym. Ornamentacya atoli wogóle uboga, nieśmiała; wyskoki płaskie, słabo cieniujące się. Wnętrze robi też wrażenie ciężkie, tak, iż dobry nawet rozkład wewnętrzny nie jest należycie uwydatniony. Z ogólnej liczby znanych po dziś dzień form budowlanych przytoczymy niektóre przykłady. W Georgii, oprócz kościoła w Pitkundzie, do najznakomitszych dzieł należy kościół Najśw. Panny w Gelathi, zbudowany pomiędzy rokiem 1089 a 1126. Wydłużony plan wskazuje, iż od zachodu był przysionek przez całą

||I

V/

:Wr

IÏ

IM

11_jaj!

DM

jifL

i,.

szerokość kościoła. Główne części kościoła wysmuklę się wznoszą; kopuła na środku, zgrabna, ściany, rozczłonkowane listwami i fryzem, z łuków utworzonym, przypominają sztukę południową. Kościół

N. Panny w Ach tal a założony był pierwotnie jako trzynawowy, prawie kwadratowy, o kopule, wspartej na ośmiokątnych filarach, wąskich nawach bocznych, trzech apsydach, rozdzielonych od zewnątrz wgłębieniami kątowatemi. Zupełnie podobny jest kościół w Cu be na, tylko że tu trzy apsydy oddzielone są od siebie wewnątrz murami, gdy tam są połączone. Takiż jest kościół w Safara, o czworobocznych filarach podkopułowych i o apsydach, ukrytych w prostokątnych ścianach. O wiele oryginalniej rozwinięty jest plan kościoła w Ala Wer-di, w którym do kopuły głównej od północy i południa przytykają półkopuły. Trzy apsydy wielo-kątne nazewnątrz, dobrze rozwinięte i silnie człon-kowane ; wschodnie ramię jest nieco wydłużone i członkowanemi filarami na trzy nawy podzielone. Przez całą szerokość kościoła idzie przysionek. Z kościołów Armenii na pierwszem miejscu nale-

Ëüi

smm

M3

"T7Ï

•llliliul

JÈ

lllllf“

Tliü

■a

,«>

Fig 6. Katedra w Ani.

źy wymienić kościół klasztorny w Eczmiazinie, który jest Rzymem armeńskim. W planie jest to wielki kwadrat, ponad którego środkiem wznosi się na czterech filarach kopuła. Utworzone przez skrzyżowanie ramiona łączą się z wielką apsydą, wielokątną nazewnątrz i zakończoną w górze wieżyczkami kopu-łowemi. Od strony zachodniej dotyka budowanie w kształcie wieży o otwartym przysionku. Wnętrze ozdobione jest bardzo bogato licznemi malowidłami. Podobny układ, tylko prostszy, posiada kościół w Achpat. Oryginalnego układu jest grobowiec książęcy w temże samem mieście. Z małym kopułowym kościółkiem, zwykłym w tym kraju, łączy się szeroka budowla główna, uwydatniająca się na-zewnątrz jako budynek krzyżowy, wewnątrz zaś stanowiący budowlę ośmiokątną, z której kątów wznosi się ośm łuków, przecinających się i dźwigających wysoką kopułę, zakończoną wysmukłą latarnią, Wogóle-kościoły armeńskie budowane są w kształcie wydłużonych prostokątów, uwieńczonych kopułą. O katedrze w Ani już mówiliśmy; pozostaje jeszcze wzmianka o jednym kościółku w Ani o odmiennym planie. Na podstawie kolistej wznosi się zasklepienie kopułowe. Główna budowla łączy się z sześcioma obok siebie leżącemi wgłębieniami, które od zewnątrz zakończone są prostokątnie. — O rzeźbie-w sztuce religijnej, będącej pod wpływem bizantyjskim, mowy być nie może; malarstwo, jako ściśle-z architekturą związane i posługujące jej wyłącznie, w zupełnej też od niej zależności i w stanowczej ze stylem architektury łączności zachowane być musi, samodzielny więc rozwój onego obecnie jest niemożliwy; ograniczać się ono musi do formuł archaicznych w ściennem zdobieniu religijnem kościołów,, a do motywów wschodnich w ornamentyce.

Armeński język należy do wielkiej rodziny języków indo-europejskich, jak to wykazał Petermann w dziele swojem p. t. „Grammatica linguae arme-niacae“ (Berlin, 1837). Długi czas mniemano, że język ten jest najbliższym grupie indyjsko-irańskiej czyli aryjskiej (Windischmann), albo nawet, że należy do grupy irańskiej (Bopp, Pryd. Miller), uważając go za najbliższy językowi perskiemu, głównie z powodu znacznej w nim domieszki wyrazów, przyswojonych z perskiego. Dopiero nowsze badania wyjaśniły dokładnie stosunek języka a-go do innych pokrewnych; wykazały mianowicie, że język ar. stanowi odrębny dział, osobną grupę języków indo-europejskich, pośrednią pomiędzy grupą indo-irańską, czyli aryjską, i litewsko-słowiańską. Dowiódł tego-

H. Hübschmann w pracy swojej: „Über die Stellung des Armenischen im Kreise der indogermanischen Sprachen“ 1877 r. (w Kuhn’a „Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung“, XXIII, 5—49 i 402 —404), oraz w „Armenische Studien“ (Lipsk, 1883). Potrafił on w słowozbiorze armeńskim wyróżnić od rodzimych wyrazów armeńskich wyrazy perskie, które przejęli armeńczycy od pers'ôw, pozostając przez długie wieki pod wpływem wyższej ich kultury. Wskutek tych badań okazało się, że język arm. bez wyrazów irańskich jest oddzielnym językiem indo-europejskim. Język arm. odznacza się wielkiem bogactwem dźwięków. System samogłoskowy armeński jest tak samo europejskim, jak innych języków tej rodziny; spółgłoski zaś armeńskie mają prócz pewnych odrębnych właściwości i takie, które znajdują się i w innych językach indo-europ. Pomiędzy spółgłoskami np. znajdują się i przydechowe, i wiele syczących; obok spółgł. s, z, ś, ż i ts (c), dz, tś (ć), di, spotykamy tu także przydechowe: tsh (ch), tśh (ch). Nadto język arm. posiada dwojakie r i dwojakie l. Z drugiego l, które zwykle wyraża się znakiem X, wytworzyła się w jęz. nowo-armeńskim spółgłoska powiewna y. Spółgłoska f pojawia się dopiero w nowo-armeńskim i to tylko w wyrazach obcych, przyjętych z języków zachodnich. Przy bogactwie dźwięków razi znaczne ubóstwo dawnych form językowych. Która prowincya starej Armenii była ojczyzną tego języka—nie wiadomo; o gwarach bowiem armeńskich dzisiejszych wiemy bardzo mało, a o dawniejszych prawie nic. Tyle jednak pewna, że już w wieku V po Chr., t. j. w czasach pojawienia się literatury armeńskiej, lud Hajastanu innym mówił językiem; obok bowiem języka klasycznego „piśmiennego“ (grabar) wspominają także pisarze o języku ludowym „świeckim“ (ascharhabar). Ślady narzeczy ludowych, jakkolwiek nieliczne, spotykamy już w dziełach najznakomitszych pisarzów armeńskich z wieku V — VII; od wieku XI coraz więcej ujawnia się w języku piśmiennym wpływ języka ludowego, a w Cylicyi utworzył się nawet pod wpływem tego języka w epoce Rubenidów nowy język kancelaryjny; w języku tym napisana jest kronika Smbat’a z w. XIV. W języku napisów armeńskich ol w. XIII aż do końca wieku przeszłego mamy mieszaninę jęz. klasycznego z ludowym. Jan Erzn-kaci, uczony gramatyk z w. XIV, cytuje w komentarzach swoich do gramatyki Dyonizosa Trackiego nazwy 8-u narzeczy armeńskich, któremi mówiono w różnych miejscach Armenii. Gwary te nie powstały z języka klasycznego, lecz istniały zapewne obok niego już od owych czasów, kiedy język klasyczny żył tylko na dworze panujących, w sądach i w administracyi. Jeżeli język klasyczny był kiedy w ogólnem użyciu, to, sądząc po formach gramatycznych, mogło to być w I-yin albo II wieku przed Chr. Prócz starego języka klasycznego mamy dziś dwie nowe gromady narzeczy armeńskich: wschodnią i zachodnią. Do pierwszej należą gwary ormian rosyjskich i perskich—i tych przedstawicielem byłby teraźniejszy język literacki wschodni o-armeński, który się rozwinął z narzecza ormian astrachańskich, około roku 1840, w instytucie Łazarewów w Moskwie. Język ten używany jest także w Tyflisie. Drugą gromadę tworzą narzecza ormian tureckich, polskich i węgierskich — i tych przedstawicielem jest jęz. literacki zachodnio-armeński, który powstał w Konstantynopolu w początkach wieku XIX. Językiem tym mówią i piszą także mechitarzyści w Wenecyi i w Wiedniu. Dwa te główne języki żyją dziś wyłącznie, tak w prasie peryodycznej, jak i w całej literaturze ormiańskiej beletrystycznej i naukowej. Do ważniejszych różnic głosowych pomiędzy temi dwiema grupami należą:

1) Spółgłoski ciche (tenues) języka klasycznego: p t k c c zachowały po większej części swe brzmienia w gwarach wschodnich, w zachodnich zaś przeszły w odpowiednie głośne (mediae): b d g dz dż; np. wschodnie: patker (obraz), tikin (pani), kapel (wiązać), cov (morze), ćakat (czoło), brzmią w gwarach zachodnich: badger, digin, gabel, dzov, dża-gad. 2) Odwrotnie, spółgłoski głośne języka klasycznego przeszły w gwarach zachodnich w odpowiednie ciche, we wschodnich zaś pozostały po większej części bez zmiany, np. wsch. baklaj (bób), datastan (urząd), gitem (wiem), dzi (koń), dżńr (woda), brzmią w grupie zachód.: paglaj, tadastan, ki-dem, ci, ćur. Podobnie istnieją różnice w formach imiennych i słownych. Najlepszą gramatykę języka wieku złotego literatury armeńskiej napisał po ar-meńsku dr. Arseniusz Ajdynian (Ajtnnean—w Wiedniu 1885). Obszerniejszą, która obejmuje i srebrną epokę piśmiennictwa a-go, wydał A. Bogratuni (w Wenecyi, 1852). Jako najprzystępniejszy podręcznik wymienić należy J. H. Petermanna „Brevis lin-guae armeniacae grammatica, liter., chrestom., cum glossario“ (2 wyd., Berlin, 1872). Z nowszych prac językoznawczych o języku arm. należy przedewszyst-kiem wskazać H. Hübschmanna „Armenische Studien“, I. Grundzüge (Lipsk, 1883). Niemałej wartości są również prace Fryd. Müllera, p. t. „Arme-niaca“, zawierające rozprawy z zakresu etymologii, gloso wni i nauki o formach języka a-go, drukowane w „Sitzungsberichte der Philos.-hist. Classe der

k. Akad. der Wissensch.“ w Wiedniu, począwszy od

r. 1864, tudzież inne jego rozprawy, jak o deklina-cyi imion (1863), o pochodzeniu pisma armeńskiego (1864) i t. d. Także Windischmanna: „Die Grundlage der Armenischen im arischen Sprachstamm“ (Monachium, 1844); Pawła de Lagarde: „Armenische Studien“ (w „Abhandlungen der Göttinger Gesel. der Wissensch. Hist, philos.“, Cl. XXII, 4). Obszerną gramatykę dzisiejszego języka a-go, ze szczególnem uwzględnieniem języka piśmiennego zacli.-armeńs., napisał wymieniony już dr. Ajdynian (Wiedeń, 1866). O gwarach armeńskich, zwłaszcza wschodnich, pisał uczony armeńczyk K. Patkanian (Patkanow), prof. rosyjski („ Hacjrb^oBUHie o ^ianeKTaxi, apMsmcKaro >i3biKa“, Petersburg, 1869), który wydał również nowele brata swego, Rafaela Patkaniana (pseudon. Ach-tamerkean), jako materyał językowy podrzecza na-chiczewańskiego nad Donem („MaTepia.iia ney-'lenia apMHHCKMXT» Haphuiä“, I, Petersburg 1875). Także rozdział o narzeczach armeńskich znajduje się w Cirbieda „Grammaire de la langue arménienne“ par J. Ch. Cirbied (Paryż, 1823). Język ormian polskich badał naukowo nieodżałowany lingwista polski, Jan Hanusz; prace jego wyszły p. t. „O języku ormian polskich“ (W rozprawach wydziału filolog. Akad. Urn. w Krakowie, r. 1886, T. XI, 350—481 i 1889 T. XIII, 214—296): część I zawiera słownik wyrazów, zebranych w Kutach w Galicyi, z języka żywego ormian, mieszkających w tern mieście; część

II—głosownię tej gwary. Głosownia wyszła także w pięknem wydaniu po niemiecku z przedmową prof. Fryd. Müllera, p. t. „Lautlehre der polnisch-armenischen Mundart von Kuty in Galizien, y. Dr Johann Hanusz“. Wiedeń, 1889, stron. 94. (Osobne odbicie z „Wiener Zeitschr. für die Kunde des Morgenlandes“, T. I — III). Ze słowników najlepszy jest „Nowy słownik jęz. armeńskiego“, wyd. w Wenecyi, 1836—37, jakoteż Cachćachiana Słownik armeń.-włoski — „Dizionario armeno-italiano“ (Wenecya, 1831). Niezły też słownik armeń.-angielski Auchera-Bedrossiana (Wenecya, 1875—79). Mechitarzyści wiedeńscy wydali między innemi słownik włosko-fran-cusko-armeń.-turecki (Wenecya, 1871); Dżamdziana (Wiedeń, 1846); późniejszy Eminiana słownik fran.-arm.-turecki (Wiedeń, 1871), oraz słownik niemiec-ko-armeński Goljaviana (Wiedeń, 1884—86, 4 t.). Kapituła armeńska we Lwowie przechowuje w rękopisie obszerny słownik armeńsko-łacińsko-polski,

napisany w r. 1813 przez P. J. Mośora. Jest to kopia dzieła Stefana Rośki (1670—1739).

pospolity (A. vulgaris Willd.,), spotykany bardzo często na miejscach suchych, trawiastych, na wzgórkach. Kwitnie on w czerwcu i lipcu. Jest wysoki na 1—łl/₂ stopy, ma kielich białawy, koronę różową. Bywa czasami hodowany w ogrodach i używany na szlaki, lecz ogrodnicy przekładają nad niego Z a-wciąg nadmorski (A. maritima L.), jako nierównie niższy i na szlaki odpowiedniejszy.

Armessin Mikołaj del’ (ojciec), słynny rysownik i miedziorytnik, (* w Paryżu 1640 r.), wykonał wiele portretów znakomitych ludzi, poprawny miał rylec i bardzo przyjemny. Szczegóły życia jego nie są znane. Najlepsze dzieła jego są: Książę Filip de Bourbon, Henrietta Stuart, jego żona, hr. Estrade, ks. Klaudya Felicitas austryacka, Baltazar Moretus, Paweł Manutius, Lorentz Costa, Jan Guttenberg i wielu innych.—Armessin Mikołaj del’ (syn poprzedź.)—* w Paryżu 1684 r.—f 1755), uczył się u ojca swego, wsławiony rycinami do „Recueil Cro-zats.“ Ryciny jego są bardzo piękne, wszakże, pod względem rysunku kończyn, niedość poprawne. Tablice dla Crozafa są przeważnie podług Rafaela, mianowicie: Portret Rafaela, Kardynał Polus podług tegoż, św. Michał, św. Jan Ewangelista, Chrystus Pan na krzyżu, Marya Panna z Dzieciątkiem Jezus śród krajobrazu i Widzenie Ezechiela. Najlepsze z jego prac są: portrety Coustou Klaudyusza Halle, Filipa Veughel, podług Filipa de Champagne, i Karola Henryka Lota-ryńskiego. Rytował z Watteau Ludwika XIV, Wyspę Cytherę i inne, z Lancret’a i z Boucher’a. Rylca Ar-messin’ôw mamy także portrety polskie: Jana III, Michała Korybuta, Eleonory, jego żony, Stanisława Leszczyńskiego, żony jego, Katarzyny z Opalińskich, córki ich, Maryi, królowej fran., i Stanisława Hozyusza kardynała.

Arm.et y Portaneil Jo ze, współczesny malarz-pejzaźysta hiszpański, rodem z Barcelony. Najbardziej znanemi dziełami jego są dwa obrazy, datujące z wystawy madryckiej 1864 r.: „Pejzaż“ i „'Wieśniaczka z Kampanii rzymskiej “. Oba te obrazy przeszły na

Jan Hanasz i A. A. ii

Armeński kościół, ob. Ormiański kościół.

J. A.

Armentieres, staroż. Armentariae, nazwa licznych miejscowości we Francyi, z nich najznaczniejsze A. w départ. Północnym (dep. du Nord), na samej granicy z Belgią, nad skanalizowaną rzeką Lys (lewy dopływ Skaldy) i na skrzyżowaniu się pięciu linij kolei żelaznych. Znaczenie swe dzisiejsze zawdzięcza wysoko rozwiniętemu przemysłowi tkackiemu (płótna, sukna, wyroby bawełniane) oraz licznym innym fabrykom, jak blicharnie, farbiarnie, garbarnie, młyny, olejarnie, cegielnie, odlewnie żelaza, topielnie łoju, rafinerye soli, walcownie blachy i t. p. Słowem, przemysł to różnostronny i wysoko rozwinięty, roczna bowiem wartość produkcyi wynosi przeszło 130 mil. franków. A. liczące dziś 27,985 m-ców., wspominanem jest już w IX w.; w średnich wiekach rozwijało się szybko, dzięki spławnej rzece, lecz zbyt często ulegało losom wojny. Karol V zbudował tu cytadelę, wielokrotnie zdobywaną naprzemian przez Francuzów i przez wojska cesarskie; ostatecznie od

r. L668, t. j. od pokoju Akwizgrańskiego, należy do Francyi. Z gmachów godnym jest uwagi gotycki kościół z wieżą, zbudowaną na początku XVII stulecia, kolegium i departamentalny szpital dla obłąka-

nych.

And. S

Armer Konrad ( — biedny Konrad), nazwa związku wieśniaków niemieckich, zawiązanego w Wirtembergii, w początku XVI w., pod wpływem ucisku, jakiego rolnicy, szczególniej szwabscy i frankońscy, doznawali od swoich panów. Pewien chłop, imieniem Konrad, wyrzekł razu pewnego, że słusznie nosi swe imię, gdyż w jego nieszczęściu niema „żadnej rady“ (gra słów: Koan Roth, w dzisiejszej niemczyź-nie: Kein Rath). Towarzyszom jego podobał się ten dowcip, więc, utworzywszy związek, nazwali takowy imieniem „Konrad.“ W r. 1514 zaczął się bunt, który wszakże był stłumiony rychło, ponieważ powstańcy nie umieli zachować ani jedności, ani karności. Wódz ich, Jan Wollmar z Beutelsbachu, własność muzeum w Madrycie.

Armfelt Karol Gustaw, generał szwedzki (* 9 listopada 1666, — f 24 października 1736), był wnukiem Eryka Larssona A-a, który 1648 r. otrzymał szlachectwo z rąk królowej Krystyny. Karol 1685 r. wstąpił do służby Ludwika XIV; 1700 r. powrócił do kraju; w czasie wojny rosyjskiej zajmował stanowisko wybitne u boku Karola XII; po porażce pod Połtawą, a za nieobecznością króla, bawiącego w Tur-cyi, bronił walecznie Finiandyi od najścia nieprzyjaciela, lecz pobity przez ks. Golicyna pod Stor-Kyrem (w lutym 1714 r.), zmuszony był do odwrotu. We wrześniu 1718 r, wysłany został przez Karola XH do Nor-

Zginął na rusztowaniu, inni zaś przewódcy pomniejsi u ira rani byli wygnaniem albo chłostą..

Armeria Willd. Z a w c i ą g. Rodzaj należący do rodziny roślin Ołownico waty ch (Pliimbaginaceae).

Posiada on główne cechy wspólne z rodzajem Statice "i winien stanowić właściwie sekcyę tego ostatniego; lecz Willdenow, na zasadzie odmiennego kwiatostanu i całego pokroju roślin, utworzył rodzaj samodzielny. A-e mają kwiaty zebrane w główkę, pokrywą dachówkowatą, suchą, u dołu w kształcie pochewki głąbik obejmującą, opatrzone. Kielich zro-słolistkowy, fałdowany, suchy, w pięć ząbków wy: cięty. Korona pięciopłatkowa, o płatkach w nasa- wegii północnej dla zdobycia Drontheimu, lecz, celu dzie -spojonych. Pręciki do płatków przymocowane nie dopiąwszy, w zlodowaciałych i niedostępnych stro-i im przeciwległe. Owoc—torebka okrągława, tępa, nach większą część wojska od zimna i głodu utraci}, jednoziarnowa, niepękająca, kielichem trwałym okryta. Odtąd do zgonu pełnił urząd komendanta sił zbrój -Znanych jest przeszło 20 gatunków, właściwych Eu- nych Finiandyi szwedzkiej.

‘repie, głównie południowej, Afryce północnej i po .    Armfelty.Gustaw Maurycy hr., mąż stanu

części Ameryce. Są to rośliny zielne, trwałe, o ło- szwedzki i rosyjski (* 1 kwietnia 1757 r. w Juwa, dygach bardzo krótkich, gęsto okrytych równowąs- gubernii Aboskiej—f 19 sierpnia 1814 w Carskiem bierni liśćmi, tworząćemi rodzaj darninek. W naszej Siole), wstąpił 1773 w stopniu chorążego do gwar-fiorze posiadamy tylko jeden gatunek: Za w ciąg -dyi szwedzkiej, wiele podróżował w młodości i czas

Encyklopedva Powszechna ilustr. T. V.

A.

K. G.

jakiś przebywał w Warszawie. W 1780 r. w Spa, najmodniejszem podówczas miejscu kąpielowem, zbliżył się do Gustawa III, który go bardzo polubił i obdarzył kluczem szambelańskim. Towarzyszył odtąd stale królowi w podróżach do Paryża, Włoch (1783—1784) i Petersburga; 1786 r. wysłany z poselstwem do Kopenhagi, 1787 r. otrzymał pułk ny-landzki. W czasie wojny z Rosyą i Danią (1788— 90 r.), gdy nietylko korona, ale i życie królewskie było w niebezpieczeństwie, ważne oddał Gustawowi usługi w walce z partyą zdrajców arystokratycznych, uciekających się do obcej pomocy. A. na czele 12,000 chłopów dalekarlijskich, pamiętnych jeszcze imienia pierwszego Wazy, .a przywiązanych do osoby królewskiej, pobiwszy na głowę duńczyków, roztasował się pod Sztokholmem, gdzie zasiadał wrogi królowi sejm, który pod takim naciskiem nie ważył się pójść śladem buntowniczych konfederatów anial-skich. Wysłany następnie do Finlaudyi, gdzie stryj jego, komendant naczelny wojsk, stary gen. Armfelt, zawiązał był stosunki z dworem petersburskim i, wbrew wyraźnym rozkazom królewskim, zarządził był odwrót wojsk szwedzkich, A., wiernie stojąc przy królu, odznaczył się w potyczkach pod Helsingforsem, Sa-witoipulem i in., gdzie ciężko był ranny. Nagrodzony stopniem geuerała-majora, otrzymał polecenie otwarcia pertraktacyj pokojowych, (w sierpniu 1790). Tu rola jego staje się dwuznaczną. Z jednej strony posłowie angielski i francuski byli w stosunkach z kochanką A-a, Magdaleną Rudenskiöld, której ofiarowali znaczne sumy dla powstrzymania zawarcia pokoju; z drugiej, sam A. odbywał na forpocztach częste konferencye z gen. Igelströmem, dobrym swoim przyjacielem z Warszawy: w rezultacie zawarto pokój w Werelä 14 sierpnia 1790 r., przez A-a podpisany. W 1792 r. ranny śmiertelnie Gustaw mianował A-a komendantem Sztokholmu i członkiem rejencyi do czasu pełnoletności Gustawa IV-go. Wszakże ks. Karol Sudermański unieważnił to postanowienie brata, jako nie opatrzone należycie podpisem, i sam objął rejencyę wraz z opieką nad małoletnim bratankiem. Odtąd datuje się nieprzyjażń A-a do ks. Karola i powiernika jego Reutersholma. Wyprawiony z poselstwem do Neapolu przez rejenta, który chciał się go pozbyć, potrafił jednak A. zdaleka kierować spiskiem (1795), mającym na celu zwrócenie się do ces. Katarzyny o pomoc przeciw ks. rejentowi; eskadra ruska miała przybyć do Sztokholmu dla poparcia usiłowań spiskowców. Rzecz się przedwcześnie wydała, spiskowcy uwięzieni, korespondeneya z nimi A-a przejęta, sam A. w Neapolu aresztowany, lecz przy pomocy konsula Piranesego szczęśliwie ucieka, kryje się w przebraniu po Niemczech, wreszcie w Rosyi, w Kałudze, znajduje schronienie, kiedy tymczasem w Sztokholmie zaocznie jest na śmierć skazany, portret jego do szubienicy przybity, kochanka Rudenskiöld wystawiona pod pręgierzem i w domu roboczym osadzona. W 1799 r.,po wstąpieniu na tron Gustawa IV Adolfa, skorzystał A. z amnestyi, powrócił do kraju. Przypuszczony do łask królewskich, zostaje posłem w Wiedniu i w Paryżu, skąd jednak przez Napoleona wydalony. W wojnie 1806 r. dowodził korpusem szwedzkim w Pomeranii, działał wspólnie z od

działem Schilla, 1807 bronił Stralsundu, gdzie był raniony, 1808 w wojnie z Norwegią miał dowództwo naczelne, lecz samych doznawał niepowodzeń, i usunięty wreszcie, dopiero po zdetronizowaniu Gustawa IV został prezydującym w zarządzie wojskowym (1809). Zdawna nienawistny Karolowi XIII, nielu-biany przez Bernadotte’a, podał się 1810 do dymisyi, zaś 1811 przeniósł się do Petersburga, gdzie niezwłocznie otrzymał tytuł hrabiowski, został mianowany senatorem, prezesem komitetu do spraw finlandzkich, rektorem uniwersytetu w Abo. Wielkie usługi oddał ojczystej swej Pinlandyi, której autonomię umocnił, pozyskawszy sobie zaufanie ces. Aleksandra. Brał udział w pracach prawodawczych, mających na celu urządzenie Litwy, interesował się projektami Ogińskiego; pozyskany przez Burbonów, przyczynił się do ich powrotu na tron francuski w chwili, gdy ces. Aleksander nader na tym punkcie był niezdecydowany. Starszy syn A-a, z hrabiny Jadwigi Delagardie zrodzony, Gustaw Magnus (*1792— t 1850), był generał-lejtnantem armii ruskiej; młodszy Aleksander (* 6 kwietnia 1794 — f 27 grudnia 1875), odznaczył się w czasie wojny 1813 r., 1827 r. porzucił służbę wojskową, 1834 mianowany towarzyszem sekretarza stanu do spraw fini.; od 1842, po śmierci Rebindera, sam został ministrem sekretarzem stanu W. Księstwa. Opracował obowiązującą ustawę sejmową, zmiany w procedurze sądowej i t. p.,—słowem, wiele uczynił dla dobra Finlandyi. Por. autobiografię A-a w „Handlingarrörande Sveriges historia“ (2 t., 1830), Ogiński: „Mémoires“ T. III, 1826; Raumer: „Hist. Taschenbuch“ 1856; Koskinen: „Finnische Geschichte“ 1874; Ordin: „Zdobycie Finlandyi“ 1889 (są tu listy niewyd. A-a, T. I, 151 i nast.), wreszcie nowa obszerna monografia Elofa Tegnérâ: „Gustaf Mauritz Armfelt, Studier ur Armfelts eftertemnade papper“ (3 t., Stokh., 1883—1887).

Armia. Wyraz ten używany bywa w dwojakiem znaczeniu: w obszerniejszem wypada pod nim rozumieć całą siłę zbrojną jakiegoś państwa, jak np. A. niemiecka lub francuska; w ściślejszem oznacza wojsko, z kilku korpusów złożone i połączone pod jednym wodzem naczelnym. Może to być, stosownie do przeznaczenia, A. czynna, rezerwowa, tyłowa, oblę-żnicza; albo odpowiednio do położenia teatru wojny, na którym działa, względem stolicy państwa: A. północna, południowa,wschodnia; albo nareszcie odnośnie do kraju lub terytoryum, które jej służy za teatr: A. włoska, dunajska, reńska; niekiedy także według porządku od ręki prawej ku lewej: A. 1-a, 2-ga lub 3-a; w każdym razie, składając się z dwóch, trzech i do pięciu, a czasem i większej liczby korpusów, obejmując wszystkie rodzaje broni, musi być zaopatrzoną we wszystkie zakłady, czyniące zadość potrzebom ludzkim i bojowym wojska, jak: parki artyleryczne, lazarety, transporty żywnościowe, poczty, telegrafy, z licz-nemi sztabami i zarządami.

Armia Zbawienia. Tak się nazywa sekta, a raczej wielkie stowarzyszenie, założone r. 1865 w Londynie przez pastora anglikańskiego z sekty metodystów, Williama Booth’a. Opiera się ono nie na jakichś nowych dogmatach teologicznych, lecz jedynie na, udoskonaleniu się moralno-obyczajowem, na walce ze złe-

mi skłonnościami, czyli z szatanem, pod najwyższą wodzą Chrystusa—stąd nazwa armii. Zrekrutował ją William Booth z pośród najniższych, najuboższych, najmniej oświeconych, a po części najbardziej upadłych i zdziczałych warstw ludności, które umiał pociągać przedewszystkiem doraźną pomocą materyalną, pociechą i dobrą radą, a następnie dziwaczną, śmieszną nawet, ale potężnie działającą na umysły prosta-cze organizacyą swojej armii, która się dzieli na korpusy i brygady, ma swój sztab generalny, swoich pułkowników, oficerów, podoficerów, sierżantów, tak płci męskiej, jako i żeńskiej, ma koszary, obozy, mundury, chorągwie, orkiestry wojskowe, pobiera żołd regularny, obok prawa awansu na wyższe stopnie, czyni przy tern wyprawy dla zdobycia (moralnego, ma się rozumieć) jakiego miasta, prowincyi lub kraju. Ale obok tego, dla członków Armii posiada William Booth rozmaite instytucye dobroczynne: tanie kuchnie, przytułki lecznicze, biura dostarczające pracy, jednouoc-ne schroniska, oraz stałe koszary, a tym sposobem sektę, z początku lekceważoną i wyśmiewaną, doprowadził do niesłychanego wpływu i rozwoju, jakim się żadna inna w Anglii nie poszczyci. Chlubi się ona 2,000,000 zwolenników, a zdaje się, że liczba ta nie jest zbyt przesadzoną.—Porównaj artykuł D-ra E. M. Trepki w „Ateneum” 1891 za luty, pod tyt. „W czeluściach Anglii” i ob. wyraz B o o th W il-

■t •    *

liam.

Armilla, wyraz łaciński na oznaczenie tego przedmiotu, który u nas nazywa się powszechnie bransoletą (z fr. bracelet), dla braku wyrazu swojskiego, gdyż naramiennik lub naramiączko nie to samo znaczy. Strój ten od najdawniejszych czasów, bo jeszcze od przedhistorycznych, jak wskazują wykopaliska, używany był od persów i medów do gallów; ma on też swą historyę etnologiczną i kulturową, która na innem miejscu opisaną będzie, tu zaś wyłącznie zajmuje nas A. rzymska ze złota lub bronzu, używana zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety. Istniała ona w Italii jeszcze przed utworzeniem się osady rzymskiej, Liwiusz bowiem (I, 11) wspomina o niej, jako o składowej części narodowego stroju sabinów. Był czas, kiedy w Rzymie dawano ją za waleczność wojskowym (Liv. X, 44), na pamiątkę i do noszenia w dnie uroczyste, na podobieństwo dzisiejszego orderu. Kiedy przestała być udzielaną w tym charakterze, kiedy mianowicie przestała być oznaką dystynkcyi, a stała się tylko przyczepką do stroju i zarzucili ją mężczyźni, niewiadomo; to tylko pewna, że z biegiem czasu nietylko nie zdobiła mężczyzny w oczach surowej opinii, ale przeciwnie, Armillati,t. j. noszący A-e, uważani byli za niewieściuchów, za parweniuszów, za złotą młodzież, małpującą obyczaje wschodnie; takie zwłaszcza zdanie przebija z satyr Petroniusza, z epigramatów Marcyalisa, ze Swetoniusza w „Neronie” i „Caliguli.” Inna rzecz co do kobiet. Te zawsze pozostały przy A-i, bez wywoływania zarzutów. Strojnisie nosiły nie jedną tylko A-ę, lecz kilka: powyżej pięści, na mięsistej części ramienia, na nogach powyżej kostki. Ubierano też w A-e

ii

Fig. 4. Armilla.

K. K.

oś,

psy, czepiając im je na szyi, a wtedyi pies zwał się „armillatus”. (Rich. „Słownik starożytn.’).

Armiilarna sfera (co znaczy właściwie kula obrączkowa), przyrząd astronomii przedteleskopowej, służący do oznaczania położenia gwiazd. Była ona kom-binacyą kilku kół, które mogły być ustawiane odpowiednio do zasadniczych kół sfery niebieskiej, tak, że przedstawiała jakby przezroczystą sieć globusa niebieskiego. Używał jej Hipparch, a może już przez astronomów chaldejskich wynalezioną została; ostatnim zaś z astronomów, który się nią posługiwał, był Tycho Brahe. A-ą sferę tego ostatniego właśnie przedstawia załączona rycina, która o budowie i użyciu całego przyrządu daje dostateczne pojęcie: CD jest to oś przyrządu, która mogła być zwracaną ku gwieździe biegunowej, zatem ustawianą w kierunku osi świata. Koło EBC, przechodzące przez tę

jS"

SÉI

OM

Fig. 4. Armillarna sfera.

przedstawia południk, koło BQN, do osi prostopadłe, wyobraża równik, koło MLK stanowi południk ruchomy. Do najwyższego punktu koła EBC przyczepiony jest sznurek z ciężarkiem, dający kierunek pionu i ułatwiający należyte ustawienie przyrządu. Aby oznaczyć zboczenie danej gwiazdy, t. j. odległość jej od równika, obracano południk ruchomy MLK i posuwano jeden z dwu przezierników, czyli dioptr, M i Q, na południku tym osadzonych, tak, aby przez przeziernik ten i przeziernik stały A, można było gwiazdę tę widzieć; wtedy łuk na południku MLK, zawarty między równikiem a prze-ziemikiem ruchomym, dawał oczywiście zboczenie gwiazdy. Na równiku zaś odczytać można było od K do E kąt godzinny gwiazdy, skąd znano jej wzno-

szym.

Armilustrium. Uroczystość doroczna w Rzymie, odbywana 19 października dla oczyszczenia broni. Obywatele z bronią zbierali się na placu, zwanym także A., na górze Awentyńskiej, nieopodal od Lau-retum i tam, przy dźwięku surm, składali ofiary.

K. K.

A l'ol.

Bzenie się proste. Gdy koło BQN miało kierunek eklip-tyki, przyrząd nazywał się astrolabium (ob.) i służył do odczytywania współrzędnych gwiazdy, odniesionych do ekliptyki, t. j. jej szerokości i długości. Astronomowie arabscy budowali przyrządy te w wielkich wymiarach, co im pozwalało łuki z większą dokładnością odczytywać, jednakże już Hipparch i Ptolemeusz, przy pomocy swych A-ch s-r, odczytywać mogli większe przynajmniej nierówności w ruchu słońca, księżyca i planet. Z odkryciem lunet A-e sfery ustąpić musiały miejsca przyrządom dokładniej-

S. K

(Liwiusz, XXVII, 37).

Armingaud Juliusz (* wBayonnie 3 maja 1820

r.) znakomity skrzypek francuski. Wraz z Leonem Jacquard, E. Lalo i Mas założył sławne stowarzyszenie kwartetowe, mające przedewszystkiem na celu wykonywanie ostatnich kwartetów Beethovena. W 1855 roku objechał ze swymi towarzyszami całe Niemcy, budząc zachwyt mistrzowskiem wykonaniem arcydzieł muzyki kwartetowej. Przez wiele lat spełniał obowiązki pierwszego skrzypka w teatrze Wielkiej opery paryskiej. Jego kompozycye na skrzypce odznaczają się niepospolitą świetnością stylu.

Arminianizm, sekta religijna, zwana także no-wo-pelagianizmem, pochodząca od Arminiusza, przeciw któremu walczył Gomar, teolog holenderski, potępiona w Holandyi na synodzie w Dortrechcie (1618 — 1619) i we Erancyi na synodzie w Alais (1630), jako przeciwna dogmatowi kalwinistów o przeznaczeniu. Arminianie holenderscy, w przeważnej ezęści, nie uznali za słuszne tego potępienia i odstąpili od kościoła państwowego—tym więc sposobem A. był zarazem i doktryną teologiczną, i sektą, która, skutkiem okoliczności, w jakich się rozwinęła, przez pewien czas łączyła się ze stronnictwem politycznem. Kalwin w swojej „Ustawie Chrześciań-skiej“ (ks. III), powiada: „Zowiemy przeznaczeniem przedwieczny wyrok Boga (decretum), przez który On postanowił, co chciał uczynić z każdym w szczególności człowiekiem;, nie wszystkich bowiem stworzył w jednakowych warunkach, ale jednych z góry przeznacza (praeordinatur) na żywot wieczny, drugich na wieczne potępienie“. Wobec tego, uczynki ludzkie nie mają najmniejszego znaczenia. Doktryna ta przez długi czas była dogmatem kalwinistów, później wszakże między teologami powstały z jej powodu gorące spory, wynikłe z subtelnego zaciekania się nad tern: kiedy mianowicie Bóg przeznaczył człowieka na zbawienie lub potępienie? Jedńi utrzymywali, że jeszcze przed upadkiem (lapsus) Adama—i ci się nazywali supralapsarystami, drudzy, że dopiero po tym upadku—i to byli infralapsaryśei. Wpośród tych sporów, które wielką wrzawę sprawiały, Ryszard Koornhert, mieszczanin amsterdamski, który i na konferencyach prywatnych, i w dysputach publicznych obstawał za tolerancyą dla wszelkich kultów, wystąpił przeciwko samemu dogmatowi predestynacyi. Było to właśnie w czasie, gdy Arminius został wezwanym na katedrę profesorską do Amsterdamu (1588). On-to otrzymał od konsy-storza tego miasta polecenie odpowiedzieć, zarówno Koornhertowi, jako i pastorom infralapsary-s t o m z Delftu. Arminius zabrał się sumiennie do tej sprawy, a pilnie ją zbadawszy, przechylił się ku zdaniu, które był powinien odeprzeć: uznał, że zbawienie jest oznajmione i ofiarowane wogóle wszystkim ludziom, i że jedynie przez uczynki swoje człowiek je przyjmuje, albo odrzuca. Powołany potem (1603) na profesora do Lejdy, znalazł tam zażartego przeciwnika w koledze swym, Gomarze, który go oskarżał o pelagianizm, sam przez niego oskarżony o manicheizm, jako rozdzielający ludzkość na dwie części, z góry już przeznaczone nieodwołalnie- jedna dla Boga, druga dla szatana, a zarazem czyniący Boga sprawcą złego i grzechu. Od tych dwóch zapaśników obrońcy dogmatu predestynacyi nazywali się Gomarystami, a ich przeciwnicy Arminianami. Arminius umarł w r. 1609, wprzód nim kontrowers wyszedł z granic dysput teologicznych na inne pole; lecz w rok potem A-ie podali stanom holenderskim apologię, wykładającą ich naukę, p. t. „R e m o n-strantia“ (stąd pochodzi ich nazwa—Remonstran-tów), której główne punkta były następujące: 1) Bóg od wieków postanowił zbawić tych, o których przewidział, że do końca zachowają niewzruszoną wiarę w Jezusa; postanowił zaś potępić tych, o których wiedział, że w tej wierze nie wytrwają. 2) Chrystus za wszystkich ludzi umarł, lecz w dobrodziejstwach śmierci uczestniczyć mogą tylko ci, którzy weń wierzą. 3) Żaden człowiek nie może sam przez siebie zdobyć tej wiary; ludzie bowiem, z natury już niezdolni do czynienia albo pomyślenia czegoś dobrego, muszą być przez Ducha św. odrodzeni przed Bogiem. 4) Łaska Boża jest przeto dla każdego konieczna i przez nią tylko wszystko dobre poczyna się, odbywa i dokonywa. 5) Kto z Chrystusem przez wiarę jest połączony, ten ma dość siły do przezwyciężenia pokus do złego i ponęty grzechu. (Łaskę jednak, jak później twierdzili, może człowiek utracić przez grzech). Gomaryści odpowiedzieli krytyką bardzo gwałtowną na tę remonstrancyę i dlatego się zwali kontraremonstrantami. Zapaliła się walka w całym kraju: kaznodzieje szermowali z sobą na kazalnicach, lud wyprawiał bijatyki po placach publicznych, niezgoda zawrzała w łonie rodzin, w życiu prywatnem i publicznem, majtkowie nawet na okrętach szli na pięście, a wszystko rozprawiało o łasce i przeznaczeniu. Odbywały się liczne kon-ferencye celem pogodzenia zwaśnionych, lecz wszystko bezskutecznie, aż wreszcie w r. 1614 stany państwa wszelkich dysput co do tej kwestyi zakazały, lecz już, na nieszczęście, było zapóźno: cały naród podzielił się na dwa stronnictwa, z których republikańskie z Arininianami, oranżyści zaś z Gomarystami trzymali. Pierwsi mieli jednak pewną przewagę, dopóki do Gomarystów nie przyłączył się sam statuder, Maurycy, książę Oranii. Ten znakomity wojownik nie zaciekał się w subtelności teologiczne i wyznawał wyraźnie, że „o łasce Bożej nic nie wie, czy jest białą, czy szarą“. Obchodziła go wyłącz-

SRBfc

=====

Nap

î - • ■-

Hsfcss:

ggjggp!

Wjfjgg

«Bi

H UV«.

pi

nie strona polityczna A-u, mianowicie: dążność republikańska, jemu osobiście niedogodna, gdyż pragnął posiadać jak najrozleglejszą, bodajby monar-chiczną władzę. Zwolennikiem A-u był Oldenbarne-veldt (ob.), organizator rządu arystokratycznego Stanów Jeneralnych. Rozpoczynając z nim walkę śmiertelną, Maurycy zwołał za radą Gomarystów synod narodowy w Dortrechcie, lecz przed zebraniem jego objechał wszystkie miasta, pozrzucał urzędników, sprzyjających A-owi, wreszcie uwięził Oldenbarne-veldt’a. Na synod, który się ciągnął od 13 listop. 1618 r. do 9 maja 1619-go, zjechali się teologowie z Holandyi, Anglii, Hessyi, Palatynatu, Bremy i Szwaj-caryi, ale że ich za nic nie miano, opuścili niebawem posiedzenia, zaprotestowawszy przeciw wyrokom, jakie ich oskarżyciele i przeciwnicy wydaćby mogli. Rozumie się, że protestacya ich była odrzucona, oni sami potępieni i na pozbawienie urzędów kościelnych i godności akademickich skazani. Wślad za dekretem kanonicznym poszło srogie prześladowanie. Wielu wygnańców schroniło się w Szlezwi-gu, gdzie w założonem przez nich mieście Frede-richstacie dotąd się utrzymuje niewielka gmina ar-miniańska. Prześladowanie to osłabiło partyę ar-miniańską, a niemało też na jej szkodę wpłynęło przechylenie się ku Socynianizmowi. Wprawdzie po śmierci Maurycego (1725) lepsze czasy nastały, brat jego bowiem i następca, Henryk, pozwolił Ar-minianom r. 1630 wracać do kraju i otwierać nawet zbory i szkoły; mimo to wszakże liczba ich ciągle się zmniejszała, tak, iż obecnie niema ich w Holandyi więcej nad ośm tysięcy. Analogiczne z A-em i Gomaryzmem agitacye objawiły się około tegoż czasu i między protestantami we Francyi. — Uyten-bogaert: „Historya kościoła od r. 400 aż do synodu Dordrechckiego“, po holendersku, 1619 i 1647. — Limborch: „Relatio historica . . . controversiarum in foederato Belgio“, 1715. — G. Brandt: „Historia re-formationis belgicae“, 1671—1704. — Regenboog: „Geschichte der Remonstranten“, w tłómaczeniu nie-mieckiem, 1781 (po holendersku wyszła 1774). — Ypey i Dermont: „Historya Kościoła reformowanego niderlandzkiego“, po holendersku, 1819 — 1827. — „Grande Encyclopédie“ Ladmirault’a.    *

Arminiusz (Armin albo Hermann u niem-ców), syn króla cherusków, Segimera (* 16 r. przed Chr.—f 21 po Chr.). Wzięty dzieckiem do Rzymu wcha-rakterze zakładnika, przebył A. z odznaczeniem rzymską szkołę wojenną i otrzymał godność obywatela i rycerza rzymskiego. Pod dowództwem Saturnina walczył A. przeciw germanom i pozyskał w zupełności zaufanie rzymian. Podobno jeszcze podczas pobytu w Rzymie powziął A. zamiar uwolnienia swojej ojczyzny z pod panowania rzymskiego, pod którem, wskutek zwycięstw Druzusa (ob.), znajdował się wtedy cały kraj między Renem, Elbą i Salą. Prawdopodobniejszem jest jednak, że dopiero po powrocie do kraju widok powszechnego niezadowolenia i niechęci, z jaką germanie znosili surowe rządy Kwintyliusza Warusa (ob.), następcy Druzusa, i jego bezwzględną romanizacyę kraju, nasunął A-owi myśl zjednoczenia drobnych ludów germańskich i zbudowania dla siebie na gruzach rzymskiej władzy jednolitego i mocnego państwa germańskiego. Dla dopięcia swego celu zaczął A. wcześnie jednać sobie chattów, sykambrów, marsów, brukterów oraz pomniejszych książąt germańskich i utworzył tajny związek, którego zadaniem było przysposabiać lud do rychłej walki z rzymianami. Z drugiej strony, usiłował A. uśpić czujność rzymskiego wielkorządcy i wzbudzić w nim jak największe ku sobie zaufanie. Udało mu się to w zupełności przy pomocy dobrze udawanego spokoju i zupełnego zadowolenia z rządów Warusa. Wszystko było gotowe do rozpoczęcia walki. Pozostawało tylko wyprowadzić rzymian z ich mocnych obozowisk. Gdy więc A. urządził w tym

I i

.■•taagriśS:

PHiP»

mäm

Mi

! pfSiws

mmĘSoMM

r- ej

tM

Fig. 6. Pomnik Arminiusza na Grotcnbergu pod Detmoldem.

celu powstanie pewnego oddalonego plemienia germańskiego i zawiadomił o tern Warusa, ten ostatni bez cienia nieufności opuścił swoje stanowisko i z trzema legionami wyruszył w głąb’ puszcz i moczarów germańskich. Wiara rzymian w wierność i spokój germanów była tak wielką, że nawet ostrzeżenie Segesta, zwolennika panowania rzymskiego, o uknutym spisku pozostało bez żadnego skutku. Wojsko rzymskie ciągnęło, jak przez kraj przyjacielski, bez żadnych ostrożności; między legionami były przerwy, zajęte przez tabory, utrudniające komunikacyę między oddziałami. A. dowodził tylną strażą, składającą się z posiłków germańskich, i pod pozorem gromadzenia sił, pozostał ze związkowymi książętami

T. S.

w tyle za wojskiem. Tymczasem na rozkaz A-a zbierały się po lasach tłumy germanów, po bokach i z przodu armii rzymskiej, i posuwały się równolegle z nią, czekając chwili dogodnej, żeby wypaść z zasadzek i rzucić się ze wszystkich stron na nie-spodziewających się żadnego niebezpieczeństwa rzymian. Gdy 10 września 9 r. po Chr. armia rzymska weszła w tak zwanym lesie Teutoburskim w głęboką i błotnistą dolinę, położoną niedaleko od Detmol-du, przy uściu rzeki Almy do Lippy, ujrzała wszystkie okoliczne pagórki osadzone przez germanów. Miejscowość nie jest z pewnością znana; dawniej upatrywano ją w okolicy Minden, lecz więcej prawdopodobieństwa ma za sobą uście rz. Almy do Lippy, w pobliżu Detmoldu. Zaczęła się bezładna bitwa, w której rzymianie, rozciągnięci na znacznej przestrzeni i oskoczeni ze wszystkich stron, z trudnością stawili opór liczniejszemu i zaprawionemu do leśnego boju przeciwnikowi, na którego czele stanął otwarcie A. Pierwszego dnia jednak opór wojska rzymskiego był o tyle skutecznym, że noc przepędzono w obozie,urządzonym jeszcze zgodnie z przepisami rzymskiej sztuki wojennej; nazajutrz ruszono naprzód wśród ciągłego boju, żeby się wydostać z lasu. Ślady obozu, rozbitego pod koniec drugiego dnia bitwy, świadczyły już o zupełnem wycieńczeniu rzymian. Gdy zaś na trzeci dzień deszcz ulewny utrudnił do reszty opór legionów, bitwa przeszła w rzeź, w której cała prawie 24,000-na armia rzymska zginęła. Warus przebił się własnym mieczem; niewielka tylko liczba rzymian dostała się do niewoli. Germania była wolną. Czyn zdradziecki A-a usprawiedliwiają zwykle niemożnością zwalczenia rzymian wstępnym bojem, oraz potęgą nienawiści germanów do przymusowej romanizacyi. Straszny los spotkał z ręki A-a rzymskich jeńców wojennych. Zabijano ich na ołtarzach bogów, wieszano na drzewach; urzędnikom, którzy szczególnie dali się we znaki germanom, sądząc ich sprawy według zasad obcego duchowi germańskiemu prawa rzymskiego, poucinano języki; na wpół spalone i schowane przez rzymian zwłoki Warusa wydobyto i sponiewierano. Działalność A-a podczas pięciolecia, oddzielającego bitwę w lesie Teutoburskim od powtórnego podbicia Germanii przez rzymian, mało jest znaną. Nie umiał on skorzystać ze zwycięstwa, nie przekroczył Renu i tracił czas na zdobywaniu kastelów rzymskich oraz na sporach z teściem swoim, Segestem, którego córkę, Tusneldę, porwał i zaślubił wbrew woli ojca. Z chwilą wkroczenia do Germanii Germanika (ob.), syna Druzusa (14 r.), zastajemy A-a w wojnie z Segestem o Tusneldę, odebraną przez ojca mężowi i trzymaną prawie w niewoli. Za ukazaniem się rzymian, A. cofnął się w lasy, burg Segesta został zdobyty, Tusnelda dostała się do niewoli i poszła później za wozem tryumfalnym zwycięzcy, gdy tymczasem mąż jej usiłował raz jeszcze zgromadzić germanów dla ostatecznej walki z wrogiem. Udało mu się to w części, tak, że jednemu oddziałowi armii rzymskiej, dowodzonemu przez legata Cecynę (ob.), o mało nie zgotował losu legionów Warusa. W stanowczej jednak bitwie, stoczonej z samym Germanikiem pod Idistaviso, A., jakkolwiek nie został zwyciężony, ale przekonał - się

o niemożności obronienia przed rzymianami całej Germanii. Uwolniony od najniebezpieczniejszego swego przeciwnika przez odwołanie Germanika do Rzymu, A. przystąpił znowu do skupiania sił całej Germanii w swoich ręku i z powodzeniem walczył w tym celu z królem markomanów, Marbodem (ob.), gdy padł ofiarą spisku, powstałego w łonie najbliższego swego otoczenia w 21 r. po Chr. Tacyt (Ann. II, 88) temi słowy kończy swoją opowieść o bohaterze germańskim: „A., dążąc do władzy królewskiej, poruszył przeciw sobie miłość swobody w narodzie i zginął z ręki swoich bliskich. Był on bezwątpienia wybawicielem Germanii i to takim, który wyzwał do walki Rzym nie w początkach jego istnienia, jak inni królowie i wodzowie, ale w chwili największego jego rozkwitu. Żyje on po dziś dzień w pieśniach ludów germańskich, nieznany greckim dziej opisom, którzy swoje tylko podziwiać umieją, i mało znany nam, rzymianom, którzy wynosimy pod niebiosa dzieje starożytne, nieciekawi świeższych wypadków“.—Tac. Ann. I, 55—70. II, 7—23, 45, 46, 88.—Strabo: Rer. Geogr. VII, 1, 2. — Roth: „Hermann und Marbod“, 1807. — König: „Armin der Cherusker“, 1870. — Bottger: „Hermann der Cheruskerfürst“.—Paul Hoe-fer: „Die Varusschlacht, ihr Verlauf und ihr Schauplatz“, Lipsk, 1888. — F. Dahn: „Urgeschichte der germ. und rom. Völker“, B. I.

Arminmsz, Harmensen albo Hermanns Ja-kób, sławny teolog holenderski (* 1560 w Oudewa-ter—f 1609 w Lejdzie). Osierocony w leciech młodocianych przez ojca, z zawodu nożownika, znalazł, dzięki zdolnościom swoim, opiekuna w księdzu katolickim, Emiliuszu, potajemnym zwolenniku reformy; ale śmierć mu i tego protektora zabrała, wprzód nim jeszcze ukończył swoje studya w Utrechcie. Wtedy zajął się jego losem Rudolf Snęli, który zabrał go z sobą do Marburga, gdzie był profesorem matematyki (1575). Gdy A. odbywał swe nauki w tern mieście, hiszpanie splądrowali Oudewater, gdzie wymordowali mieszkańców, a w ich liczbie matkę, siostrę* i braci jego. Wkrótce potem powrócił do Holandyi, aby się dalej kształcić w Rotterdamie, a następnie w nowozałożonym uniwersytecie w Lejdzie; w r..ku zaś 1582 otrzymał od rajców amsterdamskich sty-pendyum na wyjazd do Genewy, gdzie przez pewien czas słuchał wykładów Teodora Bezy, który naon-czas komentował List Pawła apostoła do rzymian. Powiadają, że ten profesor upominał go po przyjacielsku, jak sam niegdyś upominany był przez Kalwina, aby nie dowierzał nowościom i strzegł się przed zuchwalstwem rozumu. Źle widziany w Genewie,, jako zwolennik zapalony filozofii Ramusa, musiał A. przenieść się do Bazylei, gdzie tak wielkie miał powodzenie, iż mu fakultet ofiarował doktorat teologii^ lecz dwudziestodwuletni młodzian był tak skromnym, że się od zaszczytu tego uchylił. Powróciwszy na. dalsze studya do Genewy, udał się wkrótce potem do Padwy, żeby słuchać wykładów słynnego Jakóba. Zabarelli, spędził sześć miesięcy we Włoszech i zwiedził Rzym. Podróż taka w epoce owej, odbyta przez protestanta, uważaną była za dowód niepodległości umysłu, graniczącej albo z brakiem rozsądku, albo> z indyferentyzmem, to też na A-a ściągnęła podej-

I.

p'~

Fig. 7. Armiński Franciszek.

rżenia i oskarżenia, które odstręczyły od niego wielu protektorów dawniejszych, a przeciwnikom jego broń pożądaną przeciw niemu podały. Zarzucano mu, że całował stopy papieża, że się ubiegał o to, aby być przedstawionym Bellarminowi, że się związał z jezuitami, a nawet się odprzysiągł reformacyi. Mimo to wszakże r. 1588 został zamianowany pastorem w Amsterdamie, gdzie zdobył sobie wielką wziętość, jako kaznodzieja wymowny, i pozyskał względy swego kościoła. W tem-to mieście powziął on i wypowiedział po raz pierwszy takie zdanie o prede-stynacyi (ob.), które cokolwiek przekształcało, u właściwie wprost obalało ten dogmat kalwinizmu. W r. 1603 powołany na katedrę profesorską do Lej--dy, gdzie zastąpił Franciszka Juniusa, wkrótce wszedł w styczność, a wślad za tern w spór zagorzały z kolegą swym, Gomarem, żarliwym i gwałtownym stronnikiem ścisłego kalwinizmu. A., napastowany przez Gomara, bronił się, rozwijając swoje poglądy, a doktrynę swojego przeciwnika nazywając manicheizmem. Z tego sporu powstała sekta, która wprawdzie dopiero po śmierci A-a rozdwoiła kościół reformowany i wywołała zaburzenie w całej Holan-dyi, od niego wszakże wzięła nazwę Arminiamizmu (ob.). Według świadectw współczesnych, A. miał być człowiekiem obyczajów nieposzlakowanych, pobożności łagodnej, szczerej, umysłu podniosłego, oddanym całą duszą nauce, którą za prawdziwą uznawał, lecz zbyt drażliwym na napaści, zwrócone przeciw jego charakterowi, skłonniejszemu do dyskusyi teoretycznej, niż do walki. Oskarżenia, ciągle wznawiane, niby to z powodu jego pobytu w Rzymie, całe życie mu zamroczyły, a zaś szermierka, którą musiał prowadzić w sprawie predestynacyi, zgon jego przyśpieszyła. Dzieła A-a wyszły w Lejdzie 1629 roku. Żywot jego opisał Gaspar Brandt, syn Gerarda Brandta, historyka reformacyi w Holandyi, w książce wydanej w Lejdzie 1724 r., przedrukowanej 1725 z dopiskami Mosheima.    *

Arminski Franciszek, astronom polski (* 2 października 1789 w Tymbarku, w górach Karpackich—f 14 stycznia 1848 r.). Straciwszy wcześnie rodziców, wychowany był u wuja, Przyborowskiego, gdzie wszakże tylko dzięki podstarościemu nauczył się czytać i pisać, mając zaś zaledwie lat ośm, zagrożony za przewinienie chłostą, uciekł do Krakowa, gdzie znalazł przytułek w klasztorze Pijarów i gdzie się kształcił w szkole normalnej, a następnie w gimnazyum; tam też ukończył pierwszoletnie kursa filozofii i matematyki. Przybywszy do Warszawy za czasów Księstwa Warszawskiego, znalazł opiekę w domu marszałka Linowskiego, utrzymywał się zaś z lekcyj prywatnych i pracował dalej nad matematyką, korzystając z wykładów w Szkole inżynierów, a po za nią—Liveta, profesora Szkoły aplikacyjnej. Oszczędziwszy pewien fundusz, udał się w r. 1812 do Paryża, gdzie zdołał zyskać poparcie Delambre’a i Arago i uzupełnił swą znajomość astronomii teoretycznej i praktycznej. W roku 1814 rząd francuski ofiarował mu stanowisko dyrektora nowo założonego obserwatoryum na wyspie Isle de France; gdy wszakże Adam Czartoryski i Kalasanty Szaniawski zapewnili go o ważności służenia krajowi i wyrobili mu u władzy edukacyjnej utworzonego wtedy Królestwa Polskiego stypendyum 3,000 złp., pozwalające mu rok jeszcze pozostać w Paryżu, odrzucił propozycyę francuską. Po zwiedzeniu więc ob-serwatoryów angielskich, wrócił do Warszawy 1815 roku, gdzie pierwotnie wykładał matematykę w liceum i w kolegium pijarskiem, ale już w roku 1816 mianowany został profesorem astronomii na mającym się otworzyć wydziale filozoficznym uniwersytetu, tymczasowo zaś rozpoczął wykłady dla kandydatów, których władza edukacyjna zamierzała wysłać za granicę, dla wykształcenia się w matematyce. W uniwersytecie, oprócz astronomii, wykładał różne działy matematyki, rachunek różniczkowy, całkowy, wa-ryacyjny. Przedewszystkiem wszakże gorliwie zajął się sprawą założenia w Warszawie obserwatoryum, które jego wyłącznie zabiegliwości powstanie swe zawdzięcza. Pierwsze narzędzia, jak koło południkowe, przyrząd paralaktyczny, heliometr i in., już w roku 1816—1818 zamówione zostały u Reichenbacha, zegary zaś i chronometry u zegarmistrza warszawskiego Gugenmusa; wszakże dopiero w r. 1820 rozpoczęto budowę gmachu, który niezupełnie odpowiedział żądaniom A-go, budowniczowie bowiem, Eigner i Kado, stosować się musieli do wymagań artystycznych ministra oświecenia, Potockiego, oraz do istniejących już w tern miejscu zabudowań dawniejszych. Do u-stawiania p r z y r z ą-dów przystąpić można było dopiero w roku 1824, w czem A-u dopomagali najprzód Józef Bełza, następnie zaś adjunkt obserwatoryum, St.

Janicki; obserwacye prawidłowe r o z p o-cząć wreszcie można było w r. 1825. Do obserwatoryum przybyły nowe narzędzia, jak nowa luneta achromatyczna, teodolit, deklinatoryum magnetyczne, mikrometry i in.; miejsce adjunkta po Janickim zajął Jan Baranowski.W r. 1826 uregulował A. ostatecznie zegary, w r. 1827, na podstawie obserwacyi odległości zenitalnych różnych gwiazd, oznaczył błąd kulminacyi, zgięcie lunety południkowej przy ukośnem jej względem poziomu położenia, wreszcie szerokość geograficzną Warszawy: 52°13'

1.54". W r. 1828 oznaczoną została długość geograficzna Warszawy, która się okazała względem Paryża 18° 48' 7.5", albo w czasie 1 godz. 15 min. 12.5 sek.; w tymże roku ukończono ustawianie na wieżach bocznych przyrządu paralaktycznego i innej lunety, co umożebniło dostrzeżenia po za linią południkową. W r. 1824 — 1825 uregulował nadto A. narzędzia w obserwatoryum, istniejącem przy pijarskim konwikcie szlacheckim na Żoliborzu, które trwało do r. 1830, a gdzie prowadzenie spostrzeżeń powierzono pijarowi Wręczyckiemu. W miesiącach letnich 1828

żu” t. II, str. 191 i nasi).

s. s.

J. A.

i 1829 r., na wezwanie ministra skarbu, oznaczył A. położenie geograficzne niektórych miejsc województwa sandomierskiego w okolicach górniczych, a między innemi Łysicy, stanowiącej punkt najwyższego wyniesienia w Królestwie Polskiem. Rezultaty tych prac zamieszczone są p. t.: „Opis góry Ś-to-Krzys-kiej z uwiadomieniem o czynnościach astronomicznych, dotyczących się pomiarów powierzchni górni-ezo-fabrycznej” („Pamiętnik sandomierski”, tom II, Warszawa, 1830 roku). Po zamknięciu uniwersytetu i zmianie stosunków krajowych, prace A-go ograniczyły się do dostrzeżeń w obserwatoryum, którego dyrektorem był aż do śmierci. Rezultaty jego dostrzeżeń pozostały w rękopisie, niektóre tylko drukiem ogłoszone zostały, jak: „Latitude de l’observatoire de Varsovie, déterminée avec le cercle méridien de Reichenbach, de trois pieds de diamètre, et le grand cercle répétiteur du même artiste”, „Connaissance des temps” (z r. 1846, t. 167); rezultat tych oznaczeń daje szerokość geograficzną Warszawy 52° 13' 5". W tymże tomie podane są rezultaty obserwacyj gwiazd stałych p. t.: „Occultations d’étoiles observées à Varsovie” i t. d., prowadzonych w celu oznaczenia długości geograficznej Warszawy; istotna wartość tej długości jest też nieco różna od przytoczonej wyżej, mianowicie: 18° 41' 24.75", czyli w czasie 1 godz. 14 min. 45.65 sek. W rocznikach Towarzystwa przyjaciół nauk, którego był członkiem, ogłosił: „Krótki rys historyczny, tyczący się umiejętności astronomii, obejmujący trzy pierwsze części:

1 ) Domniemanie przyczyn, któremi pierwsze i następne ludy zmuszone były do trudnienia się astronomią; 2) Krótki zbiór wiadomości astronomicznych u różnych narodów, aż do założenia szkoły aleksandryjskiej; 3) Krótki rys prac astronomicznych, od czasu założenia szkoły aleksandryjskiej, aż do czasów wskrzeszenia astronomii w Europie” (tom XIX z r. 1827). W r. 1830 na posiedzeniu tegoż Towarzystwa czytał rozprawę: „O dwóch ważnych poprawach, na które należy mieć wzgląd w astronomii praktycznej, to jest o aberracyi światła i nutacyi czyli ważeniu się osi ziemskiej, oraz o paralaksie gwiazd stałych”. Istotny wszakże pomnik, jaki sobie A. wzniósł, stanowi obserwatoryum warszawskie, które, pomimo skromnych środków, umiał postawić na wysokości nauki ówczesnej, jeżeli zaś okoliczności późniejsze nie dozwoliły instytutowi temu oddać nauce usług, jakich po nim oczekiwano, nie jest to zapewne winą jego założyciela.—Ob. J. Bełzy: „Opis biegu życia F. A., założyciela i dyrektora obserwa-torym warszawskiego” („Biblioteka Warsz.”, t. II, 1848 r.), oraz F. Kucharzewskiego: „O astronomii w Polsce” („Pamiętnik Tow. nauk ścisłych w Pary-

s. x.

Armitago Edward, współczesny malarz angielski (* 1817 r. w Londynie). Od r. 1838 A. kształcił się w Paryżu pod kierunkiem Pawła Delaroche’a, który, spostrzegłszy znakomitej ostępy młodego swego ucznia, użył go wnet do pomocy przy ozdabianiu ścian paryskiej szkoły sztuk pięknych, i umieścił go nawet w sławnym swoim hemicyklu pod postacią Massacia. W 1842 r. A. wystawił w Luwrze -obraz, przedstawiający „Prometeusza w okowach“,' a w 1843 r. w londyńskiem Westminster-Hall swego „Juliusza Cezara, wstępującego na ziemię breton?¹::";''. Często nagradzany na konkursach malarskich, A. został w 1867 r. stowarzyszonym Akademii Królewskiej w Londynie, a 1874 jej członkiem tytularnym. A. uprawia przeważnie malarstwo historyczne w obrazach i dekoracyjne we freskach. Do wybitniejszych obrazów jego należą: „The Spirit of Religion“, nagrodzony na konkursie w Westminster-Hall (1845), „Trafalgar“ (1849), „Rzym“ (1850) i „Tomasz Becket“ (1850r.). Trzy ostatnie płótna, odznaczają się wyborną charakterystyką postaci. W tymże 1850 r. A. wystawił także swoich „Socya-listów“, mały obrazek rodzajowy, naśladujący manierę Meissoniera. W 1855 r. A. wyruszył dla study ów do Krymu i Azyi Mniejszej, zkąd wróciwszy wykonał dwa znane obrazy: „Gwardziści pod Incker-mann“ i „Atak kawaleryi pod Bałakławą“. Z późniejszych obrazów A. wymienić należy: „Córkę Faraona“ (1863); „Pogrzeb męczennika za czasów Nerona“ (1866); „Judasza dręczonego wyrzutami sumienia“ (1867); „Święcenie rocznicy urodzin Heroda“ (1870); „Hymn ostatniej wieczerzy“ (1877); „Wyzwolenie niewolników“ (1878); i wreszcie seryę ob-razównatemat „Miłosierdzia chrześciańskiego“ (1881). Z fresków A. zasługują przedewszystkiem na uwagę: „Tamiza ze swemi dopływami“ (1855), wielki fresk zdobiący jedną z sal Parlamentu angielskiego, oraz fresk treści religijnej w kościele św. Jana w Isling-ton (1857), do którego artysta poczynił specyalne studya we Włoszech, a zwłaszcza w Assyżu. W r. 1883 A. wydał w Londynie swoje odczyty o malarstwie, które miewał w miejscowej Akademii („Lectures on Painfing“).

Armonville Jan Baptysta (* 1756 roku w Rheims — f tamże, 1808), z profesyi gremplarz wełny, obrany deputowanym do Konwencyi, zasiadał obok Marat’a. W procesie Ludwika XVI głosował za skazaniem na śmierć i wykonaniem wyroku w ciągu 24 godzin. Po rozwiązaniu zgromadzenia wrócił do Rheims, gdzie uprawiał po dawnemu swoje rzemiosło.    *

Armoracia. Pod tą nazwą Gaertner ustanowił rodzaj dla Chrzanu, Cochlearia Armoracia L. i innych gatunków mających łodygę wyniosłą, liście wielkie, kwiatostan silnie rozgałęziony i owoce pozbawiona lub prawie pozbawione nerwów. Dla wielu atoli botaników Armoracia jest tylko sekcyą rodzaju Co-chlearia (ob. ten wyraz).

Armoryka, tak za czasów Cezara nazywało się północno-zachonie pobrzeże Gallii, między uściami rzek Ligiery i Sekwany, dzisiejsza więc Normandy a i Bretania. Mieszkańcy jej znani byli pod ogólnem imieniem Armorejczyków t. j. Pomorzan, lecz się dzielili na plemiona, po większej części na pobrzeżu osiadłe: Namnetów, Wenetów, Kuryozolitów, Osis-miów i Redonów (Rhedones). Za cesarstwa rzymskiego nazwa A-i ograniczała się do półwyspu Bre-tońskiego, który sżczególniej od V w. po Chr. bardzo-gęsto osiadły byłprerz lud celtycki, zbiegły przed anglo-saksonami z Brytanii. Celtowie ci, dla obrony przed germanami, utworzyli polityczno-wojenny związęk armorycki i ogłosili się 420 r. niezależnymi od ce-

Dr. J. P

Dr. Ł

mów ob. pod art. Działa.

Armstrong Jerzy Franciszek (* 1845 w Dublinie), współczesny poeta angielski, profesor dziejów i literatury angielskiej przy uniwersytecie dubliń-skim. Jako poeta dał się poznać w r. 1865 poematem „Circassia“. W r. 1869 wyszedł pierwszy jogo zbiór poezyj; w tymże roku ogłosił dramat „Ugone“. W r. 1872—76 wydał trylogię biblijną „The trage-dy of Israel“ (King Saul, King David i King Salo-Armstrong Jan (* 1784—fi 829), lekarz londyń- mon). Nowe wydanie jego utworów wyszło w roku

1879, p. t. „Poetical works“. W r. 1886 wydał nowy zbiór poezyj p. t. „Stories of Wicklow“. Nadto ogłosił drukiem „Poetical works“ (Lond. 1877) swojego starszego brata, Edmunda, który także posiadał talent poetycki.

Armstrong, jedno z hrabstw stanu Pensylwanii w Unii północno-amerykańskiej; 1579 km.Q, 47,641 m-ców, ze stolicą Kittanning nad rz. Alleghany.

Arnaboldi Aleksander (* 1827 w Medyolanie), współczesny poeta włoski, wychowaniec uniwersytetu w Pawii, gdzie studyował nauki prawne; do roku 1873 był urzędnikiem municypalności w Medyolanie, obecnie jest obywatelem ziemskim w Bosicio. Pierw-Armstrong W i 11 i a m George, U 1810 r.). wyna- szy zbiór swoich poezyj, p. t. „Versi“, A. ogłosił do-lazca armat, noszących jego nazwisko, jest najsłyn- [ piero w< r. 1872 i odrazu pozyskał wielkie uznanie;

sarstwa rzymskiego; w roku wszakże 497, po zaciętym oporze, musieli uledz królowi francuskiemu, Chlodwigowi. Według Pliniusza, A-ą nazywało się także pobrzeże Gallii akwitańskiej, między uściem Garonny a Pirenejami.    *

Armsby James H., (* 1810 w Sutton, Stany Z. Ameryki-Półn.—f 4 grudnia 1875), 1830 r. rozpoczął studya lekarskie, poświęcając się przeważnie anatomii i fizyologii; zostawszy doktorem medycyny, wykładał anatotomię prywatnie, a gdy 1838, po części też za jego staraniem, otworzono szkołę lekarską w Albany, objął w niej katedrę anatomii i fizyologii i w krótkim czasie zjednał sobie rozgłos znakomitego nauczyciela. Zasłużył się też przez założenie muzeum anatomicznego. R. 1861 był posłem Stanów Zjed. w Neapolu, powróciwszy z Europy objął w Albany katedrę chirurgii, a następnie został prezesem wydziału lekarskiego tamże.

Armstead Henryk Hugo, współczesny rzeźbiarz angielski (* 1828 w Londynie), syn Jana A., znanego rytownika, który też kierował pierwszemi jego studyami. A. kształcił się dalej pod kierunkiem F. S. Caray’a, dał się zaś poznać światu artystycznemu głównie udziałem swoim przy budowie pomnika, wniesionego Księciu Albertowi w londyńskim Hyde-Parku. Jego roboty są mianowicie figury (ośmdziesiąt), naturalnej wielkości, zdobiące stronę południową i wschodnią tego pomnika, a wyobrażające muzykę, poezyę i malarstwo. W r. 1879 A. mianowany został członkiem tytularnym londyńskiej „Akademii Królewskiej“, a w 1881 wystawił w tejże akademii płaskorzeźbę, przedstawiającą stale panującą królowę: „Ever-reigning queen“, oraz panneau dekoracyjne, mające za przedmiot „Posłuszeństwo Jozuego“.

Armstrong Jan (* 1709 — f 1779), poeta angielski. study o wał medycynę w Edynburgu, poczem był w Londynie lekarzem przy szpitalu wojskowym. W r. 1760—63 funkcyonował przy armii angielskiej w Niemczech 'podczas wojny siedmioletniej. Jako poeta był ceniony przez współczesnych dla poprawnej dykcyi. Napisał: „The economy of love“ (1739, przerobione w 1768), poemat opisowy, wysoce drastyczny; „The art of preserving health“ (1744), najwięcej chwalony pomimo prozaiczności treści, i kilka innych. Nowe wydanie utworów A-a sporządził Gil-fillan w r. 1859.

skiego szpitala, profesor w szkole lekarskiej prywatnej, który zarówno wybornym wykładem, jak i dziełami swemi, wpłynął nader pomyślnie na rozwój medycyny praktycznej w kierunku naukowym w całym kraju. Ogłosił wiele dzieł, z którj^h wyszczególniamy: „Facts and observations relative to the fever commonly called puerperal“ 1814; „Practical illustrations of typhus-fever and other febrile diseases“ 1816 i częściej; przekł. niem. 1821; „Practic. illustrât. of the scarlet fever, measles and pulmonary consnmptions“ 1818; „Lectures on the morbides ana-tomy, nature and treatment of acute and choronic diseases“ 1834.

niejszym w naszym wieku przedstawicielem tego imienia. Urodził się w 1810 r. w Newcastle i od młodu okazywał już wielką skłonność do mechaniki, a znajomości jej dowiódł kilku użytecznemi wynalazkami hydro-elektrycznemi. Wszedłszy do spółki z inżynierem Rendlem, zajął się wyłącznie budową machin w jego zakładach, a od epoki wojny krymskiej! obrał sobie, jako specyalność, armaty, które odlewa w swych olbrzymich zakładach w Elswick pod Newcastle. Pierwsze jego armaty, przedstawione ministrowi wojny, księciu Newcastle, w 1854 r, pozyskały przychylną ocenę specyalistów, a chociaż komisye następne wprost przeciwnie się o nich wyraziły, A. uznany został za wielkiego wynalazcę. W r. 1859 został mianowany Engineer of Rifled Ordnan-ce, królowa mianowała go baronetem, otrzymał dożywotnią pensyę i mianowany został dyrektorem odlewni narodowej armat, która wyłącznie jego modele fabrykowała. W kilka lat później, bo już w 18(33 roku, zaczęła się reakcya przeciwko jego armatom, które okazały się o wiele gorszemi od armat. With-wortha, i skłoniła go do opuszczenia swego urzędowego stanowiska. Pomimo tego, aż do dnia dzisiejszego system A-a przemaga w arsenale w Woolwich, a jego armaty, lżejszego i cięższego kalibru, są używane przez artyleryę angielską i przez flotę. Ani z do-bremi armatami wielu angielskich inżynierów wojskowych, ani tem więcej jeszcze z armatami Kruppa, nie mogą one rywalizować. Wszystkie komisye techniczne skarżą się na nie i potępiają jp; liczne wypadki na okrętach wojennych w ostatnich kilku latach udowodniły, że zarzuty, czynione im, są słuszne. Mimo to, osobiste stanowisko Sir W. G. Armstronga jest takie, że stanowczo z jego systemem zerwać nikt się nie poważa, a obstalunki, których otrzymywać nie przestaje do różnych krajów, pokazują, iż wpływ jego działa i po-za granicami jego ojczyzny. Techniczne szczegóły o budowie armat A-a trzech syste-

N. T.

niektórzy (np. DaU’Ongaro) okrzyknęli go nawet spad- j ca głównie uwzględnienie stosunków osobniczych cho-kobiercą Manzoniego i Leopardiego, ale uie brakło ! i głosów surowej krytyki (Róndani), która wytknęła mu wiele chłodu i błędów artystycznych. W każdym razie A. posiada wytworną dykcyę i jest wyznawcą szeroko pojętych idei humanitarnych, którym hołduje nietylko w odczuwaniu współczesnych potrzeb narodowych, ale i ogóhio-ludzkich. W r. 1888 wydał drugi zbiór poezyj p. t. „Nuovi versi“

rego i stan sił jego; największą wartość przypisuje dyetetyee, a przestrzega przed użyciem nowych, nie-wypróbowanych leków. Wyszydzając śmiało owo-czesną uroskopię, domaga się atoli dokładnej dya-gnozy choroby, przed której ustaleniem doradza tylko środki łagodne. W chorobach przewłocznych uważa zmianę pobytu, podróże i użycie naturalnych cieplic za środki główne. W rozprawie „De vinis“ podaje ważne prawidła przy leczmczem użyciu win różnych, wyrabianiu win ziołowych i leczniczych (przez nacięcie winnych latorośli i wkładanie w nie lekarstw, jak: Scammonium, Helleborus i t. p.). Stosownie do ducha czasu, upatruje A. w przetworach złota arcyskuteczne siły leczące. Niemniej biegłym był autor co do gałęzi chirurgicznej; gojenie ran per pri-mam przenosi nad ropienie (o co właśnie toczył się spór w jego czasie); wskazania do trepanacyi czaszki bardzo trafne; czując jednak wstręt do rękoczynów krwawych, używa natomiast żegadła do uchylenia nowotworów, a zastosowaniem jego na karku leczy tężec. Z przytoczonych powyżej powodów, wstrzymujemy się w tem miejscu od rozbioru dzieła „Breviarium“, zaznaczając tylko, że ktokolwiek jest autorem jego, pozostanie przecież dzieło to najważniejszym pomnikiem nauki z końca XIII-go wieku, wykazującym najjawniej stan lecznictwa w tem stuleciu; dzieło to składa się z 4 ksiąg: dwie pierwsze obejmują naukę o chorobach miejscowych, trzecia o chorobach niewiast i zwierzętach jadowitych, czwarta o gorączkach. Śmiałe wypowiedzenie zdań własnych, ani scholastycyzmem, ani powagą tradycyj nie krępowanych, wywarło potężny wpływ na bieg nauki w XIV wieku, do czego przyłączyły się głównie głosy profesorów montpellierskich i licznych wielbicieli A-a. Z długiego szeregu pism, A-a imię noszących, najwięcej cech autentyczności i znaczenia przedstawiają: „Spéculum mtroductionum medicina-lium“ (patologia i terapia ogólna); „Aphorismi“ (patologia organów); „De vinis“ (przekład niemiecki „Williama vo hirnkofen genant Renwart“, już 1470 r.); „De aquis medicinalibus“; „Regimen samtatis ad inelytum regem Aragonum“; „De considérationibus operis medicinae ad Grosseinum Coloniensem“; „Parabolae medicationis secundum instinctum veritatis

Arnald de Villanova, katalończyk; także piszą:

Arnold de Villanueva (1235 — 1312), lekarz, erudyt, chemik, wogóle jedna z najwybitniejszych i najgłośniejszych osobistości czasów średniowiecznych, o której stosunkach osobistych i pracach naukowych niedokładne przecież posiadamy wiadomości..

rze-

zmuszo-

aeternae, quae dicuntur a medicis regulae generales curationis morborum“; „Breviarium“ (oddzielnie często wydawane); „Practica de variis expenmentis cu-randorum morborum acutorum“, opracowane dla Klemensa V (najlepsze dzieło A-a, którego rękopis zaginął). Kompletne wydania pism jego: Lugduni 1504, Ven. 1505, Basil. 1514, Par. 1509, Lugd. 1520, 1532, 1586 etc.—Por. Pierre Joseph: „La vie d’Arnald de Villeneuve“, 1719; Figuier: „Vies des savants illustres“, Par. 1866—1870; Grasse: „Literär-geschichte“, II, 2, p. 534; głównie Henschel: „Janus“, II, 526 — 546 i Haeser: „Lehrbuch der Geschichte d. Medizin“, III Bearbeitung, 1875.

Arnald de Villa miova, Neapolitańczyk. Salom, de Renzi wypowiedział zdanie („Storia docuin. della scuola med. di Salerno“, 1857), że autorem dzieła p. t. „Breviarium“, przypisywanego dotąd poprzedzającemu Arnaldowi hiszpańskiemu, jest le

A. urodził się prawdopodobnie w jednej z licznych miejscowości katalońskich, noszących nazwę Villanueva. Pierwotnie kształcił się w Aix, następnie w Paryżu, gdzie bawił 10 lat; w Montpellier był profesorem, potem w Barcelonie lekarzem; w r. 1276 leczył Innocentego V na dżumę, w r. 1285 — Piotra III Aragońskiego, zranionego w boju; w r. 1295 zjednał sobie w Rzymie na dworze Bonifacego VlII-go biegłością w alchemii wielkie poważanie, poczem znowu wykładał w Paryżu medycynę i botanikę, gdzie też ogłosił swoje dzieła. Wolnomyślne zdania w czach religijnych, o klasztorach i filozofii scholastycz-nej, ściągnęły na A-a nienawiść duchowieństwa, od której oswobodziła go przychylność papieża Klemensa V, ceniącego w mm wysokie zdolności lekarskie i alchemistyczne. Po krótkim pobycie na dworze króla hiszpańskiego, -lakóba II, udał się A. do Paryża, skąd jednak, unikając prześladowań 00. Dominikanów za heretyckie przekonania, wyrażone w pismach („De judicii die“ i innych), chronić się był nyin na dworze Roberta neapolitańskiego i sycylijskiego Fryderyka Pięknego. Powołany przez Klemensa V do Avinionu, dla porady w ciężkiej chorobie, umarł A., dopływając do Genui.—Ocenienie właściwego stanowiska A-a w historyi napotyka wiele trudności, z powodu, że wiele pism, noszących jego nazwisko, należy uważać za podrobione (mianowicie treści alchemistycznej), że pisma jego filozoficzne wyrokiem inkwizycyi zostały zniszczone, że wreszcie najważniejsze niemal dzieło („Breviarium“) obecnie przypisują niektórzy (Renzi) innemu, tegoż samego nazwiska, lekarzowi, czemu jednak większość zaprzecza.

ur. Ł.

Bądź co bądź, nie ulega wątpliwości, że A., tak pod względem erudycyi, znajomości klasyków, jakoteż wiadomości przyrodniczych, stał na wysokości swojego wieku, prace jego lekarskie wyróżniają się od współczesnych samodzielnością sądu, wiernością ob-serwacyi. bogactwem doświadczenia, potępieniem scholastycyzmu i dążnością czysto-naukową oparcia medycyny na podstawie raeyonalnej, z odrzuceniem kierunku wyłącznie empirycznego („De consideratio-nibus“ et.. „Parabolae“). Przejęty należną czcią dla zasług rlipokrata i Galena (z którymi niezawsze się zgadza), staje w ich obronie przeciwko arabom (ob.

Arabska medycyna), których pisma, jak mówi, ogłupiają lekarzów łacińskich, ceniąc wysoko j idynie Rhazesa. Trafność poglądów A-a objawia się najwyraźniej w terapii, gdzie, wzorem Hipokrata, zale-

Dr. Ł.

w. s

karz włoski, tegoż samego imienia i nazwiska i równocześnie z tamtym żyjący. Do zdania tego przychyla się Daremberg („Hist. d. scienc. med.“, 1870), a poniekąd Puceinoti („Storia di med.“, 1863), z tą jednak uwagą, że rękopisy pomienionego dzieła z XV wieku sprawy tej nie rozstrzygają. Twierdzenie swe opiera Renzi na tem, że autor „Breviarii“ wspomina o nauczycielu swym, Casamida v. Casamie-cida (który umarł w Neapolu 1282), że dzieło swe napisał w późnym już wieku u cystersów w Casa nova w Neapolitańskiem, że styl dzieła wykazuje liczne neapolitanizmy, że na marginesie niektórych wydań dodano: „et alii Neapolitani“, że wreszcie mówi autor wyraźnie, jako dzieło to zebrał z udzieleń swego nauczyciela, co nie zgadza się z samodzielnością prac Arnalda Katalończyka. Wszystkie te zarzuty—jak mówi Haeser—nie mogą stanowczo dowodzić zdania Renziego. Dodajmy do tego, że o życiu A-a Neapolitańczyka nie mamy najmniejszych zresztą w historyi wiadomości, wiemy zaś dokładnie, że Katalończyk przebywał w Neapolu właśnie pod koniec życia, gdzie obfity zapas doświadczenia mógł mu posłużyć do napisania tak znakomitego dzieła, z powołaniem się na dawniejszego nauczyciela, co przecież nikomu ujmy w zasłudze nie czyni. Zważywszy nadto, że w razie dziwnego zresztą spotkania się dwóch lekarzy jednego imienia i pochodzenia w jednym czasie, niepodobna przypuścić, aby oni sami, chociażby dla zachowania praw własności swoich prac, albo współcześni, nieodróżniali ich jakimś dodatkiem lub przydomkiem (jak np. Apolonius Biblas, Ap. Empiricus, Ap. Citiensis etc.) — przychodzimy do przekonania, że Arnald Neapolitańczyk i Katalończyk stanowią jednę i tę samą osobę i że powstały spór pochodzi tylko z braku dokładnych wiadomości o życiu ruchliwego i przez duchowieństwo prześladowanego autora.

Arnaldyści, ob. Janseniści.

Arnat Jan Gotfryd (* 1713 — f 1767), historyk Inflant. Urodził się w Halli, gdzie odbył studya uniwersyteckie; w r. 1738 przybył do Inflant. Zajmował się nauczycieltswem prywatnem, następnie był rektorem szkoły w Arensburgu, w końcu korektorem liceum ryskiego. Wydał w Halli dzieło p. t. „Lieflands Chronik“ (1747— 1753), którego część pierwszą stanowi przekład kronikarza z XIII stulecia, Henryka, drugą—opracowanie oryginalne na podstawie aktów i pism źródłowych, doprowadzone do t. 1561. Umarł w Rydze.

Arnat August Wilhelm, bankier warszawski za króla Stanisława Augusta. Będąc buchalterem w domu bankierskim Piotra z Fergussonów Teppera, ożenił się z córką pryncypała i rozpoczął obroty finansowe z teściem i szwagrem Szulcem. »Nieco uczony“, miał gabinet historyi naturalnej i narzędzi fizycznych, oraz bibliotekę w domu własnym, przy ulicy Mazowieckiej pod Nr. 1348. Z Szulcem pożyczał królowi pieniędzy. Podczas sejmu wielkiego, z Protem Potockim, teściem i szwagrem, zobowiązał się, na podstawie umowy z 24 lutego

r. 1789, negocyować pożyczkę dla skarbu Rzeczypospolitej z bankierami genueńskimi. Za tę uczynność wymawiał sobie z Szulcem pozwolenie na kupno dóbr ziemskieh. Pożyczka genueńska, dla intryg dyplomaty pruskiego, Luchesiniego, nie doszła, lecz dopisała holenderska. Na żołd dla wojska, na zaproszenie komisyi skarbu koronnego, należał w r. 1790 do pożyczki miliona zł. na tygodni pięć bez procentu. Konstytucyą z 9 listopada r. 1790 z zastępem „pierwszych bankierów“: z teściem, szwagrem, Kabrytem, Meysnerem i Blankiem, otrzymał szlachectwo. W czasie największych klęsk publicznych, w końcu lutego i. 1793, wraz z innymi bankierami zbankrutował. Rząd wyznaczył komisyę bankową pod prezydencyą biskupa Skarszewskiego, która prowadziła likwidacyę i ogłaszała decyzye swoje w piśmie p. t. „Wiadomości bankowe“. (Korzon. „Wewnętrzne dzieje Polski“).

Aman, ob. H o B t i u n ó.

Helwecyusza i J. J. Rosseau. Najlepszą jej kreacyą

Æwm

Artabaz (A r t a b a z o s), syn Farnacesa, wódz p

Artłirostraca, Ob. Raki czyli Skorupiaki. Arthrota

B /CX~ X« O 1

Arundeiskie marmury, ob.Marmury Am n-d e 1 s k i

K. K.

Cym mnogość szczegółowych zjawisk w jednę harmon

22

Si

jących Brutusa, zdobył miasto Salonę i uzyskał za 

Pierwsze pokolenie t.j. Kropidłaki (Aspergilli),ro

Assilina d’Orb. (paleont.). Zwierzątko kopalne z g

Leyden (1871). wykrywszy w plwocinie takich cho- t

34

Fig. 105 Klasztor Franciszkanów w Asyżu.

czasu* osobniki z mniej lub więcej wykształconeini

Falerczyka posągi obalili, wiele z nich na inne pr

Od 0° — 30° płn. sz. 36 części na 1000.

dnia Azya przedstawia fałszywe linie brzegowe, spo

H ^ 1, zaś H2 = 2.

Attycka filozofia, tak przyjętem jest nazywać filo

t. III. — Simonnet „Notice sur Hugues A. bailli de

tej armii, ks. Karol Brunswick!, śmiertelnie ranio

bionem Dreźnie popiera nawet sztuki: buduje pięk

Montefiore do Węgier, zakłóconych waśnią domową, i

HL

wązki i długi Y o r k e s we środku i mniej wyra

Następnie bierze pęk włosów lub piór, napojonych t

21,794,000 15,584,000 37,378,000 Żydzi, jako grupa

świadczeniach opartych, odważnie staje do walki pr

Autorament—urządzenie, organizacya, uzbroję' nie,

mańos hecha por Carlos V en 1546 y 1547“ (We-nec.

W okolicy obfitość kaktusów, na których hoduje się

Azurara Gomes Eannes de, historyograf portugalsk

taką samą średnią temperaturę stycznia, jak okolic

Aczkolwiek jednak nowożytny A. międzynarodowy może

Babicz, 1) B. Benedykt (* w Dubrowniku w początkac

oraz kątomiar czyli goniometr, pożyteczny szczegól

iPlr

 i

dzieła nie pozwoliła mu wykonać śmierć przedwcze

Bagnadore vel Bagnatore Piermaria. Rodem z Bresc

Bains albo B a j u s (właściwie de Bay) Mich a ł (

Ba.kiński powiat obejmuje wschodni kraniec gub. ba

Kil

Baldini, nazwisko trzech sławnych lekarzy włoskich

Bali, wyspa z Archipelagu Małych Zundzkich, przeci

Ostatnia księga kończy się na zasadach etyki, zwią

kowej i Indyj Zachodnich. Gniazda buduje zawie- |

Encyklopedya Powixechna Uuttr. T. Tl.

J. A.

Wrocław 1808. 3) „Obrona Jana Zamoyskiego“ Warsz

ipi

J. A.

II

^gpsis

Barbier Wilhelm, zwany u nas Barberyuszem, francuz

(1680), napisana przez świetnego satyryka greckie

Barnauł, m. powiatowe w gub. Tomskiej (Sy-berya z

M

Barskij Bazyli, pielgrzym russki z Kijowa (* 1762—

Aman, ob. H o B t i u n ó.

Arnaud, ob. A1 b a ù c z y c y.

Arnaucki język, ob. A1 b a ń s k i j ę Z y k.

Arnaud Jerzy d’, filolog i prawnik holenderski (* 1711 r. w Fraueker, — j 1740). Pochodził z rodziny protestanckiej wychodźców francuskich. Studyował języki klasyczne i prawo w uniwersytecie w Franeker, gdzie też został lektorem prawa a następnie profesorem. Ważniejsze z dzieł, jakie Arnaud drukiem ogłosił, są: „De jure servorum apud Romanos“ (1738); „Variarum conjecturarum libri duo“ (1738); „Vitae Scaevolarum“ (1767).

Arnaud FranciszekTomaszBaculard d’ (* 1718—f 1805), poeta francuski, początkowo cieszył się względami i protekcyą Woltera, później wszakże został od niego wyszydzony, gdy Fryderyk II., zaprosiwszy A-a do Berlina, obdarzył go tutaj faworami, uczcił wierszem i nazwał Owidyuszem. Oprócz kilku tragedyj, A. pisał poematy i romanse. Dzieła jego wyszły w Paryżu w r. 1803 (12 tomów). W przekładzie polskim wyszły: „Anna Bell“ (Warsz. 1780, 1801, 1805), „Lorezzo i Niza“ (Krak. 1796, 1807), „Odpoczynki człowieka czułego“ (Krak. 1798) i „Darninville“ (Lwów, 1803).

Arnaud Franciszek, ksiądz, literat francuski z XVIII w. (* 1721 r. w Aubignan w Vaucluse, f 1784 w Paryżu). A. kształcił się w kollegium jezuickiem w Carpentras. Otrzymawszy święcenie, przybył jako ksiądz do Paryża 1752, gdzie, przedstawiony pani Geoffrin, zaprzyjaźnił się z poznanymi w jej salonie Suard’em i Gerbier, za których protekcyą uzyskał opactwo w Grandchamp. Wsławił się świetną obroną teoryj reformatorskich Glucka, w czasie głośnej walki Gluckistów z Picci-nistami. W 1753 r. A. napisał „Réflexions sur la musique en général et sur la musique française en particulier“, a w 1754 w piśmie „Lettre au comte de Caylus“ rozwinął poglądy swoje na muzykę w starożytności. A. wraz ze Suard'em redagował przez pewien czas „Journal étranger“, a następnie „Gazette littéraire de l'Europe“. Po zwinięciu tego organu przez rząd na przedstawienie arcybiskupa paryskiego (de Baumont), z powodu widocznego jakoby sprzyjania filozofom i protestantom, A. i Suard otrzymali, jako kompesatę utraconego beneficium. zarząd „Gazette de France“. W 1762 r. A. został członkiem Akademii napisów, a w 1771 r. członkiem Akademii francuskiej. Te

a. roi.

i inne wyróżnienia zaszczytne, jakie spotykały A., nie dają się usprawiedliwić, ani jego zasługami nau-kowemi, ani zdolnościami pisarskiemi. Niezwykłe powodzenie wśród towarzystwa paryskiego zawdzięczał A. głównie porywającej wymowie swojej i przymiotom towarzyskim, tak cenionym w społeczeństwie francuskiem XVlII-go wieku. Dzieła A-da zebrał i wydał w trzech tomach Eug. Bourdon pod tył. „Oeuvres complètes“ (Paryż 1808). Porów. Eug. de Briqueville: „L’ Abbé Arnaud et la réforme de 1* Opera au XVIII siècle“ (Awinion. 1881) oraz wyczerpujący artykuł Maurycego Tourneux w „La Grande Enc. “.

Amand Antoni f w Grenobli 1749—f w Ho-landyi 1804), jenerał francuski. Mając lat ośmnaście, wstąpił jako ochotnik do pułku gwardyi lotaryńskiej i służył w nim przez 12 lat. Po wybuehu rewolu-cyi wrócił do służby wojskowej i, otrzymawszy stopień podpułkownika, objął dowództwo pierwszego batalionu ochotników z Calvados. Wysłany do armii północnej, odznaczył się w bitwie pod Hondschoote, gdzie mu kula zdruzgotała lewą rękę; odbył następnie kampanię w Holandyi a roku VIII przeszedł do armii reńskiej; w bitwie pod Hohenlinden przyczynił się do zdobycia, artyleryi austryackiej. Podczas kampanii hanowerskiej otrzymał za dzielność stopień jenerała brygady (1803). Wysłany powtórnie do Holandyi, umarł w obozie pod Zeist, na wybrzeżach Zelandyi.

Arnaud Fryderyków Samt-Girons, dep. Ariège 1819 r.— f w Wersalu 30 maja 1878). Więcej znany pod nazwiskiem Arnaud de l’Ariège; polityk francuski. Wybrany posłem do Konstytuanty r. 1848, należał do szczupłej grupy katolicko-republikańskiej. Otrzymawszy powtórny mandat do ciała prawodawczego (la Législative), stanął w energicznej opozy-cyi względem księcia-prezydenta, Napoleona Bonaparte. Na wyborach 5 listopada 1870 r. obrany został merem VII okręgu miasta Paryża, a r. 1871 otrzymał mandat poselski z departamentu Sekwany. W Bordeaux głosował za zniesieniem cesarstwa i za dalszem prowadzeniem wojny. R. 1870 wszedł do senatu. Wydał uastępujące prace: „l’Indépendance du pape et les arrêts du peuple“ (1800, in 8); „l’Italie“ (1804, 2 tomy), z tendencyą wymierzoną przeciwko władzy świeckiej papieża; „La Papauté temporelle et la nationalité italienne“ (1864, in 8); „La Révolution et l’Église“ (1869 2 tomy) i „La Revolution de 1869“ (1869).

Arnaud Jakób Leroy de St., ob. Saint-Arnaud.

Arnaud Antoni, (* w Lyonie 1831 r., f w Paryżu 1.8 września 1885 r.) Był z początku urzędnikiem drogi żelaznej Lyońskiej; w r. 1870 wstąpił do redakcyi dziennika „La Marseillaise“, redagowanego przez Rocheforfa, i napisał szereg artykułów treści ekonomiczno-socyalnej, omawiających głównie położenie urzędników. Brał czynny udział w wypadkach 31 października 1870 r. i 22 stycznia 1871 r. Wybrany na członka do komitetu centralnego 18 marca 1871 r., został delegatem przy ministeryum spraw wewnętrznych: wybrany w dalszym ciągu na członka komuny w trzecim okręgu Paryża większością 8,679 głosów, stanął po stronie większości i 2 maja posłany został do komitetu Ocalenia publicznego (Comité de salut public). Brał udział w ostatnich walkach na ulicach Paryża, a po ostatecznem stłumieniu komuny, zdołał uciec do Anglii. Po ogłoszeniu amnestyi powrócił do Francyi i umarł w nędzy.

Arnaud Jean Etienne Guillaume, (* 16 marca 1807 roku w Marsylii,—f 1863 tamże) francuski kompozytor romansów i szansonetek, oraz nauczyciel śpiewu. Z piosnek A-a największej dostąpił popularności romans „Les yeux bleus,“ rozpowszechniony w całej niemal w Europie.

Arnauld. Dawny ród, pochodzący z Prowancyi, a osiadły w Owernii. Pierwszym z tego rodu, od którego rozpoczyna się historya A-ów, był Antoni, pan ua Mothe i Villeneuve, audytor izby obrachunkowej, generalny prokurator Katarzyny Medycejskiej, obdarzony szlachectwem r. 1577 i zmarły w Paryżu r. 1591, w wieku lat 101. Ten Antoni, przeszedłszy na kalwinizm, oderwał i dzieci swoje od wiary katolickiej, te jednakże przeszły później do jansenistów, dając im z pokolenia na pokolenie gorliwych adeptów; jeden tylko Izaak A. pozostał wierny pierwszym zasadom, jakie od ojca otrzymał; pozostawił on traktat p. t. „O pogardzie świata” („Le Mépris du Monde”). Jeden z synów Izaaka, także Izaak, znany jest w dziejach XVII w. pod imieniem A. de Cor-beville; jedna z jego córek, Anna, wyszła za mąż za margrabiego Feuquières i, wbrew woli męża i reszty rodziny, utrzymała córki swoje w wierze protestanckiej. W tym samym czasie jej synowiec, także Antoni, wielki Arnauld (ob.), jak go nazywano, stając wyjątkowo po stronie władzy, przyklaskiwał odwołaniu edyktu nantejskiego. — Robert A., przezwany A. d’Aridi 11 y (* 1588—f 1674 r.), wprowadzony bardzo wcześnie w świat i życie publiczne, dworował po kolei księciu de Luynes, Gastonowi Orleańskiemu, kardynałowi Richelieu i wreszcie Annie Austryackiej: polityka ta jednak nie przyniosła mu wielkich korzyści, bo nawet przy poparciu rodziny nie zdołał otrzymać po Izaaku A. posady intendenta finansów, o którą się ubiegał, a nieco później ominęło go również miejsce sekretarza stanu, bo nie umiał w porę wydać 100,000 liwrów. W r. 1634 otrzymał stanowisko intendenta przy armii niemieckiej. Od r. 1620 wiązały go ścisłe stosunki przyjaźni z głośnym księdzem de Saint-Cyran. Po stracie żony w 1637 r., Robert A. postanowił wycofać się ze świata, do czego skłaniały go między innemi i liczne zawody, jakich doznał w życiu, i niezaspokojona ambicya; utorowawszy ulubionemu synowi drogę do fortuny, której sam nie mógł zdobyć, wstąpił 1644 roku do klasztoru Port-Royal. Stosunki, jakiemi się cieszył w arystokratycznym świecie, przyczyniły się niemało do wzmocnienia jansenistów i uczynienia ich doktryn prawie modnemi. Na prośbę rodziny napisał w 1666 r. bardzo zajmujące „Pamiętniki z życia swojego” („Mémoires de sa vie”). Z pięt-naściorga dzieci jeden syn zasługuje na wzmiankę, dzięki stanowisku, jakie zajął w historyi swojego czasu, a tym jest Szymon A. de Pomponne, powszechniej znany jako margrabia de Pomponne (* 1618 r.—-j- w Fontainebleau 1699 r.), ambasador,

radca stanu i minister spraw zagranicznych. W 1665 roku, w skutek przedstawienia sekretarza stanu do spraw zagranicznych, Lionne’a, Ludwik XIV wysłał Szymona A. do Szwecyi, w charakterze nadzwyczajnego ambasadora; powróciwszy ze Sztokholmu 1668 roku, wydelegowany został tego samego roku w miesiącu wrześniu, również jako nadzwyczajny ambasador, w miejsce hrabiego d’Estrade, do stanów generalnych Holandyi, gdzie reprezentował króla do 1671 roku, poczem, przejechawszy tylko przez Paryż, udał się znów do Szwecyi na trzy miesiące. Pod koniec 1671 r. wyniesiony do godności sekretarza stanu, margrabia A. de Pomponne objął w najświetniejszej chwili panowania Ludwika XIV kierownictwo dyplomatyczne wojny z Holandyą i poprowadził ne-gocyacye traktatu w Nimwedze (1679). Spotkała go jednak niełaska. Pani de Sévigné w liście pod datą 22 listopada 1679 roku, opisując z głębokiem wzruszeniem upadek margrabiego, nadała historyi tego wypadku charakter niemal klasyczny. Nie wysilając się na dociekanie przyczyn niełaski, można śmiało twierdzić, iż sprowadził ją Louvois, gdyż zaraz po śmierci tego ministra (1691 r.) król przywrócił natychmiast margrabiemu miejsce w radzie stanu i, jakkolwiek nie powierzył mu powtórnie spraw zagranicznych, funkcyę tę bowiem sprawował Colbert de Croissy, oddał mu przecież czynności ministra stanu. Po śmierci Colbert’a (1696 r.), gdy syn jego i następca, Torcy, ożenił się z córką margrabiego, ten objął ponownie tekę spraw zagranicznych i zachował ją do śmierci. W 1697 r. król obdarzył go jeszcze posadą nadintendenta poczt, co mu przynosiło rocznie około 30,000 liwrów. Szymon A. margrabia de Pomponne pozostawił w rękopiśmie opis swoich „Negocyacyj”, które wyszły drukiem 1860—1861 r.

powziętych planów; ojciec nawet Matki-Anieli, adwokat, Antoni A., groził córce, że go swojemi reformami o śmierć przyprawi. Nic jednak nie pomogło: Matka-Aniela wytrwała na stanowisku i na początek ogłosiwszy w zakonie wspólność majątkową, zastosowała do niego regułę zamknięcia. Oburzenie adwokata A., gdy się o tem dowiedział z listu własnej córki, nie miało granic. Udał się on natychmiast do Port-Royal w towarzystwie żony, dwóch synów i drugiej córki, pani Le Maître, przekonany, że przełożona nie będzie tak zuchwałą, iżby im miała wzbronić wstępu do klasztoru. Stało się jednak przeciwnie. Dziejopisarze zakonu Port-Royal, a zwłaszcza Sainte-Beuve, opisują szczegółowo ten głośny „epizod za kratą” („Journée du guichet”) z 1609 roku. Matka-Aniela, dzięki niezłomnej swojej woli, posługując się jednocześnie miłością dziecięcą, wyszła z zapasów zwycięsko. Wprawdzie właściwe reguły jansenizmu zaadoptowane zostały przez Port-Royal dopiero później, w epoce zniesienia się Matki-Anieli z księdzem Saint-Cyran (1623 r.), wszelako należy uważać ów dzień, zsyłający zwycięstwo łaski Bożej nad naturą, jako pierwszy krok na tej drodze. Nikt, nawet Saint-Cyran, nie zdziałali tyle w XVII wieku, co Matka-Aniela, dla odrodzenia serc i przywrócenia moralności do pierwotnej czystości chrześciańskiej. To właśnie stało się, po za obrębem dysput teologicznych, sprężyną życia, a raczej duszą jansemizmu. Jeżeli nauki nie tyle zbawiają, co przykłady, to zasługi Mat-ld-Anieli są pod tym względem bardzo wielkie, świadczy o tem piękne jej życie; działała ona z wielką skutecznością na umysły ludzkie wysoką swoją in-teligencyą, stałością i energią woli. Szkoda tylko, że niektórzy dziejopisarze klasztoru Port-Royal, zebrawszy z wielką bogobojnością oddane hołdy Matce-Anieli po jej śmierci przez osoby pobożne i światłe, dołączyli do jej historyi opisy rzekomych cudów, jakie się miały odbywać za jej pośrednictwem. Matka-Aniela zostawiła sporo pism, zawartych w zbiorze zatytułowanym: „Mémoires pour servir à l’histoire de Port-Royal et à la vie de la révérende Mère Marie-Angélique de Sainte-Madeleine Arnauld” i zbiór „listów” (6 t. in 12, Utrecht, 1742 — 1744 roku). Dom Clemencet: „Histoire générale de Port-Royal, depuis la reforme de abbaye jusqu’à son entière destruction”, Amsterdam, 1755 — 1757, 10 t. in 12. Le P. Réné Rapin: „Mémoires sur l’Eglise et la société, la cour, la ville et le jansénisme” (1644—1699), wydanie L. Aubineau, Paryż, 1865, 3 t. in 8.—C. A. Sainte-Beuve: „Port-Royal”, Paryż, 1878, 7 tomów in 12, 4-te wydanie.—Pierre Varin: „La Vérité sur les Arnauld”. 1847, 2 t., in 8.—L’abbé Furet: „Les Jansénistes du XVII siècle, leur histoire et leur dernier historien”, Paryż, 1875, in 8.—Brunetière w „Gr. Enc. franç.“ Lamirault’a.

Arnauld Antoni (* 1560 w Paryżu—f 1619). Wychowany u jezuitów, wstąpił do parlamentu paryskiego. w którym, jako adwokat, przez znakomitą swą wymowę zyskał imię rozgłośne i wpływ szeroki. Będąc stronnikiem Henryka IV, bronił go w pismach swoich, jak np. „L’anti Espagnol” (1582), „La fleur de lis” i in., za co Henryk zamianował

(Mavidal, Paryż, II t. in 8).—Jacqueline-Mary a-A aie la A., więcej znana pod imieniem Matki-Anieli (* 1591 r.—f 1661 r.), była reformatorką opactwa Port-Royal, a pięknym swym charakterem zajaśniała w historyi religijnej XVII w. Nie miała jeszcze ośmiu lat, gdy uczyniono z niej koadjutorkę przełożonej klasztoru Port-Royal (1599 r.), pani de Boulehart, otrzymawszy bullę z Rzymu podstępem.

(Sainte-Beuve: Port-Royal). Matka-Aniela przebywała najprzód w opactwie św. Antoniego, następnie w Saint-Cyr, wreszcie w Maubuisson, zkąd 1602 r., po śmierci pani de Boulehart, objęła bez trudności Port-Royal. Przez pierwsze pięć lat, ciotki jej, protestantki, usiłowały ją zwrócić z obranej drogi, nagląc do powrotu w świat, gdy w 1608 roku Matkę-Anielę nawiedziło objawienie. Pod wpływem tego objawienia młoda przełożona postanowiła zrazu zrzec się swojej godności i zamknąć się w jakim cichym klasztorze kapucynek lub bernardynek, ale, ulegając radom zakonnika, ojca Bernarda, powzięła zamiar rozszerzenia błogich skutków swojego nawrócenia na resztę sióstr z Port-Royal i zreformowania zakonu.

W tem zadaniu napotkała odrazu liczne przeszkody. Pierwsze mniszki w Port-Royal, podtrzymywane przez przeoryszę, wystąpiły z żywą opozycyą przeciwko nowatorskim projektom przełożonej; sam ojciec Bernard, który miał na myśli reformy jedynie światowe, usiłował odwrócić reformatorkę od go radcą stanu, a Marya Medycejska generalnym

swyin adwokatem. Największą chwałę przyniosła mu J stème de la nature et la grâce”. Głownem wszela-dzielna obrona uniwersytetu przeciwko jezuitom 1594 koż jego dziełem pozostanie na zawsze: „Logique d@ roku. Aby przeszkodzić przywróceniu tego zakonu, Porte-Royal ou l’art de penser opracowana z Ni-wydał w r. 1602 broszurę: „Le franc et véritable col’em, a będąca pierwszym, prawdziwie nowożyt-discours au rois sur le rétablissement qui lui est de- nym systematem logiki. Wydany 1662 r. i często pó-mandé par les jésuites” Oprócz tego napisał: „La źniej, a ostatni raz 1868 r., Zbiór pism A-a wyszedł delivrenee de la Bretagne”, „La première Lavoitien- 1783 r. w Lozannie, w 45 tomach. Żywot jego na-ne” (1601), „Avis au roi Louis XIII pour bien ró- pisał Quesnel wespół ks. Majainville. —Por. Sainte-gner”, 1615.    * Beuve: „Histoire de Port - Royal”. Paryż, 1840

Arnauld (albo Arnaud) Grzegorz de Roa-sil, lekarz paryski (* 1698—f 1774 r.), demonstrator chirurgii w „Jardin du roi”, od r. 1746 żyjący w Londynie. Zjednał on sobie sławę najzręczniejszego w swoim czasie operatora przepukliny (ruptury). Nadto przysłużył się dobrze położnictwu urządzeniem odpowiedniego stołu dla rodzących, wziernika sześcioramiennego i bardzo pożytecznego narządu do oświetlenia pochwy. Do najlepszych prac jego zaliczamy: „Traité des hernies ou descentes” etc. 1749, wydane pierwotnie w przekładzie angielskim 1748 r. „Plain and easy instructions on the diseases of the bladder and urethra”, 1763 r. „Mémoires de chirurgie avec quelques remarques historiques sur l’état de la medicine et de la chirurgie en France et en An-

Dr Ł.

Arnauld Antoni, syn poprzedniego, zwany A-m — 1848. Varin: „La vérité sur les Arnaulds”, tamże, wielkim, najsławniejszy z rodu, (* 16.12—f 1694    1847.

roku). Poświęcił się teologii i odbywał studya w Sorbonie, gdzie, zagłębiając się głównie w pismach św. Augustyna, przejął się jego nauką @ Łasce.

gleterre”, 1768 r.

Arnault Antoni Wincenty (* w Paryżu 1766 —f 1834 r.), poeta francuski, znany głównie jako autor wielu tragedyj: „Maryusz w Minturnach” (1791), „Lukrecya” (1792), „Cyncynnat” (1793) i t. d., grywanych z wielkiem powodzeniem podczas rewolucyi. Po upadku teroryzmu, przeciw któremu śmiało występował w swoich epigramatach, A. zbliżył się do Napoleona (1797 r.) i odtąd był stałym jego stronnikiem, ale nie ślepym wielbicielem. W r. 1799 wystawił najlepszą swoją tragedyę „ Wenecyanie”; w tymże roku został członkiem Akademii paryskiej (zwanej podówczas „Institut National”), a w 1805 r. jej wiceprezesem. Po upadku Napoleona, usunięty całkowicie z akademii, musiał emigrować do Belgii; tu napisał tragedyę „Germanik”, której wystawienie w Paryżu (1817) wywołało burzliwą demonstracyę przeciw rządowi, wskutek czego sztuka została zakazana. W r. 1819 A. wrócił do kraju; późniejsze jego tragedye: „Wilhelm z Nassau” (1826), „Gwelfo-wie i Gibelinowie” (1828) i t. d., nie miały już powodzenia. W r. 1829 A. został ponownie przyjęty do akademii, a w 1833 otrzymał w niej stanowiska dożywotniego sekretarza. Jakkolwiek utwory A-a nie posiadają większej wartości, należał on do wybitniejszych poetów w dobie rewolucyi i Napoleona, ubogiej w talenty poetyckie; tragedye jego, pisane w smaku klasycznym, nie posiadają wprawdzie ruchu dramatycznego, ale wolne są od czczej deklamacyi i odznaczają się zwięzłością i pewnym stopniem rzeczywistego patosu. Większą nieco wartość posiadają jego „Fables et poésies” (1812), oraz „Fables nouvelles” (1833). Oprócz tego opracował: „Vie politique et militaire de Napoléon” (1822, 3 tomy) i ciekawe, jako materyał, pamiętniki: „Souvenirs d’un sexagénaire” (1833, 4 tomy). Dzieła A-a p. t. „Oeuvres” wyszły w 8 tomach (Paryż, 1824—1827). W poi-

Wyświęcony na księdza w stopniu doktora, w roku 1643 został członkiem Sorbony. Tegoż roku wydał traktat: „De la fréquente communion”, który wywołał wielki rozruch i polemikę nadzwyczajnie gwałtowną. Po śmierci St. Cyrana, stanąwszy na czele jan-senistów, w licznych pismach bronił jansemuszowego „Augustyna” i walczył przeciw jezuitom, zwłaszcza w rozgłośnem dziele swojem: „Théologie morale des Jésuites”. Potem, gdy z powodu księcia de Lion-courfa, któremu, jako oskarżonemu o jansenizm, spowiednik odmówił był rozgrzeszenia, ogłosił „Lettre à une personne de Qualité” i „Lettre à un duc et pair”, uległ cenzurze uniwersytetu i z wielu podobnież myślącymi doktorami wydalony został z Sorbony. Musiał wtedy ukrywać się przed gniewem swoich nieprzyjaciół, a w ukryciu tem nie ustawał w swojej czynności: pisał, wyświecał i prowadził sprawę duchowną w Port-Royalu. Kiedy wreszcie 1668 r. spory jansenickie na czas jakiś ucichły, nastała najświetniejsza doba jego żywota. Dla zaświadczenia o prawowierności swoich ’ katolickich przekonań, A. ogłosił cały szereg pism przeciw kalwi-nistom, z których rozgłos największy miało: „Le perpétuité de la foi de l’Eglise catholique touchant l'Eucharistie” i zjednał sobie względy papieży Klemensa X, Innocentego XI i Aleksandra VIII. Kiedy zaś w sporze o regalia stanął po stronie papieża przeciw królowi, musiał opuścić kraj 1679 r. i udał się naprzód do Belgii, a potem do Holandyi; i na obczyźnie jednak nie przestawał polemizować z reformatami, równie jak i z jezuitami. („La morale pratique des Jésuites", „Lettre contre le Père Mallebran-che”). Zmarł w Brukselli i tam też pogrzebiony, serce tylko złożono w Port-Royalu. Zdania o A. były różne, stosownie do stanowiska sądzących, istotnie wszakże był to mąż zdolny, energiczny, chrześcianin do gruntu serca, żarliwy obrońca prawdy i wolności kościoła; protestował też stale przeciw oskarżeniom o herezyę, zwłaszcza w swym „Testament spirituel”

(z 1679 r.). Obok teologii, zagłębiał się też i w filozofii, obstając za rozumnem ograniczeniem i niezależnością jednej od drugiej. Był on w pewnych względach kartezyaninem i uważał systemat ten za zgodny z katolicyzmem. W niektórych rzeczach, jak np. w pojmowaniu percepcyi zewnętrznej, A. wyprzedził epokę swoją. Do tego się odnoszą jego pisma: „Des vraies et de fosses idées contre ce qu’enseigne l’auteur de la Recherche de la vérité”. Obrona tego dzieła „Réflexions philos, et théol. sur le nouveau sy-

ßkim przekładzie istnieją „Germanik” (Wilno, 1819) uniwersyteckich w Gryfii i Jenie, dla lepszego przy-

1    „Maryusz w Mint.“ (Warsz. 1821).    gotowania się do profesury i bliższego zapoznania

wróciwszy do kraju, otrzymał w r. 1800 docenturę prywatną historyi i filologii w Gryfii, w r. zaś 1805 został tamże profesorem nadzwyczajnym. Prace jego, ogłoszone w tych czasach: „Ein menschliches Wort über die Freiheit“ (1800), „Geschichte der Leibeigenschaft in Pommern und Rügen“ (1803), „Fragmente über Menschenbildung“ (1805) — mają Charakter nie tyle ściśle naukowy, co publicystyczny, i okazują jego śmiały, niepodległy umysł i liberalny, patryotyczny sposób myślenia; dwie zaś wkraczają zupełnie w dziedzinę publicystyki: „Germanien und Europa“ (1803) i „Geist der Zeit“ (1807), w której ostro potępiał Napoleona i wzywał niemców do otrząśniema się z zależności politycznej od Francyi, w jaką byli właśnie popadli, zwłaszcza po klęsce pod Jeuą To też wkrótce po ogłoszeniu tej książki A. usunął się do Szwecyi, gdzie go gniew Napoleona dosięgnąć nie mógł. Po niejakim wszakże czasie wrócił sekretnie do Niemiec i, porozumiawszy się z wielu patryotami, w r. 1812 udał się do Petersburga, żeby tu wspólnie z b. ministrem pruskim, Steinem, radzić nad środkami wyzwolenia Niemiec. Po klęsce francuzów w Rosyi, A. zjawił się w Niemczech i patryotycznemi odezwami („Landwehr und Landsturm“, „Soldatenkatechismus“, „Der Rhein Teutschlands Strom, aber uieht Teutsehlands Grenze“

Amant (t. j. Arnold), imię wielu trubadurów się z życiem narodów europejskich, A. zwiedził browansalskich; wybitniejsi z nich byli: 1) A. z Mar u- Austryę, Włochy, Francyę i północne Niemcy. Po-eil (de Maroill), z drugiej połowy XII w.; prze-pywał najprzód w Beziers, gdzie go trzymały wdzięki Adalasyi, żony margrabiego Rogera II; później w Montpellier na dworze hrabiego Wilhelma III i tu umarł około r. 1200. Celował szczególniej w listach miłosnych. Pozostałe po nim utwory wydrukował prawie wszystkie Mahn w „Werke der Troubadours”

t. I.—2) A. Daniel, kwitł między 1170—1200 r.; bawił czas jakiś przy Ryszardzie Lwie Serce, ostatnie lata życia spędził podobno w klasztorze. Pieśni t jego odznaczają się wyszukanym kunsztem rymo-twórczym, ale są zawiłe i trudne do zrozumienia.

Wydał je z obszernem studyum krytycznem i przekładem włoskim Canello p. t.: „La vita e le opere del trovatore Arnaldo Daniello” (Halle, 1883).

Amant, Amanci, turecka nazwa Albanii,

Albańczyków, ob. Albania.

Arnantka, ob. Pszenica.

Arnay le Duc, stolica kantonu w departamencie francuskim Côte d’Or, nad rz. Arroux (prawy dopływ Loary), stąd zwana także A. sur Arroux, fabryki sukna i garbarnie, 2,580 mców; zwycięstwo hugonotów pod Colignym nad marszałkiem Cossé-Brissac dnia 27 czerwca 1576 r.

i t. d.), oraz pieśniami nawoływał naród do zrzucenia hańbiącego jarzma. Pieśni te, pisane w tonie ludowym, pełne siły i podniosłego patryotyzmu, należą do najpiękniejszych tworów liryki niemieckiej. Wyszły one z druku najprzód częściowo w r. .1813 i 1815, później w ogólnym zbiorze p. t. „Gedichte“ w r. 181« (ostatnio w 1865 w Berlinie). Wiele z nich, jak np. „Was ist des Deutschen Vaterland?“ „Der Gott, der Eisen wachsen liess“, „Deutsches Herz, verzage nicht“ — utrwaliły się na długo w uściech narodu, jako hasła patryotyczno-liberalnych aspiracyj. Po upadku Napoleona, A. poświęcił pióro swoje reorganizacyi politycznej Niemiec i gorąco przemawiał za wprowadzeniem rządów konstytucyjnych. Głównym organem jego publicystycznej działalności w r 1815—16 był dziennik „Der Wächter“, który wydawał w Kolonii. W r. 1818 otrzymał katedrę historyi przy nowo otworzonym uniwersytecie w Bonn. ale już w r. 1820, z powodu swoich liberalnych przekonań, które obecnie me licowały z duchem reakcyi, wyznawanej przez rząd pruski, został zawieszony w obowiązkach i oddany pod sąd, jako wichrzyciel. Sprawę z procesu sądowego, a raczej mnóstwa drobiazgowych szykan, zdał później sam A. w „Nothgedrungener Bericht aus meinem Leben“ (Lipsk, 1847). Przez cały czas swojej bezczynności profesorskiej, t. j. od r. 1820—1840, kiedy odzyskał katedrę uniwersytecką, A. nie zarzucił pisania; ale prace jego z tego okresu (np. „Die Frage über die Niederlande“, 1831: „Belgien und was daran hängt“, 1834), mniejszą mają doniosłość. W r. 1848, jako poseł do zgromadzenia narodowego, A. brał żywy udział w naradach sejmu

Arnd Karol Edward (* 1802—f 1874), historyk niemiecki. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich we Wrocławiu i Berlinie, podróżował po Francyi, Szwajcaryi i Włoszech, osiadł na czas dłuższy w Paryżu; po rewolucyi lutowej przeniósł się do Berlina. A. opracował: „Geschichte des Ursprungs und der Entwickelung des französischen Volks“ (Lipsk, 1844—46, 3 tomy); „Gesch. der franz. Revolution von 1789—99“ (Brunszwik, 1851,

6 tomów) i „Gesch. der franz. Nationalliteratur von der Renaissance bis zur Revolution“ (Berl. 1856,

2    tomy) oraz dokończenie historyi powszechnej Beckera, doprowadzone do r. 1871, w 9 tomach.

Arnd (Arndt) Jan (* 1555 — + 1621) teolog oiemiecki kościoła protestanckiego, był pastorem w Quedlinburgu, Brunswiku (1599), Eislebenie (1608), wreszcie (od 1611) generalnym superintendem w Celle. Pisma jego, dalekie od suchego dogmatyzmu innych ówczesnych teologów luterańskich, odznaczają się nastrojem wysoce mistycznym. Były one w swoim czasie bardzo poczytne, a dwa z mcłi: „Vier Bücher vom wahren Christenthum“ (Magdeburg,

1610) i „Paradiesgärtlein voller christlichen Tugenden“ (Lipsk, 1612) dotychczas nie wyszły z użycia.

Były też tłómaczone na różne języki; w polskim przekładzie wyszły: „Księgi o prawdziwem chrze-ściaństwie“ przez Samuela Tschepiusa (Królewiec,

1743) i „Ogródeczek rajski“ (Brzeg, 1736 i Królewiec, 1746).

Arndt Ernest Maurycy (* 1769 — f 1860), poeta i pisarz patryotyczny niemiecki, czynny zwłaszcza i wpływowy w czasach przewagi Napoleona L, urodził się na wyspie Rugii (należącej wówczas wraz z Pomeranią do Szwecyi), jako syn dzierżawcy, wyzwolonego z poddaństwa. Po ukończeniu studyów

w r.

1499 r.

Arnedo, stolica okręgu w hiszpańskim departamencie Logrono. w pięknej dolinie rz. Cidacos (prawy dopływ Ebro) u stóp góry Pena lsasa, 3,78f> m-ców; w okolicy źródła mineralne: Arnedillo nad rz. Cidacos o 11 km. na zachód, a Gravalos oll km. na południo-wschód, od A.

Arneiro José Augusto Ferreira Veiga, vi-cehrabia d\ (* 22 listopada 1838 wMacaę, w Chinach), jeden z wybitniejszych dzisiejszych kompozytorów portugalskich. Po ukończeniu studyów prawa w Co-imbrze, pobierał lekcye harmonii od Manuela Bo-telho, kontrapunktu i fugi od W. Schira, nauki zań Arne Tomasz August ( * 12 marca 1710 gry na fortepianie od A. J. Soaresa. Pierwszą jega w Londynie—f 5 marca 1778 r. tamże), jeden z naj- ! pracą kompozytorską był balet „Ginn“, wystawiony większych kompozytorów angielskich, twórca słyń- ! 1866 r. w teatrze lizbońskim San Carlo. Z dzieł

F. J.

a. fol.

frankfurckiego i tu gorąco przemawiał za dziedzicznym cesarstwem konstytucyjnem i prawami narodu; należał także do deputacyi, która jeździła do Berlina, żeby królowi pruskiemu ofiarować koronę cesarską. W r. 1849, zrażony niepomyślnym przebiegiem obrad, wystąpił z sejmu z większością stronników Gagerna. Od spraw narodowych nie usunął się wszakże do samej śmierci: w r. 1854 zabierał głos w sprawie szlezwicko-liolsztyńskiej („Mahnruf an alle deutschen Gauen“). W ostatnich latach życia wydał: „Blütenlese aus Altem und Neuem“ (1857) i „Meine Wanderungen und Wandelungen mit dem Reichsfreiherrn H. K. Pr. von Stein“ (1858). — W r. 1865 został mu wystawiony w Bonn pomnik spiżowy przez Afingera; a w 1873 — wieża na wyspie Rugii.—P o r ó w n aj: Langenberg: „E. M. A., sein Leben und seine Schriften“ (Bonn, 1865); Baur: „A-s Leben, Thaten und Meinungen“ (Hamburg, 1883, wyd. 5).

Arndt Rudo! f, ur. w Białkach pod Kwidzynem w Prusach, do nauk lekarskich przykładał się w Greifswald i Halli, a ukończył je 1860; w latach 1864, 1866 i 1870 brał udział w wojnach jako lekarz wojskowy pruski. Od 1873 jest profesorem psychiatryi w Greifswald. Z dzieł jego na uwagę zasługuje. „Lehrbuch der Psychiatrie“ (Wiedeń 1883).

ArndtS Karol Ludwik, z Arnsbergu członek Izby panów, radca stanu, znakomity pisarz z dziedziny prawa rzymskiego (* 1803 w Arnsbergu w Westfalii): strawiwszy ostatnie lata życia we Włoszech, umarł w 1878). Studyował prawo w 1. 1821—24 pod Mackeldey’em, Thibaut’em i Savigny'm; już 1826 został docentem a w r. 1837 nadzw. profesorem prawa rzymskiego w Bonn. następnie zwyczaj -nym profesorem i następcą Puchty w Monachium a w r. 1855 przeniósł się do Wiednia. W latach poprzedzających rok 1850 uczestniczył także w ruchu politycznym, był posłem na sejmie frankfurckim i głosował ze stronnictwem umiarkowanem. Sprzykrzywszy sobie zawód publiczny, uchylił się do Mùhl-feldu, gdzie pracował nad swojem głównem dziełem: „Lehrbuch der Pandekten “, przyczem wstępował w ślady swojego nauczyciela Puchty, odznaczając się, tak jak tamten, ścisłością określeń, a zarazem dzielnością stylu. Dzieło jego, wydane w r. 1.852, stało się podstawą wykładów oprawie rzymskiem i nie dziw, że w r. 1886 dosięgło 13-go wydania i że tłóma-czone było na inne języki narodów cywilizowanych europejskich. Czeski przekład Pandektów wyszedł w r. 1865—1886 staraniem to w. prawniczego w Pradze. Oprócz Pandektów przytoczyć należy z pomiędzy dzieł A.: „Beiträge zu verschied. Lehren des Civil-rechtes und Civilprocesses“ (1837) „Juristische Ency-kiopädie“ (8 wyd. 1887 r.) i „Gesammelte civilistische Schriften“ (3 zeszyty, 1873—1874 r.). A. redagował z Bluntschlim i Pötzlem czasopismo „Krytyczny przegląd prawodawstwa i nauki prawa w Niemczech“. W syntetycznem wydaniu Gliickowa komentarz pandektów jest pióra A. (zeszyty 46—48). („Ottuv Naućni slovnik“).

nego hymnu narodowego „Rule Britannia*. Czyniąc zadość życzeniu swego ojca, tapicera, A. kształcił się pierwiastkowo na prawnika, później dopiero poświęcił się wyłącznie muzyce. Pierwsza jego opera, napisana 1733 r. do słów Addisona, p. t. „Rosamond“, powszechną nań zwróciła uwagę. Po niej nastąpiły: opera komiczna „Tom Thumb, or the opera of opéras“, i „Comus“ 1738 r., osnute na tle oryginalnych, w części zaś naśladowanych pieśni ludowych angielskich i szkockich, opracowane w ówczesnym stylu oper włosko-niemieckieh. Sławne jego ballady na głos pojedynczy, dyalogi, duety, tercety i t. p. przez długi czas nie schodziły z repertuaru koncertów w całej Anglii. A. napisał wogóle około 30 oper, dwa oratorya, znaczną liczbę pieśni, sonat na fortepian i koncertów. Wyżej wspomniany hymn-„Rule Bntannia“ jest czątską kantaty A. p. t. „Al-bred“, skomponowanej w 1740 r. do słów James’a Thomsona, na urodziny księżnicz. Zotii-Karoliny Brun-szwickiej. W 1751 r. hymn ten, opiewający wielkość Anglii i przepowiadający jej panowanie nad morzem, został przerobiony przez poetę Dawida Mal-leta (po śmierci Thomsona) i wykonany w teatrze dworskim „Drury-Lane“; odtąd stał się narodowym hymnem angielskim. Jakkolwiek A. zbyt jest przeceniany przez swych biografów, to mu jednak za wielką zasługę poczytać należy, że przez wprowadzenie do swych dzieł ożywczych pierwiastków muzyki ludowej angielskiej skutecznie neutralizował przemożny wpływ muzyki niemieckiej Händla, jaki ta wywierała na ówczesnych kompozytorów angielskich.

Arneb- nazwa arabska gwiazdy trzeciej wielkości, y Zająca, gwiazdozbioru, położonego w sąsiedztwie Oryona i Psa wielkiego. Współrzędne tej gwiazdy są: wznoszenie proste 5 g. 27 min., boczenie południowe 1 7° 55'. Jest to gwiazda podwójna, towarzysz jej jest wielkości 10-ej.

Arneburg, miasteczko w pruskiej Saksonii, re-jencyi Magdeburskiej, powiecie Stendalskim, na lewym brzegu Elby, ożywiona przystań rzeczna, prowadząca handel głównie zbożem, — kilka fabryk (cukrownia, browar, cegielnie); 2,255 m-ców Była to pierwotnie twierdza germańska przeciwko Lutykom założona w X w. i przez nich kilkakrotnie zdobywana; w XII w. jest już miastem, zamieszkałem przeważnie przez Sasów; w zamku tutejszym, z którego tylko ruiny pozostały, umarł kurfirst brandenburski, Jan Cycero,

And. S.

And. S.

1863—79, 10 tomów), jest to dzieło monumentalne oparte na pierwszorzędnych źródłach, opracowane sumiennie i bezstronnie. Następnie wydał listy Maryi Teresy i Maryi Antoniny (Wiedeń, 1865), kores-poudencyę Maryi Antoniny, Józefa II i Leopolda II (tamże. 1866), korespondeneyę Maryi Teresy z Józefem II (tamże, 1867, 3 tomy), korespondeneyę Józefa II z cesarzową Katarzyną II (tamże, 1869), Józefa II i Leopolda Toskańskiego (tamże, 1872, 2 tomy), korespondeneyę prywatną Maryi Teresy (1881, w 4 t.). Wspólnie z Geofffoy’em wydał w Paryżu w 3 t. rzecz o „Marie Antoinette etc.“ (1874), zawierającą ważne doniesienia z Paryża Mercy'ego za rewolucyi.

A. największego dostąpiło uznania „Te Deum“. W1876 roku wystawił w Lizbonie operę „Eliksir młodości“, która znacznem cieszyła się powodzeniem.

Arnemann Justus, (* 1763 — f 1807), przez jakiś czas profesor w Gietyndze, następnie lekarz praktykujący w Hamburgu, oprócz kilku prac chirurgicznych: „System d. Chirurgie“ etc., mniejszej wartości, wydał farmakologię p. t. „Handbuch d. Arzneimittellehre“ 1791, która, bardzo w swoim czasie czytana, doczekała się sześciu wydań; nadto „Chirurgische Arzneimittellehre“ 1792, również często przedrukowywana.

Arneth Józef Kalasanty, Ritter von (* 1791—f 1863)), poważny numizmatyk i znawca sztuki niemiecki; po ukończeniu studyów w Wiedniu, został w r. 1813 kustoszem cesarsko-królewskiego gabinetu monet i starożytności, a w r. 1840 dyrektorem tegoż gabinetu, który znacznie z bogacił, zwłaszcza w dziale numizmatycznym, uporządkował i skatalogował. Obok tych zajęć, od r. 1824—28 wykładał prowizorycznie historyę powszechną i Au-stryi na uniwersytecie wiedeńskim; z wykładów tych powstało dzieło: „Geschichte des oesterreichischen Kaiserthums“ (1827). W r. 1847 A. został członkiem rzeczywistym nowo założonej akademii nauk w Wiedniu. Oprócz wielu drobniejszych prac z dziedziny numizmatyki i historyi sztuki, drukowanych przeważnie w organach akademii, A. ogłosił drukiem: „Synopsis nummorum antiquorum“ (1837—42, 2 t.); „Zwölf römische Militärdiplome“ (1843); „Monumente des k. k. Müuz-und Antikenkabinetts“ (1849—50, 3 tomy); „Studien über Benvenuto Cellini“ (1859) i t. d. Porówn. Kenner: „J. Ritter von A.“ (1864).

Arneth Artur, matematyk niemiecki (* 1802— f 1858), był profesorem matematyki i fizyki w liceum w Heidelbergu, a zarazem docentem uniwersytetu tamże. Oprócz mniejszych rozpraw ogłosił’ „System der Geometrie“ (2 t. 1840); „Geschichte der reinen Mathematik in ihrer Beziehung zur Entwickelung des menschlichen Geistes“ (1852), gdzie zwłaszcza dobrze jest przeprowadzony rozdział o dziejach matematyki w Indy ach.

Arneth Alfred, kawaler (* 10 lipca r. 1819 w Wiedniu), odbywszy studya prawnicze na tamtejszej wszechnicy, rozpoczął służbę rządową w archiwum cesarskiem. W roku 1848 był członkiem niemieckiego parlamentu we Frankfurcie; od r. 1863 zasiadał w sejmie dolnorakuskim; 20 stycznia r. 1869 był mianowany dożywotnim członkiem izby panów. Tak w sejmie, jakoteż w izbie panów, zajął wybitne miejsce pomiędzy przywódcami niemiecko-liberalnego stronnictwa. W r. 1868 został mianowany dyrektorem archiwum cesarskiego; od r. 1858 jest członkiem, od r. 1879 prezesem wiedeńskiej Akademii umiejętności, tudzież członkiem honorowym akademii peszteńskiej, paryskiej, madryckiej, turyńskiej i t. d. W r. 1865 otrzymał order Korony żelaznej, w roku 1866 krzyż rycerski orderu Leopolda, w r. 1880-m tytuł tajnego radcy. Jako dziejopisarz, zasłynął dziełami, pisanemi w języku niemieckim: „Życie cesar. feldmarszałka Gwidona hr. Stahremberga“ (Wiedeń, 1853); „Książę Eugeniusz Sabaudzki“ (tamże, 1858

A Pol.

Dr Ł.

E. L.

Arngrimur Jonsson {* 1568 — f 1648), uczony islandzki, pierwszy zaczął badać naukowo dzieje swojej ojczyzny na podstawie źródeł rękopiśmiennych, które skrzętnie gromadził. Ważniejsze jego prace są: „Brevis commentarius de Islandia* (1593); „Crymo-gaea, sive rerum islandicarum libn très“ (1610) i „Specimen Islandiae historicum et magna ex parte chroongraphicum“ (1643).

And.

Arnhem, mem. Arnheim, stolica holenderskiej prowincyi Geldryi, na prawym brzegu Renu, poniżej jego prawego odgałęzienia Yssel, w węźle dróg żelaznych do Amsterdamu, Nimwegi, Zwolle i Emmerich; 47,285 m-ców. Pod względem malowniczości położenia jest to jedno z najpiękniejszych miast Ho-landyi; wzniesioaę na lekkiej pochyłości pagórków, tak rzadkich w tym kraju, otoczone pierścieniem wspaniałych parków i ogrodów, śród których błyszczą wille i pałace bogatych holendrów, przecięte szerokiemi i scliludnemi ulicami, ożywione ruchem handlowym, tak lądowym, jak rzecznym, niepozba-wione przytem historycznych zabytków i wspomnień i nad wielką położone rzeką, stanowi ono miły i pożądany kontrast z nużącą jednostajnośeią miast niderlandzkich. Jako Arenacum, Arenatium, znanem już było rzymianom, wszakże pierwsza historycznie stwierdzona wzmianka sięga dopiero końca X wieku — Otto III. książę Geldryi, czyni je swoją rezy-dencyą W następnych wiekach, jako ważna twierdza, staje się celem działań wojennych; zdobywa ją kolejno Karol Śmiały, książę burgundzki, 1473 r., Karol Egmont, książę Geldryi. 149:1 r., holendrzy w 1585. francuzi 1672 r., prusacy pod Bülowem 30 listopada 1813 r. Dawniejsza warownia została zniesioną 1830 r., co ułatwiło wzrost i rozwój miasta. Z gmachów i instytucyj publicznych zasługują na uwagę’ piękny kościół św. Euzebiusza z grobowcem Karola Egmonta, ratusz, zwany domem dyabelskim (duivelshuiz) z biblioteką miejską, piękny park (jplan-ten-en-vogeltuin), seminaryum nauczycielskie, gimna-zyum. tak zwany „dom książęcy“, dawna rezyden-cya książąt Geldryi, szkoła sztuk pięknych, most na Renie; obszerna i dogodna przystań, fabryki zwierciadeł, czcionek, powozów, narzędzi ścisłych i t. p. Handel wzrasta szybko i prowTadzi się głównie zbożem, bydłem i tytoniem. W okolicy mnóstwo fabryk papieru oraz plantacyj tytoniu; w pobliżu szpital dla inwalidów—Bronbeek.

Arnhema kraj, Arnhemsland, tak się nazy-— 1859, 3 tomy); „Dzieje Maryi Teresy“ (Wiedeń, wa północna część Ziemi Aleksandra w Australii

Er erkloBedy* Poimechna Ilustr. T. V.

ii: I#

«!C

Fig. 8. Arnica montana.

(Northern Territory), między zatokami Carpentaria i Van Diemen, odkryta przez podróżnika holenderskiego, Arnhema, w 1623 r. i na jego cześć nazwana. Na północno-wschodniem wybrzeżu—A-a przylądek i A-a zatoka.

Arnheim, ob. Arnhem.

Arnheim ród, ob. Arnim.

Arni, ob. Baw ół

Arni Magnusson (* 1663—fl730), uczony sta-rożytnik duński, wielkie położył zasługi jako niezmordowany zbieracz .piśmiennych źródeł dziejowych na wyspie Tslandyi. Bogate jego zbiory wwiększej części spłonęły w czasie pożaru Kopenhagi w 1728 roku; mimo to dziś jeszcze stanowią one bardzo cenną własność uniwersytetu kopenhaskiego. Umierając, A. zapisał uniwersytetowi znaczne fundusze na publikowanie zgromadzonych przez siebie materyałów.

Arnica L. Arnika. Pomornik, Trank. Rodzaj należący do rodziny roślin złożonych (Compositae), plemienia Starcowych (Senecianideae), którego cechy są następujące: Główki czyli koszyczki kwiatowe promieniste, otoczone okrywą dzwonkowatą, utworzoną z jednego lub dwóch szeregów przykwiat-ków, prawie równych, zaostrzonych, zielonych. Kwiatki skrajne języczkowate, żeńskie, środkowe rurkowate, w 5 ząbków wycięte, dwupłciowe. Osadnik płaski, gładki lub kosmaty. Pylniki zakończone lance-towatem przedłużeniem łącznika. Szyjka słupka rozdzielona u góry na dwie gałęzie znamieniowe, zakrzywione. Niełupki podłużne, walcowate, pięcio-kątne lub 5—10 żeberkami oznaczone, uwieńczone puchem, złożonym z jednego rzędu włosów twarda-wychi szorstkich. Arniki są roślinami zielnemi, trwa-łemi, o łodygach wznoszących się, zwykle pojedyń-czych, lub słabo u góry rozgałęzionych, o liściach często skupionych przy podstawie łodygi, przeciwległych, całych lub ząbkowanych, o główkach kwiatowych wielkich i długo szypułkowych. Znanych jest 12 gatunków, zamieszkujących kraje zimne i umiarkowane Europy, Azyi i Ameryki. Najważniejszym z nich jest Arnika lekarska ( Arnica montana L.), zwana Anielskim Trankiem. W zachodnich krajach Europy rośnie ona na górach, w naszej florze należy do ro-śilin rzadszych; znaleziono ją na łąkach, pastwiskach w lasach, w okolicach Szczuczyna, Łomży, Ostrołęki, Sejn i niektórych innych miejscach. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Posiada kłącz brunatny, grubości gęsiego pióra, na parę cali długi, poziomy, wypuszczający liczne rdzawe włókna korzeniowe. Łodyga zwykle pojedyńcza, walcowata, rysowana, rzadkim, krótkim kutnerem okryta, czasem na łokieć wysoka. Liści przykorzeniowych kilka (zwykle od 3 do

5), podłużnych, lub prawie lancetowatych, alhp jajo-wato-podłużnych, u dołu nieco zwężonych i samą nasadą nakształt pochewki pręt otulających, cało-brzegich, omszonych, z wydatnemi nerwami, na podobieństwo nerwów Babki wielkiej. W pośrodku łodygi są dwa przeciwległe, małe, podłużne, jajowate, spiczaste liście, z których kątów zwykle wyrastają szypułki bocznych główek kwiatowych, mające u góry dwa listki lancetowate, przeciwległe. Główki kwiatowe wielkie, ciemno-żółte, prawie pomarańczowe. Zwykle bywa ich trzy, lecz zdarzają się okazy i o jednej

tylko główce, rozwiniętej na końcu głównej łodygi. Okrywa pojedyncza, kwiatki promieniowe, od niej dłuższe. Osadnik płaski, gęstym włosem okryty. Włoski, okrywające łodygę i okrywę kwiatową jedne są dłuższe, szare, drugie krótsze, brudno-purpurowe, gruczołkowate, wydzielające z gruczołów materyę lepką. Zapach całej rośliny jest mocny, aromatyczny, smak gorzki. Proszek z niej sprawia mocne kichanie. W medycynie używają się przeważnie kwiaty Arniki, posiadające własności toniczne i podniecające. Kwiaty te zawierają w sobie ostrej żywicy 7.5, ostrego pierwiastku wyciągowego 10, gumy 17.5, octanów 5, kwas galasowy, olejek lotny i włókno. William Bas tik w

r. 1852, prócz tego wykrył w nich alkaloid o-stry i gorzki, nazwany przez mego Amicyną, któremu on przypisuje główne lecznicze własności kwiatów Arniki, co jednak dotąd nie zostało odpowiedniemi doświadczeniami należycie stwierdzonem. Z wielu leków, do których składu wchodzą kwiaty Arii i k i, najpowszechniej jest znaną tynktura, o-trzymywana przez wytrawianie półtory uncyi suchych kwiatów Arniki w 12 uncyach wyskoku oczyszczonego, używana do opatrywania stłuczeń. W medycynie używają się takoż i korzenie Arniki. Liście już wyszły z użytku lekarskiego. W niektórych okolicach Francyi lud używa ich do palenia w miejsce tytoniu, a utartych na proszek do zażywania zamiast tabaki, ztąd i samą Arnikę zowie Tytoniem górskim albo Tytoniem wogezkim (Tabac des montagne ou Tabac des Vosges).    ³‘

Arnîm (Arnem, Arnimb, Aruymb, Arnheim), stara rodzina niemiecka, pochodzenia holenderskiego. Protoplasta jej, po wyjściu z Hollandyi osiadł w Starej Marce t. j. w zachodniej Brandenburgii. Z biegiem lat ród ten, obecnie kwitnący, nabył rozległe dobra w okręgu magdeburskim, na Pomorzu, w Prusach wschodnich i Saksonii. W r. 1280 rozpadli się A-owie na dwie gałęzie: a) Biesenthal i b.) Zehdenick, które podzieliły się jeszcze na pomniejsze latorośle. Obecnie żyje t. z. starsza i młodsza rodzina hrabiowska. Wybitniejszymi członkami tego rodu byli: 1) A. Jan Jerzy (*1581 — f 1641), marszałek polny, podpisujący się zawsze Arnheim, znany jako dzielny wódz i dyplomata. Wyćwiczywszy się w wojsku szwedzkiem i polsldem, wstąpił do armii cesarskiej w 1626 i służył pod Wald-steinem (Wallensternem). W r. 1628 oblegał bezskutecznie Stralsund, a w następnym mianowany był dowódzcą oddziału wojsk cesarskich, posłanego na pomoc polakom, atoli w tym samym jeszcze roku podał się do dymisyi, a w r. 1631 przeszedł na stronę protestantów. Jako dowódzca wojsk saskich, stoczył bitwę pod Breitenfeld, poczem zajął Czechy i zmusił Pragę do kapitulacyi, ale wkrótce musiał ustąpić przed Waldsteinem do Szląska, skąd później, już po upadku Waldsteina, wtargnął do Łużyc, zdobył Budziszyn, pobił pod Lignicą Colloreda (1634 r.), zajął Zytawę i Głogów, i połączywszy się z Bauerem, znowu wtargnął do Czech, usiłując bezskutecznie zdobyć Pragę. Po zawarciu pokoju praskiego był uwięziony przez szwedów, atoli, uciekłszy wkrótce z niewoli w Sztokholmie, stanął na czele połączonych wojsk cesarskich i saskich w r. 1638. Umarł, gotując się do nowej wyprawy ze świeżo uorgani-zowaną armią za pomocą werbunku. 2) A. Adolf Henryki* 1803—+ 1868), mimster pruski, zwolennik królewskiej idei staropruskiej, a obok tego zagorzały przeciwnik biurokracyi. Przeszedłszy szybko po różnych stopniach hierarchii urzędniczej, został w r. 1842 ministrem spraw wewnętrznych. Pod naciskiem wzmagającego się biurokratyzmu musiał ustąpić w f. 1845 i powołany był do wzięcia udziału wpracach sejmu krajowego. Kierunek jego dążności politycznych stał się powodem powołania go na stanowisko prezesa nowego mimsteryum w r. 1848, z którego jednak po ośmiu dniach ustąpił, chcąc zabezpieczyć dla Prus stanowisko niezależne wśród Niemiec, o czem właśnie traktuje dzieło jego p. t. „Die deutsche Centralgewalt in Preussen“ (Berlin, 1848); obok tego wydał A. drugie dzieło p. t. „Das Recht des Herrenhauses bei Festsetzung des Staatshaushaltes“ (Berlin, 1863), w którem występuje jako gorliwy obrońca praw królewskich.

Arnim Ludwik Achim (Joachim) von (* 1781 w Berlinie—f 1831 w Wiepersdorf), poeta niemiecki, jeden z wybitniejszych przedstawicieli t. z. szkołej romantycznej; studyował najprzód w Halli medycynę, później w Getyndze nauki przyrodnicze, szczególniej zaś fizykę; ogłosił nawet rozprawę „Theorie der elektrischen Erscheinungen“ (1799). Wkrótce jednak potem przerzucił się do poezyi; pierwsze swoje romanse: „Hollins Liebeleben“ (1802) i „Ariels Offenbarungen“ (1804), w których okazał wiele oryginalności i wybujałej fantazyi, wydał bezimiennie. Jednocześnie dla lepszego poznania ludu, jego właściwości, obyczajów i poezyi, zwiedził różne okolice Niemiec, późmej Szwajcaryę, północne Włochy, Fran-cyę i Anglię, poczem osiadłszy w Heidelbergu, wspólnie z poetą Klemensem Brentano wydał: „Des Knaben Wunderhorn“ (1806—8), zbiór ludowych pieśni niemieckich, przeważnie przez siebie spisanych Pu-blikacya ta. ciesząca się dotychczas powodzeniem, wywarła wpływ niemały na ówczesny ruch literacki i dała podnietę do gruntowmejszego badania rzeczy ludowych. Oprócz tego À., mieszkając w Heidelbergu, napisał: zbiór drobniejszych opowieści p. t. „Wintergarten“ (1809) i romans „Armuth. Reichthum, Schuld und Busse der Gräfin Dolores“ (1810). W r. 1811 pojął za żonę siostrę Klemensa Brentano, Elżbietę, znaną później pod nazwą Bettiny Arnim (ob.), i odtąd mieszkał albo w Berlinie, albo w swojej majętności Wiepersdorf. W r. 1817 ogłosił (niedokończony) romans historyczny z czasów reformacyi: „Die Kronenwächter“; pod względem malowidła, poetycznego kolorytu i wykończenia artystycznego, jest to najlepszy utwór jego. Drobniejsze powieści, w których A. okazał miejscami wiele śmiałej fantazyi, humoru, dosadności malowidła, wyszły zbiorowo w „Landhausleben“ (1826) i „Sechs Erzählungen“ (1835). Mniej w nich jaskrawości i fantastycznych dziwactw, aniżeli w utworach początkowych. Zbiorowe wydanie dzieł A-a, z przedmową Wilhelma Grimma, wyszło w Berlinie w 1839—46 r. p. t. „Sämmtliche Werke“ (19 tomów); „Ausgewählte Novellen und Erzählungen“ 1853 tamże (3 tomy).

Arnim Bettina (właściwie Elżbieta), siostra poety Klemensa Brentano, żona Ludwika Arnima (* 1785 we Frankfurcie nad Menem—f 1859 w Berlinie), autorka niemiecka, znana głównie jako ekscentryczna, chorobliwa marzycielka, dała się poznać w literaturze dopiero po śmierci męża. Jeszcze w czasach panieństwa, rozmiłowawszy się w Goethem, prowadziła z mm korespondencyę; korespondencyę tę, przerobiwszy później stosownie do swoich urojeń, ogłosiła p. t. „Goethes Briefwechsel mit einem Kinde“ (Beri. 1835, 3 tomy), czem mocno zmistyfi-kowała świat literacki. Dopiero Loeper w „Briefe Goethes an Sophie von La Roche uud Bettina Brentano“ (Berl. 1879) mistyfikacyę tę w zupełności wyświetlił. Inne utwory jej, jak np. „Die Günderode“ (1840), „Julius Pamphilius und die Ambrosia“ (1848), posiadają ten sam charakter rozegzaltowanej uczuciowości i marzycielstwa. Zostawszy zwolenniczką doktryn socyalistycznych, w r. 1843 wystąpiła z dziełem: „Dies Buch gehört dem König“, w którem po swojemu usiłowała rozwiązać kwestyę pauperyzmu. Dalszym ciągiem niejako tej książki są zagadkowe „Gespräche mit Dämonen“ (1852). Zgodnie z wy-znawanemi zasadami, w Berlinie poświęcała się gorliwie pielęgnowaniu chorych i nędzarzy, a w r. 1848 stanęła otwarcie po stronie partyi demokratycznej.— Poro w n. Alberti: „B. von Arnim“ (Lipsk, 1885).

Arnim Harry Karol-Ed ward hr., dyplomata pruski (* 3 paźdz. 1824—t 19 maja 1881), ukończył 1847 r. studya prawne, 1850 rozpoczął ka-ryerę dyplomatyczną, jako sekretarz legacyjny przy ambasadzie pruskiej w Monachium, 1853 r. przeniesiony do Rzymu, 1856 r. w stopniu radcy legacyj-nego powołany do mmisteryum spraw zagranicznych do Berlina, od 1859—61 r. znów urzęduje przy ambasadzie pruskiej w Wiedniu. 1860 roku mianowany szambelanem, w marcu 1862 jest posłem nadzwyczajnym w Lizbonie. 1864 r. — z powrotem w Monachium. Spokrewniony z hr. Bismarckiem, który me-gdy kolegował z nim jako sekretarz legacyjny, a teraz stanął na czele rządu, korzystał początkowo z jego poparcia. W paźdz. 1864 r. wydelegowany do Rzymu w charakterze posła nadzwyczajnego pruskiego przy Stolicy Apostolskiej, zręcznie umiał godzić sprzeczności, jakie na tern stanowisku wynikać musiały dla przedstawiciela sprzymierzonego z Włochami mocarstwa. R. 1868 pozostawiony był nadal przy Watykanie, z umocowaniem od Związku półn.-niemieckiego. W czasie koncylium watykańskiego po

?!

■%

i!j

A.

K.. K.

Arms

Amu.

raz pierwszy objawił się dysonans między polityką h •. Bismarcka a poglądami A-a, który doradzał rządowi pruskiemu wywołać protest biskupów niemieckich przeciw postanowieniom koncylium (szczególnie w kwestyi nieomylności). Hr. Bismarck natomiast, w chwili gotującej się walki z Francyą, pragnął niesnasek wewnętrznych unikać. R. 1870 otrzymał A. tytuł hrabiowski, był wezwany do Wersalu, w marcu 1871 r. wysłany dla pertraktacyj pokojowych do Brukseli, potem do Frankfurtu nad Menem. 23 sierp. 1871 otrzymał misyę nadzwyczajną do rządu republikańskiego, zaś 9 stycznia 1872 mianowany był pierwszym ambasadorem cesarstwa niemieckiego w Paryżu. Tutaj antagonizm między A-em a ks. Bismar-kdem w nowej postaci się objawił. A., zbliżywszy Bię do rojalistów francuskich, miał udział w obaleniu Thiers’a i wyniesieniu Mac-Mahona na prezydenta Rzpltej, w czem ks. Bismarck upatrywał niebezpieczeństwo dla Niemiec. Już 2 marca 1874 r.

A. z Paryża odwołany i mianowany posłem w Konstantynopolu, wskutek czego w maju t. r. na własne żądanie otrzymał dymisyę. Gdy zaś następca jego w Paryżu, ks. Hohenlohe, zawiadomił rząd kanclerski o dostrzeżonym braku w archiwum ambasady około 80 dokumentów tajnych, przeważnie spraw watykańskich dotyczących, z polecenia prokuratury berlińskiej A. został uwięziony 3 paźdz. t. r. i dopiero po złożeniu przez rodzinę znacznej kaucyi wypuszczony na wolność. Oskarżony o przywłaszczenie sobie dokumentów u r z ę d o-Fig. 9. Amim Harry Karol-Edwsrd. WyC|1> foy} w ^    19

grudnia t. r. przez sąd miejski berliński uznany winnym i skazany na 3 miesiące wieży; instancya apelacyjna podwyższyła tę karę do 9 miesięcy; niezależnie od tego, w drodze dyscyplinarnej, był pozbawiony tytułu i pensyi. A. zdążył tymczasem schronić się za granicę i w wydanym w Zurychu pamflecie „Pro nihilo“ (1875) odsłonił tajniki polityki watykańskiej księcia Bismarcka. Oddany zaocznie pod sąd, jako oskarżony o zdradę stanu, obrazę majestatu i zobelźenie kanclerza, skazany był in contumaciam na pięcioletnie więzienie (1876). W odpowiedzi na ten wyrok A. ogłosił broszury: „Der Nuntius kommt“ (1878) i „Quid faciamus nos“ (1879). Dzięki wpływom rodziny u cesarza, uzyskał A. 1881 r. glejt bezpieczeństwa do Lipska, dla umożliwienia mu starań o skasowanie wyroku w Sądzie Najwyższym; zanim jednak mógł z glejtu skorzystać, zmarł w Nicei. A. był w Niemczech przedstawicielem dążności, bardzo zresztą słabej, do oderwania katolicyzmu niemieckiego od wpływu Rzymu. Los wielu późniejszych współpracowników ks. Bis-marka, jak Laskera i innych, stał się powodem, że opinia publiczna w Niemczech dziś przych}'lniej zapatruje się na A-a. Skutkiem wytoczonego A-owi procesu uzupełniono kodeks karny niemiecki przez art. 323a, t. zw. „Arnimparagraph“, określający odpowiedzialność urzędników za przywłaszczenie dokumentów rządowych.

Arnis. Pod tą nazwą była odprawiana w Argos uroczystość, która po otrząśnięciu z niej powłoki mitycznej, zdaje się być błaganiem, zwróconem ku bogu słońca, Apollinowi, dla odwrócenia klęsk podczas dni kanikularnych, kiedy, między innemi plagami, jak skwar sprowadzający choroby, susza niszcząca płody ziarna, następuje wściekanie się psów. Mityczny początek tej uroczystości przytaczają Ko-non (19) i Pauzaniasz (I, 43, 7), z małą odmianą. Córka argolidzkiego króla Kropotosa, imieniem Psa-mete, miała z Apollonem syna Linosa, za co ojciec śmierć jej zadał, a chłopca oddał na wychowanie do owczarza, którego psy go zagryzły. Rozgniewany Apollo zesłał na Argos morową zarazę (uosobioną w postaci potwory, zwanej Poine), proszony zaś o usunięcie klęski, zalecił przebłaganie Psamety i Linosa. Wtedy nakazano niewiastom 1 dziewczętom opłakiwać Linosa. Miesiąc, w którym odbywały się te płacze, nazywano A r n e j o s, na pamiątkę tego, że Linos wychowywał się wśród owiec (are n=ja-gnię), a przytem ustanowiono uroczystość A., podczas której, dla zadośćuczynienia, zabijano wszystkie napotykane psy. Ateneusz, powtarzając podanie (III), dodaje, że uroczystość ta odbywała się podczas panowania gwiazdy Syryusza (psa), kanikuły, łac. c a-u i s, pies), i ztąd do nazwy Argów, obchodzących tę uroczystość, dołącza on epitet Ky n o f o n t e s, zabijający psy. Stacyusz zaś (Theb. 1, w. 570) opiewa, że psy, które pożarły Linosa, były wściekłe. Z tego wszystkiego przypuścić można, że bez względu na upstrzenia mistyczne, uroczystość ta należała do powszechnych w starożytności świąt letnich, a zabijanie psów było prostym środkiem zapobiegawczym przeciw wściekliźnie, szerzącej się głównie podczas skwarów kanikularnych. W takim razie, owce już by tu nie miały co robić, i źródłem nazwy A. byłby raczej wyraz Karnejos, epitet Apollona, Boga słońca, a uroczystość zwracałaby się wprost do niego dla powstrzymania pocisków słonecznych w czasie najdokuczliwszym. A że i w tym epitecie odszukać można pierwiastek aren, oznaczający jagnię, ponieważ Apollo jest także opiekunem owczarni, przeto tłómaczy się nam łączność obu punktów wyjścia do nazwy uroczystości, jakoteż jej mitycznego początku (Bergk. „Beiträge zu griech. Monatskunde).“

Arno, staroż. A r n u s, rzeka toskańska we Włoszech, ma źródło pod górą Falterone, na wysokości 1310 m. i płynie zrazu doliną ku południo-wschodo-wi (Val Casentina), lecz, wydostawszy się na równinę Arezzo, zatacza wspaniałą linię spiralną dla okrążenia potężnego trzonu góry Prato Magno i zwraca: się w kierunku wprost przeciwnym poprzedniemu, tj. ku północo-zachodowi. Od Pontassieve płynie staij na zachód, mijając Florencyę i Pizę, poniżej której; wpada do morza Liguryjskiego, ubiegłszy 230 km.. Brzegi jej są malownicze, zwłaszcza w środkowej)

części od Arezzo do Flore ncyi (Val d’Arno), gęsto zaludnione i starannie uprawne; niedaleko uścia przerzyna aluwialną, z własnych osadów utworzoną, urodzajną, ale niezdrową równinę Macchia, a ten przyrost lądu sprawił, że nadmorska niegdyś Piza leży dziś o 1V₂ mili od morza. Z dopływów ważniejsze są z prawej strony Sieve i Ombrone, a z lewej Chiana, Pesa, Elsa i Era. Chiana,—staroż. Clanis, przedstawia ciekawy przykład bifurkacyi (ob.) powstałej w średnich wiekach i następnie uporządkowanej przez nowoczesne roboty hydrauliczne: jedno jej ramię dosięga Tybru przez rz. Paglia, drugie, skanalizowane, dąży ku północy do Arno. Spławnośó rzeki dostępną jest tylko dla mniejszych statków na przestrzeni 130 km. od Florencyi do uścia. W poezyi włoskiej A. jest powszechnie sławiony z przydomkiem „złoty“.    ś-

Arnobiusz starszy, nauczyciel retoryki w Sicce, prowincyi afrykańskiej, początkowo wielki prześladowca chrześcian, później starał się u biskupa miejscowego o przyjęcie do kościoła chrześciańskiego, a kiedy ów mu niedowierzał, pomny na jego nienawiść pierwotną ku chrześcianom, A., dla usprawiedliwienia się, napisał około 295 r. dzieło, składające się z siedmiu ksiąg, p. t. „Adversus nationes.“. W pierwszych dwóch księgach swego dzieła A. wykazuje bezzasadność ogólnego naówczas mniemania o szkodliwości chrześciaństwa; w dwóch następnych potępia politeizm i dążenie do idealizowania kultu dawnych bogów; nakoniec w dwóch ostatnich księgach poddaje poganizm ścisłej krytyce i broni chrześciaństwa przed zarzutami, czynionemi mu z powodu braku świątyń i obrazów. Nie ulega wątpliwości, że A. był przekonany o niemożliwości dalszego trwania pogaństwa, jednakże zasad nowej wiary nie znał dobrze; np. Starego Testamentu nie znał wcale, a prawdopodobnie i Nowego także. Bogowie pogańscy są dla niego duchami niższemi. nad któremi panuje wyższy Bóg chrześcian, nazwany przez niego Deus summus albo princeps, pod którego władzą jest także i Chrystus. Następnie sądzi, że dusza nie jest przez Boga stworzona, ale przez jakąś inną, również doskonałą istotę, i tylko przez łaskę Boga stała się nieśmiertelną. Wogóle cały wykład A-a jest mocno zabarwiony ideami gnostycznemi. Najlepszy sąd o A-u wydał św. Hieronim w 58 liście „Ad Paulinum 10.“ Patrz: „Psychologie und Erkenntnislehre des A.“ (Lipsk 1878) i „Index verborum et locutionum“ przy wydaniu A-a przez A. Reifferscheidta. Tenostatni rozbiera właściwie styl A-a, niezmiernie pstry i rozwlekły.

Arnold Z Brescii, (czytaj: Breszyi) czyli A r n a 1-dus, ArnolphusBrixiensis, reformator, stracony śmiercią męczeńską w Rzymie w 1155 r. za podburzenie ludu do powstania, w celu wytworzenia rządu, niezależnego od papieży. Data jego urodzenia jest niewiadomą. Otton Freisingeński wspomina, że A. głosił kłamliwe słowa o Wieczerzy Pańskiej i o chrzcie świętym, ale oskarżenia tego nie popiera żadne poważniejsze świadectwo. Poruszony zepsuciem i zatargami, jakie się zrodziły ze świeckiej władzy, z politycznej potęgi, z nadmiernych bogactw duchowieństwa, i hołdując zasadzie ubóstwa apostolskiego, którą wyznawało wielu współczesnych, A.

domagał się reformy moralnej, zasadzającej się na zrzeczeniu się przez kościół dóbr ziemskich i panowania świeckiego. Nie był to heretyk w ścisłem słowa znaczeniu, ale agitator religijny. Baronius dokładnie scharakteryzował jego opozycyę przeciw ówczesnemu duchowieństwu, zwąc go patryarchą heretyków politycznych. Czyny A-a więcej są znane, niźli jego osoba, gdyż brak jest zupełny dokumentów, któreby dać mogły wierny obraz jego życia; niektórzy pisarze wypełnili tę lukę wytworami własnej wyobraźni. Według wszelkiego prawdopodobieństwa, A. urodził się w Brescii, gdzie pełnił, zdaje się, urząd nie księdza, jak niektórzy utrzymywali, lecz lektora zakonnego. Ztamtąd wyruszył do Fran-cyiistał się jednym z gorliwszych uczniów Abélarda (ob). Powróciwszy do Brescii, spopularyzował teorye swoje o prawach kościoła i wytworzył liczne stronnictwo, które wystąpiło przeciwko biskupowi Manfredowi. Biskup wniósł na synodzie Laterańskim (1139) oskarżenie przeciwko A-owi, ale nie ma śladów, aby tu nauka jego potępioną została. Wiadomo tylko, że Inocenty II nakazał mu milczenie i skazał go na wygnanie. Sw. Bernard powiada, że A. udał się do Francyi, przywołany przez Abélarda, który miał stanąć przed synodem w Sens (1140). Abélard me bronił się wcale i zaapelował od synodu do papieża; papież skazał Abélarda i A-a na zamknięcie w klasztorze, każdego z osobna. A. schronił się do Szwajcaryi i znalazł przytułek u biskupa Hermana w Konstancyi, ale wygnały go ztamtąd listy św. Bernarda; udał się następnie do legata papieskiego, Guy de Castellis, gdzie go również ścigał święty Bernard. R. 1143 A. znajduje się w Rzymie i mowami swemi wywołuje żywy ruch, porównywając świetność starożytnej rzeczypospolitej, dawnego senatu i ludu rzymskiego ze współczesną słabością państwa papieskiego. Zagrzani temi wspomnieniami rzymianie zbuntowali się przeciwko Celestynowi II i utworzyli senat; wezwali Konrada III. aby wystąpił w roli dawnych cesarzów, sam mianował papieży i nie dopuszczał duchowieństwa do spraw świeckich. Papież Lucius II wystąpił zbrojno i, prowadząc swoje wojsko do szturmu na Kapitol, został zabity (1145). Następca Lucyusza, Eugeniusz III., ograniczony przez lud do władzy czysto duchownej i uposażony jedynie dochodami, jakie dawały dziesięcina i dobrowolne ofiary, opuszczał kilkakrotnie Rzym i, chociaż popierał go król Roger ze stronnictwem umiarkowanem, nic nie mógł wskórać, bo ostatecznie opuścił wieczne miasto i umarł w Tivoli (1153). Następca jego, Anastazy IV, panował tylko jeden rok. Przy wstąpieniu na tron papieski Adryana IV, rzymianie zażądali od niego uznania nowo zaprowadzonej rzeczypospolitej; papież znów zażądał wydalenia A-a. Gdy senat dał odmowną odpowiedź, przyszło do zbrojnego starcia i w ulicznej bijatyce poległ jeden z kardynałów. Wypadek ten wywołał nadspodziewany skutek: miasto Rzym obłożone zostało, po raz pierwszy w swych dziejach, inter-dyktem; lud przerażony poddał się; A. musiał uciekać. Schronił się on u baronów Kampanii, ale, na żądanie cesarza Fryderyka Barbarossy, został wydany i stracony w Rzymie przed bramą „Del popolo“,

o mm

Koeler:

Genewa, 1856 r.—Gregorovius: „Geschichte der Stadt Rom“, Stuttgart, 1859—1863, tom IV — Guibah „Arnauld de Brescia et les Hohenstauffen ou la question du pouvoir temporel de la papauté au moyen âge“, Paryż, 1868 r. —Clavel: „Arnauld de Brescia et les Romains du XII. siècle. Paryż, 1868 r.—Andro di Giovanni de Castro: „Arnaldo da Brescia e la revoluzione del XII. secolo“, Liworno 1875 r. — Abbé Vacandard: „Arnauld de Brescia“, w „Revue des Questions historiques“, m. styczeń 1884i. — Giesebrecht: „Arnold von Brescia“ Monachium 1873 i. — Ch. Schmidt; „Histoire de 1’Eglise d’Occident pendant le inoyenâge“, Paryż, 1885 r.— H. Vollet: w „Gr. Encl. franç. Lamirault’a.

Arnold (t 15 stycznia 1186 r.) herbu Dołęga, biskup poznański od r. 1177. Według Długosza, obrany na biskupa 15 sierpnia, wyświęcony został w Gnieźnie przez arcybiskupa Piotra III; pierwszym był polakiem na katedrze poznańskiej. Rządził dyecezyą lat dziewięć, pochowany w katedrze poznańskiej. Hojnym był dla klasztorów, zwłaszcza cystersów, i dobroczynnym. (Długosz, pod r. 1177 i 1186, Bartoszewicz w „Enc. Org.“, I, 1205).

Arnold z Lubeki (f 1212). mnich benedyktyński, kontynuował Kronikę Helmolda od r. 1170 do 1209. Praca jego zawiera wiele materyału do ów-

w. s.

w. s.

F. Ch.

A. Pel.

o świcie, tak, aby lud o tem nie wiedział. O rodzaju śmierci, jaką poniósł A., różne chodzą wersye: podług jednych, miał być ukrzyżowany; podług drugich, spalono go żywcem na wolnym ogniu; inni znów utrzymują, że został wpierw powieszony, a potem spalony. Ostatnia wersy a jest najprawdopodobniejsza, z uwagi, iż musiano się śpieszyć, aby uniknąć rozgłosu. Jedynym pewnym faktem jest tylko to, że ciało jego spalono, a popioły wrzucono do Tybru, z obawy, aby wyznawcy reformatora nie zebrali tych popiołów, jako relikwij. Wpływ, jaki wywierał A. ua współczesnych, był wynikiem jego zapału i wymowy; prawość jego charakteru i czystość obyczajów nie uległy żadnemu zarzutowi nawet ze strony przeciwników. Święty Bernard tak pisał: »Dałby Bóg, aby jego nauki były tak czyste, jak jego życie; nie je, nie pije, jako szatan, pragnie tylko krwi dusz“. Nicollini napisał dramat, którego głównym bohaterem jest A. Tantardini wzniósł mu pomnik. Nazwisko A-a stało się popularnein we Włoszech, ale dzieło jego, jak zresztą wszelkie przedsięwzięcia reform religijnych, poczynane ua prędce, bez przygotowania odpowiedniego gruntu w umysłach mas i rozpoczynające się od rzeczy zewnętrznych, nie mogło wydać trwałego rezultatu. Pozostawił kilku uczniów, którzy niebawem znikli, me mając następców. R. 1184 Lucius 111 potępił ponownie „arnoldystów“, nie wspominając jednak nic o ich nauce. Wymienieni są jeszcze oni w prawie. jakie wydał Fryderyk II r. 1224 przeciwko heretykom, ale stało się to jedynie pro memoria, dla formy tylko, gdyż żadna z kronik ówczesnych nie wspomina już o ich istnieniu.

„De Arnoldo Brixiensi dissertatio“ Getynga 1742 r.— Guadagnini: „Difesa di Arnoldo da Brescia“, Pawia, 1790 r. 2 tom. in-8., — Raby: „Pape Hadrian IV“, Londyn, 1849 r. — Bert: „Essai sur Arnauld de Brescia“, czesnych dziejów słowiańszczyzny zachodniej. Wy-dał ją Lappeuberg w „Monumenta Germaniae histo-rica“ (t. 21).—Porówn. Damus: „Die Slavenchronik Arnolds von Lübeck“ (Lubeka, 1873).

Arnold, ksiądz czeski i krewny króla Przemysława I (f 1240). W r. 1215 spotykamy go w kronikach na urzędzie proboszcza wyszehradzkiego, a następnie w r. 1220 kanclerza królewskiego. Właśnie w czasach urzędowania A-a na tem ostatniem stanowisku, nastąpiło ostateczne połąc^uie nadwornego kanclerstwa królewskiego z godnością probostwa wyszehradzkiego; od tej jednakże pory urząd kanclerza nadwornego stał się w istocie tylko czczym tytułem honorowym, ponieważ wszystkie, przywiązane do tego urzędu obowiązki, spełniał pisarz kanclerski, zwany najpierw notaryuszem, a następnie protonotaryuszem.—Patrz: „Die Kanzlei P. Ottokars 11 und Wenzels II“ Emlera.

Arnold (f 1272 r.), mieszczanin gdański. Z krewniakami swymi i przyjaciółmi uformował stronnictwo, które wydało Gdańsk margrabiemu brandebur-skiemu. Książę pomorski, Mszczuj, posiłkowany przez Bolesława Pobożnego, księcia kaliskiego, miasto z rąk niemieckich odebrał, Arnolda z innymi malkontentami ukarał śmiercią, majątki ich (Skrobotów i Wi-tomino) skonfiskował na rzecz kościoła włocławskiego (Długosz pod r. 1272).

Arnold, (t 1416 w Lubawie), biskup chełmiński. W związku z krzyżakami szkodził Polsce; brał udział w układach: w r. 1404 w Raciążu i w 1411 w Toruniu. Władysław Jagiełło, podczas „wojny głodowej“ w r. 1414, dobra biskupie kazał pustoszyć, chcąo zmusić tem A-a do zmiany w postępowaniu jego względem Polski.

Arnold Walenty, nieznany nam co do szczegółów biograficznych, astronom XVI w. i burmistrz krakowski (praefectus praetom cracoviensis). Bibliografia wymierna jego książeczkę p. t.: „Judicii astrologia sumtnarii in anno Christi 1557... diligenter et succincte elucubrati.“ Zapowiadał ua dzień 5 czerwca zaćmienie księżyca przed wschodem słońca, widzialne w Krakowie. Wyszła ta broszura u dziedziców Marka Szarfenberga w Krakowie.

Arnold z Flandryi (Amoidus Fiandrus) kompozytor muzyczny niderlandzki z końca XVI w. Był mnichem zakonu kainedułów i organistą w klasztorze Tolmezzo (we Friulu). Napisał znaczną liczbę motetów, mszy i madrygałów, wydanych częścią w Dillingen, częścią zaś w Wenecyi.

Arnold Mikołaj, głośny i uczony teolog protestancki XVII w.. (* w Lesznie 1618); uczęszczał do szkoły tamtejszej, kiedy mą kierował sławny Komeński, nauki uniwersyteckie studyował w Lęjdzie, Gronindze, Utrechcie, zwiedził też wraz z Hoffmanem Anglię. Od r. 1651 nauczał teologii we Frane-kerskiej akademii w Hollandyi, gdzie przed nim byli nauczycielami Jan Makowski i Coccejus; katedrę tę zajmował lat 30, t. j. aż do śmierci, 1680 r. Na dziełach swych pisał się zazwyczaj „Lesnensis Polonus.“ Dzieł tych znaczna jest ilość. Rozpoczął od ponownego wydania rozpraw Makowskiego („Macco-vius redivivus“, 1654, „Cursus theologiearum discep-tationum de Trino Vero Deo“) i obszernej polemiki

husiusa napisany (II, 155).

z Echardera luteraninem („Echardi Heurici Luthera-ni scopae óissolutae“ t. r.) i socyanianami („Religio Socianiana Racoviana major refutata“ t. r.). Następnie w r. 1659 wystąpił oddzielnie przeciwko so-cynianowi JBibelliusowi („Atheismus socin. J. Bibellii refutatus“) i przeciwko swemu niegdyś mistrzowi, Komeńskiemu („Discursus theologicus contra Jo. Amos Comenii praeteusam lucern in tenebris“). Od tego też mistrza zapożyczył tytułu dla swego głównego dzieła, które w ciągu lat 30 doczekało się czterech wydań. Wyszło ono we Franekerze 1667 p. t. „Lux in tenebris“ (4-e wyd. 1698, str. 647 i 558) a zawierało rozbiór wszystkich tych miejsc Starego i Nowego Testamentu, na jakie powoływać się byli zwykli rozmaici sekciarze: luteranie, socynianie, armi-nianie i t. d., dla podtrzymania swych błędów. Dla historyi literatury teologicznej protestanckiej ważną jest przedmowa do wydanego przez A-a dzieła Makowskiego: „Cursus* i t. d., przedrukowana przez Jo-chera w „Obrazie literatury i nauk w Polsce“ (t. II, str. 576—578). Tamże znajdują się dokładne tytuły dzieł A-a, oraz wiersz na jego cześć przez H. Neu-

P. Chęi.

Arno'd Krzysztof, wieśniak z Sommerfeldu pod Lipskiem, słynny jako astrouom, urządził w mieszkaniu swojem obserwatoryum, gdzie wcześniej aniżeli inni obserwatorowie, dostrzegł komety 1683 i 1686 r.. szczególniej wszakże wsławił się dostrzeżeniami przejścia Merkurego przez tarczę słoneczną 1690 r., za co przez magistrat lipski wynagrodzony został. Obserwacye jego zamieszczone były w „Acta eruditorum“, a listy jego przechowują się w bibliotece miejskiej w Lipsku. Nazwisko jego nadał Schröter trzem tak zwanym „dolinom“ na księżycu.

Arnold G o t f r y d (* 1665—f 1714), teolog protestancki, pisał dzieła religijne w duchu poglądów Francke’go i innych pietystów (ob). Najważniejszą jego pracą jest „Unparteiische Kirchen- und Ketzerhistorie“ (wyd. kompletne, Szafuza, 1740—42, 3 tom.), |ako bogaty zbiór materyału, traktowanego z wielką wolnomyślnością. A. był czas jakiś (1697—98) profesorem historyi w Giessen, później kaznodzieją w różnych miejscach. Fryderyk I, król pruski, mianował go swoim historyografem.

Arnold Samuel (* 10 sierpnia 1740 w Londynie — f 22 października 1802 r.), kompozytor muzyczny. W 23 roku życia napisał dla teatru Co-vent-garden operę „The maid of mili“, wystawioną w 1765 r. z powodzeniem. W 1783 r. pełnił obowiązki organisty kaplicy królewskiej, w 1789 dyrektora „Academy of ancient musie“, w 1793 r. organisty przy katedrze Westminsterskiej. W 1773 r. został mianowany przez uniwersytet Oxfordzki doktorem muzyki. A. napisał w ogóle 43 opery i 5 ora-toryów. Jakkolwiek i te dzieła niemałą posiadąją wartość muzyczną, najwięcej wszakże A. przysłużył się muzyce angielskiej przez wydanie: „Cathédral musie“, będącej zbiorem najlepszych kompo-zycyj kościelnych mistrzów angielskich. (Londyn, 4 tomy, 1790 r.).

Arnold B enedykt (* 1741 — 4-1801), generał amerykański, pierwotnie zajmował się handlem; 1775 r., z chwilą wybuchu wojny o niepodległość, wstąpił do szeregów powstańczych, odznaczył się w południowej Kanadzie przy zdobyciu Ticonderogi, mianowany został pułkownikiem. Tegoż roku, wysłany przez Waszyngtona do Kwebeku, odbył miesięczny przeszło, nader uciążliwy, pocłiód przez puszcze nieprzebyte wzdłuż rzeki Keunebec, lecz spóźniwszy się, dotarł dopiero 9 listop. do Kwebeku, gdzie tymczasem M’Lean zdążył wzmocnić załogę angielską. Wspólnie z Montgommerym przypuścił mimo to A. szturm do miasta (31 grud.), lecz ze stratą został odparty; w kwiet. 1776 r. pobity kilkakrotuie przez gen. angielskiego Carletona, traci całą niemal swoję flotylę i zmuszony zupełnie wycofać się z Kanady. Wziął niebawem odwet pod Saratogą (16 paźdz. 1777), gdzie przyczynił się do porażki Bourgoyne’a i był ranny; wreszcie przy tej sposobności poróżnił się z wodzem naczelnym, gen. Gates’em. Nagrodzony stopniem generał-majora, zostaje od 1778 r. komendantem Filadelfii. Prowadzi tu życie hulaszcze, zaniedbuje służby, a nawet posądzony jest o przenie-wierstwo dochodów publicznych Stanu. Waszyngton, z uwagi na poprzednie jego zasługi, ograniczył się do udzielenia mu nagany, czem niemniej uczynił sobie wroga z ambitnego a mściwego A-a. Gdy 1780 r. otrzymał wskutek własnych starań dowództwo w twierdzy Westpoint, zawiązał potajemnie stosunki z gener. angielskim Sir Henry Clintonem, ofiarując się wydać anglikom to ważne miejsce obronne. Pośredniczący w układach major angielski, André (ob)., został jednak schwytany w obozie amerykańskim: zdrada się wydała, Andre powieszony,

A., na śmierć skazany, ratował się ucieczką do anglików, od których miał 30 tysięcy funtów przyobiecanych za zdradę. Mianowany generałem wojsk angielskich, wydał odezwę do armii amerykańskiej, zachęcając do poddania się władzy królewskiej; oczywiście posłuchu nie znalazł (25 grudnia 1780). Następnego roku przeniósł się do Anglii, gdzie do śmierci pozostał.

Arnold Jerzy C li r y s t y a n (* w Lesznie r. 1747), odbywał study a lekarskie w Lipsku, po których ukończeniu przebywał na praktyce w Poznaniu, w Lesznie, a r. 1777 zamieszkał w Warszawie. Nauka i charakter A-a zwróciły uwagę króla Stanisława, który mianował go swoim radcą nadwornym.

A. pracował gorliwie nad zawiązaniem unii protestantów z kalwinami, był też sekretarzem Jednoty ewangelickiej i lekarzem szpitala ewangielickiego (2 lata). Na wezwanie rządu księstwa warszawskiego opracował w r. 1807 plan urządzenia służby zdrowia w kraju; mianowany też został radcą najwyższej dyrek-cyi lekarskiej; ułożył instrukcyę dla tej nowej władzy, która otrzymała nazwę Rady lekarskiej, utrzymującej się do utworzenia Szkoły głównej (1862). Pomimo zajęć urzędowych, przyjmował A. czynny udział w pracach Towarzystw naukowych, których był członkiem (Akademii Leopoldo-Karolińskiejjw Wiedniu, Towarz. przyjaciół nauk i gospodarczego w Warszawie, Tow. naukowego w Krakowie); umarł r. 1827. („Pochwała życia i zasług J. Chr. Arnolda“, ogłosił p. Czaykowski 18*30). Z wielu prac literackich A-a rozmaitej treści wyszczególniamy: „Observatio anatomi-oo-physiologica de foetu bicipite ad anteriora conna-

Dr Ł.

A.. Jel.

K. J.

niemiecki, Lipsk, 1784. — „Observations on the mana gement of the insane, and particulary on the agencj and importance of human and kind treatment ii

Dr. Ł.

III, od 350.

Arnold Karol p 6 marca 1794 r. w Neuenkir-chen—f 11 listopada 1873 r. w Chrystyanii), pianista i kompozytor muzyczny, uczeń Hoffmanna, Aloizego Schmitta, Vollweüera i I. A. André (1812— 1815). Po ukończeniu studyów, występował z koncertami: w Lipsku. Berlinie, Wiedniu, Krakowie i Warszawie. W tern ostatniem mieście bawił kilka

1832 r.

to, trimestri ahortu excluso“ (Acta physic. med. acad. uat. cur. T. VI, 1778);—„De partu serotino 324 die-rum ex oedemate uterino cum singulari gravidita-te et puerperio. Lipsk, 1776);—„Observationum phy-sico-med. amius 1772. Vrat. 1777;—„Historiae anti-quae medicae polonae prodromus. 1814;—„Rozprawa o hojności królów i względach panów polskich dla rzeczy lekarskiej i lekarzów do zejścia Zygmunta I“ (Roczn. Tow. prz. nauk T. VII. 1811); „Rozprawa druga .... od zejścia Zygmunta I do śmierci Jana III“ (tamże 1811); „Rozprawa trzecia .... od r. 1697 do 1763 (tamże 1817); „Rozprawa czwarta ... od 1764 do 1795 r.“ (tamże 1820); „Rozprawa piąta .... za czasów króla Stanisława Augusta“ (tamże 1822).— „De monumentis historiae naturalis polonae literari-isque usque ad finem saeculi XVI editis eto. Vars. 1818.“ — „Verzeichniss polnischer Münzen und Medaillen nebst anderen die polnische Geschichte erläuternden Münzen etc. etc. (z dołączeniem 5 foliów, wykazujących różne dawne monety i medale polskie od Władysława Jagiełły do Stanisława Augusta).

Arnold Jerzy (* 1779 r. w Toruniu—f 1854). Inżynier. Był podobno użytym do rozgraniczenia wolnego miasta Krakowa, następnie powołany na profesora do szkoły aplikacyjnej w Warszawie, lecz tej posady nie przyjął. W r. 1825 wysłany za granicę z Pawłem Lelewelem, oficerem w kwatermistrzow-stwie, dla zbadania robót kanałowych, czego skutkiem było podanie przez obu projektu budowy kanału Augustowskiego, który też, otrzymawszy sankcyę rządu, został przez nich wykonany. W r. 1830 A. awansowany do rangi półkownika był oberkwatermistrzem korpusu. W r. 1840 mianowany inżynierem wojewódzkim byłego województwa augustowskiego. Umarł w roku 1854 we własnych dobrach Balla-Kownacka, mając lat 75.

Arnold Jerzy Daniel, uczony prawnik ze Strasburga, znany także jako poeta alzacki (* 1780— -j-1829), studyował prawo naprzód w swójemrodzinnem mieście, następnie w Getyndze, ostatecznie w Paryżu; został w r. 1800-m profesorem Kodeksu Cywilnego w Koblencyi, w r. 1810 profesorem historyi w Strasburgu, w r. 1811 profesorem jurysprudencyi tamże; w r. 1820 radcą prefekturalnym. Opuścił to stanowisko, gdy jego zasady polityczne nie dały się z niem pogodzić. Dziełami jego są: „Elementa juris civilis justinianei cum Codice Napoleono et reliquis legum codicibus collata“, Strasburg i Paryż, 1812 r. — „Notice littéraire sur les poètes alsaciens“, Paryż, 1802. — „Drugi dzień Zielonych Świątek“ (Le lundi de la Pentecôte), komedya w 5 aktach, w dyalek-cie strasburskim, 1816 i inne.

Arnold Tomasz (f 1816), lekarz angielski, właściciel zakładu dla obłąkanych w Leicester, jeden z pierwszych w Anglii, którzy zebrane w praktyce postrzeżenia psychiatryczne zaczęli objaśniać drogą anatomiczną i naukową. Przyłączone do dzieł A-a zestawienie pojęć i zdań dawniejszych autorów co do objawów psychiatrycznych stanowi ważne źródło wiadomości odnośnych dla psychiatrów późniejszych. Na szczególną uwagę zasługują jego pisma: „Observations ou the nature, kinds, causes and prévention of insanity, lunacy or madness“, 1782;przekł.

effecting their eure“, 1809.

Arnold J a n (* 1785 —f 1872), zasłużony ksiąda i filantrop czeski, gorliwie popierał i wspomagał zdolną młodzież (między innymi K. J. Erbena). Mieszkając w Pradze, pozbawiony urzędu proboszcza, był doradcą i dobrodziejem studentów i założył „Towarzystwo wsparcia ubogich studentów“. Za jego staraniem r. 1845 założono „Mieszczańską biesiadę praską“. W r 1848 był uwięziony za to, że odprawił mszę uroczystą na placu św. Wacława, co poczytywano za manifestacyę narodową. Jego „Pa-mëtni kniha pro obecenstvo farni osady Miletinské“ zawiera w sobie wiele szczegółów pamiętnikowych do r. 1870, o czem pisał obszerniej „Sbornik hist.*,

B. Gr.

lat; stąd przeniósł się do Petersburga, gdzie również, jako pianista wyborny i nauczyciel, wysoko był ceniony. W 1824 r. wrócił do Berlina, gdzie bawił jedenaście lat; następnie udał się do Münster, a stąd do Chrystyanii, dokąd go wezwano na stanowisko dyrektora towarzystwa filharmonicznego i organisty katedralnego. Jako kompozytor, wykazał A. w swych dziełach dużo wiedzy muzycznej i smaku artystycznego, ale zato zbyt mało oryginalności. Z licznych kompozycyj A-a zasługują na wyróżnienie: koncerl fortepianowy, kwartet i sekstet ma instrumenty smyczkowe, kilka pieśni wielogłosowych i trzyaktowa opera „Irena“, wystawiona w Berlinie 15 paźdz.

A. Pol.

Arnold Tomasz (*1795 na wyspie Wight — f 1842 w Rugby), teolog, filolog i pedagog angielski, nauki szkolne pobierał w Winchester, a po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Oxfordzie osiadł w Laleham (1819) i zajmował się przyspasabianiem młodzieży do szkół wyższych. Jednocześnie kontynuował studya naukowe, zwłaszcza filologiczne (nad Tucydydesem) i zapoznawał się ze współczesnym ruchem literackim w Niemczech, gdzie powszechne budziły zajęcie poglądy Niebuhra na dzieje pierwotne Rzymu. A. stał się zwolennikiem krytycznej metody tego historyka i zastosował ją później w swojej „History of Rome“ (Lond., 1846—49, 3 tomy), niedokończonej z powodu śmierci autora. W r. 1827 A. został dyrektorem szkoły w Rugby, w rok potem przyjął święcenia kapłańskie i otrzymał stopień doktora teologii. Pozostając na stanowisku dyrektora w Rugby aż do śmierci, pracował gorliwie nad zreformowaniem i podźwignięciem swej szkoły zarówno pod względem moralnym, jak i naukowym; uczynił też z niej szkołę wzorową dla wszystkich średnich zakładów naukowych w Anglii i stał się w ten sposób reformatorem szkolnictwa angielskiego, bródkami moralnej natury usiłował wyplenić w młodzieży

złe skłonności, obudzić w niej zamiłowanie do pracy i zaszczepić szlachetniejsze popędy w duchu religijno-humanitarnym; nie podzielał on bowiem ówczesnej ciasnoty teologów anglikańskich i swoje przekonania wolnomyślno-humanitarne głosił, nietylko jako wychowawca, ale i jako kaznodzieja; czynny też brał udział w różnych instytucyach, mających na celu materyalne i moralne polepszenie klas niższych. Do programu szkolnego, opartego prawie wyłącznie na łacinie, greczyznie i matematyce, wprowadził naukę języków nowożytnych, historyi, geografii i nauk przyrodniczych, a jednocześnie, mając na względzie potrzeby szkolne, opracował różne podręczniki do nauki języków klasycznych, dotychczas używane; wydał nadto z komentarzami wielu klasyków, a między innnymi „Tucydydesa“ (Oxford, 1830—35, 3 tomy).

2 tomy), 1841 powrócił do Heidelbergu, i opuściwszy uniwersytet zajął się wykonawstwem lekarskiem; 1866 stan zdrowia zmusił go porzucić praktykę zmarł 9 czerwca 1873. Oprócz wyżej wymienionych dzieł, wydał różne monografie, dotyczące farmakologii i fi-

Dr. J. P.

zyologii.

Arnold Fryderyk (* 1803 w Edenkoben w Palatynacie reńskim), uczęszczał na wydział lekarski w Heidelbergu 1821 — 1825, i został 1826 prosektorem, w 1834 zaś profesorem nadzw. anatomii opisowej, w następnym już roku powołano go na prof. zw. anatomii i fizyologii do Zurichu, 1840 przeniósł się do Freiburga, a w pięć lat później do Tübingen, z kąd 1852 powrócił znów do Heidelberga, gdzie do 1873 jako profesor był-czynnym. A. należący do pierwszorzędnych anatomów naszego stó-lecia, był nietylko znakomitym uczonym, lecz również profesorem wybornym; oprócz dzieła, wraz z bratem (J. W. Arn.) wydanego, ogłosił wyborne tablice anatomiczne (w liczbie 21) p. t. „Tabulae anatomicae ad naturam accurate descriptae“ 1839—40. Br- J- p-

Arnold Jurij (* 1 listop. 1811 w Petersburgu), russki kompozytor muzyczny. Jakkolwiek od dzieciństwa wielką okazywał skłonność do muzyki, jednakże, czyniąc zadość woli swego ojca, Karola, radcy stanu, studyował prawo na uniwersytecie petersburskim. W 1831 r. wstąpił do pułku kirasyerów, odbył znim kampanię polską, a dosłużywszy się w niej stopnia oficerskiego i krzyża św. Jerzego, dał wojaczce za wygraną i wstąpił do służby rządowej. Wkrótce jednak przemogła w nim wrodzona skłonność do muzyki, i A. w przeciągu ośmiu miesięcy gorliwie pracował, pod kierunkiem J. L. Fuchsa, nad kontrapunktem. Owocem tych studyów była opera „Cyganka“. Następnie napisał jeszcze dwie opery, uwerturę do dramatu „Borys Godunow“, kilka ballad, wiele pieśni czterogłosowych i przeszło sto pieśni na głos jeden. W 1863 roku A. przeniósł się do Lipska gdzie z początku był współpracownikiem gazety „Neue Zeitschrift für Musie“, a następnie założył swój własny organ: „Allgemeine neue Zeitschrift für Theater und Musie “. Z prac literackich A-a na wzmiankę zasługują: „Teorya staro-russkiego śpiewu cerkiewnego“, „O przyczynach braku dobrych śpiewaków i śpiewaczek w Rossyi“.

Arnold Maciej (Matthew) (* 1822 w La-leham — f 1888), syn Tomasza, poeta i pisarz angielski, kształcił się w Winchester, Rugby i uniwersytecie oxfordzkim, gdzie już za wiersz o Kromwelu otrzymał (1843) nagrodę. Od r. 1847 do 1851 był prywatnym sekretarzem lorda Lansdowne, poczem otrzymał posadę inspektora szkół publicznych i urząd ten pełnił aż do śmierci. Jako zdolny pedagog w duchu zasad ojcowskich, w r. 1859—60 odbył z polecenia rządu podróż po Francyi, Niemczech i Holandyi dla zbadania szkół na lądzie stałym, i spostrzeżenia swoje w tej sprawie, według których zostały zreformowane szkoły narodowe angielskie, złożył w dziełach: „A frensh Eton, or éducation and the state“ (1864) i „Shools and universities on the continent“

W r. 1841 z obowiązkami dyrektora szkoły w Rugby połączył obowiązki profesora historyi w Oxfordzie, ale już w pół roku potem nagła śmierć przerwała jego działalność. Porów. Stanley: „Life and cor-respondence of. Th; A.“ (Lond., 1882, wyd. 13-te; po •niemiecku- Poczdam, 1846); Zinzow: „Th. A.“

(Szczecin, 1869).

Arnold E m a n u e 1, młodszy brat Jana (*1801 w Mnichowem Hradyszczu—f 1869) pierwotnie był zarządcą dóbr księcia Rohana. Pod wpływem brata stał się gorliwym narodowcem i w celu oddziaływania na lud przeniósł się r. 1842 do Pragi, gdzie niby prowadził handel soli. R. 1847, gdy rozeszła się wieść, jakoby jezuici mieli osiąść w Pradze, wydał potajemnie broszurę: „Proti jezuitûm“, za co był skazany na ciężkie więzienie. Wypuszczony na wolność, pracował nad popularną „Historyą husytów“.

Jako członek towarzystwa tajnego „Repeal“ brał nader żywy udział w wypadkach r. 1848 w Pradze; usiłował zorganizować stronnictwo socyalno-demo-kratyczne słowiańskie i w tym celu wydawał „Ob-ćanskć noviny“, polemizujące z narodowo-liberalną partyą czeską. Łatwo podatny utopiom wszelkiego rodzaju,. A. dał się wciągnąć Bakuninowi do jego planów i przygotowywał lud praski do udziału w powstaniu wszystkich narodów; gdy w maju 1849 tajne plany wyszły na jaw, w Pradze ogłoszono po raz wtóry stań oblężenia i A. musiał uciekać za granicę.

A. Pol.

Wydany przez rząd saski, został w Pradze skazany na powieszenie, ale karę tę zamieniono mu na 20 letnie więzienie. Po amnestyi r" 1857 A. znowu został uwięziony i internowany w Karyntyi, gdzie zajmował się gospodarstwem. R. 1866 rażonego paraliżem odwieziono do szpitala w Celowcu. Na usilne jego życzenie zakończenia żywota w ojczyźnie, przewieziono go do "Pragi, gdzie też umarł w domu zdrowia. Pochowano go uroczyście przy znacznym udziale

publiczności.

15. Gr

Arnold Jan- Wil hel m (* 1801 w Edenkoben,

Palatynat reński), poświęcał się naukom lekarskim w Heidelbergu (1821 — 25); ukończywszy je odbył podróż naukową do Paryża, 1827 został docentem w Heidelbergu i wydał: „Hodegetik fur Medicin-Stu-dirende“' (Heidelberg, 1832); 1835 przeniósł się jako prof. nadzw. do Zurichu, gdzie wraz z bratem wydał (1868). Jeszcze przedtem, bo już w r. 1857, został najważniejsze dzieło swe: „Lehrbuch der Physiologie honorowym profesorem poezyi przy uniwersytecie und der pathologischen Physiologie (1837 — 1842, oxfordzkim. Stanowisko to zajmował do r. 1867,

Encyklopedya Powszechna Ilustrowana. T. Y.

wykładając z wielkiem powodzeniem, zwłaszcza o sposobach tłómaczenia Homera; sam też dość szczęśliwie zastosował głoszone zasady w swojej próbce przełożenia heksametrem Homera na jęz. angielski. Ale nietylko jako pedagog i profesor zajął A. wydatne miejsce w piśmiennictwie swojego kraju. Jego utwory poetyckie: „Empedokles on Etna“ (1853) i „Poems“ (1854), które zjednały mu katedrę profesorską w Oxfordzie, oraz „New poems“ (1868, wyd. 2-ie), zalecają się głębokością myśli, szczytnym polotem i niepospolitą pięknością formy. Jeżeli mimo to nie stał się poetą popularnym, jak np. Tennyson i wielu innych, pochodzi to zapewne stąd, że przeważa w nim pierwiastek intelektualny nad uczuciowym. Był to umysł nastrojony filozoficznie o szerokim widnokręgu. Problematy religijne wabiły go do siebie przedewszystkiem i jego prace z tej dziedziny, jak np. „Literaturę and dogma“ (1873), „Churcli and religion“ (1877), wywarły potężne wrażenie w protestanckiej Anglii, jako poważny wyraz szerokiego liberalizmu i tolerancyi, dalekiej jednak od indy ferentyzmu religijnego. Jako krytyk i essayista A. należał także do najcelniejszych; ważniejsze jego prace w tym kierunku są: „Essay on criticism“ (1865), „Lectures on the study of celtic literaturę“ (1867), „Mixed essays“ (1879), „Poetry of Byron“ (1881), „Irish essays and others“ (1882) i t. d. Porówn. „The poetry of M. A.“ w „Bibiothèque universelle et

N. T.

I-. j.

Dr J. P

Dr. J. P.

revue suisse“ (1886).

Arnold Krzysztof Fryderyk Wilhelm, znakomity nauczyciel prawa (* 28 października 1826 roku w Borken, w Hessyi elektoralnej), uczęszczał do gimnazyów w Kassel i Hanau; studyował prawo w Berlinie i Marburgu, habilitował się w Marburgu w r. 1850, powołany został w r. 1855 na profesora prawa niemieckiego w Bazylei, a w r. 1863 powrócił jako profesor zwyczajny do Marburga. A. dał się poznać na polu historyi prawa i gospodarstwa narodowego przez następujące dzieła: „Verfassungsgeschichte der deutschen Freistädte“ (2 t., Hamburg i Gotha, 1854 r.). „Zur Geschichte des Eigentliums in den deutschen Städten“ (Bazylea, 1861 r.). „Kultur und Rechtsleben“ (Berlin, 1865 r.). „Kultur und Recht der Römer“ (Berlin, 1868 r.). „Ansiedelung und Wandelungen deutscher Stämme“ (Marburg, 1875). „Deutsche Urzeit“ (3 wyd., Gotha, 1881).

Arnold Ryszard Dennis, (* w sierpniu 1808 w Sawannach — f 1876 r.), 1830 r. został doktorem medycyny w Filadelfii, gdzie przez czas pewien praktykował; 1835 r. objął miejsce lekarza szpitala w mieście rodzinnem. Jako członek „American Medical Association“, należał do komisyi, która opracowała „Code of Ethics“ (1845 r.). Gdy 1850 założono w Savamiach szkołę lekarską objął w niej katedrę medycyny teoretycznej i praktycznej; przez szereg lat był współpracownikiem pisma: „Savannah Journal of Medicine“, pisał wiele o chorobach nagminnych.

Arnold Edwin (* 1832 w Rugby), syn Tomasza i brat Macieja, uczony, poeta i publicysta angielski. Kształcił się w Londynie i Oksfordzie, a po ukończeniu studyów był najprzód nauczycielem gimna-zyalnym w Birmingham, później (do r. 1861) kierownikiem kolegium sanskryckiego w Puna (w Indyach wschodnich); obecnie jest redaktorem dziennika „Daily Telegraph.“ Jego-to staraniem i na koszt dziennika w r. 1873 wysłany został do Mezopotamii Jerzy Smith, dla badania napisów assyryjskich; w r. zaś 1874—Stanley do wnętrza Afryki, ale już przy udziale dziennika „New York Herald.“ Jako poeta, A. przetwarza najczęściej motywy z poezyi staroindyj-skiej, np. w „The indian song of songs“ (1875), „Indian idylls“ (1883), „Lotus and jawel“ (1887); na nich też rozsnuł swój najgłośniejszy poemat: „The light of Asia“ (1879; w r. 1882 wyszło już 9-te wydanie), opiewający żywot Buddhy z takiem przejęciem, że kler anglikański posądził autora o buddai-styczne tendencye, król zaś syamski obdarzył go za to orderem „Białego słonia.“

Arnold Juliusz, (* 19 sierpnia 1835 r. w Zu-richu), jako syn Fryderyka A-a (ob.), nauk lekarskich słuchał w Heidelbergu, Pradze, Wiedniu i Berlinie, doktoryzował się w Heidelbergu 1859, od 1866 r. jest profesorem anatomii patologicznej tamże. Z licznych bardzo prac jego literackich wymieniamy: „Das glatte Muskelgewebe“ (Lipsk, 1870 r.), „Beitraege zur Entwickelungsgeschichte des Auges“ (Heidelberg, 1874); oprócz tego, począwszy od 1862 r., w „Archiwum“ Virchowa ogłosił mnóstwo monografij cennych z dziedziny histologii i anatomii patologicznej.

Arnold Franciszek (Franjo), (* 1847), prawnik i literat chorwacki, pochodzi z rodziny francuskiej, osiadłej w Szwajcaryi, skąd dziad jego w początkach bieżącego stulecia przybył do Chorwacyi. A. nauki szkolne pobierał w Warażdynie, a po ukończeniu wydziału prawnego na uniwersytecie w Zagrzebiu, otrzymał tamże posadę adjunkta przy sądzie miejskim. Mianowany potem rejentem miasta Biełowaru, otrzymał tu mandat poselski do sejmu krajowego na r. 1881—1884. Na posiedzeniach sejmowych występował z gorącemi przemowami w sprawie zjednoczenia Chorwatów i serbów. Wyłożone w tej sprawie poglądy jego otrzymały nazwę „prawa A-a“ („lex A-i“). Obok działalności publicznej, A. w chwilach wolnych oddaje się poezyi. Z większych jego utworów zasługują na uwagę dwa dramaty: „Miłość kobiety“ i „Kość niezgody“ (drukowany w „Wieńcu“ 1881). Obecnie A. zajmuje posadę rejenta w Zagrzebiu.

Arnold Jerzy (Giuro), (* 1854), brat Franciszka, poeta chorwacki, kształcił się w Warażdynie i Zagrzebiu, a po ukończeniu uniwersytetu został w 1879 r. nauczycielem w jednem z gimnazyów zagrzebskich. W roku następnym otrzymał stopień doktora filozofii i został na koszt rządu wysłany do Getyngi, Berlina i Paryża, dla dalszego kształcenia się. A. dał się poznać jako autor wielu drobnych przeważnie utworów lirycznych i epicznych, ale ostatnie bardziej licują z jego talentem. Do najlepszych należy: „Damian Juda, książę dubrownicki“ („Wieniec“, 1885 r.). We wszystkich niemal swoich utworach A. występuje jako gorący patryota.

Arnoldi Ernest Wilhelm (*21 kwietnia 1778 r. w Gota), wybitny ekonomista i przemysłowiec niemiecki, założyciel niemieckich towarzystw ubezpieczeń. Po otrzymaniu starannego wykształce-

w 1843 r.

B. Gr.

nia, pracował, jako wspólnik, w interesie handlowym swego ojca, już jednak w r. 1804 założył na swoją rękę fabrykę farb, egzystującą po dziś dzień w Gota, pod firmą: „Synowie Ernesta Arnoldi“, wkrótce zaś potem, w Ilmenau, fabrykę wyrobów szteingu-towych. Gruntownie obeznany ze stosunkami handlo-wemi swego kraju, usilnych dokładał starań, aby podnieść poziom wykształcenia osób, poświęcających się interesom handlowym, wytworzyć uzdolnionych pośredników handlowych i praktycznie rozwiązać kwe-styę towarzystw ubezpieczających, na wzajemności opartych. Tą przewodnią myślą powodowany, założył w rodzinnem swem mieście około 1820 r. pierwszą niemiecką szkołę handlową, a w roku 1829 bank asekuracyjny, wzajemnie poręczający od ognia, przy którym rozwinął się później oddział ubezpieczeń na życie. Nowe te instytucye bardzo pomyślnie się rozwijały, a założyciel ich i gorliwy opiekun pozostawał dyrektorem banku aż do swej śmierci. A. już od r. 1816 czynny przyjmował udział w interesach handlowej polityki narodowej, a jako członek związku niemieckiego handlu i przemysłu, był jawnym zwolennikiem związku celnego, działał w interesie ograniczenia napływu wyrobów obcokrajowych do Niemiec, agitował usilnie w kwestyi podniesienia przemysłu fabrycznego i w tym celu założył w Gota 1836 r. cukrownię. A. był osobistością nietylko wielkich zdolności, ale i niewyczerpanej pracy; zasługi też jego w kwestyach podniesienia przemysłu niemieckiego wielkiego są znaczenia, czego dowodem może służyć pomnik, wzniesiony mu w Gota

K. I).

Arnoldi A u g u s t W i 1 h e 1 m, biskup trewirski, (* 1798—f 1864 r.). Po otrzymaniu święceń kapłańskich w r. 1821, został wkrótce profesorem języka hebrajskiego przy seminaryum w Trewirze. Od roku 1826 do 1834 był proboszczem w Laufeld i Wittlich, poczem otrzymał kanonię w Trewirze, gdzie będąc jednocześnie kaznodzieją w kościele katedralnym, przełożył i wydał homilie Jana Złotoustego. W r. 1839 kapituła obrała go biskupem, jednakże władza świecka, ze względu na jego ściśle katolicki sposób myślenia, nie chciała potwierdzić tego wyboru, skutkiem czego, dopiero w roku 1842, za panowania Fryderyka-Wilhelma IV obrany po raz wtóry, otrzymał święcenia biskupie i rozwinął wkrótce wielką energię. Przedewszystkiem usiłował podnieść studya teologiczne i wogóle naukę religii, wspierał misye katolickie i zakładał klasztory różnych zakonów. W r. 1844 rozkazał wystawić suknię Chrystusa, co ściągnęło do Trewiru przeszło milion pątników. Zakwestyonowanie autentyczności tej relikwii dało powód do różnych sporów i stało się przyczyną odpadnięcia od kościoła katolickiego dwóch księży: Rongego i Czerskiego, którzy wywołali rozruchy nie-miecko-katolickie. Później znów w r. 1858 rozbudził wielką wrzawę przez surowe przepisy względem małżeństw mieszanych. Król Fryderyk-Wilhelm IV zagroził dymisyą wszystkim urzędnikom państwowym, którzyby się poddali temu rozporządzeniu, które zresztą następca A-ego, biskup Eberhard, odwołał.

Araoldyści, ob. Arnold z B r e s c i i.

Arnolfo di Łapo albo di Cambio (ob. C a m b i o).

Arnoltowie, ród słynnych drukarzy czeskich z XVII i XVIII wieku. Pierwszym z nich był Jan Arnolt, którego syn, także Jan, otrzymał w r. 1668 szlachectwo z przydomkiem „Dobroslavina“.

Arnon, nazwa rzeki, która niegdyś stanowiła granicę południową między Moabem a Palestyną Zajordańską. Wypływa z gór Arabskich i uchodzi do morza Martwego. Dziś się nazywa Madżib.

Arnott Archibald (* 1775—f 1855) lekarz pułkowy armii angielskiej w załodze wyspy Stej Heleny podczas pobytu na niej Cesarza Napoleona. Wzywany do pomocy w czasie choroby cesarza A-a zjednał sobie łaskawe względy pacyenta, który go też hojnie obdarzył. Obecny przy śmierci Napoleona, podpisał protokół (akt zejścia), jako chory umarł na raka żołądka, czego Antomarchi uczynić nie chciał. W r. 1822 ogłosił A. dzieło tej treści p. t. „An account of the last illness, decease and post mortem appearances of Napoleon, przełożone na język niemiecki 1823 r.

Arnott Neill (* 1788—f 1874), odbywszy studya lekarskie w Londynie,pełnił obowiązki chirurga kompanii indyjskiej w Indyach Wschodnich; od r. 1811 praktykował w Londynie i w zakładach prywatnych wykładał, z wielką korzyścią dla słuchaczy, fizykę (wydaną r. 1827 p. t. „Elements of physics“); 1837 mianowany członkiem senatu uniwersyteckiego i przybocznym lekarzem królowej, 1838 r. członkiem Royal-Society. A., zajmując się gorliwie hygieną, ogłaszał liczne artykuły treści sanitarnej, urządził swego pomysłu wentylator i piec (jego imię noszące), za które wynagrodzony został w r. 1854 medalem (Rumford).

Arnott James Moncrieff, (* 1794 r. w Cupar Fife), gdzie dziad i ojciec jego byli lekarzami, do nauk lekarskich przykładał się w Edynburgu, gdzie 1814 został doktorem medycyny. Odbywszy podróż naukową po Europie, 1817 powrócił do Anglii i zajął się chirurgią, 1831—1843 był chirurgiem szpitala Middlesex w Londynie, 1836—1850 nadto profesorem chirurgii, 1843 został członkiem królewskiego kolegium chirurgicznego i dwukrotnie był wybieranym na prezesa tej poważnej instytucyi (1850 i 59); jemu głównie zawdzięczać należy rozszerzenie i przebudowanie muzeum imienia Huntera; 1865 zamieszkał na wsi; umarł w Londynie, 1885 r. Swego czasu wysoko go ceniono jako znakomitego profesora, obdarzonego wykładem jasnym i dobitnym; jako pisarz był również czynnym, ostatnią pracę swą o leczeniu raka ogłosił, jako starzec 85 letni w „Medical times“. Był chirurgiem nadwornym królowej Wiktoryi oraz jej małżonka Ks. Alberta.

Arńould Zofia (* 14 lutego 1744 w Paryżu — f 1803 r.), słynna śpiewaczka i aktorka francuska. Ojciec A., właściciel hotelu w Paryżu, dał jej bardzo staranne wychowanie. Księżna Modeny, usłyszawszy śpiew A.. podczas nabożeństwa w kościele „Val-de-Grace“, tak nim została zachwyconą, równie jak i czarującą pięknością A., że poleciła intendentowi kapeli królewskiej zająć się starannem jej wykształceniem muzycznem i przygotowaniem na sce-

A. Pol.

And S.

nę. Słynny Clairon i Tel, nauczycielka śpiewu, byli jej mistrzami. Po raz pierwszy wystąpiła na scenie opery paryskiej 25 grudnia 1757. Piękność nadzwyczajna, czar głosu, technika znakomita, uczucie, zapał, temperament sceniczny, oraz inteligencya i rzadki dowcip A., uczyniły ją bożyszczem wszystkich, zwłaszcza też mężczyzn. W długiej liście jej wielbicieli były także nazwiska d’Alembert’a, Diderot’a,

Helwecyusza i J. J. Rosseau. Najlepszą jej kreacyą sceniczną była „Ifigenia w Aulidzie“, rola dla niej właśnie przez Glucka stworzona. Jej dowcipy, krążące po całej Francyi, zostały zebrane i wydane przez Duclos’a w 1809 r. p. t. „Arnouldiana“. Nawet w godzinie śmierci dowcip nie zawiódł A.; podczas bowiem udzielania jej ostatniego Sakramentu, odezwała się gasnącym głosem do księdza:

„Mnie, jak drugiej św. Magdalenie, wiele grzechów powinno być odpuszone, ponieważ wiele kochałam!“.

W początkach rewolucyi kupiła zabudowania księży pod Paryżem, urządziła je wykwintnie, a na drzwiach umieściła napis: „Ite missa est“.

Arnould Juliusz Hipolit, (* 1830 w Sa-lonnes, dep. Meurthe) poświęcał się medycynie w Paryżu i Strasburgu, gdzie 1857 r. nauki ukończył.

Zostawszy lekarzem wojskowym, uczestniczył przy oblężeniu Sewastopola, później służył w Algieryi, następnie został profesorem nadz. przy szpitalu Val-degrâce w Paryżu, podczas wojny francusko-pru-skiej znów był czynnym w polu, a po ukończeniu jej powierzono mu profesurę w szkole wojskowej w Saint-Cyr, zkąd przeniesiono go do Lille. Tam obecnie jest lekarzem naczelnym szpitala wojskowego, profesorem hygieny (od 1876), sekretarzem generalnym Rady zdrowia departamentalnej i zarządzającym służbą zdrowia I-go korpusu. Napisał bardzo cenione dzieło p. n. „Nouveaux éléments d’hygiène“.

(Paryż 1881).

Arnould Artur (* 1833 w Dieuze), publicysta i romansopisarz francuski, za Napoleona III pisywał artykuły do dzienników opozycyjnych („La presse libre“, „L’époque“, „Le rappel“ i t. d.). W r.

1871, po upadku komuny paryskiej, w której miał udział, ratował się ucieczką do Szwaj caryi, a stąd do Brazylii; wrócił do kraju na zasadzie ogólnej amnestyi 1880 r. Jego liczne romanse: „La Brasi-lienne“ (1877 r.) „La revanche de Clodion“ (1878 r.),

„Le mariage du suicide“ (1881 r.), „La femme de Judas“ (1882 r.), „La vierge-veuve“ (1884 r.) „La princesse Belladone“ (1886 r.) i t. d., były drukowane w feljetonach różnych dzienników. Oprócz tego przy współudziale innych autorów A. napisał kilka sztuk dramatycznych: „Les deux comtesses“ (1874 r.), „Le duc de Kandos“’ (1881 r.), „La belle aux cheveux d’or“ (1882 r.) i t. d.

Arnsberg, stolica rejencyi w pruskiej prowincyi,

Westfalii, z trzech stron oblana wodami rz. Ruhr, której dolina rozszerza się tu na kilka kilometrów,

161 m. nad p. m.; 6,733 m-ców. Miasto leży na niewielkiem wzgórzu w bardzo pięknej okolicy (Westfalska Szwajcarya); schludne choć niewielkie, składa się ze starego miasta i z nowej dzielnicy, powstałej w bieżącem stuleciu. Na szczycie wyniosłości ma-ownicze ruiny zamku hrabiów na A.u, skąd roztacza

się powabny widok na dolinę Ruliru i na okoliczne wzgórza, u stóp zaś starożytny, 1169 r. założony klasztor premonstratensów, dziś obrócony na gimna-zyum. Przebywają tu najwyższe władze rejencyjne, oprócz tego miasto posiada dwa katolickie kościoły i jeden zbór ewangielicki, browary, fabryki powozów, papieru etc. A. jest gniazdem rodźmy hrabiów tegoż imienia, panujących udzielnie w hrabstwie Arnsber-skiem, dopóki Gottfryd A. nie sprzedał go arcybiskupowi kolońskiemu 1368 r. Podczas wojny trzydziestoletniej oblegały je bezskutecznie wojska heskie, w 1802 dostaje się księciu darmsztackiemu, w 1815 Prusom. Tędy, doliną Ruhru, prowadziła zdawien dawna handlowa i wojskowa droga od Renu do Wezery, to też miasto dość wcześnie należało do związku han-zeatyckiego i było przez czas jakiś rezydencyą sądu tajemnego (Vehmgericht). Arnsberski powiat, 677 km. □ 43,156 m-ców, obejmuje górzystą krainę Arnsberskiego lasu (Arnsberger Wald) na prawym, a stoki Sauerlandu, na lewym brzegu Ruhru. Arns-berska rejencya, 7,695 km. □    1,189,688

m-ców (1885 r.), powstała z dawnego hrabstwa Mark, z hrabstwa Hohen-Limburg, z księstw Siegen i Westfalskiego, z hrabstwa Wittgenstein, z miasta rzeszy Dortmund i z nabytego od księcia Lippe-Detmold miasta Lipstadt. Kraj tylko na północy przedstawia nizinę, zresztą jest górzystym, . wypełnionym przez wyniosłości Rothhaaru, Sauerlandu i Haarstrangu; najwyższy szczyt Astenberg, w bliskości źródeł Ruhru, sięga 849 m. Grunt stosunkowo mało urodzajny, wyjątek stanowią tylko powiaty Hamm i- Soest między rzekami Ruhr i Lippe, gdzie w tak zwanym Hell-wegu i Soester Börde, ziemia należy do najżyzniej-szych w Prusach. Za to przemysł, rozwinął się wszechstronnie i pod tym względem-, jest to jeden z najważniejszych krajów niemieckich. Obfitość żelaza i węgla kamienngo wywołała nader żywą dzia-alłność przemysłową i stworzyła wiele ognisk fabrycznych znacznej doniosłości, jak Bochum, Dortmund, Iserlohn, Siegen, Hagen i Soest. Szczególniej wyróżniają się fabryki stali, wyrobów żelaznych, miedzianych i mosiężnych, papiernie, fabryki szkła, garbarnie, browary, poniekąd i .przemysł tkacki. Westfalskie szynki cieszą się powszechną sławą. Handel bardzo ożywiony; ułatwia go nader gęsta sieć kolei żelaznych, wynosząca w r. 1887 r. 1,044 km. t. j. 1 km. drogi na 7 km. □ powierzchni. Bogactwo lasów. Administracyjnie dzieli się rejencya na 21 powiatów: Arnsberg, Meschede, Brilon, Lippstadt Soest, Hamm, Dortmund miasto i D. powiat, Hörde, Bochum miasto i B. powiat, Gelsenkirchen, Hattingen, Hagen miasto i H. powiat, Schwelm, Iserlohn, Altena, Olpe, Siegen i Wittgenstein.

Arnsburg, miejscowość w W. Ks. Heskiem,w okręgu Giessen, niegdyś opactwo Cystersów, jedno z najstarszych w Niemczech, założone 1149 r.

Arnshaugk, starożytny zamek w W, Ks. Wei-marskiem, w pobliżu okręgowego miasta Neustadt, na wzgórzu zbudowany, gniazdo możnej rodziny hrabiów A., która już na początku XIV w. wymarła. Pokój między Fryderykiem Kłótliwym, kurfirstem saskim, a margrabią Miśnii, 1428 r.

Arnstadt, miasto okręgowe w księstwie- Sciiwarz-

If

Bill

----- • ■-■

____

fi

==£=

Imi

ïTtl > '

l=fü

And S. I Dr.A. P.

T)r. .1. P.

burg-Sondershausen, na północno-wschodnich stokach Turyńskiego lasu, 283 m. nad poziom morza, 11,537 mców. Malowniczą dolinę Gery (systemat Elby przez Unstrut i Saalę), nad którą leży A., opiewali poeci i sławili prozaicy, to zaś piękne położenie miasta i okolicy nie jest zapewne bez związku z faktem, że A. był miejscem urodzenia wielu sławnych ludzi, jak muzyka J. S. Bacha, poety Neubecka, powieściopi-sarza W. Alexisa (tu f 1871 r.) i powieściopisarki Eugenii John, znanej pod pseudonymem Marlitt (tu f 1887 r.) Jest to jedno z najznaczniejszych miast Turyngii z wysoko rozwiniętym przemysłem i handlem; szczególnie kwitnie ogrodnictwo i hodowla nasion, które wyrobiły sobie zbyt w najodleglejszych krajach; obok tego młynarstwo, garbarnie, wyrób rę-

mm

Wm ato

I- '■

"T z j_ "

|'^1

fik

r: J

ii

W-¹

mn

K'-j

mmmm

Sä

Fig. 10. Kościół N. P. Maryi w Arnstadt.

kawiczek, fabryki sikawek i kas ogniotrwałych, fabryki porcelany etc. Z gmachów wyróżnia się piękny ratusz, zamek książęcy, a przedewszystkiem kościół P. Maryi (Liebfrauenkirche), świeżo odrestaurowany i będący najwybitniejszym przedstawicielem epoki przejściowej między stylem romańskim a gotykiem (1050—1350 r.). W okolicy kopalnie soli. A. jest miejscem lêczniczem. Są tu zdroje słone, z bardzo mocną, bo 26 y₂ procentową, jod i brom zawierającą solanką; klimatyczne warunki wyborne, urządzenie kąpielowe dobre, pora kuracyjna od kwietnia do października; zakład dla obłąkanych oraz mlecz-no-żętyczny. W dokumentach zjawia się A. już na początku XVII w., należało ono zrazu do opactwa Echternach a następnie Hersfeld, od r. 1306 władają niem hrabiowie Schwarzburg, a w r. 1716 dostało się linii Schwarzburg-Sondershausen.

Arnstein, miasteczko bawarskie w Dolnej Frankolin, w okręgu Karlstadt, przy dr. żel. bambersko-frankfurckiej; zamek, handel bydłem, staranna hodowla drzew owocowych; 2500 m-ców.

Arnswalde, miasto powiatowe w prowincyi pruskiej Brandenburgii, w rejencyi frankfurckiej, w tak zwanej Nowej Marchii, na południowym stoku wyżyny bałtyckiego pojezierza i przy drodze żelaznej szcze-cińsko-poznańskiej, 7378 m-ców. Miasto leży w okolicy pełnej drobnych jezior, posiada odlewnie żelaza, fabryki machin, tartaki, przędzalnie bawełny, fabryki zapałek; uprawa jarzyn. Tu, 12 stycznia 1807 r. wzięty był do niewoli marszałek francuski Victor, książę Belluno, wymieniony następnie za Bliichera. Okrąg A. zajmuje północno-wschodnią część Brandenburgii, prawie wyłącznie w dorzeczu dolnej Noteci, liczy 42,336 mców na 1264 km. □.    And. ś.

Arntzenius Diederik JanAgatus(* 1806 w Haarlem—f 1848 r.). medycynę ukończył w Utrechcie i praktykował początkowo w Amsterdamie, 1830 r. wstąpił jako lekarz do służby wojskowej, odbył wojnę belgijską, w roku następnym bawił jako delegat rządu holenderskiego w Hamburgu i Berlinie i badał panującą wówczas cholerę; 1832 r. wydał wspólnie z Beckersem i Hendrikszem, nadzwyczaj dokładne sprawozdanie o niej, a gdy 1833 r. choroba ta po raz pierwszy zjawiła się w Holandyi, został lekarzem naczelnym szpitala dla cholerycznych w Amsterdamie; pisał o chorobach organicznych cewki moczowej (1840) i o prawodawstwie lekarskiem (1842 — 45). Umarł w Amsterdamie z suchot płucnych.

Arnulf święty, biskup Metzu (* 582 r.—f 641), protoplasta dynastyi Karolingów, w młodości dostał się na dwór Zygberta I-go i Childeryka Ii-go, władców Austrazyi, i tu otrzymał wykształcenie od mera pałacowego (majordoma) Gumdulfa, który go zaznajamiał przeważnie ze sprawami politycznemi. W czasach późniejszych został A. sam merem pałacowym, a w r. 611 lub 612 biskupem Metzu, przyczem zatrzymał przy sobie urząd poprzedni i w r. 613 pomógł Klotaryuszowi II do opanowania całej monarchii franków; poczem został wychowawcą królewicza Dagoberta I. W r. 627 uchylił się od spraw publicznych i osiadł w klasztorze Remiremont, gdzie dokonał świątobliwego żywota. Żona A., Doda, wstąpiła do klasztoru w Trewirze, a syn Ansegis ożenił się z Begyą, córką Pippina Starego z Landen, i był ojcem znanego w dziejach Pippina Herystalskiego, pradziada Karola Wielkiego.

Amulf, cesarz i król niemiecki (887—899), naturalny syn Karlomana, wnuka Karola W., wyniesiony na tron niemiecki po złożeniu z niego niedołężnego stryja swego, Karola Otyłego, okazał się wśród trudnych okoliczności sprężystym i walecznym monarchą. Celem jego zabiegów było przywrócenie monarchii Karola W., która, jak niegdyś państwo Aleksandra W., na kilka rozpadła się części. We

Lipsk, 1847.

Dr. S. K

stolicą prowincyi Barqui Simeto.

Francyi bowiem jedno stronnictwo okrzyknęło królem hrabiego Odona, dzielnego przeciwko normanom obrońcę Paryża, drugie—Karola, ostatnią prawowitą latorośl karolowińskiego domu; nad Rodanem, w państwie arelateńskiem, panował Boso, wnuk cesarza Ludwika II; pomiędzy górami Jura a Alpami peniń-skiemi utworzył sobie królestwo hrabia Rudolf z rodu Welfów, a we Włoszech walczyli z sobą o najwyższą władzę dwaj longobardzcy książęta: Berengar z Friulu i Gwidon ze Spoleto; Gwidon nawet, zwyciężywszy przeciwnika, zyskał koronę cesarską. W tym samym czasie pustoszyli normanowie północne wybrzeża Niemiec, a na wschodzie rozpościerał panowanie swoje słowiański, wielko morawski Świętopełk. A. szczęśliwie walczył przeciwko normanom; pobiwszy ich na głowę 891 r. nad Dylą, w pobliżu Lo-vanium, zwrócił się przeciwko Świętopełkowi. W sojuszu z węgrami, wschodnimi Świętopełka sąsiadami, wtargnął, paląc i pustosząc, po kilkakroć do Moraw, ale złamać potęgi księcia słowiańskiego nie zdołał. Wtem papież Formosus wezwał go 893 r. na pomoc przeciwko Gwidonowi ze Spoleto. A. podążył do Włoch, dotarł jednak tylko do Placencyi. Wkrótce potem umarł groźny przeciwnik Niemiec, Świętopełk, a czego A. dokonać nie mógł, dokonały wewnętrzne waśnie i straszne napady węgrów—państwo wielkomorawskie istnieć przestało. Tymczasem A. nową podjął wyprawę do Włoch, gdzie po Gwidonie nastąpił syn jego, Lambert. A. rozproszył przeciwników, zdobył Rzym i z rąk papieża otrzymał koronę cesarską (896 r.), poczem Odon, Rudolf i Be-rengaryusz poddali się jego zwierzchnictwu. Atoli gdy cesarz powrócił do Niemiec, znowu podnieśli głowy „mali królowie“, wedle słów annalisty ful daj -skiego, a jak Odon i Karol Francyą, tak Berenga-ryusz i Lambert podzielili się Włochami. Wkrótce potem, po śmierci Odona i Lamberta, cała Francya uznała królem Karola, a Włochy—Bęrengara. Tak tedy panował A. rzeczywiście tylko w Niemczech, od których nadto odłączył Lotaryngię, jako lenne królestwo dla naturalnego syna swego, Zwentibolda. Ale i w samych Niemczech panowanie jego było niepewne; z wysiłkiem tylko utrzymywał możnowład-ców w karbach posłuszeństwa, zmuszony zarazem bronić granic od zewnętrznych nieprzyjaciół. Śmierć jego (umarł w Ratysbonie 8 grudnia 899 r., pochowany w tamtejszym kościele św. Emerana) była wielką stratą dla Niemiec. Pod jego synem, Ludwikiem Dzieckiem, zawichrzyły kraj cały walki możnowład-ców i najazdy węgrów, aż w końcu państwo niemieckie rozpadło się na kilka prawie niezawisłych księstw, które dopiero Henryk I w jednę znowu połączył całość.—Źródła: „Regenonis Çhronicon“ do r. 906, „Annales Fuldenses“ do r. 901, „Annales Ale-mannici“, „Annales Hersfeldenses“.—O p r a c o w a-n i a: E. Dümmler: „De Arnulfo Francorum rege“, Berlin, 1852. — Wenck: „Die Erhebung Arnulfs“,

Dr. s. K.

Arnulf I, książę bawarski (f 14 lipca 937 r.), syn dzielnego margrabiego Luitpolda, przywłaszczył sobie władzę książęcą w Bawaryi w czasie, gdy na tronie niemieckim zasiadał Ludwik Dziecko, niezdolny zasłaniać poszczególnych części państwa swego od postronnych nieprzyjaciół, ani wewnętrznego utrzymywać pokoju. On pierwszy, wraz z braćmi matki swej, Kunegundy, Erchangerem i Berchtoldem, książętami szwabskimi, zwyciężył węgrów w krwawej bitwie pod Passawą 913 r. Wkrótce potem pojął król Konrad I ową Kunegundę za żonę, w nadziei pozyskania sobie przez to możnych i sławą okrytych jej braci i syna. Atoli, gdy pojmał sprzeciwiającego się rozkazom jego Erchangera, A. ujął się za wujem i jawnie wypowiedział ojczymowi posłuszeństwo. Wprawdzie zmusił go król szukać schronienia u węgrów, ale wkrótce, ośmielony zwycięstwem wuja Berchtolda nad wojskiem królewskiem, powrócił do Bawaryi i nie dał się z niej wyprzeć, walcząc bezustannie przeciwko królowi, jako mściciel krwi wujów, których ów, podstępnie w swą moc dostawszy, ściąć kazał. Napróżno Konrad I wyprawiał się po kilkakroć do Bawaryi: klęska spotykała go po klęsce i do końca życia dumnego księcia ukorzyć nie zdołał. Dopiero następcę Konrada I, Henryka Ptasznika, uznał A. zwierzchnikiem, gdy ten nietylko takie same prawa mu zapewnił, jakich inni zażywali książęta, ale nadto mianować biskupów w Bawaryi dozwolił. Tym sposobem zajmował A. daleko niezawiślejsze stanowisko w państwie niemieckiem, niż inni książęta. Zwał on siebie w dokumentach „księciem Bawaryi z Bożej łaski“, bił monetę ze swo-jem imieniem, zwoływał synody i na własną rękę prowadził wojny z innemi mocarstwami. Tak w r. 934, przywołany na pomoc przez włochów przeciwko Hugonowi z Prowancyi, wyprawił się z wojskiem do Lombardyi, tusząc sobie, że przy tej sposobności ozdobi skronie królewską koroną, co mu się jednak nie udało. Na koronacyi Ottona I występował jako wielki marszałek państwa. Najstarszy syn jego, Eber-hardt, powstał przeciwko Ottonowi I, ale, zwyciężony, zakończył życie na wygnaniu. Księciem bawarskim został po nim stryj jego, Berchtold, z uszczuploną jednakże władzą, bo król odebrał mu prawo mianowania biskupów, a nadto drugiego syna Ar-nulfa I, tegoż co ojciec imienia, zrobił falcgrafem, czyli zastępcą swoim w sądach i dozorcą królewskich zamków, dóbr i lennów. Piękna córka, Judyta, poszła za brata Ottonowego, Henryka, który po zgonie księcia Berchtolda, wiernego lennika królewskiego i zwycięzcy węgrów pod Weis nad rzeką Traun, otrzymał księstwo bawarskie 945 r. — Źródła: Współczesne roczniki, oraz „Fragmentum de Ar-nulfo duce Bavariae“. — Opracowania: Löher: „Die deutsche Politik König Heinrichs I“, München, 1857.—Volkmar: „Heinrich I, der Gründer des deutschen Reiches“ (program ginmazyum blankenburskie-go z r. 1862). — W. Giesebrecht: „Geschichte der deutschen Kaiserzeit“, Brunszwik, 1863, I.

Arnus, ob Arno.

Aroa, rzeka pobrzeżna w rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Wenezueli, wpadająca do zatoki Triste; nad jej brzegami w górnym biegu leży górnicze miasto A. z obfitemi, zaniedbanemi przedtem, dziś nanowo podjętemi kopalniami miedzi, które rozwijają się szybko, dzięki kolei żelaznej, łączącej miasto z nadbrzeżnym portem Tucacas i ze

Atd, s.

8:

CO ;

Aroideae v. Araceae. Aronkowate albo Obrazkowate. Rodzina z działu roślin Jedno-liściennych (Monocotyledoneae), ustanowiona przez A. W. de Jussieu. Obejmuje rośliny zielne, trwałe, a poczęści i drzewiaste. Kwiaty ich wogól-ności drobne i gęsto skupione na osi mniej więcej soczystej, pojedynczej, długo-szypułkowej, wierzchołkowej lub kątowej, tworząc kwiatostan, podobny do kłosa, zwany kolbą (spadix), opatrzony w powłokę, noszącą nazwę skrzydła (Spatha). Skrzydło to, rozmaicie zabarwione, bywa już trwałem (Arum, Calla), już opadającem (Monstera etc./, czasami ono zrasta się z osią kolby na całej swej długości (Spa-thicarpa, Spathantheum), rzadziej bywa jedynie szcząt-kowem (Orontium). Kolba zwykle na całej swej długości jest okrytą kwiatami, które są bardzo liczne; niekiedy jednak liczba ich bywa ograniczoną (Am-brosinia, Pistia). Czasami oś kolby wydłuża się ponad kwiatami w wyrostek nagi, przyjmujący formę bardzo rozmaitą (Arum, Dracunculus, Amorphophallus, etc.). Kwiaty zbudowane według trzech odmiennych typów: są one nagie i jednopłciowe (Arum, etc.), nagie i dwupłciowe (Calla, etc.), albo nakoniec mające okrycie kwiatowe i dwupłciowe (Acorus, etc.). Pierwszej kategoryi kwiaty, tak męskie, jak i żeńskie, prawie zawsze bywają umieszczone na jednej osi kolby, pierwsze u góry, drugie u dołu, gdzie następują po sobie bez przerwy (Bichardia, Amorphophallus, Philodendron, etc.) albo pozostawiają pomiędzy sobą przedział nagi (Syngonium), albo też przedział zajęty przez kwiaty niedokształcone, szczątkowe; podobne kwiaty szczątkowe znajdują się również i ponad kwiatami męskiemi, gdy oś kolby wydłuża się w wyrostek płonny (Arum). Kwiaty dwudomowe zdarzają się bardzo rzadko (Arisaema). Gdy skrzydło zrasta się z kolbą, to kwiaty żeńskie układają się w dwa szeregi, przywarte do skrzydła, kwiaty zaś męskie zajmują szereg środkowy (Spathicarpa, Spathantheum). Kwiaty żeńskie tworzą czasami tylko jeden okółek (Cryptocoryne), lub też redukują się do kwiatu samotnego (Ambrosinia, Pistia). O kwiat, gdy takowy istnieje, składa się z 4-ch lub z 6-ciu listków, w dwa okółki ułożonych, zwykle wolnych, rzadziej z sobą zrosłych. Pręciki w kwiatach dwupłcio-wych, posiadających okwiat, są naprzemianległe z jego listkami i tworzą dwa okółki, z których każdy składa się z dwóch (Anthurium, Monstera, etc.) lub z trzech (Acorus, Spathiphyllum, etc.) pręcików. W kwiatach męskich liczba pręcików bywa bardzo różną: 1) (Ari-sarum, Biarum, etc.); 2 (Agleonema, Pistia, etc.); 3 (Bichardia, Ariopsis, etc.); 3—4 (Arum, Dracunculus, etc.); 3—5 (Colocasia, etc.); 4—6 (Xanthosoma, etc.), 8—10 (Ambrosinia, etc.). Pręciki, najczęściej zredukowane do samych pylników, są już to wolne o łączniku słabo rozwiniętym (Arum, Dracunculus etc.), już z sobą za pomocą wielkich łączników grzbietem zrosłe, (Colocasia, Caladium, Philodendron etc.), tworzą kupki zwane Synandria. Czasami kupki te, należące do różnych kwiatów, zrastają się z sobą, stanowiąc jedną organów męzkich całość (Airopsis). Pylniki pojedyńczych pręcików, zpoczątku 4 komórkowe, następnie 2 komórkowe, otwierają się w dwie podłużne szpary (Calla, Acorus, Monstera, Pothos etc.)

lub dwiema wierzchołkowemi dziurkami (Colocasia, Bichardia, Philodendron etc.). Z pylników, otwierających się dziurkami, pyłek kwiatowy często wychodzi zlepiony w nitkę robaczkowatą. Zalążnie słupków wolne, górne, zwykle skupione, 1—3 komorowe, ł lub wielo-zalążkowe; szyjka jedna lub żadna; znamię pojedyncze, niepodzielone, niekiedy 3 klapowe (Astero-stigma). Formy zalążków i miejsca ich przytwierdzenia w zalążni są bardzo różne. Owocem jest jagoda, której mięsiwo w większej części składa się z mięsistych włosów, rozwiniętych we wnętrzu zalążni lub w jej komorach; czasami nasiennik bywa suchy, błoniasty (Orontium)-, niekiedy u góry nieregularnie się otwiera. Gdy kwiaty są jednopłciowe, może się zdarzyć, że wszystkie, z nich powstałe i zajmujące dolną część kolby, jagody, zrastają się z sobą i tworzą owoc składany (Cryptocoryne). Sama zresztą oś kolby może zgrubieć, stać się bardzo mięsistą, utworzyć wraz z pokrywającemi ją jagodami owoc składany, jadalny, mający pewne podobieństwo do owocu ananasu (Tornelia fragrans). Nasiona zawierają obfite bielma mięsiste (Arum, Colocasia, Philodendron, Anthurium, Calla, Acorus etc.), lub czasami jest ono słabo rozwinięte, a niekiedy wcale go niebywa (Agla-onema, Dieffenbachia, Dracontium, Monstera, Pothos etc.). Zarodek, na osi bielma osadzony, prosty walcowaty, lub gruszkowaty. Organy wegetacyjne Aron-kowatych są nierównie lepiej rozwinięte i bardziej urozmaicone, aniżeli ich kwiaty, które jak widać z powyższego opisu, zostały słabo zróżniczkowane. Z nich ziemne posiadają kłącza bulwiaste, obficie wypełnione mączką (Arum, Dracunculus, Amorphophallus, etc.), albo łodygę grubą, wznoszącą się, o międzywęzłach krótkich (Colocasia, etc.); błotne mają kłącza gałę-ziste (Acorus, Calla, Orontium); pływające na wodach, łodygę bardzo krótką, obsadzoną rozetą liści (.Pistia); pnące się na drzewa—łodygi po części drzewiaste, o międzywęzłach długich, wypuszczające z węzłów, lub z całej dolnej strony, korzenie powietrzne (Philodendron, Monstera, Pothos, etc.). Liście ich naprzemian-ległe w układzie swym na łodydze mają różne kąty rozbiegu: l/₂, ²/₅, ³/₇, ⁵/'₁₂ i t. d. Liście te zawsze po-chwiaste, zwykle ogonkowe, z blaszką szeroką, już całkowitą, owalną, sercowatą, strzałkowatą, oszcze-powatą, lub rozmaicie wykrawaną, niekiedy podziurawioną, (Philodendron pertusum), z brzegiem zawsze całym. Nerwacya ich jest pierzastą, jak w liściach Dwuliściennych roślin, a niekiedy tak zwaną Stopową (Amorphophallus). Wyjątkowo tylko w niektórych liście są taśmowate, z nerwacyą równoległą (Acorus, Orontium), lecz liście te przez niektórych nowoczesnych botaników przyjmowane są za liściaki, (phyllodia) czyli za przeobrażone ogonki liściowe, przy zupełnym braku ich blaszki. Rodzina Aronkowatych obejmuje blisko 900 gatunków, należących do 98 rodzin, obficie rosnących w strefie gorącej między-zwrotnikowej Ameryki i Azyi, daleko rzadszych w strefie umiarkowanej; w strefie zimnej ich niema. Najdalej ku północy posuwają się Calla i Orontium, rośliny błotne. Wiele z Aronkowatych jest poszukiwanych i hodowanych dla ich mączystych i jadalnych łodyg (Colocasia antiquorm, hymalaiense, macrorrkiza, Arisae-mauitile, etc.), dla ich młodych pędów, jadalnych

J. A.

. j.

And. S.

And. S.

bielma.

pod nazwą Kapusty Karaibskiej (Xantho-soma sagittaefolium), dla ich owoców jadalnych, wytwornego smaku i przyjemnej woni (Tormelia fra-grans); wreszcie dla ich pięknych liści i osobliwych kwiatów, do ozdóh szklarni i mieszkań. Niektóre z nich, tak w kłączach, jak i w liściach, zawierają sok nader ostry, który nawet stać się może niebezpiecznym. Lagenandra toodcaria, wedle świadectwa Lindley’a, ma być trucizną najgwałtowniejszą. Łodyga i liście Dyffenbachyi (Dieffenbachia Seguina), żute w ustach, sprawiają silne zapalenie błony szluzowej jamy ust i nabrzmiałość języka, utrudniając wymawianie, a nawet niewożebnem je czyniąc, słowem, robią człowieka niemową.

Aroideae (paleont.). Z roślin obrazkowatych (A r a-ceae v. Aroideae) liczne opisano szczątki z pokładów trzeciorzędowych, z których wszakże jedne nie należą do tej rodziny, iime, dla braku odpowiednich cech, wskutek złego dochowania, należycie oznaczyć się nie dają. Do tych ostatnich należy Aronites dubius Heera z Eriz, niewielki kawałek liścia, oraz Aroites Tallymus Kovatsa, szczątek z Tally a w Węgrzech, podobniejszy daleko do jakiej iglastej, niż do obrazkowatej rośliny. Właściwymi poprzednikami obrazkowatych w Europie i Ameryce zdają się być gatunki, których kwiatostany, podobne do kwiatostanu naszego tataraku, opisane zostały pod nazwą Acoropsis przez Conwentza z bursztynu w Samlandyi, i Acorus brachystachys przez Heera, z przylądka Staraczyn na Szpicbergu i z pokładów trzeciorzędowych w Grenlandyi, podobne do japońskiego A. gramineus. Do nich także zaliczyć należy szczątki rodzaju Pistia, z pokładów kredowych w Fuveau (départ. Bouches du Rhône), i z trzeciorzędowych w Ameryce północnej, podobne do dzisiejszej P. stratiotes.

Aroites (paleont.) ob. Aroideae.

Arokszàllàs, miasto węgierskie w komitacie Ja-zygo-Wielkokumańsko-Solnockim, w blizkości drogi żelaznej Peszteńsko-Koszyckiej, leży na północnej krawędzi wielkiej niziny węgierskiej i niedaleko podnóża gór Matra, liczy do 13.000 mieszkańców, którzy zajmują się hodowlą bydła i uprawą wina; piękny kościół katolicki.

Arolas Jan (*1805 w Barcelonie — fl849 w Walencyi), poeta hiszpański, w młodym jeszcze wieku wstąpił do zakonu pijarów w Walencyi, a po otrzymaniu święceń, został (w r. 1825) nauczycielem kolegium pijarskiego tamże. W r. 1842 zapadł na rozstrój umysłowy, który z czasem przeszedł w zupełne pomieszanie zmysłów. A. był poetą, obdarzonym ognistą wyobraźnią i potężną uczuciowością. W młodości tworzył poezye miłosne i pasterskie, później z wielkiem powodzeniem uprawiał romanse, zwłaszcza historyczne, lirykę religijną i t. d. Wszystkie jego utwory celują świetnem wykończeniem. Wyszły one w 3 tomach p. t. „Poesias“. (Walen-cya, 1879 r. wyd. 3-cie).

Arolsen, niewielka, ale czysta i dobrze zabudowana stolica udzielnego księstwa Waldeck, w dorzeczu rz. Diemel (lewy dopływ Wezery), leży na wschodniej krawędzi nadreńskich gór Łupkowych (Rheinisches Schiefergebirge), 3.476 mieszkańców.

Kościół ewangelicki, wznoszący się w środku miasta, zawiera trzy posągi rzeźbiarza Raucha; zamek książęcy, zbudowany w 1716 r., mieści bibliotekę z 30.000 tomów złożoną i posiadającą cenne rękopi-smy; galerya obrazów, zbiory starożytności pompe-jańskich, rzadkich monet, bronzów antycznych i t. p. Wspaniała aleja dębowa w parku. W A. urodził się rzeźbiarz Rauch i malarz Kaulbach.

Aromat, ob. Aromatyczna gromada.

Aromatari J ó z e f (d e g 1 i) po łacinie Josephus de Aromatari). Lekarz i botanik włoski, urodzony w Assyżu około 1556 r., praktykował w Wenecyi, gdzie umarł 1660 r. Jest on autorem wielu dzieł; z dziedziny botaniki zasługuje na uwagę jego sławny list do Bartłomieja Nanti: „De generatione plan- ■ tarum ex seminibus“, wydrukowany najprzód we wstępie do rozprawy o wściekliźnie pod tytułem następującym: „Descriptio de rabie contagiosa, cui praeposita est epistoła de generatione“ (Wenecya, 1675 r., in-12), przedrukowany następnie wielokrotnie w „Philosophical Transactions“ (n. 211). Aromatari był pierwszym, który dopatrzył analogię, istniejącą pomiędzy nasionami roślin, a jajami zwierząt, i wykazał sposób żywienia się zarodka kosztem-

• J • A.

Aromatyczna gromada związków organicznych. Nazwa powyższa pochodzi z czasów, kiedy związki tu należące, a znane podówczas w bardzo małej liczbie, otrzymywane były wyłącznie z przyjemnie pachnących żywic i balsamów (aromata). Obecnie z większą słusznością tę rodzinę naturalną ciał chemicznych zwaćby wypadało gromadą związków benzolowych. Wszystkie one w rzeczy samej albo bezpośrednio pochodzą od benzolu (C₆ H₆), albo tworzą się z innych węglowodorów, jak np. naftalinu (C₁₀ H₈), antracenu (Cu H₁₀) i t. d., które same pochodzą od benzolu. Innemi słowami: pomiędzy związkami aro- " matycznemi a benzolem jest taki sam stosunek, jaki w gromadzie tłuszczowej (ob.) istnieje pomiędzy metanem a związkami tłuszczowemi. Można powiedzieć, że stosunek zw. arom. do benzolu jest jeszcze wyraźniejszy od stosunku z w. tłuszczowych do metanu, gdy bowiem te ostatnie w wielu razach tylko we wzorach swoich i ogólnych własnościach okazują pochodzenie od ciała pramacierzystego, z w. arom. • zawsze mogą hyć i w praktyce otrzymane, krótszą lub dłuższą drogą, z benzolu; odwrotnie też—przy pośrednictwie łatwych zazwyczaj przemian—wszystkie przechodzą w benzol. Sam zaś benzol stanowi ciało niezmiernie trwałe, które tworzyć się może przy stosunkowo wysokich temperaturach. Prawda, że tak benzol, jak i rozmaite związki aromatyczne, mogą być otrzymane z ciał, pochodzących od metanu (ob. Benzol), pomimo to jednakże gromada aromatyczna różni się od tłuszczowej w tak wielu względach, że podział jest usprawiedliwiony, nietylko ze stanowiska pedagogicznego, ale i przez samą naturę rzeczy. Przedewszystkiem różnicę własności powoduje stosunkowe ubóstwo zw. arom. w wodór, czyli odwrotnie—bogactwo w węgiel, którego następstwem jest suma własności fizycznych: zw. arom. są cieczami lub ciałami stałemi, a przy porównaniu ciała tłuszczowego z aromatycznem, w tym wypadku, kie-y liczb a atomów węgla w obu jest jednakowa, spo-trzegamy, że punkt wrzenia zw. arom. jest wyższy por. np. benzol i heksany). W sposób analogiczny zmieniają się i inne własności fizyczne. Charakter chemiczny zw. arom. jest przedewszystkiem określony przez wyraźniejszą kwasowość (negatywność) rodników aromatycznych; tak np. fenole, t. j. związki tych rodników z hydroksylami, mają znacznie bardziej kwasowe własności, aniżeli odpowiadające im alkohole. Podobnież kwasowym charakterem odznaczają się zw. arom. nitrowe. Nadzwyczajna łatwość, z jaką te ostatnie powstają z ciał arom. pod działaniem kw. azotnego, jest także ważną cechą wyróżniającą, w porównaniu z trudnem powstawaniem zw. nitrowych z gromady tłuszczowej. Charakterystyczną także jest łatwość, z jaką powstają kwasy aromatyczne sulfonowe, tworzące się zwykle wprost przy zetknięciu danego związku z kw. siarczanym. Nakoniec wspomnieć można, że pochodne diazowe znamy dotychczas prawie tylko w gromadzie aromatycznej, gdzie zresztą tworzą się one bardzo łatwo. Związki arom. tworzą się z benzolu, w takiż sposób, jak tłuszczowe z węglowodorów metanowych, etylenowych i acetylenowych, to znaczy: w mniejszości wypadków—przez przyłączenie pierwiastków albo grup złożonych, w większości—przez zastępowanie wodoru w węglowodorze pierwiastkami lub grupami, zło-żonemi z pierwiastków. Nadzwyczaj liczny poczet węglowodorów aromatycznych możemy podzielić na dwie kategorye: w pierwszej, mniej licznej, spotykamy benzol i klika węglowodorów, jak np. dwufenil, naftalin i antracen z fenantrenem, które możnaby nazwać czysto aromatycznemi, ponieważ składają się tylko z cząsteczek benzolu, w rozmaity sposób skondensowanych pomiędzy sobą; w drugiej, daleko liczniejszej, znajdują się homologi poprzednich, oraz węglowodory, które można wyprowadzić od szeregów etylenowego i acetylenowego, przez zastąpienie wodoru tych ostatnich rodnikami benzolowemu Węglowodory drugiej kategoryi możnaby nazwać miesza-nemi, tłuszczowo-aromatycznemi. Dla uproszczenia nomenklatury, grupę węglowodorną, pochodzącą od benzolu, nazywamy jądrem benzolowem, zastępujące zaś wodór w benzolu inne grupy węglowodorne — łańcuchami bocznemi. Ponieważ wszystkie z kolei atomy wodoru w benzolu mogą ulegać zastąpieniu, najwłaściwiej przeto będzie nazwę jądra zatrzymać dla tego szkieletu cząsteczki benzolowej, jaką tworzy sześć atomów zawartego w tym węglowodorze węgla. Gdy zaś jądro benzolowe powtarza się we wszystkich węglowodorach aromatycznych, a przeto i we wszystkich pochodzących od nich związkach, zasadnicze więc własności tego jądra są podstawą własności wszystkich ciał aromatycznych. To ostatnie zdanie odnosi się przedewszystkiem do budowy związków aromatycznych, którą przedstawimy teraz w głównych zarysach. Sześć atomów węgla w jądrze ben-zolowem są pomiędzy sobą najzupełniej równoważne, to jest—wzajemne stosunki pierwszego z drugim, drugiego z trzecim i t. d., są zupełnie i wszechstronnie jednakowe. Doświadczalne stwierdzenie tego podał w r. 1874 Ladenburg („Berichte d. deutsch, ehern. Ges.“, VII, 1684), otrzymując zawsze jeden

Encyklopedyi Powszechni Ilustrowana T. Y.

i ten sam fenol (C₆H₅OH) z różnych związków, pochodzących od benzolu, o których można z całkowitą pewnością sądzić, że pierwiastki lub grupy, zastępujące wodór, były w nich poprzednio umieszczone przy różnych atomach węgla. Gdybyśmy wyobrazili sobie, że owe atomy węgla w benzolu są ponumerowane, to, na zasadzie wiadomości, które zaraz będą podane, możemy twierdzić bez żadnej wątpliwości, że w różnych metodach, użytych przez Laden-burga do przygotowania fenolu, grupa OH stawała z kolei przy 1, 2, 3, 4, 5 i 6 atomie węgla, a mimo to fenol za każdym razem okazywał ściśle jedne

1    też same własności, coby być nie mogło, gdyby atomy węgla w benzolu nie były najzupełniej we wszystkich względach równoważne między sobą. Rozumie się jednak, że już w fenolu ta równoważność jest naruszona: atom węgla, przy którym zamiast H stoi OH, nabiera własności nowych. Jeżeli więc za punkt wyjścia weźmiemy nie benzol, ale fenol, przyjmując, dajmy na to, że grupa OH stoi przy atomie węgla, oznaczonym As 1, i jeżeli zastąpieniu poddamy drugi atom wodoru, to zobaczymy, że już teraz przestało być rzeczą obojętną, przy którym z kolei atomie umieści się ta nowa grupa zastępująca. Taki wypadek mieć będziemy np., kiedy z fenolu otrzymywać będziemy t. zw. kwasy oksybenzoesowe (C₆H₄. OH.COOH). Kwasów takich znamy trzy, różnych zupełnie pomiędzy sobą co do wszystkich własności, pomimo że skład mają jednakowy, czyli, jak jednym wyrazem oznaczamy, izomerycznych między sobą. Ponieważ wogóle wszystkie takie związki, w których

2    at. H benzolowego uległy zastąpieniu, posiadają po trzy odmiany izomeryczne, a jak dowiódł zwłaszcza Edward Wróblewski w licznych i nader gruntownych swoich badaniach, mieć ich ani więcej, ani mniej nie mogą, przeto okoliczność ta rzuca szczególnie silne światło na budowę cząsteczki benzolu. W poszukiwaniach, mianowicie ostatnio przytoczonego uczonego, znajdujemy dowody doświadczalne, że symetrya jądra benzolowego jest taka, iż zastąpienie wodoru przy 1 i 2 at. C wydaje tenże sam rezultat, co zastąpienie przy 1 i 6, a znowu zastąpienie przy 1 i 3 — ten sam, co przy 1 i 5. Pozostają przeto jako izomeryczne, a nie identyczne, między sobą, tylko takie związki, w których zastąpienie odbyło się przy 1 i 2, 1 i 3 oraz 1 i 4 atomie węgla w benzolu. W r. 1866, jeszcze przed uzyskaniem przytoczonych powyżej i nadzwyczaj licznych innych wskazówek, dotyczących budowy jądra benzolowego, August Kekulć, chemik niemiecki, ogłosił sławną swoją teoryę „sześciokąta“. Kekulć wyszedł z dowiedzionej przez siebie czterowartościowości węgla, to jest własności, że jeden atom tego pierwiastku nasyca, czyli zobojętnia zupełnie, tkwiącą w nim ilość energii chemicznej dopiero przez połączenie się z czterema atomami wodoru, który i w tym względzie, podobnie jak w wielu innych, służy w chemii za jednostkę porównawczą. Działanie czterowartościowości węgla zostaje zmodyfikowane przez tę własność, którą z nim zresztą dzielą i inne pierwiastki o wartości wyższej od wodoru, że jego atomy mogą zużywać część złożonej w nich energii chemicznej na połączenie się między sobą, w celu utworzenia

H—feC—H.

o-x

n>

n>-

III

mniej łub więcej skomplikowanych łańcuchów. Atomy węgla mogą przytem tracić na wzajemne złączenie się ¹/i, ²/₄, lub wreszcie ³/₄ swojej energii chemicznej. Stąd to, kiedy 1 at. C może utworzyć z wodorem jedyny tylko związek składu CH₄ (metan), to już łańcuch, z 2 at. C złożony, tworzy z wodorem aż trzy związki: C₂H₆ (etan), C₂H₄ (etylen) i C₂H₂ (acetylen). Ponieważ 2 at. C posiadają razem 8 razy więcej energii chemicznej, niż 1 at. H, w pierwszym więc z wymienionych przed chwilą związków i/v w drugim ²/₄, a w trzecim ³/₄ energii chemicznej poszło na złączenie między sobą atomów węgla. Wyrażamy to inaczej, mówiąc, że atomy węgla w etanie łączą się pomiędzy sobą jedną, w etylenie—dwiema, a w acetylenie trzema jednostkami swej energii. W benzolu mamy 6 at. C, posiadających razem 24 jednostki energii chemicznej, na której zaspokojenie jest tu tylko 6 at. H. Złączenie się zatem atomów węgla w benzolu między sobą odbywać się musi kosztem ¹⁸/₂$> czyli :</₄ ogólnej ilości energii tego pierwiastku. Takie zaś złączenie, nie zapominajmy o tern, musi zupełnie równomiernie dotyczyć wszystkich sześciu atomów węgla, t. j. każdy z nich poszczególe musi tracić na połączenie z sąsiednim 3 swoje jednostki energii chemicznej. Nie możemy zaś w żaden inny sposób za-dowolnić tej kombinacyi wymagań, tylko przyjmując, że atomy węgla w benzolu łączą się między sobą w jakąś figurę zamkniętą, przyczem atom, oznaczony, przypuśćmy, As 1, łączy się z atomem jM¹ 2 jedną jednostką, a z atomem As 6—dwiema, pozostałą zaś czwartą jednostką utrzymuje przy sobie atom wodoru; atom As 2 z .Ng 1 łączy się, jak wiemy, jedną jednostką, a z atomem As 3 — dwiema i t. d., każdy atom z jednym z sąsiednich, dajmy, stojącym z prawej strony, łączy się jedną, z drugim, stojącym z lewej strony—dwiema jednostkami, i każdemu skutkiem tego pozostaje po jednej jednostce na przyłączenie wodoru. Wszystkie powyższe roz-strząsania przedstawiają się w sposób nader wyraźny przy zastanowieniu się nad schematy czną figurą, zapomocą której, idąc za Kekulém, uzmysławiamy sobie budowę benzolu. Figura ta, zwana sześcioką-tem albo pierścieniem Kekulćgo, stanowi sześciokąt prawidłowy, na którego kątach mamy napisane symbole atomów węgla, boki zaś, wyobrażające jednostki powinowactwa, są oznaczone naprzemian, to przez pojedyńcze, to przez podwójne linijki. Boki te więc przedstawiają nam tę część powinowactwa, którą atomy węgla zużywają na złączenie się między sobą. Wzór opisany przedstawia się w całości, jak poniżej:

len nie może mieć innej budowy, oprócz wyrażonej przez wzór:

Przy temperaturze około 500° z trzech cząsteczek acetylenu powstaje jedna cząsteczka benzolu, przyczem jedno z trzech złączeń pomiędzy węglami acetylenu w każdej jego cząsteczce zostaje zerwane. Przebieg tej sprawy można przedstawić zapomocą schematu :

H-e

H-C

H—C = C —H

3 cząsteczki acetylenu. 1 cząsteczka benzolu.

Ta przemiana, odkryta przez Berthelot’a w 1860 r., daje się łatwo powtórzyć w doświadczeniu, przy przeprowadzaniu acetylenu przez rurkę szklaną, ogrzaną do początku żaru czerwonego, a na wielką skalę w fabrykach gazu oświetlającego z węgli kamiennych, jest głównem źródłem benzolu. 2) Tworzenie się trójmetylobenzolu (mezytylenu), C₆H:((CH₃)₃, z acetonu, CH3.CO.CH3 (ob. nieżyty len). 3) Izomerya związków aromatycznych. Jeżeli w benzolu jeden atom H zostaje zastąpiony przez pierwiastek jedno-wartościowy, lub takąż grupę pierwiastków, powstaje wtedy jeden tylko związek. Wyrażamy to jeszcze inaczej w taki sposób, że jedno-zastąpione pochodne benzolu nie mają wypadków izomeryi, a ta okoliczność jest koniecznem następstwem ścisłej tożsamości pomiędzy sobą wszystkich sześciu atomów węgla w benzolu. Co innego jednak widzimy przy zastąpieniu dwu atomów wodoru, gdyż tworzące się w taki sposób związki występują zawsze i stale w trzech odmianach izomerycznych, ale nigdy w większej liczbie. Przyjmując za wzór benzolu doskonale symetryczną figurę sześciokąta, stałe występowanie trzech izomerycznych odmian dwu-zastąpionych pochodnych benzolu objaśniamy sobie trzema rozmai-temi sposobami rozmieszczenia dwu elementów zastępujących na różnych kątach sześciokąta. W rzeczy samej, oznaczając przez x te elementy zastępujące (pierwiastki lub grupy jednowartościowe) i numerując kąty sześciokąta liczbami kolejnemi od 1 do 6, możemy wyprowadzić trzy, ale nie więcej, różne pomiędzy sobą, następujące układy:

li ^

H-C

C-H

li

31

H-C

C-H

i posiada na poparcie swoje następujące dowody: 1) Tworzenie się benzolu z acetylenu, C₂H₂. Acety-

Na fig. I mamy x umieszczone przy dwu bezpośrednio sąsiadujących kątach sześciokąta, na fig. II— sąsiedztwo dwu x jest już odleglejsze, ponieważ pomiędzy niemi spotykamy jeden kąt wolny; wreszcie na fig. III odległość między dwoma x jest największa, jaka wogóle w danym sześciokącie istnieć mo-

C CL

HC

CCI HC

"CH

CCI

C i-i

CH ClC

HC

t r y c z n e m. Ale chloroksylolów, C₆H₃(CH₃)₂C1,

CH

HC

HC

Ł"

HC

CH

że. Jeden uważniejszy rzut oka na powyższe figurki przekonywa nas dostatecznie, że, oprócz trzech wyrażonych rozmieszczeń, żadne inne miejsca mieć nie może, gdyż, ustawiając np. x przy kątach 1 i 6, mielibyśmy toż samo, co przy 1 i 2, albo 3 i 4 i t. p.; podobnież, ustawiając x przy kątach 2 i 4, albo 4 i 6 i t. p., mielibyśmy toż samo, co przy 1 i 3; również, nakoniec, przez ustawienie x przy kątach 2 i 5, albo 6 i 3, doszlibyśmy do tego samego wypadku, co i oznaczony na figurze III. Rozmieszczenie elementów zastępujących, oznaczone powyżej przez I, nazywamy ich położeniem o r-t o, takie, jak oznaczono pod II — położeniem meta, nakoniec takie, jak pod III — położeniem para, a w nomenklaturze związków aromatycznych przytoczone trzy słówka przyczepiają się na początku nazwy danego ciała. Będziemy zatem nazywali, np. ortodwuchlorobenzolem — związek C₆H₄C1₂ (1, 2), metadwuchlorobenzolem — związek CeH₄Cl₂ (1, 3), a paradwuchlorobenzolem — związek C₆H₄C1₂ (1, 4), przyczem oddzielone od siebie przecinkami liczby, umieszczone w nawiasach, oznaczają krócej, niżby to było przy użyciu za każdym razem rysunku sześciokąta, położenie elementów zastępujących przy jądrze benzolowem. Stosunki izome-ryi położenia, a zarazem i nomenklatura, stają się za-wilszemi przy rozpatrywaniu trójzastąpionych pochodnych benzolu. Dopóki jeszcze elementy zastępujące są pomiędzy sobą identyczne, mamy po trzy tylko izomeryczne związki trójzastąpione. Tak np. mamy trzy izomeryczne trójchlorobenzole, C₆H₃C1₃:

CCI

CCI liC

CCI HC

CCI

z których I zawiera wszystkie trzy atomy chloru Mr położeniu sąsiadującem, III—w położeniu symetryczne m, a II — w położeniu n i e s y-m e

znamy sześć izomerycznych między sobą, gdyż na własności związku wywiera wpływ stanowczy mniejsza lub większa odległość, jaka zachodzi pomiędzy atomami lub grupami, składającemi jego cząsteczkę, a mając trzy różnorodne elementy zastępujące, możemy sobie przedstawić ich rozmieszczenie przy jądrze benzolowem sześciorakim sposobem. Też same uwagi stosują się do izomeryi czterozastąpionych pochodnych benzolu, gdy pięcio i sześciozastąpione, podobnie jak jednozastąpione, nie mogą mieć izomeryi położenia, o czem łatwo przeświadczyć się, wyobrażając sobie rysunek jądra benzolowego z 5 i 6 elementami, zastępuj ącemi wodór. Izomerya położenia mogłaby być nazwana izomeryą specyalnie aromatyczną. Wiemy jednak, że w gromadzie związków tłuszczowych występuje prawidłowo izomerya budowy, ponieważ zaś najliczniejszy poczet związków aromatycznych pochodzi od benzolu, dwufenilu, naftalinu, antracenu i fe-nantrenu, przez zastąpienie w nich wodoru grupami, utworzonemi ze związków tłuszczowych, przeto „tłuszczowa“ izomerya budowy zostaje przeniesiona także i na związki aromatyczne. Tym sposobem liczba izomerycznych wypadków budowy dla każdego wzoru aromatycznego wzrasta bardzo znacznie, o czem najłatwiej przekonamy się, rozpatrując wypadki izo-meryi, chociażby tak stosunkowo prostego jeszcze ciała, jak węglowodór aromatyczny ze składem C₉H₁₂. W rzeczy samej, składowi temu odpowiadać będą przedewszystkiem wzory trzech izomerycznych trój-metylobenzolów : C₆H₃ (CH₃)₃ (1, 2, 3), C₆H₃ (CH₃)3 (1, 2, 4) i C₆H₃(CH₃)₃ (1, 3, 5); dalej, tenże sam skład posiadają trzy izomeryczne metyloetylobenzole: C₆H4 (CH₃) (CaH.) (1, 2), CgH₄ (CH₃) (C₂H₅) (1,3) i C₆H4 (CH₃) (C₂H₅) (1, 4); nakoniec budową tylko różnią się od poprzednich dwa propilobenzole, z których jeden ma łańcuch boczny normalny: CeH₅ (CH₂.CH CH₃), a drugi—z budową i z o: CeH₅ [CH(CH₃)₂]. Tak więc węglowodorów ze składem C₉H₁₂ znamy (nie-tylko w teoryi, ale i w rzeczywistości) aż ośm izomerycznych pomiędzy sobą, a rzecz łatwa do zrozumienia, że izomerya ta, przechodząc na związki dalsze, z nich wytworzone, pomnaża się jeszcze.—Znaczna liczba związków aromatycznych znajduje się w przyrodzie w stanie gotowym. Różne pachnące olejki i żywice zawierają w sobie węglowodory, al-dehidy, fenole, alkohole, estry i kwasy aromatyczne. I w organizmach zwierzęcych spotykamy poczet niemały tych ciał, szczególniej bardziej złożonych. Bez porównania wszakże większą jeszcze liczbę otrzymujemy drogą sztuczną, przyczem zauważyć wypada, że istnieją całe działy takich związków, jakich przyroda nie posiada wcale w stanie gotowym. Głównym punktem wyjścia dla zw. arom. jest produkt suchej dystylacyi węgla kamiennego, nazywany smołą gazową, a tworzący się, jako produkt uboczny, przy otrzymywaniu gazu oświetlającego z węgla kamiennego. Smoła gazowa zawiera w sobie około 20 węglowodorów aromatycznych, rozmaite fenole, wreszcie zasady i różne związki obojętne, a przez odpowiednie postępowania wszystkie te ciała mogą być z niej wydzielone w stanie czystym. W obecnym stanie rozwoju przemysłu chemicznego, smoła gazowa jest jednym z najważniejszych materyałów, z którego otrzymuje się jakieś może kilka tysięcy przetworów, mających zastosowania w najrozmaitszych gałęziach techniki. Smoła ta, jeszcze przed 30 laty, była tylko nieznośnym dla fabryk odpadkiem, nie dającym się zużytkować w żaden sposób.—Podobnie, jak w gromadzie tłuszczowej, związki bardziej złożone mogą być teoretycznie i praktycznie otrzymane z węglowodorów. Te ostatnie, jak już wspomniano, w mniejszej liczbie są czysto-aromatycznemi, to jest składają się wyłącznie z cząsteczek o ugrupowaniu zamkniętem, benzolowem; w większej daleko liczbie mają charakter ciał mieszanych. Przykładem pierwszych będzie znany już nam benzol, C₆ He, a dalej naftalin, C₁₀H₈, z budową:

HP

Cl-I

^CH

CH

HC

HC

HC

CH

HC

Z»'.

Fig. 11. Aromia moschata.

w którym dwie cząsteczkifbenzolu, tracąc razem 2 at. C i 4 at. H, spajają się w sposób nader ścisły; następnie dwufenil, C₁₂H₁₀, z budową:

CH c-c

CH w którym grupa fenilowa, CgH₅, zastępuje miejsce 1 at. Hf w benzolu—i wreszcie, bardziej jeszcze złożone, a r izomeryczne między sobą, fenantren i antracen.|glnne węglowodory aromatyczne są produktami zastąpienia wodoru w powyższych przez rodniki tłuszczowe, albo odwrotnie—produktami zastąpienia wodoru w węglowodorach tłuszczowych przez rodniki aromatyczne. Tutaj należą przedewszystkiem homologi benzolu, jak toluol, C₆H₅.CH₃, trzy izomeryczne ksylole, C₆HV(CH₃).., z dodatkiem etybenzolu, C₆H₅.C₂H₅ i wogóle wszystkie węglowodory aromatyczne ze wzorem wspólnym Cn H.2|1.₆. Następne szeregi tych węglowodorów, jak C, H2n.₈ i Cn H2n- o, znajdują się w takim samym stosunku do szeregu etylenowego i acetylenowego, jak homologi benzolu do szeregu metanowego, a liczba takich szeregów jest dość znaczna, gdyż np. znane nam są, nawet pod względem swojej zawiłej budowy, węglowodory, należące do typu C„ H2n_i8. Związki, w których oprócz węgla i wodoru znajdują się jeszcze inne pierwiastki, w rzadkich tylko wypadkach tworzą się przez proste przyłączenie tych ostatnich, przyczem, naturalnie, podwójne wiązania między atomami węgla w pierścieniu przechodzą w pojedyńcze. Daleko częściej związki aromatyczne są produktami zastąpienia wodoru w węglowodorach, a zastąpienie to może się odbywać zarówno przy pierścieniu, jak i przy łańcuchach bocznych. O najważniejszych z pomiędzy tych związków były lub będą zamieszczone bardziej szczegółowe wzmianki pod odnoszącemi się do nich nazwami.

Aromatyczne środki lekarskie (grec, „aromati-kos—korzenny, wonny) zawdzięczają użycie swe w medycynie zawierającym się w nich olejkom lotnym, które nadają środkom właściwy, zazwyczaj przenikliwy smak i zapach. Olejki te w zwyczajnej temperaturze bywają płynne lub stałe (te ostatnie oznaczają się nazwą kamfory); spotykamy je w wielu roślinach (szczególnie w kwiecie i korzeniu) i w niektórych tworach zwierzęcych, jakkolwiek z nich nie udało się dotąd wydzielić olejków. Działanie olejków lotnych, resp. środków aromatycznych, na organizm jest mocno podniecające, tak w miejscu spotkania się ich z tkanką, jak i ogólnie drogą krwi, do której olejki przechodzą nader szybko i łatwo. Użyte wewnątrz, środki aromat, pomnażają wydzieliny śliny i soku żołądkowego, nasilają ruch kiszek, polepszają więc trawienie, przyczem powstrzymują nieprawidłowe fermentacye w żołądku i jelitach; ułatwiają wydalenie gazów i przyczyniają się często do zatrucia czerwów kiszkowych; przedostawszy się do krwi, śr. arom. pobudzają układ naczyniowy nerwowy. Zadane w wielkiej ilości

wywołują podrażnienie, nawet zapalenie żołądka (mdłości, biegunka, wymioty), w dawkach zaś bardzo wielkich mogą sprowadzić zatrucie śmiertelne (przez porażenie serca). Zastosowane na skórę olejki lotne podrażniają ją, powodując przekrwienie i zaczerwienie, trująca ich względem pasorzytów własność występuje również przy użyciu naskórnem (w świerzbie). Zaznaczyć jednak wypada, że działanie śr. arom. jest krótkotrwałe, że zatem skutki ich, występując szybko, prędko znowu przemijają. Uwzględniając rzeczone własności, zalecają się śr. aromatyczne w zamiarze orzeźwienia, szybkiego podbudzenia krążenia krwi i czynności nerwów, w wypadkach wszelakiego stłumienia funkcyj serca i mózgu (np. zemdlenie), dla podniecenia trawienia, w celu wydalenia gazów, wywołania potów, pomnożenia śliny, moczu, żółci, pokarmu niewieściego, śluzu w oskrzelach, czyszczeń miesięcznych, nadto złagodzenia przykrego smaku innych lekarstw i t. p. Naskórnie znowu używamy ich celem pobudzenia krążenia krwi w obwodzie ciała, a tern samem odciągnięcia nawału krwi z organów wewnętrznych, przywołania do życia części odrętwiałych, znieczulonych lub bezwładnych (paralitycznych, stłuczonych i t. p.) Wzbronionem jest użycie wewnętrzne śr. arom. w wypadkach zapalenia ostrego, mocnych nawałów krwi do mózgu i czynnych krwotoków (chyba, że zapalenie lub krwotok łączą się z nagłym upadkiem sił), także w stanie nerwowego podrażnienia i przy skłonności do nawałów krwi i zapaleń. Zioła aromatyczne podają się w formie naparu lub nalewki (tinctura); kamfora, piżmo—w proszkach i miksturach. Do rzędu środków arom. roślinnych zaliczamy: kamforę, waleryanę, olejek kajeputowy, terpentynowy, korzeń dzięglowy i bylicy, kwiat po-mornika (arniki), imbier, cynamon, gwoździki, kwiat i gałki muszkatołowe, miętę, rumianek, cytwar itp., ze zwierzęcych: piżmo, stroje bobrowe, ambrę.

Aromia Sery. Wonnica. Owad tęgopokrywy (Coleoptera), z rodziny „ długo rogich“ czyli Kozioro-gów (Longicornia). Rożki ma 11-stawowe, szezeci-niaste; przedkarcze z wyrostkami ciernistemi po środku, z przodu i z tyłu zeszczuplone, o szerokości nieco większej od długości. Tarczka (grzbietowa) ostro zakończona, trójkątna. Pokrywy skrzydłowe przy nasadzie blizko dwa razy szersze od tylnego brzegu przedkarcza; najmniej 3 razy tak długie, jak szerokie, ku końcowi zwężone. Nogi długie, uda ku dolnemu końcowi nieco zgrubiałe. Jedyny gatunek A r om i a moschata (Wonnica piżmówka), zwana Ko-ziorogiem piżmowym, z pozoru podobna do kan-tarydy, wydaje woń piżma, pojawia się w końcu Czerwca lub na początku Lipca, na starych wierzbach, w których gąsienice żyją. Posiada ciało wąskie, smagłe, zielone z metalicznym połyskiem

lub bronzowe. Pokrywy skrzydłowe niebieskawe lub zielone, delikatnie brózdowane i kropkowane. Dłu-

A. S.

muru.

And. S.

Nr 17).

A. S.

I. U.

gość ciała 15—34 mm.

Aron ob. Aaron.

Ar ona, miasteczko we włoskim Piemoncie, w prow. Novara, nad brzegiem jeziora Maggiorre malowniczo położone, główny punkt wyjścia żeglugi po jeziorze, stacya drogi żel. z A. do Medyolanu, ożywiony handel ze Szwajcaryą, fabryki tkanin jedwabnych; 4.474 mieszkańców. W A-ie urodził się święty Karol Boromeusz 1523; r.; na sąsiedniem wzgórzu wystawiono mu kolosalny posąg z bronzu 24 m. wysoki i spoczywający na granitowym piedestale 15 m. wysokości; z głowy, mogącej pomieścić wygodnie 5 osób, roztacza się wspaniały widok na jezioro i Alpy. W okolicy miasta kopalnie mar-

And. S.

Aronek, ob. (A r u m).

Arcnites (paleont) ob. A r o i d e a e.

Aronowicz, albo Aaaronowicz Izaak, urodzony w Prosticach na Morawach. Prowadził od r. 1550 do 1630, w którym umarł, drukarnię w Krakowie i wydał w niej, między innemi, sławny Talmud Babiloński w dwunastu tomach. (1603—1605).

Arontl Bazyli (* 1770—f 1822), poeta rumuński z Siedmiogrodu; kształcił się w Kolosvarze, potem był adwokatem w Sibinie. Pozyskał wielką popularność swojemi poematami: „Męka Chrystusa“ (Patima hu Christosu), „Rok gniewu“ (Anul mânosu), „Leonat i Dorofata“, „Narcyz“, „Piram i Tysba“ i t. d. Oprócz tego przełożył na język rumuński utwory Wergiliusza.

Aroostok. 1) nazwa hrabstwa w Stanach Zjednoczonych, w Stanie Maine, zajmującego najbardziej północno-wschodni kraniec Unii; w północnej części przeważają lasy, w południowej kraj uprawny, stąd ludniejszy; stolica Houlton na pograniczu z bry-tańską posiadłością Nowego Brunszwiku; 18.600 km. □ 42.000 mieszkańców. 2) R z e k a A. która dała nazwę poprzedniemu, prawy dopływ rz. St. John, wpada do niej pod 3) m i a s t e m, A. na terytoryum brytańskiem, w Nowym Brunszwiku.

Arowakowie, ob. A r a w a k o w i e.

Aroza, osada na południowym stoku Weisshornu, w Szwajcaryi, kantonie Graubiindeńskim (Gryzony), 1850 metrów nad p. m. Zimowa stacya klimatyczna dla suchotników, która choć znajduje się dopiero w rozwoju, jednak przy równych klimatycznych warunkach, taniości, spokoju i niczem nie zamąconej ciszy pobytu, zaczyna czynić poważną konkurencyę znanej stacyi klimatycznej Davos. Koszta pobytu 200 franków miesięcznie. Koleją dojeżdża się do Chur, zkąd 6y₂ godzin jazdy pocztą. Porównaj: M. Reimer „Aroza“ (Deutsch-medic. Wochenschrift, 1886 roku,

Dr A.P.

Arpaczaj. Istnieją pod tą nazwą dwie rzeki w ruskiej części Armenii, obie lewe dopływy Araksu. 1) A. Z a c h o d n i, u Ksenofonta H a r p a s a s, u Ormian A c h u r y a n a, wypływa w górzystej okolicy z jez. Arps i po przebiegu 150 km. wpłd. kierunku poniżej twierdzy Aleksandropola (dawnej Gumry), przy Adżybajramie uchodzi do Araksu. Do ostatniej wojny A. służył za granicę między rosyjskiemi i tu-reckiemi posiadłościami, a w 1807 r. był widownią działań, które ocaliły wojenne stanowisko Rossy i w Zakaukazie, gdy seraskier erzerumski, Jussuf Basza, pragnąc skorzystać z niepowodzenia wodza ros. hr. Gudowicza pod Achałkałaki, postanowił otoczyć prze-ważnemi siłami (20 — 25,000 1.) uszczuplone po-przedniemi potyczkami wojska rossyjskie pod Gum-rami 16 czerwca. Celny ogień artyleryi i śmiały atak konnicy (4 pułki kozaków i pułk dragonów) uratowały sprawę, rozpraszając wojska tureckie. Zwycięstwo to odniosło jeszcze ten zbawienny skutek, iż powstrzymało od wdania się w sprawę persów, którzy za tajemną umową szykowali się wystąpić czynnie z Erywania. 2)Arpaczaj Zachodni, o wiele krótszy (110 km.) i całkiem dla spławu bezużyteczny, gdyż biorąc początek u stóp szczytu Sa-ryat - Sarszali w pobliżu gorących źródeł Istys, płynie przez górzystą okolicę do uścia pod Basznora-szemi w pow. nachiczewańskim, gub. erywańskiej

Arpad, po hebr., Arpadda po assyr., miasto starożytne, głównie znane ze źródeł assyryjskich i hebrajskich. W kronikach „Tuklat-pal-Asara“ jest wzmiankowane, jako trzykrotny cel wypraw wojennych pod rokiem 742, 741 i 739. A. nadto wymieniony jest w spisach posiadłości assyryjskich. Według źródeł hebrajskich posiadał on własnego boga i króla, gdyż posłowie króla assyryj-skiego, Sennacheryba, do Ezechyasza, nakłaniając go, aby się poddał ich władcy, losy A-u mu przypominają i wołają: gdzież jest Bóg, gdzież Król A-u (II. Król. XVIII, 34; XIX, 13). Również u Izajasza (X, 9; XXXVI, 19; XXXVII 13) i Jeremiasza (XLIX, 23) podobnąż wzmiankę znajdujemy. Z miast, w obu źródłach umieszczonych obok A-u, wywnioskowywać można było, że leżał on w sąsiedztwie Hamatu i Damaszku. Jakoż współczesne poszukiwania odkryły ślady A-u w miasteczku Tell Erfad, leżącem o trzy mile na północ od Alepu, a znalezione przedmioty, mianowicie kamienne noże oflarnicze,wykazują, że A. należał poprzednio do Hettejczyków: był jednym z ognisk starożytnej ich kultury.

Arpàd, syn A 1 m u s a, praojciec panującej w Węgrzech dynastyi królewskiej. Wezwany przez Arnulfa ks. karynckiego, przybył do dzisiejszych Węgier z Atelkuzu czyli Atelköz, t. j. kraju między rzekami Dunajem i Dnieprem, gdzie część dzisiejszej Mołdawii i Ukrainy. Między siedmioma plemionami szczepu fińsko-turańskiego pod dowództwem A-a, przedniejsze zajmują miejsce madjarowie, zwani ungrami, węgrami, i kubarowie. Pierwsi, wywodzący początek swój z pod gór Ałtajskich, nazwę mają podobno od zamku Mad’shar czyli Magyar nad rzeką Kumą (u stóp gór Kaukaskich, w sąsiedztwie pieczyngówiuzów). Drudzy, niewiadomego pochodzenia, mają być praojcami pa-leczów i szeklerów w Siedmiogrodzie, lubo kronikarze inny tym szeklerom przypisują początek, A. zajął Panonię w 892 r. W części północnej tej prowincyi poddali mu się najpierwej hanowie awarscy: Menu-moroth w Bihar i Gelu w Siedmiogrodzie, panujący również nad słowianami i rumunami, tudzież książę bułgarski Salem, syn Keana. Po zdobyciu pomniejszych jesze państewek bułgarskich i rumuńskich, madjarowie zagarnęli Nitrę, następnie całe Wielkie Mo-

rawy, zburzywszy stolicę Welehrad. Poczem A. na wyspie dunajskiej założył pierwsz ąstolicę, którą na cześć jednego ulubieńca ze swojego orszaku nazwał Csepel. W Puszta Szaren nad Cisą zwołał pierwszy sejm, na którym uchwalono nowe porządki. Naczelnicy plemion, zależni od A-a, otrzymali zdobyte zamki i pod nazwą comités castri, sprawowali władzę administracyjną i sądową, okrom tego mieli sobie powierzone dowództwo nad okolicznem wojskiem podczas wojny. Dwie trzecie ludności chwytało za oręż w obronie kraju. Grunta na prawie dziedzicznem były nagrodą za waleczność. Inni madjarowie żywili się z łu-pieztwa i rozbojów. Słabi i starcy pasali trzody Ci z podbitych słowian, niemców, chazarów i rumu-nów, którzy bez namysłu zwycięzcom się poddawali, do równych z nimi przypuszczeni zostali praw, oporni zaś w niewolników obróceni. Gdy madjarowie trapili napadami Styryę, Austryę i Bawaryę, za panowania Ludwika,zwanego „Dzieckiem“, książę bawarski Luitpold, połączywszy się z morawianami, przedsięwziął wyprawę celem wytępienia najezdników w ich własnych siedzibach. W krwawym boju pod Presbur-giem zwycięstwo przechyliło się na stronę madja-rów. Między poległymi liczono głównego wodza Luit-polda (907 r.). W tymże r. A. życie zakończył. Wodzowie: Lepel, Bules i Betond mieli sobie powierzoną opiekę nad małoletnim synem A-a, Zoltanem. Z r ó d ła: Constantinus Porphyr: „De admnistratione Imperii“ Cap. 37.—Anonymus: „Belae régis nota-rius“. — Kóza: „Chronić. Hungariae“. — Thuroczy: „Chroń, w Schwandtnera. „Scriptores rerum hungariae“. pracowania: Pray: „Annales regni Hung.“ (1763); Katona: „Historia critica regni Hungariae stirp. Arpad.“. — Engel Chr.: „Geschichte Ungarns und seine Nebenländer und des ungarischen Reiches“ (1813 r.). — Fessier J. A.: „Geschichte v. Ungarn.“ I Ausg. (1817). — Mailath: „Gesch. der Magyaren, I. Wien.“ (1828).— Fejér Jerzy: „Ueber den parthischen Ursprung der Magyaren“ (ob. M a i-1 â t h).—Horvath Michael: „Gesch. d. Ungarn“ I. — Czörnig: „Etnographie des Österreich Kaiserstaates“ II. Krones: „Handbuch d. Gesch. Oesterreichs“ I.

Arpadites M o j s. (paleont). Rodzaj Ammonitów z rodźmy Ceratitidae, wydzielony przez geologa Mojsinowieża z rodzaju Ceratites, od którego różni się węższym przekrojem uścia i bruzdą słabą na zewnętrznej krawędzi skorupy. Występuje w nory okiem piętrze (najniższem) górnego alpejskiego tryasu w Alpach południowych, Bakońskim lesie (Węgry) i w Japonii; rzadziej w piętrze karnijskiem (środkowem). A. Arpadis Moj 3. norycki, z Alp południowych i Bakony; A. Manzonii Ben. norycki z Lombardyi.

Arpadów dynastya, od Arpada początek swój wywodząca, lubo nader niepewny, albowiem kroniki węgierskie wymieniają dwóch jego synów f 907 (Zoltana i Taksony’ego czyli Toksysa), gdy źródła bizantyjskie mówią o czterech (Limitynie, Torkacsu, Jelku i Jutacsu). Dopiero od Gejzy (f 997, podobno syna Taksony’ego) aż do ostatniego z A-ów, Andrzeja III (f 1301), genealogia przedstawia wartość historyczną. W załączonej tutaj tablicy wymieniamy tylko panujących.

_o

cd

u*

CC

■łH

-M

00

-c

J. b\ G.

H. J

05

Ol

iH

cc

I

05

tH

Sä

tH

rii s

31« s

»o

co

OJ

& {s

^ t-4

^ cc*

tH

7 T

HH

CŹ

tSJ

■5»

co

sł<

>0

05

co

j-H

60

/.

<31

CO

cc

o

tH

b-

*•00

.2

.O?

a

rM

o

tH

4—

o

tH

>»

cd

4) Bela I 1061—1063 r.

g

tH

hH

cd

N

'57

s

05

»O

05

CO

05

«a

=5 æ fd

; lii

-/'s-

5? ° i

4-

3) Andrzej I 1046—1061 r.

o

tH

ii

•v I r*"»

ll

U

cd

CO

Andrzej III 1301 r.

05

tH

03

»•    03

Ol It-

i-l 03

I ~

> i >

HH

53

" s U | 5. SU!sl3 Î

M

I—I

«2

OJ

o?

vs-

Krones: „Handbuch d. Geschichte Oesterreichs“ I.

A. Pol.

A. Co .

A. Pol.

A ad. >'.

And S.

K. J.

Arpajon Ludwik, wicehrabia, później książę d’ (* około r. 1600—f w kwietniu 1679), par Francyi, margrabia de Severac, hrabia de Rodez, wicehrabia de Lautrec i t. d., generał i dyplomata. Przeszedłszy pierwszy chrzest ognia we Włoszech, gdzie przy oblężeniu Verceil (1617) pozostawiony był za umarłego, odbył pod Ludwikiem XIII kampanię przeciw hugonotom w południowej Francyi (1621); brał udział w bitwie pod Felissaut, w szturmach na Bruniquel, Sainte-Foy, Negrepelisse, Montpellier, Poyane, Saint-Antoine i odznaczył się przy oblężeniu Tonneins. Wsławił się w ostatnim okresie wojny trzydziestoletniej: we Flandryi, gdzie pobił Piccolominiego pod Polincan; w Trewirze; w Lotaryngii, gdzie zdobył Nancy; we Franche-Comté; we Włoszech, gdzie był czynny pod Casai (1630 r.) i Montferrat; wreszcie w Roussillon. R. 1645 poprowadził korpus ochotników francuskich na pomoc Malcie przeciwko Turkom. R. 1648 wysłany został, jako nadzwyczajny ambasador, do Polski, gdzie się już znajdował w charakterze zwyczajnego ambasadora pan de Brégy, i po śmierci Władysława IV poparł elekcyę Jana Kazimierza. Pomimo nieporozumień, jakie wybuchły między nim a panem de Brégy, dostał jednak A. tytuł księcia (1651). Ostatnie dni życia zasmucił mu rodzony syn, Jan Ludwik, który z bronią w ręku targnął się na posiadłość ojca, zamek Severac, i złupił ony. A. wydziedziczył go na korzyść córki, Katarzyny Franciszki. Pochowany został w majętności swojej Severac. Ożeniony był 3 razy. 1) z Gloryaną de Lauzières Themines; 2) z Maryą Elżbietą de Simiane; 3) z Katarzyną Henryetą de Harcourt de Beuvron.— „Oraison funèbre de Louis, duc d’Arpajon“, par le sieur de la Mothe; Tuluza 1679 in 4.—L. Farges w ,,Gr. Enc. franç.“Lamirault’a.

Arpajon Ludwik, margrabia d’, (f 21 sierpnia 1736); wnuk poprzedniego, generał francuski. Był kolejno pułkownikiem pułku Chartres (1695) i generał-porucznikiem (1715 r.) W wojnie sukcesyjnej hiszpańskiej odznaczył się szczególnie przy oblężeniu Mons i w bitwie pod Oudenarde. R. 1720 kupił kasztelanię Châtres, zamienioną dla niego r. 1721 na margrab&two.

Arpe Piotr Fryderyk, prawnik duński (* 1682 w Kiel, w Holsztyńskiem—f 1748 w Hamburgu). Wykładał przez długi czas prawo w Kiel, następnie przeniósł się do Hamburga, gdzie oddał się specyalnie studyom filozoficznym i historycznym. Główniejsze z dzieł jego, drukiem ogłoszone, są: „Theatrum fati“, „Laicus veritatis vindex“, „Themis Cimbrica, sive de Cimbrorum et vicinarum gentium antiquissimis institutis“, „Feriae aestivales“, „Bibliotheca fatidica, sive musaeum scriptorum de divinatione“ i inne.

Arpeggiare (włos.), wyraź, muz., grać akordami rozłożonemi, łamanemi (ob. A r p e g g i o).

Arpeggiato (włos.), wyr. muz.: rozrzucając, łamiąc; oznacza wykonywanie akordów w ten sposób, żeby interwalle, akord składające, nie jednocześnie, jak zwykle, ale kolejno, jeden po drugim, szybko były uderzane (ob. A r p e g g i o).

Arpeggio (włos.), franc. Arpège, wyr. muz., oznacza ono wykonywanie akordów w sposób właściwy arfistom, t. j. że tony, akord składające, powinny być nie jednocześnie, jak zwykle, ale pojedynczo, szybko jeden po drugim wykonane. Tak więc np. interwali akordu C-e-g-c, oznaczonego znakiem A., nie należy uderzać (np. na fortepianie) jednocześnie, ale pojedynczo: najprzód C, potem e, następnie g i c. Znakiem, oznaczającym A., jest linijka wężykowata, umieszczona obok akordu. Szybkość takiego wykonania akordu zależy od charakteru kompozycyi i gustu wirtuoza. W XVII i początku XVIII w. inaczej wykonywano akordy arpedżiowane; wybierano mianowicie interwale akordu z dołu do góry (jak i dziś) i powtarzano te dźwięki natychmiast z góry na dół. Przy wykonywaniu dzieł Bacha i Händla pamiętać o tern należy. A. może być dobrze i efektownie użyte tylko na instrumentach strunowych, brząkanych, jak arfa i gitara—lub klawiszowych.

Arpeggiatura (włos.), wyr. muz., szereg akordów łamanych, rozłożonych (ob. A r p e g g i o).

Arpent, mórg francuski, równy 0.34 hektara, co wynosi 182.21 prętów kwadr, nowopolskicli.

Arpi ,star. ArgosHippium lub A r g yr i p-p a, m. w Apulii, założonem być miało przez Daunu-sa lub Diomedesa. Leżało obok dzisiejszego m. Foggia.

Arpichord (włos.), dawny instrument muzyczny, strunowy, z klawiszami, istniejący jeszcze za czasów Händla, bardzo zbliżony do małego klawikordn, szpi-netu lub virginalu. Małe młoteczki mosiężne, uderzając w struny za przyciśnięciem klawisza, wydawały dźwięki, podobne do tonów arfy; stąd nazwa tego narzędzia muzycznego.

Arpino, miasteczko włoskie w départ. Caserta, na wschód od Rzymu, w romantycznej i urodzajnej okolicy; 11,752 m-ców, zajmujących się wyrobem sukna i pergaminu, wytłaczaniem oliwy i wydobywaniem marmuru. Jest to starożytne Arpinum, pierwotnie osada wolsków, następnie rzymian, 302 r. przed Chr. jako civitas sine suffragio, a 88 r. przed Chr. z pełnem prawem głosu. Do dziś dnia przechowały się w niezłym stanie starożytne mury miejskie, gdzie dziś wioska Canello. Tu urodził się Cycero i Maryusz; biusty ich znajdują się w ratuszu miejskim; tu także ujrzał światło dzienne malarz Giuseppe Cesari, głowa manierystów XVI w., znany bardziej pod nazwą Cavaliere d’A.

Arpino, Cavaliere d’, ob. Cesari Giuseppe.

Arqua, miasteczko włoskie w departamencie padewskim, na południowych zboczach wzgórz Euga-nejskich, dla różnicy od A. Polesine w sąsiednim dep. Rovigo, otrzymało przydomek A. P e-t r a r c a, z powodu, że tu wielki poeta żył i umarł 1374 r. Dom jego, a w nim niektóre sprzęty pamiątkowe, istnieją po dziś dzień.

Arqueryt Domeyko (miner.). Minerał szeregu foremnego, występujący w drobnych ośmiościankach, drzewiasty, zbity i wkropiony; giętki i kowalny. C. wł. 10.8; Tw. 2—2.5; barwy srebrzysto-białej. Skład chemiczny: Ag₁₂ Hg, z 86.61 srebra i 13.39 rtęci. Pod dmuchawką zachowuje się jak amalgamat (ortęć srebra). Stanowi główną rudę srebra w bogatych kopalniach Arqueros pod Coquimbo w Chili; Pisani podaje go i z Kongsbergu, w Norwegii.

Arques. 1) Rzeka pobrzeżna we Francyi w dep.

wych swych posłów w Polsce, biskupa de Beauvais i margrabiego de Vitry (1680), oświadczyć kazał, że d’A-a za niegodnego żądanych zaszczytów uważa („Recueil“, I, 160, 164, 166). Później wprawdzie, w kłopotach będąc, skłonni ej szym się okazał do ustępstw: z powodu traktatu tajnego z 15 lipca 1692 r., przysłanego mu z Warszawy z podpisem królowej przez d’Esnevala, a zapewniającego Francyi pośrednictwo między Polską a Turcyą, obiecuje, w razie wykonania tego traktatu, „udzielić margrabiemu d’A. godność książęcą, z zapewnieniem, że za pierwszą erekcyą, jaka się nadarzy, uczyni go parem Francyi... i po jego śmierci godność tę na głowę syna przeleje.“ (Ib. 211, 212, instrukcya z d. 1 maja 1693 r. dla opata de Polignac). Za wstawiennictwem Jana III otrzymał d’A. 1695 r. od Innocentego XII-go kapelusz kardynalski ; odtąd przebywał w Rzymie, dokąd po zgonie Jana III przybyła córka, i gdzie zmarł 24 maja 1707 r. (Por. artykuły Lécuy’a w „Biogr. univ.“, XXIII, 175 i Jul. Bartoszewicza w T. II „Encykl. Powsz.“. — Ob. „Porto-folio Maryi Ludwiki“, ćd. Raczyń. 1844, p. 391).— Ludwik d’A., syn poprzedniego, służył w wojsku koronnem, był 1673 r. pod Chocimem, 1683 pod Wiedniem; pobierał pensyę roczną 12,000; 30 marca 1676 r. udzielił mu Jan III list przypowiedni na chorągiew dragonii, 14 paźdz. 1693 nadał mu starostwo szczerzeckie (ob. Liske: „Akty“, T. X, pod AsMf 5494 i 6200); r. 1690 otrzymał indygenat. Ludwik XIV, którego i dla brata prosiła Marya-Ka-zimiera o łaski, nie chciał go przyjąć do gwardyi, ofiarując mu natomiast skromne opactwo. (Instrukcya dla biskupa de Béziers z d. 15 paźdz. 1668 w „Recueil)“, którego d’A. nie przyjął— wolał się w Polsce dorabiać fortuny.

Arquien, także: de Lagrange, herb polski z indygienatu. Na tarczy owalnej, ze skrajem złotym, w polu błękitnem, podwójna srebrna lilia, którą trzymają dwa wspięte jelenie. Nad tarczą szlachecka korona, bez hełmu i klejnotu. Herb ten przynipsł do Polski Ludwik de la Grange, markiz d’Arquien, hrabia de Malins, brat królowej Maryi Kazimiery Sobieskiej; zatwierdzony został indygienatem 1685 r. Herbem tym pieczętują się dotąd żyjący w Kr. Polskiem Fig. 12. Arquin, herb. Lagrangeowie. („Herb.

rodź. szl. Król. Polsk.“ Nie-

A: d. S.

Niższej Sekwany, bezpośredni dopływ kanału La Manche, ma uście pod Dieppe, przyjmuje z prawej strony Béthune, długa 59 km., spławna w dolnym biegu. 2) A., miasteczko nad powyższą rzeką, pamiętne zwycięstwem, które Henryk IV odniósł nad wojskami ligi pod ks. Mayenne (Guise), 21 września 1589 r.; jest to osada starożytna, niegdyś warowna, posiada zamek i kościół z XVI stulecia, prowadzi ożywiony handel bydłem rogatem i owcami.

Arquien Lagrange de Montigny, Franciszek d’ (* 1554—f 1617), pochodził ze starej, acz małoznacznej rodziny, osiadłej od XV wieku w hrabstwie Berry, służył w armii królewskiej za Henryka III; pod Coutras przez Henryka nawarskie-go wzięty do niewoli, później za nowego króla przeszedł do jego obozu; odznaczył się w walkach z ligą katolicką; przy oblężeniu Chartres (1591), Rouen (1592) i Amiens (1597) chlubny wziął udział. Mianowany gubernatorem prowincyi Berry, następnie Paryża, przyjmował udział w wojnie domowej za małoletności Ludwika XIII-go. trzymając z dworem przeciw szlachcie; 1616 r. mianowany marszałkiem Francyi.

ii

J'B

W. K Z

Arrabo, starożytna nazwa rz. Raab (prawy do-

Arquien de Lagrange, Henryk, margrabia d’ (* w Calais 1613—f 1707), z tej samej, co poprzedni, rodziny, ojciec Maryi-Kazimiery, królowej polskiej, małżonki Jana III, ożeniony z Franciszką de la Chastre de Bruillebaut, miał z nią siedmioro dzieci. Córkę najstarszą, Ludwikę-Maryę, wydał za margrabiego de Béthune (ob.), który kilkakrotnie od Ludwika XIV-go posłował w Polsce; drugą, Maryę-Kazimierę (ob.), za Sobieskiego Jana; trzecią,Joannę, za Jabłonowskiego, wojewodę ruskiego, wuja Stanisława Leszczyńskiego. Sam był kapitanem gwardyi przybocznej ks. Filipa Orleańskiego; prowadził życie nazbyt wesołe i w ciągłych był długach. Cierpieć go nie mógł Ludwik XIV i na wszelkie wstawiennictwa za nim Sobieskiej, czynione jeszcze 1669 r., odpowiadał odmownie. (Ob. instrukcyę królewską dla kawalera de Lionne, z 24 września 1669 r. w „Recueil des instruct. Pologne“, éd. Farges, 1888). Gdy córkę szczęśliwe losy obdarzyły koroną polską, pośpieszył do niej d’A., lecz uprzednio, dla zaspokojenia wierzycieli, zmuszony był stopień swój kapitański sprzedać kawalerowi de Lis-couet za 20,000 liwrów, o czem zawiadomiony zięć, de Béthune, bawiący naówczas w Warszawie, a któremu d’A. dłużny pozostał całkowitą sumę posagową najstarszej córki, uzyskał u księcia Orleańskiego przyaresztowanie tej kwoty na rzecz swoją. Wynikłe stąd swary rodzinne dały początek niechęci dla dworu francuskiego Maryi Kazimiery, dotkniętej mnie- siecki, J. S. Borkowski; „Vol. Leg.“ V, 729—730, maną krzywdą, jaką ojcu wyrządzono. (Por. „Me- 776). moires de l’abbé de Choisy“, éd. Petitot, 497 inast.).

Wynagrodziła go królowa, wyznaczając mu pensyę pływ Dunaju), ob. Raab, Raba.

Ar rab ona, starożytna nazwa miasta nad rzeką

40,000 rocznie. Bezskutecznie wszakże starała się

Arracacia v. Arracacha. Arakacznik. Rodzaj należący do rodziny roślin baldaszkowych (Umbelliferae), plemienia aminkowych (Ammi-neae), bliski rodzaju Conium, do którego był odnie-

dla niego w Wiedniu o tytuł księcia cesarstwa nie- Arrabo, w Pannonii, ob. Raab, Raba. mieckiego; napróżno też przywiązana córka u ambasadorów Ludwika XIV upominała się o przyobiecane jakoby ojcu przez króla dostojeństwo książęce i parowstwo francuskie. Zniecierpliwiony tern nagabywaniem ustawicznem, Ludwik XIV wręcz przez no- | siony przez Humboldta, Bonpland’a i Kuntha. Kie

dały.

Arracacha, ob. Arracacia.

Arrah, ob. Harrah, miasto w Indostanie.

Arragonia, ob. Ar a go nia.

Arrakacznik, ob. Arracacia.

Arran, wyspa na zachodniem wybrzeżu Szkocyi, w zatoce Clyde, należąca do hrabstwa Bute, i od sąsiedniego półwyspu Cantire oddzielona przez cieśninę Kilbrennan, całkowicie górzysta, zwłaszcza w części północnej, gdzie Goatfell dosięga 876 m.; wybrzeża strome i niebezpieczne z przyczyny skał podwodnych, mimo to jednak posiada dogodną przystań Lamlash, na wschodnim brzegu; wnętrze mało urodzajne i nadaje się bardziej do hodowli zwierząt domowych, aniżeli do uprawy roli, stąd zaludnienie słabe (na 425 km. □ zaledwo 5,000 m-ców); za to obfitość pięknych krajobrazów, wodospadów i t. p.; w górach wydobywa się jaspis, agat i kryształ górny, zwany dyainentem arrańskim. Podług podania, na tej wyspie zakończył życie Ossyan; wiele zabytków z epoki druidycznej. Wyspy A. na wybrzeżu Ir-

Arvd. S.

Arran* Były dwie rodziny hrabiowskie tego nazwiska w Szkocyi. Pierwsza z nich należała do klanu Hamiltonów; następujący jej członkowie odegrali w dziejach pewną rolę: 1) S. James Hamilton (f 1479) który ożenił się powtórnie z wdową po Tomaszu Boyd, hrabi d’Arran, księżniczką Maryą, starszą córką Jakóba II, króla szkockiego. 2) James drugi, jako lord Hamilton, a pierwszy hrabia Of Arran, syn poprzedniego, (f 1529); otrzymał na własność wyspę Arran (ob.) r. 1503 i był ambasadorem we Francyi I nowie zostali zrujnowani, a dobra ich uległy konfiskacie.

lich prawie żaden, płatki korony szerokie, owalne, prawie całe, z końcem zagiętym. Krążek nadzawiąz-kowy stożkowaty, o brzegach falistych. Owoc po-dłużno-owalny, często u góry ścieńczony, z boków ściśnięty, o żeberkach grzbietowych i pośrednich nieco wydatniejszych od żeberek skrajnych, o między-żebracli wielo-sinugowych. Oś owocowa na dwie połowy rozdzielona; ziarno wyżłobione przez zawinięcie się jego brzegów. Są to zioła trwałe, gładkie lub zlekka omszone i często dość wyniosłe. Liście ich wielokrotnie rozdzielone, a kwiaty ułożone w balda-chy składane, bez okrywy lub z okrywą, utworzoną z przylistków listko waty eh i z okrywkami jednolist-neini, lub też złożonemi z licznych, maleńkich przy-kwiatków. Rodzaj ten obejmuje około 12 gatunków, rosnących na Andach i w południowych częściach Ameryki północnej. Jeden z nich A. esculenta Bancr., posiada korzenie wiązkowe, których grubość dochodzi czasami grubości ramienia. Dla tych korzeni, mięsistych, jadalnych, roślina ta jest uprawianą w całej południowej Ameryce, a nadewszystko w Kolumbii, narówni z ziemniakami. Wytworzyły się z niej liczne odmiany. Rozmnaża się z nasion, lecz odmiany jej w ten sposób wyradzają się; dla ich przeto utrzymania, wyrwaną z ziemi roślinę, po odjęciu korzeni, rozdzielają na części i rozsadzają, z których po roku otrzymują zbiór nowy. Arakacznik usiłowano wprowadzić i do kultury europejskiej, dla zastąpienia, w razie potrzeby, zagrożonych chorobą ziemniaków; próby jednak, przed niedawnemi czasy czynione we Francyi, pożądanych rezultatów nie wy-

J. A.

łandyi, ob. Ara n.

r. 1507; nieprzyjaciel lorda Angusa. 3) James Hamilton, o którym poniżej. 4) James Hamilton, trzeci hrabia na A-nie, książę Châtellerault; gdy mu Marya Stuart odmówiła ręki, dostał pomieszania zmysłów i oddany został pod straż kapitana Lambie, nieubłaganego wroga Maryi. Żył uwięziony w Craig-nethan do r. 1609. Druga rodzina należy do Stuartów (ob.).

Arran James Hamilton, drugi z rzędu hrabia Of A. (* r. 1575), pochodził od starszej córki króla Szkocyi, Jakóba II, był zatem przedstawicielem pretensyj Stuartów i zarazem żywił instykta niepodległości rodu Hamiltonów. Po śmierci Jakóba VI (13 grudnia 1542), pochwycił w swe ręce rządy państwa, a parlament ogłosił go regentem Szkocyi i opiekunem Maryi Stuart. Regencya ta była nader burzliwą; przeciwko A-wi wystąpili: przywódca partyi katolickiej, kardynał Beaton, Marya Lotaryńska, królowa-matka i stronnicy Henryka VIII, na których czele stanął hrabia August. A. oparł się wówczas o Francyę. co sprowadziło na Szkocyę najazd angielski (1544), Pobity naprzód parę razy z powodu zdrady Douglasów, A. odniósł jednakże zwycięstwo nad anglikami w bitwie pod Ancram-Moor, ale ostatecznie zniósł go doszczętnie pod Preston (20 września 1547), Somerset, sprawujący regencyę w imieniu Edwarda VI. A. szukając zbawienia u Francyi, zaręczył młodą kró-lowę, którą chciał poprzednio własnemu synowi dać za żonę, z delfinem Francyi (Franciszkiem II). Król francuski, Henryk II, dał mu w nagrodę tytuł księcia Châtellerault i przysłał posiłki, z których pomocą A. wypędził anglików, ale, zbałamucony takiem powodzeniem, roztrwonił skarb królewski, wziął się do prześladowania protestantów, powróciwszy do katolicyzmu, i zastawił klejnoty koronne. Nareszcie kró-lowa-matka zmusiła go do zrzeczenia się regencyi (24 kwietnia 1554). A. udał się do Francyi, objął tam dowództwo gwardyi szkockiej i chwycił się znów protestantyzmu. Po śmierci Henryka II wrócił do Szkocyi i popierał knowania królowej angielskiej, Elżbiety Tudor. D. 27 lutego 1560 r., stanąwszy na czele lordów Kongregacyi, podpisał z Anglią traktat w Berwick i następnie był promotorem traktatu edynburskiego (6 lipca 1560), który sprowadził tak niepomyślne skutki dla Maryi Stuart. Uniesiony znów powodzeniem, A. zażądał dla syna swojego ręki Eliżbiety, ale gdy ta dała odmowną odpowiedź, sprowadził Maryę Stuart do Szkocyi i objął urząd pierwszego lorda w jej tajnej radzie. Jego własny syn, hrabia A., oskarżył go o uknucie spisku wraz z Both-wellem w celu porwania królowej; A., wygnany za to ze dworu (1562), połączył się z Murray’em, przywódcą buntu. Po ślubie Maryi Stuart z Darnley’em, powstańcy pokusili się o zdobycie Edynburga, ale odparci, musieli uchodzić ze Szkocyi. Książę Châtellerault schronił się do Francyi (1564), a jego klan (Hamiltonowie) poddał się Maryi Stuart i służył jej wiernie. R. 1567 A. zobowiązuje się znów przed Karolem IX do podtrzymania sprawy Maryi Stuart, ale było to niepodobieństwem, gdyż królowa, jakkolwiek wydostała się z Lochleven, zwyciężona została w bitwie pod Langside i uciekła do Anglii. Hamilto-

Kncyklopedy* Pow»xeohna iiuitr. T. V.

A. Pol

TM

Ci

Król odebrał synowi Jakóba tytuł hrabiego A. i nadał go jednemu ze swoich faworytów (1579). Przewrotna polityka naczelnika rodu Hamiltonów dała anglikom zwycięstwo, a ich samych przyprawiła o zgubę. (L. Bougier w „Gr. Enc. franç.“ Lamiraulfa).

Arranżowanie (fran. arrangemen t), wyraź, muz. Tak nazywa się układ, urządzenie jakiej kom-pozycyi na inne głosy, czy instrumenty, i wogóle przedstawienie jej w formie innej, aniżeli ta, w jakiej stworzoną została przez autora. Tak więc arranżo-waniem będzie: przekład dzieł orkiestrowych i głosowych (wokalnych) na fortepian, albo na kwartet, ze smyczkowych, bądź dętych instrumentów złożony, albo też na różne instrumenty pojedyncze; układ jakiej pieśni solowej, wokalnej, czy instrumentalnej na chór męski, żeński, mieszany lub orkiestrę; układ kompozycyi fortepianowej czteroręcznej na dwie ręce i t. d. A. może być dosłowne (wierne), lub dowolne. Pierwszy wypadek wówczas ma miejsce, jeśli wszystkie pomysły muzyczne kompozytora zostaną ułożone bez żadnej zmiany, bez żadnych opuszczeń lub dodatków ze strony układającego; w przeciwnym zaś razie, t. j. jeśli układający zmienia szczegóły oryginału, przerabia je, uzupełnia, a tembardziej gdy, zatrzymując jedynie tematy oryginału, obrabia je po swojemu i w nową oprawia formę muzyczną, wówczas A. będzie dowolne. A. tak się ma do oryginału danej kompozycyi, jak np. drzeworyt do obrazu olejnego, z tą jeszcze różnicą, że drzeworyt nie daje wprawdzie należytego wyobrażenia o kolorycie obrazu, ale i nie zmienia pomysłów malarza; gdy tymczasem A. zwłaszcza tego rodzaju, jak np. barbarzyński układ uwertury z „Wolnego Strzelca“ Webera na flet z towarzyszeniem gitary, aryj sopranowych na puzon, całych oper na dwoje skrzypiec, lub dwa flety bez akompaniamentu i t. p.—nietylko, że zmienia i przekształca do niepoznania, ale poprostu parodyuje natchnienia wielkich mistrzów sztuki. Niektóre wszakże rodzaje arranżowania w zupełności są usprawiedliwione, a nawet niezbędne; przedewszystkiem zaś tak zwane przez niemców Klavierauszüge (wyciągi fortepianowe), t. j. układy oper, oratoryów, kantat, koncertów i t. p.—na partycye fortepianowe, tern tylko różniące się od oryginału, że partye orkiestry zastępuje w nich fortepian. Takie A. wiele przyczynia się do popularyzowania utworów muzycznych — zwłaszcza oratoryów, kantat lub koncertów na instrumenty solowe, ponieważ te, w braku orkiestry, mogą być wykonywane z akompaniamentem samego tylko fortepianu.

Arrapaczowie, szczep indyan amerykańskich, należący do plemienia Algonkinów, niegdyś liczny i dla białych wrogi, dziś rozproszony pod wpływem ko-lonizacyi i przeważnie w rezerwacyach żyjący (ob.) Arapahoe.

Arras, po flamandzku A t r e c h t, we Francyi, główne miasto departamentu Pas de Calais, leży przy uściu rzeki Crinchon do Skarpy (Scarpe), w odległości 155 m. od Paryża, stolica biskupa oraz konsystorza protestanckiego, jest regularnie zbudowane, na sposób holenderski; ma piękne place, okazałą nową katedrę, byłe opactwo benedyktyńskie św. Vaasta, który tu w VI w. był biskupem, cztery in-ne kościoły i wiele kaplic, ratusz z wysoką ozdobną wieżą z r. 1510, muzeum, bibliotekę, liczącą 50,000 dzieł i 1,100 rękopisów, ogród botaniczny, sąd handlowy, dwa seminarya, dwa instytuty nauczycielskie, szkołę lekarską i muzyczną, kolegium, teatr, towarzystwo naukowe, założone 1737 r., pięć ochron dla sierot, instytut głuchoniemych i ociemniałych; 26,000

Æwm

iii    ^ilf¹

I!

Fig. 13. Ratusz w Arras.

mieszkańców (1886 r.), prowadzących zyskowny handel, zwłaszcza węglem kamiennym, zbożem, olejem rzepakowym i winem. Przemysł w stanie kwitnącym, dzięki licznym fabrykom koronek, pończoch, cukru, spirytusu, piwa, cykoryi, mydła, fajek i narzędzi rolniczych. W A. urodził się Robespierre. Okrąg (arrondissement) Arraski ma w 10 kantonach 173,652 mieszkańców.    *

Dzieje. Przed zdobyciem Galii, miasto Arras (Nemetacum, Nemetocenna) było stolicą Atrebatów. W epoce gallo-rzymskiej rozwinęło się znacznie i doszło do wielkiej potęgi na polu przemysłowem; ku końcowi XI stulecia posiadało już głośne fabryki tkanin lnianych. W owej epoce A. było podzielone na dwie odrębne części: stary gród zależał od biskupa, a miastem władał hrabia Flandryi; obie zaś części należały do juryzdykcyi potężnego opactwa Saint-Vaast. Hrabiego Flandrayi reprezentował kasztelan, opactwo zaś patron. Zdaje, się iż w owym to czasie mieszkańcy A-u utworzyli gminę (commune), jakkolwiek pierwsza karta gminna datuje się dopiero od r. 1180 i pochodzi od hrabiego Alzacyi, Filipa, ale są dowody, że gmina A. istniała już w pierwszych latach XII wieku. Dzięki rozwojowi swojego handlu i przemysłu, gmina A. doszła do tak wielkiego wpływu, iż stała się niejako metropolią innych gmin północnych. Skutkiem małżeństwa Filipa Augusta z siostrzenicą wspomnianego Filipa, Izabellą henegauską (de Hainaut), A. przeszedł pod

And. >.

panowanie króla francuskiego, który w r. 1194 potwierdził wszystkie jego przywileje i swobody. R. 1414 książę Burgundii, Jan Nieustraszony, wytrzymał w A-ie siedmiotygodniowe oblężenie wojsk Karola VI, poczem podpisany został traktat pokoju. Po śmierci Karola Śmiałego, Ludwik XI, aby zmusić księżnę Maryę Burgundzką do złożenia mu hołdu, obsadził w A. załogę swoją, ale ludność, oburzona na bezprawia, jakich się dopuszczał w imieniu króla Olivier le Daim, powstała i załogę wypędziła. Ludwik XI zdobył miasto szturmem, zrównał jego mury z ziemią i powziął ekscentryczny zamiar zamiany mieszkańców: na miejsce deportowanych po całej Francyi mieszczan A-u sprowadził do miasta mieszkańców Paryża, Tours, Rouen, Orleanu, Rheims, Soissons i t. d.; zamienił nawet nazwę A. na F r a n-c h i s e. Karol VIII, po wstąpieniu na tron, dozwolił wygnańcom wrócić do miasta i przywrócił dawną jego nazwę ze wszystkiemi przywilejami. W końcu XV wieku A. odpadł znów od Francyi; zdobyty zdradą r. 1490, ustąpionym został, mocą traktatu podpisanego w Senlis (1493), Maksymilianowi Habsburgowi. Aneksyę powyższą zatwierdziły następnie traktaty madrycki i w Cambrai. W ciągu XVI wieku A. był bezustannie pastwą zaburzeń i buntów ludowych, których historya wiąże się z ówczesnym ruchem Niderlandów. Do Francyi wróciło to miasto dopiero r. 1640; zajęło je 34.000 wojska królewskiego, pod wodzą marszałków la Meilleraye, Chaul-nes i Chatillon; kardynał-infant przybył na pomoc, ale został odparty i nastąpiła kapitulacya. R. 1654 arcyksiążę Leopold, mając przy sobie Kondeusza, rozpoczął oblężenie A-u, ale Tureniusz uderzył na oblęgających, a położywszy trupem 7.000 ludzi i zabrawszy 64 armaty, 3.000 koni i wszystkie bagaże, zmusił nieprzyjaciela do ucieczki. Pamiątkę tego zwycięstwa obchodzą mieszkańcy uroczyście 25 sierpnia.

Arras Mateusz, właściwie M. z Arrasu, francuz, sprowadzony z Awinionu przez Karola IV, jako znakomity budowniczy, prowadził od r. 1344 do 1352 (t. j. do swej śmierci), budowę kościoła św. Wita w Pradze. Jemu także przypisują założenie zamku Karlsztajnu pod Pragą, według wzoru pałacu papieskiego w Awinionie. — Zob. Mikowec i Zap.: „Sta-rożitnosti a pamâtky zeme ceské“ II.

Arratel, dawniejszy, przed wprowadzeniem miar metrycznych, funt portugalski i brazylijski, dzielący się na 4 quartes, po 4 onęas po 8 ottavas, po 3 escrupulos, po 24 graos, tak, że 1A .= 9216 graos (gramów) 32A stanowią 1 arrobę, 4 arroby— 1 quintal. 1A—459 gramów. 100Azz45.9kilogramów=113.193 funtów war. = 112.085 funt. ros.

Arre, czyli A r r o, nazwa, zapewne z estońskiego języka wzięta, bo w Estonii używana, dla oznaczenia wyniosłych, suchych, wrzosem lub drobnem drzewem porosłych i mało do uprawy przydatnych płaszczyzn.

Anet: Andersf 1587—f 1637), poeta duński, zasłużony głównie jako reformator kunsztu rymo-twórczego, do którego wprowadził nowożytne zasady prozodyi, z klasycyzmu przejęte; z tego powodu niektórzy uważają go za ojca literatury duńskiej.

Urodził się na wyspie Arrö i poświęciwszy się stanowi duchownemu, był najprzód kaznodzieją nadwornym w Kopenhadze; w r. 1617 otrzymał biskupstwo drontheimskie w Norwegii, ale dla wesołego życia już w r. 1622 został z tej godności złożony. Umarł jako kaznodzieja w Vordingborg. Ważniejsze jego utwory są: przekład psalmów Dawidowych (1623 r.) i „Hexaemeron“, wolna przeróbka poematu Bartasa „La première semaine“, odznaczająca się miejscami obrazo wem przedstawieniem przyrody. Porówn: Röerdam „A-slevnet og skrif-ter“ (Kopenh. 1857 r. 2 tomy).

Arrecife, Ob. Arec i f e.

Arrecifes, miasto w Argentynie, stolica okręgu t. im. i nad rzeką t. im. (prawy dopływ Parany), leży w stanie Buenos Aires, przy drodze żel., łączącej stolicę państwa z m. Pergamino; 4.000 mieszkańców. Okrąg A. liczy do 9.000 mieszkańców na 1754 km.Q

Arrée, Montagne d’A., część wyniosłości na półwyspie Bretańskim, we Francyi, ciągnąca się od zatoki Brestu ku wschodowi na długości 10 mil, i dosięgająca największej wysokości w górze św. Michała (M. de St. Michel, 391 m.); składa się przeważnie z granitu i piaskowca, północną jej granicę stanowi kolej żelazna, biegnąca z Brestu przez Morlaix do St. Brieuc, a południową dolina rz. Aune, która ją oddziela od wyniosłości M-gne Noire. Arrefora, ob. Arrrheforye.

Arrha (inaczej arrhabo), wyraz pochodzenia semickiego, oznacza w prawie greckiem i rzymskiem zadatek, dawany przez jednę ze stron, przy zawarciu jednej z czterech tak zwanych umów kon-sensualnych. Najczęstsze zastosowanie znajduje A. przy dwóch z tych umów, mianowicie przy kupnie i sprzedaży, wynajmie i dzierżawie. Przeznaczeniem A-y jest: określenie w sposób nie-podlegający żadnym wątpliwościom tej chwili w rokowaniach, prowadzonych przez strony, w której należy uważać umowę za skończoną i obowiązującą w tej postaci, jaką miała w chwili wręczania i przyjmowania zadatku. W umowach zawiłych lub takich, przy których zawarciu strony długo nie mogą zgodzić się na szczegóły i często zmieniają podaż lub ustępstwa, jest rzeczą niezmiernie ważną, tak dla dobrowolnego wykonywania punktów umowy, jak i na przypadek procesu, posiadać jakiś pewny i widoczny znak, któryby wyraźnie oddzielał stadyum przygotowawcze umowy od tak zwanego stadyum skuteczności, t. j. zupełnej skończoności. Tym znakiem była właśnie w prawie rzymskiem A. Nie jest ona niezbędnym żywiołem umowy, lecz tylko dowodem jej przyjścia do skutku (argumentum. Gai III, 139); przy wypełnieniu przez strony warunków umowy, A. bywa zaliczaną na rzecz należności; w razie zerwania przez stronę, od której A. pochodzi, zostaje ona w ręku drugiej strony nie ipsojure, w charakterze odszkodowania, wyrównywającego straconym korzyściom, ale jedynie jako tymczasowe zabezpieczenie interesów strony poszkodowanej, której przysługuje prawo dochodzenia swoich strat w całości. To też, jeżeli ta strona zrzeka się akcyi sądowej z tytułu zerwania umowy

K. k.

Arrhenatherum,

W y s y p k a. Rodzaj należący do rodzinyT r a w, plemienia Owsów (Gra-mineae- Avenaceae). Jest ona bardzo bliska rodzaju owsa, od którego różni się kłoskami, zło-żonemi z kwiatków, z nich dolny męski, środkowy dwupłciowy, a trzeci górny szczątkowy. Plewy dwie, nierówne, błoniaste, jajowo-lance-towate, spiczasto przedłużone, kwiatkom prawie wy ró wnywające. Kwiatek wąski, o plew-ce zewnętrznej w wierz-chołku ząbkowanej, po-niżej środka ością długą, skręconą, opatrzonej, 5§|    k w i at e k dwupłciowy

A , ^ dwuplewkowy, o plewce zewnętrznej, powyżej środka krótko - ościstej lub bezostnej. Ziarno plewkami otulone i z niemi zrosłe. Znane są 4 gatunki, rosnące w Europie, Palestynie i Al-

obowiązaną jest zwrócić A-ę, gdyż, po zniknięciu głównej pretensyi, upada prawo do zatrzymywania sumy, zabezpieczającej tę pretensyę. Z innej strony, zrywający umowę nie powinien rachować na to, że przez pozostawienie A-y w ręku drugiego kontrahenta uwalnia się od wszelkich zobowiązań, wypływających z umowy. W tym względzie Justynian zaprowadził pewną zmianę w umowie kupna i sprzedaży. Jeżeli strony postanowiły zawrzeć umowę o kupno i sprzedaż na piśmie i jedna dała drugiej A-ę, to za znak skuteczności kontraktu ma być uważaną nie A., tylko sporządzenie odnośnego dokumentu. Wolno więc jest stronom, bez względu na A-ę, cofnąć się jeszcze przed spisaniem umowy, przyczem strona dająca traci A-ę, jeśli zerwanie pochodzi z jej winy, w przeciwnym zaś razie strona przyjmująca A-ę wypłaca podwójną jej wartość. (Pr. J. 3. 23). To postanowienie prawa rzymskiego jest źródłem przepisu Art. Kod. Nap.

Arrha sponsalicia. Szczególne zastosowanie znalazła A. w prawie małżeńskiem rzymskiem. Zawarcie małżeństwa poprzedzały u Rzymian zwykle uroczyste zaręczyny (sponsalia), które odbywały się w formie wymiany odpowiednich obietnic między narzeczonym i ojcem, albo opiekunem narzeczonej. Obietnice te, jakkolwiek czynione w formie prawnej umowy, nie pociągały za sobą, w razie zerwania małżeństwa, akcyi sądowej o zwrot straconych korzyści. Tłómaczy to Paulus w Digestacli (1. 134. pr. D. 45.1) niemoralnością (inhonestum) wywierania nacisku prawnego na taką rzecz, jak małżeństwo. Że jednak wobec częstego i lekkomyślnego zrywania małżeństw w Rzymie i wobec tego, że w prawach innych, sąsiednich Rzymianom, ludów łacińskich, sponsalia dawały prawo do akcyi sądowej, silnie odczuwano potrzebę zaradzenia złemu, przyjęto więc, drogą zwyczaju, że narzeczony przy zaręczynach dawał drugiej stronie zadatek, bądź w postaci cennego przedmiotu, bądź też poprostu pewnej sumy pieniędzy. Zadatek ten, zwany A. Sponsalicia, tj. zaręczynowy, zostawał w ręku niedoszłego teścia, który, w razie zerwania małżeństwa z winy narzeczonego, miał prawo do podwójnej wartości danej przez siebie A-y. Po dojściu małżeństwa do skutku, A. wracała, jako dodatek do posagu, do rąk męża. Niektórzy uważają niesłusznie A-ę s. za ostatni zabytek starodawnego zwyczaju kupowania żon. Jest ona, przeciwnie, późniejstego pochodzenia i rozwinęła się z ogólnej instytucyi A-y, w epoce wpływu greckich praw i zwyczajów na rzymską kulturę. A. s. stanowi przejście do możliwości bezpośredniego dochodzenia drogą sądową straconych korzyści, z tytułu zerwania małżeństwa, co też w późniejszem prawie rzymskiem nastąpiło.

Arrheforye (a r r h è p h ö r i a), uroczystość ateńska, przypadająca w miesiącu skirophörion (czerwcu). Cztery dziewczyny od 7 do 11 lat (arrhephóroi), z pośród rodzin najznakomitszych, przez naczelnego ar-chonta wybrane, przebywały przez kilka miesięcy na Akropolu, w sąsiedztwie świątyni Ateny Polias, gdzie^nawet^ wyznaczono im miejsce do zabaw, i tam, razem z robotnicami, przędły szatę (peplos), którą przyodziewano drewniany posąg Ateny na uroczystość

Panatenejską; dozór zaś nad niemi miała kapłanka bogini. W nocy, poprzedzającej uroczystość, niewiadomo czy A-e, czy Panatenejską, bo się o tern wątpliwie Pauzaniasz wyraża (I; 27, 4), kapłanka ta dwom z dziewcząt wręczała naczynia lub koszyczki, których zawartość nieznaną była ani jej, ani im. Bchodziły one z tern do podziemia, wykopanego nieopodal, składały tam owe przedmioty, a natomiast zabierały poaobneż, równie tajemniczo, i zanosiły na Akropol. To tym obrzędzie wszystkie cztery wolne były od dalszej służby i nazajutrz przychodziły inne, które z wielką pompą wprowadzano na Akropol. Na ich wyżywienie przeznaczano umyślnie wypiekane Dułki, zwane anàstatoi. Nosiły ubrania białe, wyszywane złotem, które, przy wyjściu ich z Akropolu, składano, jako uświęcone, w skarbcu świątyni. Według mniemania starożytnych, obrządek ten odbywać się miał na cześć hersy, siostry Pandrozy i Aglaury, córek Cekropsa a towarzyszek Ateny, które to, razem z Erychtomosem, przewodniczyły rolnictwu i wzrostowi zasiewów. Janoż h è r s e, równie jak arrhe znaczy: deszcz, rosę; stąd wyaz arrhephoroi oznaczałby: „te, co sprowadzają rosę“ (Otlr. Müller: „Minervae Toliaois sacra“ bettynga, 1820). Tylko, co symbolizowało owo przenoszenie naczyńj i koszyczków z ziemi do podziemia i napowrót, niewiadomo; tem-oaraziej, że nikt się nigdy nie dowiedział, co się w nich kryło. W każdym razie ruch ten podobny jest do rucliu zasiewów, wychodzących z pod ziemi płodami, i wszystkie szczegóły wskazują, że był to oorządek religijno-rolny. Aug. Mommsen: „Heorto-iogie“ Lipsk, 1804, str. 443.

ges

Fig. 14.

Arrhenatherum avenaceum.

J. A.

J. A

-M. Ko

A Kul.

w Paryżu.

A. Ku .

gierze. Są to trawy wysokie, o liściach płaskich, o wiechach rozgałęzionych, o gałęziach okółkowych, przy nasadzie zgrubiałych, o kłoskach szypułkowatych. Europejski gatunek, Arrhenatherum avenaceum Beauv. (Avena elatior h.), w naszym kraju w stanie dzikim przytrafiający się bardzo rzadko, jest ważną rośliną pastewną, stanowiącą wyborną paszę dla koni, bydła i owiec, i z tej przyczyny do zasiewania łąk sztucznych, pod nazwą rajgrasu francuskiego, od gospodarzy powszechnie jest używany. Wyrasta na 2—3 stopy wysoko. Jest rośliną trwałą. Kwitnie w-lipcu i sierpniu.

ArrhenifiS Jan Piotr, botanik szwedzki, wydał: „Monographia Ruborum Sueciae“ (Upsala 1840); „Uthast tili Växtrikets Terminologie“ (Upsala 1842); „Elementar - Kurs“ i „Botaniken“ (Upsala 1845).

Arrhidajos, ob. Arrydeusz.

Arria gens, dość głośny ród w starożytnym Rzymie; pochodził z Etruryi, a nazwa jego stoi prawdopodobnie w związku z również etruskiem imieniem Arruns lub Aruns. Imię kobiet, należących do tego rodu, ma niekiedy na napisach starożytnych formę przydechową (Harria), co również stwierdza jej pochodzenie etruskie. Arryuszowie i Arrye występują późno na widownię dziejową i odznaczyli się szczególnie za cesarstwa. — B. Borghesi: „Della gente Arria romana“ w tegoż „Oeuvres complètes“, t. I, str. 51—132.

Arria, matrona rzymska, ob. A r r y a.

Arriaga y Balzola, Jan-Chryzostom J a-k ó b Antoni (* 27 stycznia 1806 r. w Bilbao— f 1825 w Paryżu), hiszpański kompozytor muzyczny, któremu przepowiadano sławę Mozartowską. Jeszcze przed rozpoczęciem studyów muzycznych napisał operę hiszpańską, w której okazał talent, podziw budzący. W 15-m roku oddano go do konserwatoryum paryskiego, w którem studyował grę na skrzypcach u Baillot’a, a kontrapunkt u Fétis’a. Rzecz godna uwagi, że już ,po trzech latach studyów powierzono mu obowiązki korepetytora w klasach harmonii i kontrapunktu w temże konserwatoryum. Z dzieł A-i ogłoszono jedynie trzy kwartety smyczkowe, które zdobyły sobie jednogłośną pochwałę krytyki paryskiej. Fétis utrzymuje, że po A-dze zostały w rękopiśmie: symfonia, uwertura, msza, Salve regina i kilka innych kompozycyj, posiadających wysoką wartość muzyczną. Niestety, śmierć przedwczesna, zabrawszy A-ę w 19-m roku jego życia, nie pozwoliła rozwinąć się tyle obiecującemu talentowi.

Arrianus Flavius z Nikomedyi, w Bitynii (* w końcu I w. po Chr.), uczeń filozofa Epikteta, żył za czasów Hadryana i następcy jego, Antonina Piusa; z tych pierwszy uczynił go rządcą Kappado-cyi (136 r. po Chr.), drugi—konsulem, a następnie kapłanem Demetry i Persefony w jego rodzinnem mieście, gdzie w późnych leciech umarł, za panowania Marka Aureliusza. Był to wszechstronny pisarz grecki, jak Ksenofont, stąd też zwano go Ksenofon-tem młodszym lub drugim. W młodości, jak się zdaje, najpierw starał się naukę mistrza swego, tak dla siebie, jak i dla szerszej publiczności, wyłożyć,

i uczynił to w pismach filozoficznych, w których widocznie naśladował „Apomneumata“ Ksenofonta; były to: 1) „Rozprawy Epikteta“, 2) „Rozmowy z Epik-tetem“, wspominane przez Focyusza, lecz zaginione, i 3) „Doręcznik (Enehirydyon) filozofii moralnej Epikteta“. Ten ostatni, już w najdawniejszych czasach używany do nauki młodzieży, w V wieku, ze względu na przebijające się w nim zasady chrześciańskie, nieraz parafrazowany, a w w. VI przez Symplicyusza komentarzami opatrzony, przełożył na język polski i uwagami objaśnił ks. metropolita Ignacy Hołowiń-ski. Z pism historycznych A-a najważniejsze jest „Anńbasis Alexändrou“, czyli „Historiai anabâseos Alexändrou“, w 7 księgach. Opis ten wyprawy Aleksandra Wielkiego, zarówno tytułem swoim, jak i stylem, przypominający Anabazys Ksenofonta, uważany był w starożytności za najlepszy i najgodniejszy wiary. Dopełnienie jego—dzieło o Indyi (Indike), napisane w narzeczu jońskiem, w 43 rozdziałach, a głównie na podstawie Megastenesa i Nearcha ułożone, zaginęło. Natomiast doszło do nas opisanie geograficzne krain czarno-morskich: „Periplous Euxeinon Póntou“, wyjątek z relacyi, w której A. zdawał sprawę cesarzowi z • podróży swej dokoła tego morza, podjętej na jego rozkaz dla obejrzenia pobrzeży, w 131 albo w 132 roku. Podobnież ocalało „Tóchne taktiké“, dzieło traktujące o taktyce wojennej, i „Ky-negetikós“, rzecz o łowach.    *

Arriaza y Superviela Jan Chrzciciel (Juan Bautista), don (* 1770 w Madrycie —- f 1837, tamże), mąż stanu i poeta hiszpański, wychowaniec szkoły wojskowej w Segowii, do roku 1798 służył w marynarce, później był urzędnikiem ambasady w Londynie, a od r. 1805 do 1807 Podczas wojny narodowej z Napoleonem występował jako patryota, pisząc pamflety polityczne i zapalając rodaków do walki z najezdcą gorącemi: „Cantos pa-trioticos“ (1810), pomiędzy któremi szczególniej się odznacza „Profecia del Pireneo“. Z drugiej strony, A. był nieprzejednanym przeciwnikiem liberalizmu i konstytucyi 1812 roku; to też w walce stronnictw za Ferdynanda VlI-go stał niezłomnie w szeregach obrońców tronu i ołtarza, za co po rewolucyi 1820 roku król mianował go swoim radcą, sekretarzem gabinetu i szambelanem. Oprócz wyżej wspomnianych „Pieśni patryotycznych“, w których najwięcej okazał natchnienia, A. napisał: „Primicias“ (1797), zbiór poezyj z lat młodszych; poemat dydaktyczny „Emilia“ (1803) i „Poesias liricas“ (1829—32).

Arriège, rzeka i departament we Francyi, ob. A r i è g e.

Arrieta, D. Juan Emilio (* w Puente la Reina 21 paździer. 1823 r.), znakomity kompozytor hiszpański. Kształcił się w konserwatoryum me-dyolańskiem (1842—5). Napisał 35 oper. Pierwsza z nich: „Isabel la Católica â sea la Conquista de Granada“, była wykonaną w Madrycie 1850 roku; z liczby oper pozostałych najlepszego przyjęcia doznały opery komiczne: „El Domino azul“, „La Estrel-la de Madrid“, „Marina“ i jednoaktówka „El Grume-te“. W grudniu 1857 r. A. został mianowany profesorem kompozycyi, a w kilkanaście lat później — dyrektorem konserwatoryum madryckiego.

A. Poi

Sycylii.

M. Ro.

Arrighi Hiacynt, prefekt Korsyki za pierwszego cesarstwa do r. 1814; przed rewolucyą był prokuratorem królewskim, a później komisarzem rze-czypospolitej. Jako przeciwnik Paolego, został po okupacyi angielskiej wygnany z wyspy.

Arrighi Jan, krewny poprzedniego, był kolejno posłem nadetatowym Korsyki przy Konwencyi, członkiem rady Pięciuset, potem Ciała prawodawczego za Konsulatu. Podczas Stu dni, Napoleon zamianował go członkiem junty, wybranej do administrowania Korsyką.

Arrighi Jan-Tousśaint, książę Padwy, francuski generał jazdy; (* w Corte na Korsyce 1778 — f w Paryżu 22 marca 1863 r.). Wstąpił do wojska, mając lat piętnaście; był sekretarzem ambasady w Rzymie, przy boku Józefa Bonapartego;' gdy wojska papieskie strzelały do francuzów, wychodzących z pałacu ambasady, na jego rękach skonał wówczas, śmiertelnie raniony, generał Duphot. A. odznaczył się w kampanii egipskiej; był również ranny przy wzięciu Jaffy i przy szturmie pod Saint-Jean d’Acre. Powróciwszy do armii włoskiej, walczył dzielnie w bitwie pod Marengo (1800), za co otrzymał stopień dowódcy szwadronu. W r. 1809 na polu bitwy pod Esslingen otrzymał stopień generała dy-wizyi i tytuł księcia Padwy, z roczną pensyą 300,000 franków. Bił się również dzielnie pod Wagram. R. 1811, zorganizowawszy gwardyę narodową, ufortyfikował wybrzeża od Elby aż do rzeki Somme. Roku 1813, będąc gubernatorem Lipska, bronił mężnie tego miasta i utrzymał się na stanowisku aż do przybycia marszałka Neya. Podczas Stu dni Napoleon powierzył mu dowództwo na Korsyce. Druga Restau-racya skazała go na wygnanie (1815), ale otrzymał pozwolenie powrotu w pięć lat potem. A. był egzekutorem testamentu Ludwika Bonapartego, b. króla Holandyi. Spędziwszy długie lata w życiu pry-watnem, przyjął mandat z Korsyki do Zgromadzenia prawodawczego (1849). Po zamachu stanu 2 grudnia 1851 r. otrzymał wielki krzyż legii honorowej, godność senatora i urząd gubernatora Inwalidów.

Arrighi Ludwik - Henryk - Hiacynt-Ernest de Casanova, książę Padwy; mąż stanu francuski, (* w Paryżu 1814 r.), syn poprzedniego. Wszedłszy do szkoły politechnicznej w r. 1833, wyszedł z niej ze stopniem oficera inżynieryi, ale prawie zaraz podał się do dymisyi i dopiero r. 1849 wstąpił ponownie do służby publicznej, otrzymawszy od księcia-prezydenta prefekturę Wersalu. R. 1853 wszedł do senatu na miejsce ojca, a w r. 1859 został ministrem spraw wewnętrznych. Będąc na tein stanowisku, wystosował do prefektów znany okolnik, w którym żądał listy osób, podejrzanych o opozycyę względem cesarstwa, aby, w razie ustanowienia re-gencyi, mogły one być „jednocześnie zaaresztowane w całej Francyi.“ Ustąpiwszy tegoż samego roku miejsca swojego ministrowi Billaulfowi, A. aż do końca cesarstwa pojawiał się niekiedy tylko w senacie. Po ogłoszeniu rzeczypospolitej, organizował pielgrzymki do Chislehurst, miejsca zamieszkania Napoleona III. W latach 1874 i 1875 podawał się jako kandydat na wyborach w departamencie Seine-et-Oise, ale upadł, pomimo poparcia ze strony marszałka Mac-Mahona. W r. 1876 obrany został posłem Korsyki przez okręg Calvi, otrzymawszy 2,535 głosów, i w dniu 16 maja zaciągnął się do partyi księcia Broglie. W r. 1877 otrzymał ponownie mandat na Korsyce, ale jeszcze raz upadł przy wyborach w Seine-et-Oise. Za wotowanie na zgromadzeniach anti-republikańskicli w Rambouillet i w Paryżu, na przedmieściu Saint-Honoré, rozwiniętem było, za zgodą Izby, przeciwko niemu postępowanie sądowe, ale ogłoszona r. 1880 ogólna amnestya sprawę umorzyła. W r. 1885 A. stanął, jako kandydat grupy koalicyi monarchicznej w Paryżu, ale wybrany nie został. Dotąd jest prezesem komitetów bonaparty-stowskich („Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a).

Arrigoni Carlo, (* na początku XVIII w. we Florencyi,—f 1743 r.), sławny lutnista włoski, oraz kompozytor muzyczny. W 1732 r. wezwany został do Londynu, gdzie stanął do walki konkurencyjnej z Handlem. Jego opera „Fernando,“ którą miał pobić wszystkie dzieła wielkiego mistrza niemieckiego, nie wytrzymała naturalnie porównania z utworami Händla, czem dotknięty, opuścił Londyn i udał się w 1738 r. do Wiednia; tu wystawił operę „Esther“ z powodzeniem. A. umarł w czasie swego powrotu do kraju rodzinnego.

Arrius Qnintus, pretor z r. 72 prz. Chr., człowiek uczciwy i waleczny. Miał się on udać do Sycylii na miejsce osławionego propretora Verresa (ob.); stanęło temu jednak na przeszkodzie srożące się wówczas powstanie niewolników pod wodzą Sparta-ka (ob.). A. otrzymał od konsula L. Gelliusza Po-plikoli oddział rzymskiego wojska i przy jego pomocy pobił pod górą Garganus, w Apulii, Krixusa, dowodzącego jednym z celtyckich zastępów powstańczych. Niedługo jednak po tern zwycięstwie poniósł on razem z innymi klęskę od samego Spartaka pod Mutiną. Zmarł w r. 71, zanim się mógł udać do

M. Ro.

Arrius Gluintus, pretor z r. 63 prz. Chr., człowiek, zawdzięczający swe stanowisko raczej przebiegłości i wymowie, aniżeli rzeczywistym talentom. Po wybuchu spisku Katyliny (ob.) doniósł on pierwszy do Rzymu o gromadzeniu się w Etruryi spiskowców. W r. 59 popierał Cezara w jego zabiegach o konsulat, później się jednak z nim poróżnił. Żył w przyjaznych stosunkach z Cyceronem, który też chwali jego wymowę. Głośną była stypa, jaką w r. 59 wyprawił po śmierci swego ojca. Wyśmiany dowcipnie przez Katnlla (Carm. 84) A., który miał zwyczaj wymawiać wyrazy z niewłaściwym przydechem (cńommoda, /nnsidias), jest prawdopodobnie nie naszym A-em, lecz innym, nieznanym skądinąd sąsiadem Cycerona z pod m. Formiae.

Arrius Varus, wybitny wódz Wespazyana. Za panowania Nerona walczył on w Armenii przeciwko partom, jako podkomendny Domicyusza Korbulona, oczernił przed cesarzem swego zwierzchnika i dzięki temu otrzymał rangę pierwszego centuryona (pri-mipilus). Potem został wysłany przez Nerona do Pannonii, gdzie zyskał sobie przyjaźń głównego wodza, Antoniusza Primusa. Po śmierci cesarza Otho-na przybył razem z Antoniuszem do Italii, ażeby na

M. Ro.

M, Ro.

Arrius Menander, prawnik rzymski. Za panowania Sewera i Karakalli, zasiadał w radzie cesarskiej. Napisał „Dere militari libri 17“; z dzieła tego ustępy weszły do Digestów Justyniańskich. Por. „Lener Palingenesia juris civilis,“ str. 650—700.

Arrivabene Giovanni, hrabia włoski, patryota i ekonomista, (* 1787 r. w Mantui — f 1881 r.) W trzydziestym roku życia poświęcił się całkiem sprawom publicznym; założył w Mantui szkołę narodową, którą wszakże rząd austryacki zamknął, jako podejrzaną o knowania polityczne. Za stosunki z Sylwiuszem Pellico był więziony w Murano przez siedm miesięcy, później zaś, prześladowany za związek z hrabią Confalonierim i z Karbonarami, ratował się ucieczką do Szwajcaryi, zkąd się udał do Francyi, a następnie do Anglii. Wtedy Austryacy skazali go na śmierć i majątek jego skonfiskowali. Zamieszkawszy w Londynie, oddał się A. studyom ekonomicznym i opracował dzieło o tamtejszych ustawach dobroczynnych, p. t. „Beneficenza délia città di Londra“ (Lugano 1827—1832). Potem, przeniósł-

F. J.

A Roi

A. Pot.

A. Pol

"korzyść Wespazyana walczyć przeciwko Witelliuszo-wi: bił się więc przeciwko stronnikom Witelliusza pod Bedriacum, a następnie pod Interamną (r. 69), za co przez Wespazyana został mianowany prefektem pre-toryańskim. Godności tej jednak pozbawił go, za panowania Domicyana, Licyniusz Mucianus, który mu powierzył niższy urząd zawiadowcy spraw zbożowo-handlowych (praefectus annonae).

Arrius Antoninus, ze strony matki dziad cesarza Antonina Pobożnego. Był dwa razy konsulem suffedus (po raz pierwszy r. 69), około zaś roku 80 sprawował rządy Azyi, jako prokonsul. Żył w przyjaźni i korespondencyi z Pliniuszem Młodszym, i jako „poważny starzec“, zajmował się układaniem epigramatów greckich i jambów. Umarł zapewne w pierwszych latach panowania Trajana. Córka jego, Arria Fadilla, wyszła za Aureliusza Fulvusa i stała się matką Antonina Pobożnego.—G. Lacour-Gayet w „Gr. Encycl. franę.“

Arrius Antoninus C., prawdopodobnie daleki krewny cesarza Antonina Pobożnego, był konsulem suffedus za Marka Aureliusza (ok. r. 170), a za Kom-moda (ok. r. 185) prokonsulem Azyi; ten ostatni cesarz kazał go stracić (ok. r. 188) za rzekome dążenie do władzy monarszej.—G. Lacour-Gayet w „Gr. Encykl. franę.“

Arrius Aper, t. j. „dzik“, teść i prefekt gwar-dyi pretoryańskiej cesarza Numeryana; żył w III wieku po Chr. Brał udział w wyprawie cesarza Aureliusza Carusa przeciwko Persom i prawdopodobnie był sprawcą jego nagłej śmierci w r. 283. W wyprawie tej uczestniczył syn i następca Carusa, Numerianus, który również, wracając w następnym roku (284) z Azyi do Rzymu, został po drodze przez swego teścia zamordowany. Po wykryciu zbrodni, A. został skazany na śmierć. Wyrok ten wykonał własną ręką, służący wówczas w gwardyi pałacowej, przyszły cesarz Dyoklecyan, który zapewne tym sposobem chciał urzeczywistnić przepowiednię, daną mu niegdyś przez pewną kapłankę galską w Leodyum: zastaniesz „cesarzem wtedy, kiedy zabijesz dzika“.— „Scriptores historiae Augustae.“ (Yopiscus).

szy się do Belgii (1827), zajął się tam kwestyą robotniczą i wydał książkę p. t. „Sui mezzi piu pro-prii a migliorare la condizione delli opérai“ (1832 r.), Lugano). W r. 1846, dzięki zabiegom A., odbył się narodowo-ekonomiczny zjazd w Brukselli, a wynikiem onego było powstanie Towarzystwa narodowo-ekonomicznego, którego on został prezesem i położył wielkie zasługi podczas panującej w owym roku drożyzny. W r. 1859 wrócił do kraju, został senatorem, spółzałożycielem i prezesem Towarzystwa ekonomicznego w Turynie. Główniejsze jego dzieła wydał Dino Carina we Florencyi 1870 r., p. t.: „Scritti morali e economici.“    *

Arrivé Henryk 1’, (*    8 września 1733 r.

w Lyonie—f 7 sierpnia 1802 r. w Vincennes), słynny basista wielkiej opery paryskiej, uczeń Rebera. A. celował przedewszystkiem w operach Glucka. W 1786 r. opuścił scenę i wraz ze swą żoną, wyborną śpiewaczką opery paryskiej, zajmował się odtąd wyłącznie dawaniem koncertów.

Arroba, waga handlowa, w Hiszpanii25 funtów czyli librasinl 1.5023 kilogramów, w Portugalii i Brazylii—32 arratele (ob.). W Hiszpanii także miara do cieczy: A. mayor albo c a n t a r a, do wina — 16.133, A. minor, do oleju = 12.563 litrów czyli kwart warsz. 37 A. mniejszych, czyni 277₄ A. większych. Były to miary urzędowe czyli kastylskie, w różnych wszakże miastach okazywały znaczne odstępstwa; w samym Madrycie używana A. wynosiła 16.3 litrów. Miary te są dotąd w użyciu, pomimo obowiązujących miar metrycznych.

ArrÖ, także Aerö, wyspa duńska, na południe od Fionii, przy wyjściu Małego Bełtu na m. Bałtyckie; 82y₂ km. □, 12,000 mców, wyłącznie duńczy-ków i protestantów. Kraj płaski, ale bardzo urodzajny, rolnictwo w stanie kwitnącym, brzegi wyspy dostępne ułatwiają handel i żeglugę. A. należała przedtem do Szlezwigu, po wojnie duńskiej w r. 1864 przyłączono ją do okręgu Svendborg.    A- ś-

Arrogacya, ob. Przysposobienie.

Arronge Adolf, r (* 8 marca 1838 r. w Hamburgu), kompozytor niemiecki. Pierwsze swe studya muzyczne odbył pod kierunkiem kapelmistrza Ryszarda Genée, następnie w konserwatoryum Lipskiem, gdzie od 1854—7 pracował pod Hauptmannem, Rie-tzem i Moschelesein. Napisał opery komiczne: „Das Gespenst,“ „Der zweite Jacob“ i kilka innych, oraz wiele pieśni na jeden i więcej głosów. Na stanowisku dyrektora opery w Stuttgardzie, Królewcu, Kolonii, Wiirzburgu, Peszcie i Berlinie (Kroll-Theater), A. zjednał sobie opinię wybornego kapelmistrza.

Arronge Jadwiga, T, z domu Schnabel (* 1834 w Halli), jedna z najlepszych śpiewaczek koloraturowych niemieckich, uczennica konserwatoryum lipskiego. Wstąpiwszy na scenę w Chemnitz, pod pseudonymem Sury, rychło powszechne zdobyła sobie uznanie. A. wyszła za mąż za E. Th. L’Arronge, znakomitego artystę dramatycznego i dyrektora teatru. Najlepszemi partyami A. były role: Zerliny w „Don Juanie“, Zuzanny w „Weselu Figara,“ Anusi w „Wolnym strzelcu,“ królowej w „Hugonotach,“ Izabeli w „Robercie dyable,“ Małgorzaty w „Fauście“ i w. in.

J. A.

prawy australijskiej Leichhardta (1841) i do podróży Livingstona po Afryce południowej (1854), najbardziej zaś wielkim atlasem „London Atlas of universal Geography“ (1 wyd. 1834 r., ostatnie 1858). Imię tych znakomitych kartografów noszą: 1) A-’s Island na archipelagu Marshalla; 2) A., pobrzeżna rzeka spławna w Queenslandzie w Australii i 3) Mount A., góra na wyspie amerykańskiej Vancouvera. * Arruntius. 1) Lucius, pisarz rzymski z czasów Augusta, autor dzieła o wojnach punickich, w którem naśladował styl Salustyusza. 2) A. S t e 11 a, poeta rzymski, współczesny i przyjaciel Stacyusza i Mar-cyalisa; około 101 po Chr. był konsulem. Pisał elegie, których głównym przedmiotem była piękna a bogata Violantilla, późniejsza żona jego, figurująca w tych poezyach pod imieniem Asteris. Znany też był wiersz, jego, napisany na śmierć gołąbka, ulubieńca Violantilli.

M. Ho.

Arrow-Root. Pod tą nazwą znaną jest w handlu i utrzymywaną w aptekach mączka, przychodząca do Europy z Indyj zachodnich i wschodnich, używana jako środek dyete tyczny, gdyż stanowi pokarm najłatwiejszy do strawienia. A. R. przywożony z An-tyllów, zwany Arrow-Rootem zachodnim, przychodzi w puszkach albo skrzynkach kwadratowych, z białej blachy, oznaczonych nazwą wyspy, z której został wysłany. Poczytuje się on za gatunek najlepszy; pod względem delikatności i białości równa się z najprzedniejszą mąką pszenną. Ziarnka jego,rozpatry-

iââ

F’g. 15. Arrow Root zachodni.

wane pod mikroskopem, są nieco większe od ziarn mączki pszennej, lecz mniejsze od kartoflanych. Pochodzi on z rośliny Mur anta arundinacea L. i otrzymuje się z jej kłęczy, długich na jedną stopę, w podobny sposób, jak mączka z kartofli. Za najlepszą odmianę tego gatunku uważa się A r r o w - R o o t, pochodzący z wysp Bermudzkich. Arrow-Root, zwany wschodnim, poczytuje się za pośledniejszy od poprzedniego; pochodzi on z roślin Curcuma angusti-folia Roxb. i Curcuma leucorhiza Roxb. Arrow-Root Taitański, inaczej zwany Tawulu, pochodzi z rośliny Tacca pinnatifida L.

Arrowschmidt. 1) A. A a r o n, kartograf angielski, (* 1750 r. w Winstonie —f 1823 w Londynie), był synem dzierżawcy fermy; r. 1770 przybył do Londynu i urządził tam sławny zakład kartograficzny, w którym wydał 130 wielkich map i atlasów swego układu. Z tych najlepsze: Mapa obu półkuli, mapa Szkocyi, Niemiec (siedm arkuszy) i Azyi (4 arkusze). Jakkolwiek nie był geografem specyalistą, jednak mapy jego miały wartość niepospolitą i powszechnie były cenione. Napisał „Geometrical projection of Maps“ (Londyn 1826) i niektóre pomniejsze objaśnienia do map oddzielnych. 2) A. Jo h n, synowiec poprzedniego (* 1790 r. w Winstonie— f 1873 w Londynie); aż do śmierci stryja swojego był jego pomocnikiem w zakładzie kartograficznym; odznaczył się wybornemi mapami szkolnemi, jako też do wy-

Wszystkie jego utwory zaginęły; wiemy o nim tylko z niektórych wzmianek u Stacyusza (Silvae 1, 2) i Marcyalisa, którzy opiewali jego małżeństwo. Porówn: Doeling: „Der Dichter Stella aus Patavium“ (Plauen, 1840).    *

Arrya, imię dwóch niewiast rzymskich, matki i córki, z 1-go w. po Chr., które przez swój heroizm nieśmiertelną chwałę sobie zyskały. 1) Arrya-matka, żona Cecyny Petusa, który, za udział w powstaniu namiestnika Dalmacyi, Skryboniana, przeciw Klaudyu-szowi, został na śmierć skazany. A., chcąc go nakłonić, aby sam sobie życie odebrał, utopiła sztylet w swem łonie i podając go potem mężowi, rzekła: „Poete, non dolet“ (Petusie, nie boli). 2) Arrya-córka, żona senatora Fanniusza Trazeasza Petusa, kiedy ten z wyroku Nerona miał być straconym, chciała pójść za przykładem swej matki, lecz uległa jego zaklęciu, aby żyła dla szczęścia córki. Później, gdy i zięć jej, Helwidyusz Pryskus, zginął pod wyrokiem Domicyana, razem z córką swą, Fannią, poszła na wygnanie.

Arrydeusz (Arridaios), przyrodni brat Aleksandra W., syn Filipa i tancerki tessalskiej, Filiny. Był on umysłowo zupełnie niedołężny, prawdopodobnie wskutek zadanej mu w dzieciństwie trucizny. To też przy wstąpieniu na tron Aleksandra pozostawiono go w spokoju. Po śmierci Aleksandra obwołano go, wraz z synem Roksany, królem, pod imieniem Filipa, i ożeniono z Eurydyką. . Władzę monarszą jednak sprawowali za niego dyadochowie. W r. 321 towarzyszył Perdykkasowi do Egiptu, po powrocie zaś do Europy był przy boku Antypatra. Po śmierci tego ostatniego (r. 319), A. uległ zupełnie wpływom swojej ambitnej małżonki. Kiedy syn Antypatra, Kassander, wyruszył do Grecyi przeciwko Polisperchontowi, Olimpiada, matka Aleksandra, która dopiero co była powróciła z Epiru, kazała schwytać A-a razem z żoną i zagłodziła oboje w r. 317.

Arrydeusz (Arridaios), jeden z wodzów Aleksandra W., którego zwłoki z wielką okazałością i przepychem przeprowadził do Egiptu. W leeie r. 321, po zamachu na Perdykkasa, A. razem z Pi-tonein został obwołany regentem państwa. Już jednak w jesieni tegoż roku na zjeździe w Tripara-deisos obaj regenci, wskutek intryg Eurydyki, żony Arrydeusza-Filipa, złożyli swoję władzę w ręce An-

(rozdz. V, str. 246 i nst.).

\Vr. (i

oraz

A. L.

typatra. Po złożeniu namiestnictwa, A. był jakiś czas zarządcą Frygii nad Hellespontem, skąd w r. 319 został wyparty przez Antygona. A. Mierzyński: Objaśń. do przekładu Korneliusa Neposa „Eumenes“

M. Ko.

Ars. 1) miasto francuskie w dep. Niższej Szaranty (Charente inférieure) na zachodniem wybrzeżu wyspy Ré, stolica kantonu t. im.; warzelnie soli, 2,500 m-ców.

2) A.Laquenexy i A. sur Moselle, miejscowości pod Metzem w Lotaryngii niemieckiej, wsławione podczas wojny francusko - niemieckiej 1870—1 r.; ostatnie liczy do 5000 m-ców, posiada wielkie huty żelazne, ruiny dawnego wodociągu, winnice.

Ars longa vita brevis, łacińskie przysłowie: „sztuka jest długą, a życie krótkiem“, co znaczy, że za krótkie jest życie ludzkie na doprowadzenie do pożądanego końca wszystkich zamiarów, jakie artysta mieć może, do wykończenia wszystkich poczętych w wyobraźni dzieł. Przyczyną tej niemożności jest nieskończenie doskonała forma postaci przy-rodnych, stanowiących ciało utworów wyobraźni, na której naśladowaniu opierają się pod względem zewnętrznym sztuki postaciowe, a do nich stosuje się to przysłowie. Skutkiem tej doskonałości i niezmiernej różnorodności objawów przyrody, sama umiejętność naśiadownicza zajmuje szereg lat na przygotowawcze studya, a następnie bezustanna dążność do doskonałości i wzrastające coraz większe wymaganie od samego siebie, sprawiają, iż prawdziwie dobry mistrz w sztuce do końca życia powtarza to zdanie: „życie jest za krótkie“ dla dojścia doskonałości w sztuce. Arsaces, ob. Partowie i Arsacydowie.

Arsaces. Założyciel państwa partyjskiego, (250— 248 przed Chr.) Gdy partowie podnieśli bunt przeciwko Eutydemowi, królowi Baktryany, A., pochodzący ze scytyjskiego (?) rodu Parnów (ob.), pobudził całą właściwą Partyę do powstania przeciwko Antyoćhowi II, królowi Syryi (256 przed Chr.), zabił jego okrutnego namiestnika Agatoklesa, wypędził Syryjczyków i Macedończyków, i utworzywszy oddzielnne państwo, obrał za stolicę Ragae, czy He-katompylos, i panował trzy lata.

Arsaces, król Syryi, czy też Mezopotamii. Te-tradrachma, jedyna w zbiorze Prokescha w Berlinie, z napisem greckim BASIAEQS AP^AKOT, z popiersiem króla, daje nam poznać innego Arsa-cesa, którego typ nic wspólnego nie ma z królami partów, lecz należy raczej do Seleucydów i królów

Ce>

V jjy

Fig. Ï.6. Tetraclr.ichma Arsacesa.

Pontu. Z piękności stempla i z porównania z monetami analogicznemi z epoki znanej, wnosić można, że ten Arsaces musiał być sąsiadem i hołdowni-kiem partów, i panował około 180 r. przed Chrystusem.    *

Arsacydowie, dynastya królów partyjskich, panująca od samego założenia aż do upadku ich państwa. Nazwę swoją otrzymała od założyciela dy-nastyi, Arsaka, którego imię nosili wszyscy jego następcy. Ponieważ chronologia A-dów nie jest dokładnie ułożoną, dając poniżej listę panujących, z przybliżonemi datami według Justi’ego, odsyłamy czytelników do artykułu: Partowie (ob.): 1) Arsak, czyli Arsaces, 250—248; 2) Tirydat, jego brat, 248— 214; 3) Ardewan czy Artaban I, 214—196, syn Tirydata; 4) Priapatios, 196—181, syn Ardewana I; 5) Fraates I, 181—174, syn Priapatiosa; 6) Mi-trydates 1,174—136, brat Fraatesa I; 7) Fraates II, 136—127, syn Mitrydatesa I; 8) Artaban II, 127— 124, brat Mitrydatesa I; 9) Mitrydates II Wielki, 124—87, syn Artabana II; 10) Mnaskiras, 87—77, (?); 11) Sanatroikes, 77—68; 12) Fraates III, 68—60, syn Sanatroikesa; 13) Mitrydates III, 60—56, syn Fraatesa; 14) Orodes I, 56—37, brat Mitrydatesa III; 15)i Fraates IV, 37—2, syn Orodesa I; 16) Fraa-takes, 2 prz. Chr. — 4 po Chr., syn Fraatesa IV; 17) Orodes 11,4 po Chr.; 18) Vonones, I, 4—12, syn Fraatesa IV; 19) Artaban III, 12—42; 20) Gotarzes, syn Artabana III, Bardanes syn Ardewana III, Gotarzes (po raz drugi) 42—51; 21) Vonones II, 51; 22) Volagases I, 51—78, syn Vononesa II, czy Ar-devana III; 23) Pakorus, 78—107, syn Volagesa I; 24) Chosroes, 108—130, brat Pakorusa; 25) Volaga-zes II, 130—148, brat Chosroesa; 26) Volagases III, 148—190; 27) Volagases IV, 190—209; 28) Volagases V; 29) Ardewan IV, 209—226, — Założona r. 250 przed Chr., dynastya A-ów wygasła r. 226 po Chr. w osobie Ardewana, czy Artabana IV, który został pobity przez Ardezyra, czyli Artaxerxesa, założyciela dynastyi Sassanidów. Jedna gałąź Arsacy-dów panowała w Armenii (ob.)—F. J ust i: „Gesch. des alten Persiens“ (Berlin 1879), str. 149—176. „Gr. Enc. franç.“ Lamiraulfa.

Arsacydowie, albo Arszaku nowie, dynastya armeńska, która panowała od r. 149 przed Chr. do r. 428 po Chr. (Ob. Armenia dzieje).

Arshott, ob. Aerschott.

Arsen. Związki A. znane są od najgłębszej starożytności, nazwa arsenikon znajduje się już u Dioskorydesa. Czysty pierwiastek został otrzymany przez Schrödera w końcu XVII wieku. A. należy do pierwiastków bardzo rozpowszechnionych w przyrodzie: spotykamy go niekiedy w stanie rodzimym, oraz w związkach z siarką, jako realgar i aurypigment; daleko częściej stanowi zanieczyszczenie rud siarkowych rozmaitych metali, jak cynku, żelaza, miedzi, srebra, a zwłaszcza kobaltu i niklu. Przy hutniczem przerabianiu rud owych, A. przechodzi zwykle w pewnym okresie roboty w trójtlenek, który, jako lotny, dostaje się do kanałów piecowych i stamtąd od czasu do czasu musi być wydobywany, gdyż inaczej zatykałby je zupełnie. Wydobyty z kanałów surowy trójtlenek A-u oczyszcza się przez sublimacyę w piecu (fig. 17). Trójtlenek A-u, zwany pospolicie arszenikiem, jest więc pierwszym produktem, służącym do przygotowania innych związków A-u i samego pierwiastku. Ostatni otrzymuje się bardzo łatwo przez odtlenienie węglanu. Jako pier-

Encyklopedya Powszechna Tlustr. T V.

ilm

wiastek, A. posiada powierzchowność metaliczną: jest biało szary, jak żelazo, ma blask zupełnie metaliczny, jest twardy i ma ciężar właściwy około 5.7; różni się jednak zarazem bardzo od większości metali przez nader znaczną kruchość, skutkiem której nie może być kuty, ani wyciągany, a także przez budowę bardzo wyraźnie krystaliczną. Ogrzany w powietrzu utlenia się łatwo, przyczem wydaje charakterystyczną woń czosnkową. Bez przystępu powietrza zachowuje się w wyższej temperaturze w sposób odrębny, a mianowicie przechodzi w parę, nie ulegając przedtem stopieniu. Tak samo zachowują się niektóre związki A-u, wyjątkowa zaś ta własność polega na tern, że punkt wrzenia tych ciał leży poniżej punktu topliwości. Można jednak stopić opisywane ciała, jeżeli poddać je ogrzewaniu pod zwięk-szonem ciśnieniem. Para A-u posiada jeszcze jednę własność wyjątkową: dana jej objętość od równej objętości wodoru jest cięższa 150 razy, gdy zaś cię-

wf

's 'a

m

y///,

Fjg. 17. Piec do sublimacyi arszeniku: a—retorta, M—komora, w której zbiera się arszenik przesulimowany.

żar atomowy A-u wynosi 75, przeto w stanie pary cząsteczka tego pierwiastku składa się z 4 atomów, nie z 2, jak dla większości pierwiastków. Ta własność pary jest A. wspólna z fosforem, z którym, jak zobaczymy, ma wiele jeszcze innych podobieństw. Łączy się bezpośrednio z bardzo wieloma ciałami: tak przedewszystkiem in statu nascendi z wodorem, tworząc gazowy arsenowodór czyli arseniak, dalej -r-z chlorowcami, z siarką i z większością metali. Oznaczamy go przez symbol As i uważamy za pierwiastek trój- i pięciowartościowy, nawzór azotu, fos-fęru i antymonu. Nietylko wartość, ale i liczne inne własności, mianowicie związków, skłaniają nas do zaliczenia A-u do gromady pierwiastków niemetalicznych, zbliżonych do azotu. Porównywając wszakże własności. A-u i antymonu z cechami pewnych metali, jak np. bizmutu i wanadu, spotykamy pomiędzy niemi tak nieznaczne stopniowania, że o stanowczych granicach myśleć niepodobna. Na przykładzie A-u najdobitniej widzieć można, jak dalece nienaturalne są wszelkie stanowcze podziały ciał przyrody i jak da-remnemi były spory i kłopoty dawniejszych chemików, usiłujących zaliczyć A. do metalicznych lub niemetalicznych pierwiastków, Ze związków A-u wymienimy: Arseniak czyli arsenowodór, As H₃, gaz bezbarwny, tworzący się bardzo łatwo przy zetknięciu swoich pierwiastków w chwili wydzielenia ich ze związków. Barwy nie posiada, zapachem przypomina czosnek, skrapla się przy oziębieniu do — 40°C, ogrzewany bez przystępu powietrza łatwo i całkowicie rozpada się na swoje pierwiastki. Jeżeli ten rozkład odbywa się podczas przechodzenia gazu przez rurkę szklaną, to w jej części chłodniejszej osiada A. w postaci brunatnego nalotu z połyskiem zwiercie-dlistym. Z powyższych własności arseniaku chemicy korzystają w celu wykrycia wszelkich wogóle związków A-u i mogą przytem sprawdzać obecność tych ciał z całą pewnością, nawet wtedy, kiedy ich ilości są tak drobne, że nie dałyby się oznaczyć na wagę. Sposób taki nazywamy metodą Marsha. Arseniak posiada wzór taki, jak amoniak i fosforyak, różni się, zwłaszcza od pierwszego, zupełnym brakiem własności zasadowych. Jeżeli wszakże atomy wodoru w nim ulegną zastąpieniu przez grupy węglowodorowe, to powstają arseniaki złożone, posiadające własności zasadowe w równym stopniu, jak amoniaki złożone. —A. z tlenem tworzy dwa związki: As₂0₃, trójtlenek i As₂0₅, pięciotlenek. Pierwszy powstaje przez spalenie samego pierwiastku oraz wielu jego związków w powietrzu, a teinbardziej w czystym tlenie i jest znany pod nazwą arszeniku. Jest to ciało stałe, występujące w postaci krystalicznej albo bezkształtnej i w tym ostatnim razie świeżo po otrzymaniu stanowi masę przezroczystą jak szkło (odmiana szklista), a zwolna traci przezroczystość i przyjmuje wejrzenie białej porcelany (odmiana porcelanowa). W wodzie rozpuszcza się powoli i nieobficie, w kwasach, a szczególniej w alkaliach —daleko łatwiej. Posiada w słabym stopniu własności bezwodnika kwasowego i, rozpuszczając się w alkaliach, tworzy sole ze wzorem ogólnym M₃As0₃, gdzie M oznacza jakikolwiek metal jednowartościo-wy. Arszenik nie posiada zapachu, smak zaś mało wyraźny, nieco słodka wy i metaliczny. Jest on, jak powszechnie wiadomo, jedną z najsilniej działających trucizn, i według niektórych, ilość jego, wynosząca zaledwie 5 miligramów, może być już w pewnych razach dostateczną do śmiertelnego otrucia człowieka dorosłego. Drugi związek A-u z . tlenem, As₂Os, zwany pięciotlenkiem A-u lub bezwodnikiem ar sennym, powstaje przy energicznem utlenianiu pierwszego, np. za pomocą kwasu azotnego. Ma on postać ciała krystalicznego, własności wyraźnie kwasowe, łatwo rozpuszcza się w wodzie i nawet przyciąga wilgoć z powietrza. Oddaje część swego tlenu ciałom, łatwo się utleniającym przy zetknięciu i ogrzewaniu z niemi, przyczem sam przechodzi w trójtlenek. Sole, które wytwarza z zasadami, w wielu względach są podobne do fosforanów. —A. z'siarką łączy się w kilku stosunkach—najlepiej znane z tych związków są: real g ar, As S₂, i au-rypigment, As₂S₃, oba spotykane jako piękne mi-

Zn.

mego.

nerały, pierwszy pomarańczowy, drugi złocisty.— Z metalami A. tworzy prawdziwe aliaże, z których najlepiej znany jest metal, używany do odlewania śrótu,złożony z A-u i ołowiu.—Związki A-u mają liczne i częste zastosowania w różnych gałęziach techniki. Wspomnimy, że arszeniku używają w hutach szklanych, dodając go do stopionej masy szklistej w celu jej sklarowania, tworząca się bowiem w wysokiej temperaturze para arszenikowa porywa z sobą uporczywie zatrzymywane w szkle stopionem pęcherzyki gazów, a skutkiem silnego przytem przewracania się i burzenia stopionej masy, różne jej warstwy mieszają się pomiędzy sobą doskonale. Arszenik jest dalej dzielnem lekarstwem, którego użycie wymaga jednak szczególniejszej ostrożności i uwagi. Używa się on jeszcze jako środek, konserwujący wypchane zwierzęta i t. p. zbiory naukowe. Zpomiędzy soli, które mu odpowiadają, znaczne zastosowanie ma jeszcze dotąd arsenian miedzi, odznaczający się piękną barwą zieloną i noszący nazwę zieleni szwejnfurckiej. Szczególnie trudno zastąpić zieleń tę jakim innym barwnikiem przy wyrobie papierów kolorowych, stąd zielone odbicia ścienne, daszki na lampy i t. d. zwykle zawierają ten preparat arszenikowy i ze słusznością bywają podejrzywane o szkodliwe działanie na zdrowie człowieka. Pięciotlenek A-u ma ważne zastosowanie przy fabrykacyi barwników anilinowych, a mianowicie t. z w. fuksyny. Jakkolwiek obecnie jest wprowadzony sposób przygotowywania tego ważnego przetworu bez użycia pięciotlenku A-u, jednak bynajmniej nie wyrugował on jeszcze dawniejszej metody; jakkolwiek, z drugiej strony, przy bardzo starannem postępowaniu, z gotowej fuksyny można A. wydalić zupełnie, trudno jednak przypuszczać, żeby postępowanie fabryczne mogło zawsze doprowadzać do takiego oczyszczenia. Stąd fuksyna i pokrewne z nią barwniki anilinowe, jako mogące zawierać w sobie pewne ilości arszeniku, są również podejrzewane o szkodliwość. Niezależnie od tych uznanych za niebezpieczne materyałów, w których obecność arszeniku jest znana, nierzadko spotykamy się w życiu codziennem z mnóstwem ciał, zawierających pewne ilości A-u i jego związków w sposób zupełnie przypadkowy. Jako stały towarzysz w rudach wielu metali, A. dostaje się do nich podczas wytapiania: cynk np. stale zawiera go w sobie. Z metali przechodzi on do wszelkich przetworów, jakie z nich otrzymujemy, i jakkolwiek spotykamy go tutaj w maleńkich zaledwie ilościach, bywają jednak zdarzenia, w których ta okoliczność nie pozostaje bez wpływu na zdrowie człowieka. Jednem z najczęstszych źródeł przypadkowego zanieczyszczenia A-em jest kwas siarczany, przygotowywany z pirytów, stale zawierających A. i z tego źródła związki A-u dostają się do tego niezliczonego mnóstwa fabrykatów, których podstawę stanowi kwas siarczany.

Arsen rodzimy (miner.). Minerał szeregu romboedrycznego, występujący bardzo rzadko w wyraźnych kryształach (romboedrze zasadniczym lub pierwszym tępym), zwykle zaś w drobno ziarnistych lub zbitych, rzadko prętowych skupieniach, w postaci gronowej, nerkowatej lub kulistej, o budowie czerepowatej (Scherbenkobalt), łupliwości podstawowej wyraźnej, odłamie nierównym i drobno-ziarni-stym; kruchy. C. wł. 5. 7—5. 8. Tw. 3, 5. Barwy szaro-ołowianej białawej, w świeżym rozłamie, na powierzchni ciemno-szarej. Jest on czystym arsenem z niewielką domieszką antymonu, niekiedy ze śladami srebra, żelaza lub złota. Pod dmuchawką ulatnia się bez stopienia, dając przy tern charakterystyczną woń czosnkową, a na węglu nalot biały; w kolbce daje wzlot metaliczny, z kwasem azotnym przechodzi w kwas arsenowy. Znajduje się w Frei-bergu, Schneebergu, Marienbergu, Annabergu, (Saksonia); w Joachimsthalu (Czechy); w Andreasbergu na Harcu; w Münsterthal (Baden); na Borneo. Większa część arsenu, używanego w technice, otrzymuje się przez przelotnienie (sublimacyę) z rodzili. j.

Arsen-antymon (miner.), ob. Antymon-arsen.

Arsenał jest zakładem, przeznaczonym do przechowywania różnych przedmiotów uzbrojenia, jak: działa, pociski, łoża armatnie, przodkary, broń palna i biała i inne, a niekiedy i rozmaitej starej broni, przez co staje się poniekąd muzeum historycznem, jak arsenały w Berlinie, Wiedniu i Paryżu. Częstokroć jednak przeznacza się A. do wyrabiania rozmaitych przedmiotów, służących dla zadosyćuczynie-nia potrzebom artyleryi, inżynieryi, taborów, jak np. łoża działowe, przodkary, wozy amunicyjne, wozy taborowe, pontony, uprząż i t. d. Posiada w takim razie A. rozmaite machiny, poruszane siłą pary lub wody, oraz narzędzia i warsztaty, które się dzielą na oddziały: kowalski, ślósarski, stolarski, stelmachowski i t. d. Przy niektórych A-ach bywają też ludwisarnie dla odlewania i obrabiania dział. A-y dzielą się na lądowe i morskie. Te ostatnie mieszczą się zwykle w miastach portowych, lądowe zaś na węzłach kolei żelaznych, dla łatwości komuni-kacyi z całem państwem. Budowle arsenałowe zwykle bywają murowane, od ognia zabezpieczone. Pracujący w nich robotnicy i rzemieślnicy należą do stanu cywilnego, ale nadzór i kierownictwo powierza się zwykle wojskowym. Obecnie w Rossyi A-y, jako składy, istnieją tylko w charakterze muzeów: w Kremlinie moskiewskim, w Kijowie, Rydze, Car-skiem Siole i w fortecy Petropawłowskiej w Petersburgu. Wszystkie inne są zakładami fabrycznemi. Takie znajdują się: w Petersburgu, Brańsku, Kijowie i Dynaburgu. Ostatni jest A-em inżynieryi; wyrabiają w nim pontony, siekiery, rydle, motyki i inne narzędzia szańcowe, tudzież wozy taborowe i uprząż do nich. Jeden tylko A. w Rossyi odpowiada podwójnemu przeznaczeniu, t. j. służy za skład i za fabrykę, mianowicie w Taszkiencie. A-y morskie znajdują się w Kronsztadzie i Mikołajowie. Istniejące w państwach europejskich A-y mają podobnież postać albo fabryk i zakładów rzemieślniczych, albo składów i muzeów artyleryi. Tak: Niemcy posiadają 6 A-ów fabryk: w Szpandawie, Deutz, Gdańsku, Strasburgu, Dreźnie, Monachium i A.-muzeum w Berlinie; Au-strya—kolosalny A.-fabrykę i zarazem muzeum w Wiedniu, oraz A. pionierów w Klosterneuburgu; Fran-cya—A-ły lądowe: w Bourges, Tarbes, Douai, Rennes, Lafère, Tuluzie, oraz centralny skład i muzeum

K. U.

K. .1

K J.

K. J.

K.J

w Paryżu, A-ły morskie w Tulonie i Lorient; Włochy—w Turynie i Neapolu, oraz A. morski w Spez-zia; Anglia—kolosalny A.-fabrykę i skład w Woolwich i A. morski w Chatham; wreszcie Turcya posiada A.-fabrykę i skład około Konstantynopola w Top-chane.—O A-ch w dawnej Polsce ob. pod wyrazem Cekauz. „9Bii,HKjione;i,iH BoeHHbiXB n MopcKuxu Hayicb, cocTaBJieHHaa irwi rjiaBHoro po^aKujeio reHepajrb-JieHTeHaHTa Jleepa“, O .6. 1883.

Arsenargentyt (miner.). Nazwę tę nadał J. B. Hannay kryształkom drobnym, igiełkowatym, wro-słym w zbity arsen rodzimy (prawdopodobnie z Frei-bergu), które mają skład: Ag₃As, a procentowo: 81.2 srebra i 18.8 arsenu, C. wł. zaś 8.825.

Arsenawy kwas (miner.), ob. Arsenowe kwiaty.

Arsenek antymonu, Ob. Antymon arsen.

Arsenek miedzi—D o m e y k i t Haidinger (miner.). Minerał, występujący w postaci gronowatej lub ner-kowatej, w drobnych okruchach, zbity i wkropiony, często w cienkich warstewkach naprzemian z nikie-linem, o odłamie nierównym do muszlowego; C. wł. 7.0—7.5; Tw. 3—3.5; cynowo lub srebrzysto-biały, łatwo w powietrzu pokrywający się żółtym albo pstrym nalotem. Skład jego, wedle rozbiorów Domeyki i innych: Cu₃As, z 71.7 miedzi i 28.3 arsenu. Pod dmuchawką topi się łatwo z silną wonią czosnkową, rozpuszcza się w kwasie azotnym, w solnym nierozpuszczalny. Znajduje się w Coquimbo i Copiapo w Chili, w Cerro las Paracatas w Meksyku, a także w Zwickau (Saksonia), w porfirze for-macyi dyasowej.

Arsenek niklu (miner.), ob. Chi o an ty t, Ram-melsbergit, Nikielin.

Arsenek srebra (miner.). Minerał ten, występujący w Andreasbergu na Harcu, uważany za mieszaninę dyskrazytu (antymonku srebra), arsenu i mis-piklu (siarko-arsenku żelaza), jest ciałem niekrysta-licznem, w drobnych, nerkowatych skupieniach, lub dendrytycznie wrosłem w spät wapienny, często z czerepowatem rozpadaniem, o nierównym, miałko-ziarnistym odłamie. C. wł. 7.47—7.73; Tw. 3.5. Cynowo-biały, w powietrzu szybko pokrywający się ciemną naleciałością; składa się z 49 arsenu, 15.5 antymonu, 24.6 żelaza, prawie 9 srebra i nieco siarki. Na węglu daje nalot biały i czarny, oraz silną woń arsenu; silnie dymi, ale się nie topi; kwas azotny rozpuszcza go szybko.

Arsenek żelaza, albo Löllingit Haid. (Arse-nikalkies, Axotomer, Arsen kies), miner. Minerał krystalizujący w szereg rombowy, zwykle jednak zbity lub wkropiony, ziarnistej lub prętowej budowy. Łupliwość podstawowa dosyć zupełna, odłam nierówny, kruchy. C. wł. 7.1 — 7.4; Tw. 5—5.5; srebrzysto-biały, przechodzący w stalowo-szary; rysa czarna. Najzwyklejsze jego odmiany, wedle licznych rozbiorów, prowadzą do wzoru Fe As₂, co wymaga 72.75 arsenu i 27.25 żelaza; zwykle zawiera nieco siarki (1—6°/₀), co pochodzi od domieszki FeS₂ (mar-kosytu), lub FeS₂FeAs₂ (mispiklu). Najczystsze odmiany, wzorowi FeAs₂ odpowiadające, z dodatkiem tylko 0.70% siarki, znajdują się w Schladming, Dobschau, Breitenbrunn, Andreasbergu i Reichenstei-nie. Inne jego odmiany prowadzą do wzorów: Fe₃As₅, Fe₅As₈, a nawet Fe₃As₄. Zefarowicz ten ostatni arsenek proponuje nazywać leukopirytern, a arsenki normalne wzoru FeAs-— 1 öllingitem. Ogrzewany w kolbce, daje wzlot arsenu metalicznego, w rurce szklanej — bezwodnik arsenawy, na węglu silną woń czosnkową; w kwasie azotriym rozpuszcza się, z wydzieleniem bezwodnika arsenawego. Występuje w Reichenstein (Szląsk), w Lölling pod Hiit-tenbergiem (Karyntya), w Schladming (Styrya); w An-dreasbergu, w Geier i Breitenbrunn (Saksonia). Używa się do wyrabiania arszeniku białego.

Arsenj eW Konstantyn, syn Konstantego (* 1837 w Petersburgu), prawnik, publicysta i literat ruski; po ukończeniu wyższej szkoły prawnej w Petersburgu, był czas jakiś urzędnikiem w ministeryum sprawiedliwości, później (w 1864) jeździł za granicę dla studyów nad historyą, filozofią i ekonomią polityczną; po powrocie został adwokatem i pozyskał wielką wziętość jako biegły prawnik i dobry mówca. Wielką też powagą w Rosyi cieszą się jego dzieła prawne: „IIpe^aHie cy^y n .najiLBfifimm xo^ï. yrojiomiaro ^fijra æo nauäJia cyąeÓHaro cjit^cTBia“ (Peter. 1870) „Cy^eonoe cjifi^CTBie“ (tamże, 1871), a zwłaszcza „SaMimiu no pyccKofi a^BOKaxyph“ (tamże, 1875). Od r. 1874 do 1880 A. był w departamencie kasacyjnym senatu towarzyszem ober-prokuratora do spraw cywilnych; od r. 1882 poświęca się wyłącznie literaturze i dziennikarstwu, które artykułami swojemi zasilał zresztą od r. 1858. Były to przeważnie przeglądy polityki zagranicznej, drukowane w „OTeaecTBeHHbixb BanncKaxu“ i „< aHKT-neTepöyprcKMX'b bLæomocthxt.“. Odr. 1866 umieszcza je w „BbCTHMKb E poiibi“, w którym też drukuje i większość swoich studyów o różnych objawach współczesnej, literatury ruskiej. Zbiór tych studyów i mniejszych artykułów, w których A., jako krytyk stoi na stanowisku szkoły realistycznej w duchu Bielińskiego, Dobrolubowa i Czerny szewskiego, ogłosił p. t. „KpMTfinecK e btioah iio pyecKon jim-TepaTyph“ (Peters. 1888, 2 tomy).

Arsenj ewowie ród russki, pobhodzący od Osiami murzy, tatara, który w r. 1389 osiadł w Rossyi i został ochrzczony pod imieniem Prokopinsza. Ożeniony z córką stolnika ks. Dymitra Dońskiego, Żytowa, pozostawił pięciu synów: 1) Arseniusza, protoplastę Arsenjewów; 2) Teodora, protoplastę Somowów; 3) Jakóba Kremenieckiego, protoplastę wygasłych dziś rodzin Kremienieckich i Janowcewów; 4) Pawła, protoplastę Pawłowów i 5) Leona—Rtiszczewów. A. piastowali różne urzędy dworskie i państwowe, jako to: stolników, wojewodów, strapczych i t. d. Jeden z członków tej rodziny, Teodor syn Makarego, poległ podczas oblężenia Kiesi (Wenden) w r. 1556. W r. 1699 55-ciu A-ów posiadało dobra ziemskie. Za panowania cesarzowej Katarzyny II, Michał, syn Michała A. piastował urząd rządcy namiestnictwa irkuckiego w randze generał-porucznika, zaś Nikita i Mikołaj, synowie Bazylego, jako radcowie tajni, byli opiekunami moskiewskiego instytutu pedagogicznego. Obecnie jeden z A-ów Dymitr, syn Sergiusza, wice-admirał, jest naczelnikiem szkoły i akademii morskich. Arsenikkies (miner.), ob. Mispikiel.

K; J.

K .)

B Gr

Arseniusz, imię kilku świętych narodowości rus-skiej: 1) A., biskup twerski (f 1409), założyciel monasteru Żełtikowa; święto jego przypada d. 2 marca (st. st.).    2) A. błogosławiony (f 1444), założy

ciel pustelni koniewskiej, na jednej z wysp jeziora Ładogi w r. 1397, znany ze swej gorliwości misyo-narskiej między poganami w północnej Rossyi; świę-

Arseniusz, zwany Autorianus (f 1267), nominalny patryarcha konstantynopolitański, głośny ze swej energii. Poświęciwszy się stanowi duchownemu, A. najpierw był nowicyuszem w Nicei, następnie udał się na górę Atos, gdzie pędził życie ana-chorety, a w końcu, w roku 1254, będąc znany ze swego żywota świątobliwego, otrzymał nominacyę na patryarchę od cesarza nicejskiego, Teodora Ii-go Laskarysa, z którym stosunki jego wkrótce się bardzo naprężyły. Gdy następca Teodora Ii-go, Michał VIII Paleolog, wyłupił oczy małoletniemu synowi swego poprzednika, prawnemu następcy tronu po ojcu, A. rzucił na cesarza klątwę i skutkiem tego skazany był na wygnanie na jedną z wysp morza Marmara, gdzie dokonał życia.

Arseniusz, grek, wedle świadectwa Adama Olea-ryusza, założyciel za panowania Aleksego Michajło-wicza w Moskwie pierwszej szkoły, w której wykładano język grecki i łaciński. Do tego czasu, jak świadczy Olearyusz, nie było w Rosyi żadnego zakładu naukowego. Mirkowicz w pracy swojej p. t. „O mK0JiaxT> h npocBkmemH bï» naTpiapmm rie-pio^T.“ (Dziennik minister, oświaty, 1878 r., lipiec) przypuszcza, że A. przybył do Moskwy z patryar-chą jerozolimskim Paisyuszem w r. 1649 i widząc tam ogólny brak ludzi wykształceńszych, nie wrócił już do Grecyi z patryarchą, który, będąc za to na niego obrażonym, oskarżył go przed Aleksym o skrytą niechęć do wyznania wschodniego. Skutkiem

Arsenikkobalt (miner.). Taką nazwę dał G. Rose pewnej odmianie smaltynu czyli szpdskobaltu ze Schneebergu, krystalizującej w szereg rombowy (ob. te wyrazy).

Arseniosyderyt, Dufrénoy (miner.). Minerał mikrokrystaliczny, występujący również w skupieniach kulistych o budowie włóknistej, w których osobniki włókniste łatwo się odzielają; C. wł. 3.8—3.9 (3.52 według Dufrénoy); tw. 1—2. Brunatno-żółty, ciemniejący w powietrzu, z blaskiem jedwabistym. Rozbiory Rammehberga dają empiryczny skład tego minerału: 3 CaO, 3 (FeJ O.,, 2 As 0₅, 6H₂0; co daje się wyrazić wzorem: (Ca₃ Fe₂) (As 0₄)₄-f 2 (Fe₂) (OH)G. Jest to więc wodny arsenian żelaza i wapna, zawierający 13.81 wapna, 39.47 tlenniku żelaza, 37.84 kwasu arsennego i 8.88 wody. Pod dmuchawką topi się łatwo, przyczem daje odczyny na arsen i żelazo; w kwasie solnym rozpuszczalny całkowicie. Znajduje się w Romanèche pod Mâcon, a także w Schneebergu, według E. Bertranda.

Arseniowcy, sekta, powstała w gronie popow-ców, na początku XVIII w. i nazwana tak od imienia niejakiego Arseniusza, popowca, który stanął na jej czele. Pobudkę do utworzenia tej sekty dał Aleksander Dyakon, zaleciwszy podczas kadzenia zarysowywać w powietrzu krzyż kadzielnicą. Ci, którzy tej nowości przyjąć nie chcieli, połączyli się z Ar-seniuszem—i tym sposobem utworzyły się dwa wrogie sobie obozy: arseniowców i dyakonowców, których obrzędy religijne, z wyjątkiem tej jednej tylko drobnostki formalnej, niczem zgoła nie różniły się od siebie. W r. 1717, dla przywrócenia zgody, zwołano złożoną z przedstawicieli obu sekt radę, na której obustronnie się zgodzono żyć nadal w ścisłej jedności bratniej i miłości, bez względu na tę drobną różnicę w obrządku religijnym. A. istnieli w gub. niżegorodzkiej, w lasach czernorameńskich, i przetrwali zaledwo do połowy XVIII wieku.

Arsenit (miner.), ob. Arsenowe kwiaty.

Arseniusz z Radbuzy, Kacper, pisarz teologiczny czeski, pochodził z Pilzna i żył w w. XVIII. Jako wychowaniec jezuitów, bojował przeciwko od-szczepieńcom czeskim i napisał: „Oratio de Concordia religionis in regno Bohemiae restituenda“ (1609). Na stanowisku dziekana u św. Wita asystował r. 1617 arcyb, Lohelowi przy koronacyi Ferdynanda II na króla czeskiego. W czasie wybuchłego w roku następnym powstania musiał ukrywać się, a dom jego został złupiony. Gdy Mansfield opanował Pilzno, mieszczanie chcieli zdradziecko wyciąć załogę protestancką i posłali po radę do A-a, który odwiódł ich od krwawego czynu. Po bitwie na Białej górze wyszedł z ukrycia i umarł jako wikaryusz generalny, roku 1629. Prócz wspomnianej „Ora-cyi“, pozostawił po sobie jeszcze dwa dzieła teologiczne.

to jego przypada d. 12 czerwca. 3) A. błogosławiony (f 1550), przeor monasteru Troicko-Sergi-jewskiego, pochodził z rodziny bojarskiej; w r. 1529 udał się na północ Rossyi i osiadł w odludnej miejscowości około Wołogdy, gdzie potem zbudowano monaster A-a. Święto jego przypada d. 24 sierpnia. 4) A. błogosławiony (f 1577), białoskórnik z profesyi, założyciel monasteru nowogrodzkiego; ciało jego spoczywa w monasterze Kiryłowskim, święto przypada d. 12 lipca.

Arseniusz święty (f 1264), drugi z kolei arcybiskup serbski. W bardzo młodym wieku wstąpiwszy do zakonu, był dzielnym pomocnikiem św. Sawy, brata króla Stefana, w sprawie rozpowszechnienia i urządzenia obrządków kościoła wschodniego w Serbii. Pierwotnie A. był eklezyarchem w klasztorze Zicz w Serbii południowej. W r. 1215 św. Sawa mianował go przeorem tegoż klasztoru i polecił mu dokończyć jego budowy, chcąc tam założyć metropolię serbską. Wszakże, gdy napady węgrów zmusiły Sawę do szukania innego, bezpieczniejszego miejsca na rezydencyę swoją, A. wysłany był do południowo-wschodniej części kraju i tam obrał miejscowość Pecz (Ipek) w Starej Serbii, gdzie zbudował klasztor pod wezwaniem śś. Piotra i Pawła. Miejscowość ta stała się w XIV w. stolicą patryar-chatu serbskiego i dotychczas nosi nazwę patryarchii serbskiej. Gdy w r. 1234 Sawa udał się do Palestyny i Egiptu, A. mianowany był jego zastępcą, a po śmierci tego świętego, w r. 1237 został obrany na soborze arcybiskupem i rezydencyę swoją założył w Peczy, gdzie spoczywają jego relikwie. Święto jego kościół serbski obchodzi w dniu 28 października.

tego A. był zesłany do monasteru na wyspach So- obrzędów i ceremoniału kościoła-wschodniego, posta-łowieckich, atoli wkrótce potem nowomianowany pa- nowiorio wysłać na Wschód człowieka doświadczonego, tryarcha russki, Nikon, w r. 1652, widząc brak ludzi wykształconych przy sobie, powołał go napowrót do Moskwy i ulokował w monasterze Czudowym, wkładając nań obowiązek uczenia młodzieży i wzięcia udziału w poprawie ksiąg religijnych. Przeciw temu powstała czerń moskiewska i duchowieństwo, które uważało A-a za heretyka. Olearyusz nic nie mówi, kiedy nastąpiło założenie przez A-a szkoły, w której, obok innych przedmiotów, poczęto po raz pierwszy wykładać języki obce; że zaś Olearyusz mieszkał w Moskwie w piątym dziesiątku XVII st., przeto jako datę założenia tej szkoły należy uważać rok 1649, t. j. czas przed zesłaniem A-a na wyspy Sołowieckie.—„9hu.hkji. Cjiob.“ prof. Andrejew-skiego.

Arseniusz, biskup z Elasony w Tessalii, towarzysz podróży patryarchy Jeremiasza, który jeździł do Moskwy dla wyświęcenia patryarchy Hioba w 1589 r. Podróż tę opisał po grecku A. w dziele p. t. „Przygody w podróży uniżonego niegodnego arcybiskupa Arseniusza“. Rękopis tej pracy zaginął; tylko kopia jego w czasach rewolucyi francuskiej przywieziona była z biblioteki w Turynie do Paryża. Dzieło A-a ogłoszono drukiem w r. 1749 razem z przekładem łacińskim w „Codices mas. bibl. reg. Tou-rinensis-Athenaei“. Przekład ten p. t. „Arsenii, El-lasonis episcopi, descriptio itineris in Moscoviano liabiti a Jeremia II i t. d.“ wydany był przez K.

B. Wichmana najpierw w „Sammlung bishernoch ungedruckter kleinen Schriften zur älteren Geschichte und Kenntniss des Russischen Reichs“, a potem przez Starczewskiego w „Historiae Ruthenis scri-ptores exteri saeculi XVI“, część Il-ga. Ta praca A-a jest wielce ważnem źródłem do poznania stosunków russkich, a zwłaszcza obyczajów moskiewskich w XVI w.

Arseniusz Iwaszczenkow, archimandryta (* 1831 w gub. Chersońskiej), kształcił się najpierw w seminaryum chersońskiem, a następnie w akademii kijowskiej; w r. 1872 mianowany był członkiem komitetu cenzury duchownej w Petersburgu, obecnie zaś jest przeorem monasteru Zaikonospaskiego w Moskwie. Znany jest z licznych prac literackich, umieszczanych w różnych czasopismach i poświęconych przeważnie studyom nad historyą kościoła wschodniego na Wschodzie i na wybrzeżach morza Śródziemnego. Osobno wyszły: „IIo noBO,ny Bonpoca oót> A<dhhckoml MonacTLiph cb. llaHTajienMuHa“ (Petersburg, 1874) i „JPhTonncb pepKOBHbixb co-óbrrin“ (Petersburg, 1869—1871, wydanie drugie w r. 1880). Ta ostatnia praca zawiera w sobie chronologiczny przegląd wszystkich ważniejszych wypadków historyi kościelnej od Nar. Chr. do r. 1879 (w drugiem wydaniu).

Arseniusz Suchanów (* 1668 r.), kapłan zakonny, budowniczy Troicko - Sergijewskiego monasteru Zjawienia Pańskiego i szafarz Troicko-Sergi-jewskiej ławry. Kiedy goszczący w Moskwie w początkach 1649 r., patryarcha jerozolimski, Paisyusz, zwrócił uwagę Cara, oraz patryarchy Józefa, na liczne zboczenia w służbie Bożej moskiewskiej od

któryby tę kwestyę zbadał na miejscu. Obowiązek ten włożono na A-a, który też razem z Paisyuszem wyjechał r. 1749 do Jass, przepędził czas jakiś na Atosie i wróciwszy do Rossyi r. 1650, złożył izbie poselskiej sprawozdanie z podróży swojej, do którego dodał „Dysputy o wierze z atoskimi mnichami“. W lutym 1651 r. po raz wtóry udał się na Wschód, zwiedził Konstantynopol, Chios, Rodos oraz inne wyspy Archipelagu, dostał się do Egiptu i Jerozolimy i przez Azyę Mniejszą i Kaukaz wrócił do Moskwy, gdzie złożył sprawozdanie Carowi. W rok potem polecono A-wi, by sprowadził do Moskwy, o ile można jak najwięcej starożytnych greckich rękopisów, potrzebnych patryarsze Nikonowi do zamierzonego przezeń skorygowania ksiąg liturgicznych. Dzięki hojnej jałmużnie, w którą go zaopatrzono, udało się A-owi wywieźć z Atosu i innych miejsc 700 najszacowniejszych manuskryptów, które dotychczas są prawdziwą ozdobą moskiewskiej bibloteki synodalnej. Nadto zaś na żądanie Nikona przywiózł z Jerozolimy model kościoła Zmartwychwstania Pańskiego, według którego późnej z zbudowano pod tern wezwaniem wielki kościół w monasterze nowo-jerozolimskim. W sprawozdaniach swoich A. przedstawia się jako drobnostkowy rytualista, nie umiejący odróżnić błahych w gruncie rzeczy obrządków od najważniejszych dogmatów chrześciań-skich. Ponuremi barwami maluje on zepsucie duchowieństwa wschodniego i jego uniżoność służalczą; a zamiast coby miał boleć nad upadkiem kościoła, jęczącego w ciężkiem jarzmie tureckiem, zaznacza ze złośliwą jakąś pociechą, że się wiara zepsuła nie w Rossyi, lecz na Wschodzie. Treść najważniejszą jego „Dysput o wierze“ stanowi kwesty a znaku krzyża świętego. Według niego, zakonnicy na górze Atos nie mogli znaleźć żadnego argumentu przeciw żegnaniu się dwoma palcami. Naturalnie, że dzieła jego dostarczyły zwolennikom „Starej wiary“ potężnej broni przeciw innowacyom Nikona, a skażone w przeważnej części, ogromną wziętość wpośród ro-skolników znalazły. „9hii,hkji. CjiOBapb“ prof. J. Andrej e wskiego.    *

Arseniusz Czernojewicz, patryarcha serbski z końca XVII w. (f 1706 r.), główny sprawca przesiedlenia się serbów w r. 1690 do państwa Austryackiego. Pochodzenie A-a z rodu Czernojewi-czów, którzy w XV w. władali Czarnogórzem, bardzo wątpliwe; wiadomo tylko, że urodził się w Czar-nogórzu, w Boicach, pod Cetynią, a wstąpiwszy do stanu duchownego, uzyskał wpływ tak wielki wśród serbów, iż został obrany patryarchą w Peczy (dziś Ipek). Marzył on o wyzwoleniu serbów z jarzma muzułmańskiego, a pomyślna wojna cesarza austryackiego, Leopolda I z turkami, utwierdziła go w błogiej nadziei; wszedł więc w stosunki z Jerzym Brankowiczem, który, licząc na pomoc Austryi i księcia Siedmiogrodzkiego, organizował w Serbii powstanie. A. wespół z Brankowiczem zawiązał pertraktacye z dworem austryackim i przygotował naród do zbrojnego współdziałania z wojskiem ce-sarskiem, które w r, 1688 zdobyło Białogród, powitane przez ludność chrześciańską Serbii, Bośnii oraz części Albanii z uniesieniem radości, jako wybawiciel. Austryacy wszelakoż nie wyzyskali należycie swego zwycięstwa i uznali za rzecz konieczną ustąpić ze zdobytych prowincyj serbskich, tylko cesarz Leopold I ogłosił proklamacyę, zapraszając w niej malkontentów do osiedlenia się pod jego opieką, w zdobytych, nie na długo przed tein, na Turcyi pustych obszarach Węgier południowych, na północ od Dunaju i Sawy. Wkrótce też wyszło na jaw wiarołomstwo Austryi. Kazano pojmać Branko-wicza (1689) i osadzić w fortecy, ażeby tym sposobem pozbawić serbów ich dzielnego przewódcy. A. zgodził się na przesiedlenie i rozpoczął układy co do warunków z generałem austryackim Piccolominim, stojącym w Niszu, a starał się przeprowadzić je jak najspieszniej, przeczuwał bowiem, że turcy, po zawarciu pokoju z Austryą, uderzą całą siłą na serbów. Rząd austryacki obiecał przesiedleńcom całkowitą swobodę wyznań, wolność od podatków, prawo wyboru wojewodów i patryarchów i samorząd zupełny, za co się Serbowie zobowiązali do obrony granic austryackich od Turcyi. Takie były warunki, zatwierdzone i opublikowane przez Leopolda. W r. 1690 rozpoczęło się przesiedlenie z A-em patryarchą na czele. Około 40,000 rodzin opuściło mocne pozycye swoje w starożytnej Rusie (gdzie miasto Nowy-bazar) na Kosowem polu, u podnóża Szar-dagu, i inne miejscowości w pobliżu Peczy. Patryarchat serbski, który prawie przez cztery wieki miał swą stolicę w Peczy, również przeniesiony został w granice Austryi, naprzód do Kruszedołu, a następnie do Karłowic. Odtąd datuje się tak nazwana Serbska Wojewodina i serbski patryarchat w Węgrzech południowych. Austrya swych obietnic nie dotrzymała. Serbska Wojewodina obywać się musiała bez wojewody, rząd bowiem austryacki, z pogwałceniem praw serbskich, pomimo starań A-a, a nawet wstawiennictwa dworu russkie-go, wciąż trzymał w twierdzy Branko wieża, który w niej i życie zakończył. Obiecana swoboda wyznań okazała się również zwodniczą, o czem świadczą ciągłe skargi A-a na nieustanne krzywdy i przeszkody, jakich Serbowie doznawali z tej strony. Skutkiem tego, A. wciąż musiał przesiadywać w stolicy, na dworze Leopolda I, i tak w bezowocnych staraniach upłynęły ostatnie lata jego życia. Umarł w Wiedniu za panowania Józefa, u którego napró-żno się domagał przyznania serbom praw, zagwarantowanych przez Leopolda. Po śmierci A-a, rząd austryacki nie dopuścił do wyboru nowego patry-archy serbskiego i do r. 1848 tron patryarszy zajmowali w Austryi metropolici, w Peczy zaś znowu patryarchę obrano, władza bowiem patryarchów, przebywających w Austryi, nie mogła rozciągać się na serbów, należących do Turcyi. Patryarchat ten utrzymał się aż do r. 1763, gdy Serbowie, wskutek intryg patryarchy konstantynopolitańskiego, zostali przyłączeni do eparchii fanaryockiej. „ Lu huk. i jiou.“ prof. Andrejewskiego).

Arseniusz Maciejewicz, ostatni przeciwnik reformy kościelnej Piotra I. Syn kapłana prawosławnego, wyprowadzającego swój ród ze szlachty polskiej, (* 1697 r. we Włodzimierzu Wołyńskim), r. 1715 wstąpił do akademii kijowskiej, w następnym został mnichem, lecz od r. 1718 do 1726 znów się znajdował w akademii, gdzie otrzymał godność hieromonacha. W r. 1730 powołany był przez metropolitę Antoniusza Stachowskiego do Tobolska, w 1733 r. odbył wycieczkę do Ustiugu, Chołmogor, i do monasteru Sołowieckiego, gdzie polemizował z zamkniętymi tam roskolnikami i napisał z tego powodu .,yB'IsmaHie kt> pocKOJimiuKy“. Od r. 1734—37 brał udział w ekspedycyi kam-czackiej, w 1737 r. był przysłany do pomocy Ambrożemu Juszkiewiczowi, członkowi Synodu, który wówczas zajmował wybitne stanowisko w hierarchii kościelnej. Ztąd wynikły stosunki bliskiej zażyłości między dwoma hierarchami, które na dalsze losy Arseniusza wpłynęły. Wyświęcony w r. 1741 na metropolitę sybirskiego, za pobytu swego w Tobol-sku przekształcił miejscową kancelaryę arcybiskupią na konsystorz, i bronił nowoochrzczonych cudzoziemców od ucisku wojewodów, a duchowieństwo od wdawania się w jego sprawy sądu świeckiego. Ale ostry klimat sybirski szkodliwym był dla jego zdrowia, gdy więc wstąpiła na tron impe-ratorowa Elżbieta, prosił ją . o przeniesienie do Rostowa i na tern nowem stanowisku otrzymał nadto godność członka Synodu. Dwudziestoletnie rządy jego w dyecezyi rostowskiej, od r. 1742—1763 r., stanowią okres najwybitniejszej działalności jego publicznej. Surowy dla podwładnych, nieznoszący przeciwnego zdania w najmniejszej mierze, A. staje w opozycyi ze świecką władzą, ignoruje postanowienia Regulaminu duchownego, odmawia umieszczenia inwalidów w monasteracli swej dyecezyi, wraz z Juszkiewiczem domaga się u Imperatorowej usunięcia z Synodu członków świeckich i marzy o wznowieniu patryarchatu. Z polecenia synodu poprawiając dzieło Teofila Łopatyńskiego: ueHie HeupaB^bi pacKOJibHuubeH“, we własnych dopełnieniach do niego rozwija poglądy Józefa Wo-łockiego; w swoich „Boapaateniaxb Ha mmiKBHJib juoTepam-Km, HapemmibiM MojioToicb Ha KUMem, Bhpi.i", żąda przywróeenia patryarchatu i walczy w obronie monasterów. Jeszcze bardziej zaostrzyły się stosunki jego z władzą świecką, gdy w końcu panowania Elżbiety, jako też za Piotra III i Katarzyny II, ustawy, zmierzające do ograniczenia klasztorów w zarządzie majątkowym, obudziły wielkie niezadowolenie pośród wyższego duchowieństwa, które w A-u widziało jedynego człowieka, zdolnego do otwartej walki przeciw rządowi. A. nie zawiódł ich nadziei. R. 1763 dnia 9 lutego s. s. wykonał on w Rostowie akt wyklęcia (anatemę) z pewnemi dodatkami, zwróconemi przeciw „gwałcicielom i krzywdzicielom św. kościoła Bożego i klasztorów, którzy przyjmują nadane im od dawnych miłośników Boga majątki“ i t. p., w marcu zaś tegoż roku posłał dwa raporty do Synodu, w tymże duchu zredagowane. Synod doniósł Imperatorowej o A-u, jako znieważającym jej majestat, i Katarzyna oddała go pod sąd Synodu, „za przewrotny i podburzający Wykład Pisma św., i za targnięcie się na spokoj-ność poddanych“. Sąd ciągnął się dni siedm i ska-

gar.

K. .1.

K. .1

Arsenowy błyszcz (minerał). Nazwę tę (Arsenglanz) nadał Breithaupt pewnemu minerałowi, występującemu w prę to waty cli skupieniach, z wyraźną w jednym kierunku łupliwością, barwy ołowia-

5.39; Tw. 2),

K J.

zał A-a na degradacyę do stanu prostego mnicha i na osadzenie w monasterze korelskim św. Mikołaja. Lecz i to go nie powściągnęło: po dawnemu powstawał przeciwko zaborowi dóbr klasztornych, odzywał się z powątpiewaniem o prawach Katarzyny do tronu, a ze współczuciem dla wielkiego księcia Pawła Piotrowicza i t. p. Wszystko to dostarczyło materyału do nowego procesu, któremu już tym razem nadano charakter polityczny. W końcu r. 1767 został pozbawiony święceń zakonnych i skazany na dożywotnie więzienie; pod imieniem Andrzeja Kłamcy („ Bp;um“), trzymany w kazamacie w Rewlu, tam r. 1772 dnia 28 lutego s. s. życie zakończył. Najważniejszemi wypadkami podczas zarządu jego dyecezyą rostowską były: przekształcenie słowiań-sko-łacińskiej szkoły na seminaryum (Jarosławskie), oraz znalezienie relikwii św. Dymitra Rostowskiego. „9hu,mk;i. CjiOBapn.“ prof. J. Andrejewskiego.

Arsenolit (miner.), ob. Arsenowe kwiaty.

Arsenomelan Sart. v. Waltershausen (miner.), ob. Skleroklaz.

Arsenowa blenda czerwona (miner.), ob. Real-

Arsenowa blenda Żółta (miner.), ob. Aur y pigment.

Arsenowa miedź płowa (miner.), ob. Miedź płowa (Tetraedryt).

Arsenowe kwiaty (Arsenawy kwas, Arse-nit, Arsenolit) miner. Minerał szeregu foremnego, krystalizujący w ośmiościan foremny; występuje zwykle pod postacią powłok krystalicznych, a także jako nalot włosisty, kłaczkowaty lub ziemisty. Łu-pliwość oktaedryczna. Ciężar wł. 3.69—3.72; Tw. 1.5. Bezbarwny, biały, o słabym blasku szklistym; przeświecający, smaku słodkiego, ściągającego; wielce trujący. Chemicznie jest bezwodnikiem arsenowym As₂0₃, z 65.78 arsenu i 24.22 tlenu. Pod dmuchawką i w kolbce ulatnia się bardzo łatwo, dając wzlot, złożony z drobnych ośmiościanków; na węglu, z wilgotną sodą zmieszany, redukuje się łatwo na metal, który zaraz się ulatnia z czosnkową wonią. W wodzie trudno rozpuszczalny. Występuje jako produkt utlenienia obok arsenu i jego związków w Andreasbergu, Joachiinsthalu, Szwarzenber-gu (Saksonia) i w Markirch (Alzacya).

Arsenowo-antymonowa miedź płowa (miner.), ob. Miedź płowa, Tetraedryt.

Arsenowo-kobaltowy piryt (miner.), ob. Skut-t e r u d y t.

Arsenowo-niklowy błyszcz Gersdorfit (minerał). Minerał szeregu foremnego, krystalizujący w ośmiościan lub sześcian, zwykle wszakże występujący w ziarnistych skupieniach, z łupliwością sześcienną dosyć wyraźną. Odłam nierówny, kruchy;

C. wł. 5.95—6.70, Tw. 5.5; srebrzysto-biały, przechodzący w stalowo-szarą barwę, z ciemno-szarą naleciałością. Skład jego nie jest jeszcze ściśle oznaczony; rozbiory okazów jego z różnych miejscowości prowadzą do wzoru Ni As S, albo Ni As₂+Ni S₂ (siar-ko-arsenek niklu), co odpowiada 35.41 niklu, 45.26 arsenu i 19.33 siarki, przyczem pewna część niklu zastępowana bywa przez żelazo (2.4 do 6%) i kobalt (lu ₀). Krystaliczne znowu odmiany z innych miejscowości (Schladming w Styryi i Prakendorf w Węgrzech), są związkami RS₂ z R₂ As₃, albo z 2RAs (gdzie R=rNi, Fe, Co). Jednem słowem, stosunki te bywają zmienne, jak w szpeiskobalcie. W kolbce rozpryskuje się gwałtownie, silniej ogrzewany daje obfity wzlot żółtawo-brunatnego siarku arsenu, pozostawiając resztę czerwoną. W rurce daje bezwodnik arsenawy i siarkawy, pod dmuchawką wydziela dymy arsenowe i stapia się w guzik metaliczny, który z roztopami daje odczyny: żelaza, niklu i kobaltu. W kwasie azotnym w części się rozpuszcza z wydzieleniem siarki i bezwodnika arsena-wego; roztwór jest zielony. Znajduje się w Loos, w Helsingland (Szwecya), w Schladming (Styrya), w Lobenstein (Voigtland), w Tanne i Harzgerode na Harcu, w Müsen (Siegen). Jako ruda niklowa, idzie na wyrób niklu.

Arsenowo-srebrna blenda (miner.), ob. Prou-sty t.

no-szarej, ciemnej, (Cięż. wł. 5.36 który według Kerstena składa się z 97°/₀ arsenu i 3°/₀ bizmutu, zapala się w płomieniu świecy i, żarząc się następnie samodzielnie, spala się całkowicie. Ponieważ każdy arsen rodzimy, w pyłku delikatny, nie zawierający nawet bizmutu, zachowuje się tak samo, przeto Kobell przypuszczał, że błyszcz arsenowy Breithaupta nie jest samoistnym minerałem. Frenzel w pewnej odmianie błyszczu tego, oprócz 95.86°/₀ arsenu, znalazł tylko 1.61°/₀ bizmutu, ale za to 1.01°/o żelaza i 0.99°/o siarki, z czego się pokazuje, że błyszcz arsenowy chemicznie jest tylko arsenem rodzimym, z przypadkową i zmienną domieszką ciał innych. Odmienne wszakże nieco cechy zewnętrzne i mniejszy ciężar właściwy tego minerału wskazywać się zdają, że stanowi on pewną szczególną odmianę arsenu rodzimego. Znajduje się w kopalni Palmbaum pod Marienbergiem i w Mar-kirchen w Alzacyi.

Arsenowy piryt (miner.), ob. Mispikel.

Arsinoe, imię kilku królewien egipskich: 1) Córka Ptolemeusza I, poślubiła około r. 300 przed Chr. króla Tracyi, Lizymacha, po którego śmierci oblężoną została w Kassandryi przez Ptolemeusza Cerau-nusa. Ten zmusił ją do oddania mu ręki, ale niebawem wymordował dzieci jej z pierwszego małżeństwa i internował ją w Samo tracyi, r. 290. Odebrał ją zakochany w niej rodzony brat, Ptolemeusz Fila-delf, i poślubił. 2) Córka Pt. Ewergetesa, a siostra Pt. Filopatora, poślubiła go, towarzyszyła mu w bitwie pod Rafiją r. 217 przed Chr., a nawet przyczyniła się do zwycięstwa; mimo to okrutnik ten uśmiercił ją w r. 207.    3) Córka Pt. Auletesa, a siostra

słynnej Kleopatry. Mianowany opiekunem dzieci Pto-lemeuszowych Cezar, nadał Kleopatrze Egipt a Cypr A-oi, ale gdy ta chciała i Egipt siostrze wydrzeć, rzymianie stanęli po stronie Kleopatry, a A., wzięta do niewoli, ozdobiła swą osobą tryumfalny pochód Cezara. Dla przypodobania się Kleopatrze, śmierć jej zadał Antoniusz. — Taż sama nazwa, ku czci króle-

K. K.

M. Ko.

A. Sz.

A. Sz.

wien służy wielu miastom, zwłaszcza egipskim. Najważniejsze z nich: J) A. lub Cleopatris, dziś Suez, tuż nad kanałem. 2) A. lub Crocodilopolis, nieopodal od jeziora Merys, w Heptanomidzie. 3) A. lub Teuchira, w Cyrenaice, na wybrzeżu płn.-z. 4) A. w Cylicyi, dziś Softa-Kalessi. — Prócz tego trzy miasta na Cyprze używały tej nazwy, jedno o 30 kil. na północ od Pafos.

Arsis, wyraz grecki, oznaczający dosłownie „wzniesienie“ (po łacinie sublatio lub elevatio). Jest to termin techniczny, używany w metryce starożytnych greków i rzymian. Pierwotnie „arza“ oznaczała wzniesienie nogi, ręki lub palca przy tak zwanej słabej części taktu, czyli stopy metrycznej. Później, zwłaszcza w czasach rzymskich, kiedy się rozluźnił ścisły związek pomiędzy muzyką a tekstem, wyrazem „arza“ oznaczano, naodwrót, tak zwaną mocną część taktu, czyli tę część stopy metrycznej, która była wymawiana głosem podniesionym i wzmocnionym. Przeciwstawieniem „arzy“ była zawsze „teza“ (thesis), która pierwotnie oznaczała „położenie“ (positio), czyli „zniżenie“ ręki lub nogi przy mocnej części taktu (prw. „przytupywanie“ naszych skrzypków wiejskich, ruchy pałeczki dyrygującego orkiestrą lub chórem), później zaś służyła do oznaczenia tej części stopy, którą wymawiano głosem zniżonym i osłabionym. Bentley i G. Hermann spopularyzowali oba wyrazy w tern drugiem znaczeniu (arza=mocna część taktu, teza=s ł a b a). Niektórzy z najnowszych uczonych (A. Rossbach, Westphal, Gleditsch) starają się przywrócić obu wyrazom takie znaczenie, jakie miały pierwotnie u greków; ta jednak odnowiona terminologia jeszcze się nie upowszechniła. W znaczeniu mocnej części taktu „arza“ łączyła się prawie zawsze ze zgłoskami długiemi w stopie, i tylko wyjątkowo, przy rozłożeniu jednej długiej na dwie krótkie, przypadała na zgłoskę krótką; jednocześnie „teza“ mogła się łączyć zarówno z krótkiemi, jak i z długiemi. Stosunek pomiędzy „arzą“ (— mocną częścią taktu) a „tezą“ mógł być albo równy (1 : 1—w daktylach i anapestach), albo podwójny (1:2 — w trochejach, jambach i stopach jońskich), albo też „półtoraczny“ (1:1 x/.i—w stopach peońskich, kretyckich i bachijskich). W nowszej teoryi metrycznej wyrazami „arza“ i „teza“ bywają oznaczane nietylko części stopy pojedynczej, ale także części dłuższych, złożonych szeregów rytmicznych (kola, membra), wygłaszane to! z mniejszą, to z większą siłą (ob. nazwy pojedynczych stóp i wierszy). Nadmienimy jeszcze, że, według M. Kawczyńskiego, „arza“ (^pierwotna „teza“) ściągała się zawsze do sposobu wybijania taktu i nigdy nie oznaczała podniesienia i wzmocnienia głosu na pewnych sylabach stopy (ob. I c t u s). Zamiast tych terminów starożytnych, niemcy używają często w swoim języku wyrazów: „Hebung“ (wzniesienie) i „Senkung“ (zniżenie), któremi oznaczają w wierszu zgłoski akcentowane i bezakcentowe. W teoryi wierszowania polskiego terminy „arza“ i „teza“ nie bywają używane; zamiast tego, mówi się poprostu o zgłoskach akcentowanych i bezakcentowych (ob. Rytm).

Arsk, nieurzędowe miasto (aaniTaTUbin ropo^) kazańskiej gub., o 52 km. odległości od gub. m.

Uncyklopedya Powszechna ilustr T. V.

w półn.-wsch. kierunku, nad rz. Kazanką. Poprzedził on wyniesienie Kazania, jako stary gród fiński, którego nazwę, jak również Arzamasa (ob.), od fińskich tubylców (gdyż i dziś jedna gałąź ludu mor-dwińskiego nosi miano Ersa, czyli Ars a) wyprowadzają. Za caratu kazańskiego służył A. za letnią siedzibę władcom, których pałacu szczątki do dziś dnia istnieją. Wskutek zatargów sąsiedzkich, Iwan

Ill-ci czas jakiś zawładnął był A-iem, który ostatecznie z upadkiem Kazania w 1552 r., dostał się w ręce Rossyi. Obecnie A. liczy zaledwo półtora tysiąca m-ców.

Arskie pole, nazwa błonia, otaczającego m. Kazań od strony półn.-wscli., służącego bądź za widownię bojów, bądź za targowisko dla handlu zamiennego między Moskwą i Kazaniem—i gdzie pokrzywdzenie kupców moskiewskich posłużyło za jeden z pozorów do wyprawy Iwana Groźnego w 1552 roku i do zdobycia Kazania. Targowisko to stało się punktem wyjścia znakomitego później jarmarku niżegorodzkiego, który stopniowo przenosił się w górę r ;. Wołgi: z A-go pola do uścia Sury przy Wasil-sursku, potem do monasteru w Makaryewie, a po spaleniu się zabudowań jarmarcznych w r. 1818— na obecne swoje stanowisko (ob. Niżni-No w-g o r o d).

Arson, bankier z Nizzy, uczeń i wydawca dzieł Wrońskiego. W roku 1812, gdy Wroński, mieszkający w Paryżu, znajdował się w bardzo ciężkich warunkach materyalnych, przyjaciel jego, Filip Girard, ten sam, który później upamiętnił nazawsze nazwisko swoje w dziejach przemysłu w Polsce, doniósł mu, że A., zasłyszawszy o głębokiej, wszechstronnej wiedzy Wrońskiego i sam przejęty miłością do nauki, pragnie zostać jego uczniem, zgłębić pod kierunkiem Wrońskiego filozofię, politykę, religię, oraz zbadać zasady wszystkich umiejętności. Znaczną część swego majątku gotów jest poświęcić na cele nauki. W krótkim czasie nastąpiło spotkanie. Üczeù i mistrz podobali się sobie wzajemnie. Rozpoczęto naukę systematyczną od matematyki i filozofii Kanta. Głęboka cześć i wdzięczność ucznia potęgowały się w miarę posuwania się w pracy, tak, że A., chciwy wiedzy, proponuje Wrońskiemu wynagrodzenie 100,000 fr. za naukę już pobraną i pobierać się mającą, a nawet, z obawy utraty mistrza, którego książę Czartoryski chciał widzieć na katedrze w kraju ojczystym, zawiera z nim spółkę, obowiązując się do ogłoszenia własnym kosztem wszystkich dzieł Wrońskiego. Układ ten staje, skutkiem czego A. wynajmuje dla Wrońskiego dom cały, urządza go w sposób odpowiedni, zakupuje bibliotekę, z cennych dzieł złożoną. Ważniejsze dzieła Wrońskiego w tym czasie drukiem wychodzą. Stosunek ten serdeczny trwał przez lat pięć. W roku 1817 A. niespodziewanie zażądał od Wrońskiego zwrotu wystawionych w przekazie 100,000 fr., twierdząc, że koszta, które przez czas wspólnej pracy poniósł, już kilkakrotnie przenoszą powyższą kwotę. Po tern oświadczeniu opuszcza Paryż i powraca do Nizzy. Wroński, w odpowiedzi A-wi, twierdzi, że suma 100,000 fr. należy mu się słusznie, na podstawie zawartej umowy, i żąda wypłacenia jej. Gdy wszakże A. odmawia, Wroński

s. u.

wyprawy.

wojny snów, nie chciał jego rady posłuchać. W końcu sam A. uległ; w pochodzie do Grecyi towarzyszył on królowi aż do Abydosu, skąd wrócił do kraju i tu sprawował rządy w imieniu nieobecnego Kserk-

M. Ko.

udaje się do Nizzy, dla dochodzenia swych praw. Sprawa staje się wnet głośną, do czego przyczynia się sam A. przy ogłoszeniu broszury: „Document pour l’histoire des grandes fourbes qui ont figuré sur la terre“, w której usiłuje publicznie usprawiedliwić się ze swego postępowania z Wrońskim i piętnuje niegodne jakoby postępowanie tego ostatniego. Dzienniki pochwyciły z zadowoleniem jedyną może w swoim rodzaju sprawę, riie szczędząc, nie cieszącemu się sympatyą u uczonych, Wrońskiemu, ciężkich i uwłaczających godności jego zarzutów. Nie pozostawało Wrońskiemu nic innego, jak udać się na drogę sądową. Przekonany wszakże głęboko o słuszności swej sprawy i nie wierząc, aby A., przez lat pięć jego wierny uczeń i nieodstępny towarzysz, mógł przy ostatecznej rozprawie zadać kłam czystym intencyom i nieskazitelnemu charakterowi swego nauczyciela, wybrał drogę polubownego załatwienia sporu. Wysłał więc do A-a zapytanie następujące: „Zapytuję pana-Arsona, czy wiadomości, jakie mi zawdzięcza, mają tę cenę, jaką zobowiązał się zapłacić.“ Odpowiedź ma być kategoryczna: tak lub nie. Jeżeli odpowie nie, w takim razie Wroński zrzeka się wszelkiego wynagrodzenia i zwraca przekazy. Na odpowiedź pozostawia trzy miesiące czasu. Termin ten upłynął i A. nie odpowiedział wcale. Wroński wyznacza tedy jeszcze termin trzydniowy. Po trzech dniach A. odpowiada tak i dług swój płaci. W ten sposób zakończyła się dziwna sprawa, której echo, przykre bardzo dla Wrońskiego, przeniknęło w swym czasie i do kraju. A. nie pozostawił po sobie żadnych prac naukowych. Niektóre jego rachunki, wykonane pod okiem Wrońskiego, znajdują się w dziele Wr. „Réforme absolue“.

Arsz (po arabsku tron), w teologii mahome-tańskiej nazwa najwyższego z dziewięciu kręgów niebieskich, zwanego w koranie tronem, najpierw dlatego, że, ze względu na swe położenie najwyższe, ma pewne podobieństwo do tronu królewskiego, a następnie i z tej przyczyny, że żtamtąd wychodzą wszelkie rozkazy, tyczące się rządów nad światem. A. dla aniołów jest tein, czem dla zwykłych śmiertelników, wyznawców koranu, Kaaba, i, jak mówi podanie, przed stworzeniem świata unosił się nad wodami. Wielkość jego jest tak olbrzymia, że archanioł Michał w ciągu 12,000 lat nie zdołał okrążyć jednego nawet z filarów, na których spoczywa. Na kręgu tym każdy z wiernych ma swego sobowtóra, który czyni zupełnie to samo, co człowiek na ziemi, aby tern samem każdy postępek jego uwydatnić przed obliczem Boga. Przed A-m znajduje się ósmy z kolei krąg (zwany po arabs. kur-s i), służący za podnóże poprzedniego. Z biegiem czasu, teologowie muzułmańscy ubarwili podanie o tym tronie najfantastyczniejszemi dodatkami, a nawet uważają go teraz często za istotę rozumną.

Arszeniewscy,. ród ruski, litewskiego pochodzenia. Syn Teodora A-go, szlachcica w województwie Smoleńskiem, Mikołaj, po zdobyciu Smoleńska w r. 1654, wszedł do służby wojskowej i dosłużył się rangi podpułkownika. Prawnuk jego, Izajasż, syn Zacharyasza, za panowania Elżbiety sprawował urząd gubernatora smoleńskiego i po wstąpieniu na tron cesarzowej Katarzyny II obwiniony był o przedaj-ność. Syn jego, Piotr (f 1803 r.), także piastował urząd gubernatora smoleńskiego. Jakób, syn Symeo-na (1771 r.), za panowania Elżbiety był wojskowym „oberkomisarzem“, a za rządów Katarzyny II gubernatorem niżegorodzkim i dosłużył się rangi ge-nerał-poruczuika. Pozostawił po sobie trzech synów:

1)    Mikołaja (f 1802), gubernatora astrachańskiego;

2)    Piotra (f 1812 r.), gubernatora moskiewskiego i 3) Eliasza (f 1820), prezesa kolegium rękodzielniczego, a następnie senatora i honorowego opiekuna domu podrzutków w Petersburgu. W roku 1801, z rozporządzenia cesarza Aleksandra I-go, pozwolono Piotrowi A-mu, gubernatorowi moskiewskiemu, za zgodą swych braci, Mikołaja i Eliasza, przelać nazwisko A-ich na swego wychowańca, porucznika Eliasza Horodeckiego.

Arszenik (ob. Arsen, związki).

Arszyn, miara długości w Rossyi. Według ukazu 11 października 1835 r., jednostką miar długości jest sażeń=7 stopom angielskim; urzędowo przechowywane są dwa egzemplarze sażenia, jeden z platyny, drugi z miedzi. A. jest trzecią częścią sażenia i dzieli się na 16 werszków — 26 calom. 1 A.z^z 0.7111936 metraż 1.23471 łokci nowopol-skich czyli warszawskich = 0.91279 łokci wiedeń-skichr=⁷/₉ yarda ang. Z przybliżeniem 7 arszynów —5 metrom, 4 arszyny — 5 łokciom nowopolskim.

Arszyn scy, ród pochodzenia litewskiego; niektórzy z jego członków zajmowali wybitniejsze stanowiska w służbie rządowej na Syberyi w XVI—XVIII wieku, jakoto: 1) Paweł A-ski, który w r. 1598 należał do t. z w. „tobolskiej świty litwinów“, która eskortowała w podróży do Moskwy, wziętą do niewoli, rodzinę sybirskiego księcia Kuczuma i 2) Daniel, syn Daniela, A. (f 1676), głośny wojewoda nerczyński (1669 r.) i rządca całej Dauryi, utrzymywał bardzo korzystne dla Rossyi stosunki z Chinami, za co był szczodrze przez cara wynagrodzony. Syn jego, Iwan A., był naczelnikiem strzelców tobolskich.

Arta, ob. A m b r a k i a.

Art ab a, miara objętości, używana w starożytności przez Medów, Persów, Egipcyan. A. perska wyrównywała 1 medimnie i 3 chenikas greckim, zatem około 55 litrów. Mała A. aleksandryjska była ¹/10 kor i obejmowała 3 sat, co czyni, około 35 litrów. Wielka A. aleksandryjska zawierała 4 sat.

Artaban (Art ab ano s), znany z historyi Hero-dota perski mąż stanu, syn Histaspesa, brat Dary-usza I i stryj Kserksesa. Jako człowiek rozważny, odradzał on Daryuszowi wyprawę przeciwko Scytom (r. 513 prz. Chr.). Kiedy Kserkses rozpoczął wielkie przygotowania do wojny z Grecyą, A. sam jeden z pośród persów, w świetnej mowie, wypowiedzianej na radzie królewskiej, wbrew zdaniu Mardoniusza, wskazywał monarsze na niebezpieczeństwa przyszłej Kserkses, wskutek pobudzających do sesa.

Artaban z Hirkanii, ulubieniec Kserksesa i do-

M. Rn.

M. Ro.

lijczyk.

M. Ro.

Artabotrys R. Br. (w Bot. Reg., t. 423), Pastorałka. Rodzaj należący do rodziny Anonaceae, plemienia Ânoneae, posiada kwiaty prawie umiarowe, obupłciowe, o kielichu 3-listkowym lub 3-dziel-nym, którego listki w przedkwitnieniu schodzą się łupinowato; korona 6-płatkowa, o płatkach prawie równych, w dwa okółki ułożonych, stykających się

wódca jego straży przybocznej, człowiek ambitny i przewrotny. W r. 465 prz. Cbr. uknuł wraz z eunuchem Mitrydatesem spisek przeciwko Kserksesowi, zamordował go, a winę zwalił na starszego syna Kserksesowego, Daryusza. Wskutek tego młodszy syn Kserksesa, Artakserkses (Długoręki), kazał swego brata zabić, a sam wstąpił na tron. Wkrótce A. uknuł taki sam spisek przeciwko Artakserksesowi. Król jednak, dowiedziawszy się o tern od swego szwagra, Megabyzosa, kazał ®A-a Tpochwycić i stracić.

Artaban (Artabanos), imię czterech królów partyjskicb z dynastyi Arsacydów (ob.).    1) A. T,

(Arsaces III, 214—196, prz. Chr.), syn Tiridatesa. Korzystając z wojen Antyocha III, najechał ze swem wojskiem Medyę i posunął się aż do gór Zagrosz. Niezadługo jednak potem Antyoch III, przybył z wielką armią, pokonał A-a i zmusił partów cofnąć się do Hirkanii: zawarto pokój, na mocy którego Partya uzyskała zupełną niezależność od Syryi. 2) A. II (Arsaces VIII, 127—124) bronił swego kraju przeciwko wschodnio-północnym barbarzyńcom i połogi w walce z plemieniem Tocharów (w Baktryi). (3 A. III (Arsaces XIX, 12 — 44 po Chr.) pochodził z drugiej (żeńskiej) linii Arsacydów. Został powołany przez partów na tron królewski zamiast złożonego Vononesa I. Ponieważ Vonones zbiegł do Armenii i tutaj został obwołany królem, A. zaś na ten sam tron armeński chciał wynieść własnego syna, więc stąd pomiędzy obu przeciwnikami wynikła walka, krórą, wysłany przez cesarza Tyberyusza, Germanicus załagodził w ten sposób, że na króla armeńskiego został ukoronowany Artaxias (Ardaszes), syn Polemona króla Pontu, Vononesowi zaś rzymianie nakazali trzymać się zdała od granic Partyi. Po śmierci Arta-xiasa (r. 34) A. chciał znowu osadzić na tronie armeńskim swego syna Arsacesa. Rzymianie jednak, a szczególnie cesarz Tyberyusz, któremu A. wyrzucał jego okrucieństwa, sprzeciwili się temu: korona armeńska dostała się Mitrydatesowi, synowi Faras-manesa, króla Georgii (Gruzyi), sam zaś A., widząc, że sami możnowładcy partyjscy, poduszczani przez rzymian, zwracają się przeciwko niemu, zbiegł do Hirkanii. Następca jego, Tiridates, bratanek Vononesa, nie mógł się długo utrzymać na tronie, i w r. 37 A. wrócił z wygnania i pogodził się z rzymianami. Już jednak po trzech latach, wskutek swoich surowych rządów, wywołał nowe powstanie możno-władców i musiał po raz drugi ratować się ucieczką. Ponieważ wszakże następca jego wkrótce abdykował, więc A. wrócił ostatecznie do Partyi i umarł jako król. Monety jego sięgają do r. 44 po Chr. 4) A. IV (Arsaces XXXI, 209—226), ostatni Arsacyda na tronie partyjskim, syn Volagasesa IV. Musiał prowadzić wojnę z cesarzem Karakallą, który chciał odgrywać na Wschodzie rolę Aleksandra W. Poza-mordowaniu Karakalli (217), A. zażądał od jego zabójcy i następcy, Makryna, ustąpienia z Mezopotamii i odszkodowania za najście Karakalli. Makryn wolał rozstrzygnąć tę sprawę siłą oręża; rzymianom jednak i na ten raz nie poszczęściło się z partami: pod m. Nisibis zostali oni pobici, Makryn musiał okupić pokój ceną 50 milionów drachm i zezwolić, że na tronie armeńskim zasiadł syn A-a, Arsaces Chosroes. Było to ostatnie powodzenie A-a. W kilka lat potem wystąpił na widownię wnuk Sasana, Ardeszir (Artakserkses), który zapragnął wskrzesić dawniejszą potęgą persów i wszczął wojnę z partami: stoczono trzy bitwy, i w trzeciej z nich (pod Hormuzem) sam A. zginął, a partowie zostali pobici (r. 226). F. Justi: „Gesch. des alten Persiens“ (Berlin, 1879); Th. Mommsen: „Röm. Geschichte“ (tom V).

Artabaz (A r t a b a z o s), syn Farnacesa, wódz perski. Brał udział w wyprawie Kserksesa przeciwko Grecyi; dowodził wtedy oddziałem partów i chorasmijczyków. Po bitwie pod Salaminą (r. 480) towarzyszył Kserksesowi do Abydosu, skąd podążył z powrotem lądem do Grecyi; po drodze zdobył miasto Olint; oblegał przez kilka miesięcy i Potydeję, ale, straciwszy w morzu znaczną część wojska, odstąpił w końcu od oblężenia i udał się do Tessalii, gdzie się połączył z Mardoniuszem. Przeczuwał on klęskę perśów pod Platejami (r. 479) i dlatego bitwy odradzał. Widząc zaś nieuniknioną porażkę Mardo-niusza, zanim wieść o niej mogła się rozejść po całej Grecyi i położenie persów w kraju obcym uczynić jeszcze niebezpieczniejszem, zabrał ze sobą 40,000 wojska i przez Focydę, Tessalię, Macedonię i Trącyę podążył szybko do Bizancyum, skąd się przeprawił do Azyi. Później, jako wielkorządca Daskilionti nad Propontydą, używany był przez Kserksesa za pośrednika przy, układach z królem spartańskim, Pauzaniaszem.—Zr ó dła: Herodot, Tucydydes, Korneliusz Nepos (Paus.), Diodor Sycy-

M. Ro.

Artabaz (Artabazos), wódz Artakserksesa II Mnemona. Odznaczył się naprzód w walce przeciwko zbuntowanemu satrapie Kappadocyi, Datamesowi (ob.). W r. 356 prz. Chr., będąc wielkorządcą Syryi, A. powstał przeciwko Artakserksesowi III Ocho-sowi, w ozem mu pomagali najemni żołdacy ateńscy i tebańscy i oprócz tego jego szwagrowie—bracia Mentor i Memnon z Rodosu. Przy pomocy pieniędzy, udało się królowi najemników greckich odciągnąć od A-a, który też zaraz został pojmany do niewoli. Potrzebując jego pomocy w walce z sy-dończykami i ateńczykiem Charydemem, Artakserkses wypuścił go wkrótce na wolność. Później A. zbuntował się po raz drugi przeciwko królowi i zbiegł do króla macedońskiego, Filipa Ii-go ; i tym razem jednak otrzymał przebaczenie wskutek wstawiennictwa Mentora, który zjednał sobie względy Artakserksesa przez pokonanie w Egipcie Nektaneba. Daryuszowi Kodomanowi służył A. z wielkiem przywiązaniem, przez co zjednał sobie wielki szacunek u Aleksandra W., który go zamianował satrapą Baktryi i pojął za żong jego córkę, Barsynę, wdowę po Memnonie. — Źródła: Dyodor Sycylijski, Arryan.

brzegami, sklepisto przykrywających organy płcio- | winę. królobójstwa. W spadku po ojcu otrzymał A. we; płatki na grzbiecie opatrzone w wyrostek walcowaty lub spłaszczony; pręciki w liczbie nieoznaczonej, o pylnikach 2-woreczkowych, zewnątrz zwrotnych, uwieńczonych zworką rozszerzoną, uciętą; za-lążnie liczne, utwierdzone na osadniku wypukłym albo płaskim, rzadziej miseczkowato-wklęsłym; zalążki 2, wznoszące się prawie z podstawy, albo bardzo liczne, ułożone w 2 szeregi (Parartabotrys); szyjka jajowata lub równowąska. Jagody l-o lub wieloziarnowe. Są to krzewy, często wiciowate, pnące się, o liściach naprzemianległych, zwykle lśniących się, o kwiatach zebranych w grona, złożone z wierzchnotek jednostronnych, często nieliczno-kwia-towych. Oś kwiatostanu ztaśmiona i zawinięta w kształcie pastorału; z jej zewnętrznej, wypukłej strony wychodzą szypułkowe kwiaty, z których pewna część bywa niedokształcona, w rozwoju powstrzymana. Znanych jest 15 gatunków, z których trzy czy cztery żyją w Afryce, reszta w Azyi pod-równikowej — na archipelagu indyjskim. Niektóre z nich posiadają kwiaty bardzo wonne, jak to pokazują nazwy gatunkowe: A. odoratissima, suaveolens i t. p. Ten ostatni gatunek znany na archipelagu indyjskim pod nazwą Durie car ban. Jego liście służą do wyrabiania infuzyi aromatycznej, która, jak się o tern przekonał Blume, jest także bardzo skuteczną przeciwko cholerze. Wiele gatunków tego rodzaju, a głównie A. intermedia Hassk., dostarczają olejku aromatycznego, bardzo używanego jako perfuma na Jawie, pod nazwą Minjakkenangan. Jagodowe owoce wielu gatunków są jadalne. (Ob. H.

nieco przycichła, ale bez przerwy prawie trwającą wojnę z Grecyą, czyli, właściwiej mówiąc, ze związkiem ateńskim. Nie występując wprost zaczepnie, ateńczycy korzystali z wszelkich zaburzeń, powstających w państwie perskiem, żeby szkodzić swemu nieprzyjacielowi przez popieranie buntujących się prowincyj. W pierwszych zaraz latach panowania miał A. do czynienia z groźnym spiskiem, uknutym na jego życie przez dworzanina Artabana, i z powstaniem w Baktryi. W r. 460 podnosi Inaros (ob.), syn Psammetyka, w Egipcie sztandar walki o niepodległość i zwycięża pod Papremis satrapę Egiptu, Achemenesa. Wsparci przez nadeszłą ochotniczą flotę ateńską, oblegają egipcyanie Memfis przez cały rok, aż pobici przez Megabyza, satrapę Syryi, i Artabaza, satrapę Cylicyi, odstępują od oblężenia, przyczem ateńczycy, zamknięci na wysepce Nilu Prozapitis, giną, z wyjątkiem niewielu, którzy zbiegli do Cyreny (455 r.). Po zniszczeniu floty ateńskiej, Inaros oddaje się w ręce Megabyza i cały Egipt podpada napowrót pod władzę persów. Nowa flota ateńska, pod dowództwem Cymona (ob.), daremnie usiłuje opanować Cypr, jako najważniejszą stacyę morską persów, ale w końcu, pomimo śmierci wodza, zwycięża siły perskie na lądzie i na morzu (469 r.). Zawarty w tymże roku pokój, tak zwany Kalliasza (ob.), kończy przeszło pół wieku trwającą pierwszą wojnę grecką, w sposób wprawdzie nie bardzo zaszczytny dla Persyi, ale zawsze na daleko mniej uciążliwych warunkach, niż się można było spodziewać po zniszczeniu wielkich armii Kserksesa. Według Dyodora (XII 4) miasta greckie na wybrzeżu Azyi Mniejszej zostają faktycznie uwolnione od panowania perskiego, chociaż w zasadzie nie przestają się liczyć za składową część państwa perskiego, o czem świadczą co rok układane listy pobor-cze; wojska perskie nie ukazują się na wybrzeżu anatolijskiem bliżej od morza, jak na trzy dni drogi, a wojenne statki perskie przestają zupełnie ukazywać się na wodach greckich. Wzamian za to grecy zrzekają się do czasu wszelkich planów zaborczych, dotyczących czysto perskich terytoryów. Za epilog pomyślnie zakończonej wojny egipskiej można uważać bunt satrapy Syryi, Megabyza, z którym wojna przybrała tak niepomyślny dla wielkiego króla obrót, że musiał wejść w pokojowe negocyacye z przeciwnikiem, co wpłynęło także na przyśpieszenie zawarcia pokoju z grekami. Po uspokojeniu wszystkich rozruchów, A., bezpieczny ze strony związku ateńskiego, który sądzono mu było ujrzeć w śmiertelnych zapasach ze Spartą, zgotował dla swego państwa szereg lat pokoju i pomyślności; skorzystał on z nich dla poprawienia finansów kraju, rozstrojonych przez wojny Kserksesa, i zaprowadzenia w państwie względnego porządku i bezpieczeństwa przez usunięcie wielu nadużyć. O politycznym takcie A-a dobrze świadczy gościnne i łaskawe przyjęcie, jakiego doznał na jego dworze Temistokles (ob.).

Artakserkses II, przezwany Mnemon (z powodu dobrej pamięci), starszy syn Daryusza II, 404 do 361 przed Chr. Zagrożony w sam dzień wstąpienia na tron przez młodszego brata, Cyrusa (ob.), daro-

A.

Bâillon: „Hist, des pl.“, I, str. 233, 273 i 285. J-

Artafernes, lub Artafrenes (w napisach perskich Artafrana), syn Hystaspesa, brat Daryusza I.

Od r. 512 prz. Chr. był satrapą nadmorskich pro-wincyj w Azyi Mniejszej, z siedliskiem w Sardach.

Odegrał on ważną rolę przy stłumieniu powstaniu jończyków: za namową Arystagorasa, wsparł flotę perską wypędzonych z wyspy Naksos arystokratów, pobił greków pod Efezem (498), u wysepki Lady (494) i zdobył Milet, poczern przystąpił do nowego urządzenia miast greckich. Przeciwnicy jego jednak na dworze królewskim dopięli tego, że już w r.

493 odwołano go, a na jego miejsce posłano Mar-doniusza.

Artafernes, syn poprzedniego, był obok Datisa głównym przywódcą wyprawy persów przeciwko Grecyi w r. 491 i 490 przed Chr. Po spustoszeniu wyspy Naksos i zdobyciu miasta Eretryi na Eubei, obaj wodzowie wylądowali w Attyce i tutaj zostali pobici przez Milcyadesa pod Maratonem. — Źródło:

M. Ro.

Herodot.

Artaksata, ob. Ar dasz ar.

Artakserkses I (po perski! Artakhsathra), syn Kserksesa I, przezwany Długorękim (Longimanus albo z grecka Makrocheir), z tego jakoby powodu, że (według Plutarcha) miał prawe ramię nieco dłuższe od lewego; panował od r. 465—425 przed Chr. Słaby i miękki, kierowany przez matkę i żonę, kobiety lekkomyślne i okrutne, rozpoczął A. swoje panowanie od zabójstwa brata, Daryusza, na którego prawdziwi mordercy Kserksesa (ob.) zrzucili swą

wuje mu życie na prośby matki, Paryzatydy, i wy- dzielnego Enagorasa z Salaminy (miasta na Cyprze), syła go na wielkorządcę Azyi Mniejszej, gdzie ten, Wciągnąwszy do związku ze sobą Ateny i Syraku-nie wyrzekając się zamiaru zdobycia sobie ojcowskiego tronu, gromadzi wojska tak miejscowe, jak i greckie. Zmuszony w 401 roku wystąpić w pole przeciwko ciągnącemu na Babilon ze 100.000 persów i 13.000 greków Cyrusowi, A. spotkał się z bratem pod Kunaksą, w odległości 65 kil. od stolicy, i stoczył bitwę, w której lewe jego skrzydło zostało wprawdzie pobite przez greckich najemników Cyrusa, a on sam otrzymał ranę w pierś z ręki brata, ale której ostateczny rezultat wypadł dla niego pomyślnie, dzięki śmierci Cyrusa, zabitego podczas ataku na środek armii nieprzyjacielskiej.

zy, Eu agoras nietylko opanował Cypr, ale zdobył Tyr i wzniecił rozruchy w Cylicyi. Nie mogąc zwyciężyć Enagorasa, A. zawarł z nim pokój, zadawał -niając się uznaniem swego zwierzchnictwa i pobieraniem daniny. Ostatnie lata panowania A-a były ciągle zakłócone walkami satrapów między sobą i buntami ich przeciw królowi. Wszystkie te rozruchy kończyły się zawsze pomyślnie dla A-a, chociaż on sam nigdzie się szczególną energią lub męztwem nie odznaczył. W rodzinie swojej miał A. ciągłe kłopoty z powodu walki między matką swoją, Paryzatydą, i żoną, Stateirą. Pierwsza, mszcząc się na królu za śmierć swego ulubionego syna, Cyrusa, starała się wszędzie szkodzić A-wi, aż wreszcie, przekonana o otrucie Stateiry, została skazana na wygnanie. Przy końcu panowania A. z trudnością uchronił się od spisku na swoje życie, uknutego przez najstarszego syna i następcę tronu, Da-ryusza, który, po odkryciu spisku, został stracony

na rozkaz króla.—Xenoph., Anob., Plut., Artax., Dyod.

t. 's.

Grecy, straciwszy ze śmiercią Cyrusa podstawę do dalszego prowadzenia wojny, zabrali się do słynnego w dziejach odwrotu, a perskie wojska, pod dowództwem Aryajosa, przeszły na stronę króla.

Artakserkses III Ochos, syn poprzedniego (361—336 r.) Otworzywszy sobie drogę do tronu jeszcze za życia ojca przez usunięcie dwóch starszych braci, Ochos, który dopiero po wstąpieniu na tron przyjął imię A-a, rozpoczął swoje panowanie od wymordowania wszystkich pozostałych przy życiu członków rodziny królewskiej. W Azyi Mniejszej powstaje cały szereg rozruchów, wzniecanych przez dążących do niezależności satrapów; pomagają im gorliwie Ateny i Teby. A. broni się tylko pieniędzmi, okupując znacznemi sumami pokój u greków. W Egipcie wybucha nowe powstanie, które rozszerza się na Cypr i Fenicyę. Zdrada króla Sydonu, Tennesa, ułatwia A-wi uspokojenie Fenicyi. Do Egiptu wysyła A. liczne wojsko, przy którem znajduje się do 10.000 greckich najemników. Dzięki im, jak i dowodzącym wspólnie z perskimi greckim wodzom, Egipt został zdobyty, twierdze zniesione, ogromne skarby wywiezione. Zakończenie tej wojny podniosło bardzo upadające na wschodzie znaczenie Persyi; przekonano się jednak, że persowie zwyciężyli nie tyle dzięki swojej dzielności, ile dlatego, że, mając więcej pieniędzy, więcej mogli sobie sprowadzić greckich wojowników. W ostatnich latach panowania, A. wykazał niemało energii i administracyjnych zdolności. O politycznym zmyśle jego zaszczytnie świadczy to, że poznał się na niebezpieczeństwie, grożącem Persyi ze strony podnoszącego się państwa macedońskiego, i usiłował powstrzymać jego rozwój przez popieranie dążności mniejszych państw greckich, wrogich Macedonii. A. został otruty przez jednego ze swoich pałacowych urzędników. — F. Justi. „Geschichte des alten Persiens“.

Artakserkses IV, ob. A r d ż y r B a b e g a n.

Artaksyasz, v. Artaszes, v. Ardaszes, imię założyciela samodzielnego księstwa Wielko-ar-meńskiego i nazwa trzech królów wielko-armeńskich z rodu Arsacydów: 1) A. I (panował od r. 115 do 90 przed Clir.), otrzymał nazwę króla królów;

Wojna z Cyrusem o tron, jakkolwiek zakończona pomyślnie dla A-a, może być uważaną za pierwszy krok do przyszłego podbicia monarchii perskiej przez greków. Wykazała ona całą słabość olbrzymiej monarchii wielkiego króla i dowiodła możliwości zwy- Sic. xr. ciężenia go na jego własnym gruncie. Przy ściganiu greków, wykonywających odwrót do kraju, A. nie wykazał żadnych wojennych zdolności. Pomimo podstępnego wymordowania wszystkich dzielniejszych dowódzców i oficerów, nie odważono się na energiczne ściganie ustępujących greków i ograniczono się tylko do utrudniania i obserwowania odwrotu.

Pośredniem następstwem odwrotu „dziesięciu tysięcy“ była zaczepna wojna, rozpoczęta w Azyi Mniejszej przez króla Sparty, Agezylausza (ob.). Dla powstrzymania szybkich postępów spartan, A. przyłożył się do zorganizowania przeciw Spareie koalicyi z Aten, Teb i Koryntu, co spowodowało odwołanie Agezylausza z Azyi. Perskie złoto odegrało również decydującą rolę w wojnie morskiej Aten ze Spartą, która skończyła się zwycięstwem, odniesionem prze; ateńczyka Konona (ob.) pod Knidos; za pieniądze A-a odbudował Konon mury Aten, zburzone po wojnie Peloponeskiej. Koniec wojny tak zwanej Koryn-ckiej (ob.) był bardzo pomyślny dla A-a. Na mocy bowiem tak zwanego pokoju Antalcydasa (387), grecy zrzekli się wszelkich pretensyj do wybrzeży Azyi Mniejszej, a wszystkie wyspy i miasta greckie zostały uznane za tyleż republik, niezależnych cudownych swoich centrów, co ostatecznie rozbiło, tal niebezpieczny niegdyś dla Persyi, związek ateński, środek ciężkości ówczesnej polityki międzynarodowej przeniósł się do Suzy, letniej rez^dencyi A-a:

Sparta, przy całej swojej powadze w Grecyi, zeszła na stopę klientki perskiej; flota perska zapanowała znowu nad greckiemi wodami. W miastach helleńskich w Azyi Mniejszej pobudowano twierdze, w których osadzono perskie załogi; niewyhierane od wielu lat podatki zaczęto ściągać z całą surowością. A. stał się sędzią w sprawach greckich; nawet większe państwa greckie nie wstydziły się przedstawiać swoich sporów pod jego sąd i decyzyę; Sparta, Tehy,

Ateny wysyłały w tym celu na dwór królewski uroczyste poselstwa. W r. 385 wybuchło na Cyprze przeciw panowaniu persów powstanie, pod wodzą

f . Po’.

kłady gofoklesa (1827), Arystofanesa (1830) i Eurypidesa (1842). Oprócz tego przetłómaczył pieśni ludowe szkockie, wydane przez Walter-Scotta, i napisał wiele artykułów i rozpraw literackich.

Artedi Piotr, przyrodnik szwedzki (* w 1705 r.), nauki odbywał wspólnie z Karolem Linné. Gdy ten ostatni udał się do Laponii, on odjechał do Anglii; później znowu spotkali się z sobą w Holandyi, gdzie ich pod swoją protekcyę wziął Boerhaave i umieścił Linnego u Clifforta, A-go zaś u Seba, bogatego miłośnika zoologii, w którego muzeum on opracował swoje dzieło ichtyologiczne. Wychodząc pewnego wieczora od Seby, utonął w jednym z kanałów amsterdamskich, licząc trzy dzieści lat wieku. Linné, wydając „Ichtyologię“ A-go, zamieścił w przedmowie opis życia tego przyrodnika. Z dziedziny botaniki A. zajmował się badaniem roślin baldaszkowych i on to stworzył nazwy involnervm (okrycie) i involuceïïnm (okrywka) dla organów, które przyjął za zasadę do swojej klasyfikacyi. Dedykując mu Artedia squamata, (jedną z roślin baldaszkowych), Linné w tych nazwach zrobił zarazem a luzy ę do jego pracy o rybach, pokrytych łuskami, których hisforyę opisał Artedi.

2) A. TT (panował od 34 do 20 r. przed Chr.), syn Artawarda I-go, okrzyknięty królem przez wojsko po uwięzieniu ojca; wygnany przez rzymian do partów, którzy później, podczas walk wewnętrznych w Rzymie między Antoniuszem i Oktawianem, osadzili go znowu na tronie armeńskim. 3) A. III (panował od r. 18 do 35 po Chr.), syn króla ponckiego, Polemo-na, zwał się pierwotnie Zenon, a imię A. otrzymał dopiero po wstąpieniu, przy pomocy rzymian, na tron armeński. Tacyt, powiadając o tym fakcie, dodaje, że imię A. jest ogólnem mianem królów armeńskich i oznacza „króla sprawiedliwego.“—Patrz powyżej artykuł p. t. Armenia.

Artsmonow Gabryel, kupiec moskiewski, należący do sekty roskolników, czynnie występował w sprawach swojego wyznania w początkach XVIII wieku. Najpierw był zwolennikiem nauki Teodozyu-sza, a następnie przyłączył się do sekty „nowoźon“

(uoBoamun) i stał na czele moskiewskiej gminy tej sekty, która zyskała od tego czasu nazwę Artamo-nowszczyzny albo cerkwi Gabryel o wski ej.

Artaria, takie nazwisko nosi słynna firma wydawnicza muzyczna w Wiedniu. Jej założycielem był włocb, Carlo A., handlarz miedziorytów. W r.

1 780 urządził on w swym sklepie, istniejącym już od 1769 r. przy ulicy Tuchlauben, sprzedaż nut i zajął się wydawnictwem dzieł muzycznych. Jego-to nakładem wyszły dzieła Haydna, Mozarta, Beetho-vena i wielu innych mistrzów tej doby. Obecnym właścicielem tej firmy jest August A.

Artaud de Montor Aleksy Franciszek (* 1772 w Paryżu — f 1849), dyplomata i literat francuski. Wyemigrowawszy w r. 1789, przebywał w Rzymie, jako reprezentant Burbonów; po powrocie z emigracyi (1802), został sekretarzem poselstwa francuskiego w Rzymie i czynny brał udział w doprowadzeniu do skutku konkordatu z Piusem VII

1    koronacyi Napoleona przez tegoż papieża: od 1805 do 1807 roku sprawował poselstwo we Florencyi (w „Etruryi“); później został cenzorem, a za Restau-racvi znów sprawował urząd sekretarza poselstwa w Wiedniu i w Rzymie. Po rewolucyi 1830 r. usunął się od życia politycznego i oddał się wyłącznie piśmiennictwu, które zresztą uprawiał i dawniej.

Najważniejsze jego prace sa: przekład „Boskiej Ko-medyi“ Dantego (1811 —1813 r.) i „Historya Piusa VII“ (1836, 2 tomy), nagrodzona przez akademię paryska (polskie tłómaczenie p. i: „Dzieje życia Piusa VII“ wyszło w Wilnie w 1846 r.); oprócz nieb A. napisał: „Voyage dans les Catacombes de Rome“

(1820), „Machiavel, son génie et ses erreurs“ (1833,

2    tomy), „Histoire de Dante Alighieri“ (1841), „Histoire des souverains pontifs romains“ (1842, 8 tomów) i t. d.

Artaud Mikołaj Ludwik (* w Paryżu 1794 —f 1861 r.), literat francuski, wychowaniec szkoły normalnej; za Restauracyi był profesorem w kolegium Ludwika W., nie utracił tę posadę z powodu liberalnych przekonań, które wypowiadał w „Courrier français“ i „Revue encyclopédique“. Po rewolucyi 1830 r. mianowany był inspektorem generalnym nauk i w r. 1848 organizował szkoły francuskie wTAlgierze. Wielką wzietość miały jego prze

J. A.

Artel (w Rossy i). Jest to stowarzyszenie kilku, lub więcej osób, łączących się swym kapitałem i pracą, lub tylko tą ostatnią, dla spełnienia jakiejkolwiek roboty lub przedsiębiorstwa, a nawet poszukiwań górniczych lub innych. Skutkiem tego powstaje wzajemna poręka, i jeden odpowiada za wszystkich, a wszyscy za jednego. Najdawniejsze ślady podobnych jednoczeń znajdujemy w rozporządzeniach rządowych, które dozwalają przystępować (nKjrajinTRaTncu) do stowarzyszenia, powstałego dla wspólnej pracy, przedsiębiorstwa, słowem dla jednego celu. Ks. Wsie-wołod Nowogrodzki, wystawiwszy cerkiew św. Jana „na opokach“ (1127—1132), dał jej przywilej, mocą którego gmina otrzymała nadzór nad miarami i wagami mięjskiemi i prawo poboru, skutkiem czego cerkiew występuje jako pierwsze ześrodkowanie handlowej A-i. Wyrażenie A. spotyka się urzędownie po raz pierwszy w akcie z połowy XVII w., lecz tylko w ograniczonem prawnem znaczeniu, co jednak zupełnie nie jest dowodem, aby wtedy dopiero powstać miały stowarzyszenia tego rodzaju. W aktach znacznie dawniej już wymieniane są luźne A-e, niekiedy z dość szczegółowa ich charakterystyką, i tak między innemi, w umowie Nowogrodu z Niemcami 1270 roku, a Smoleńska 1223, jest wzmianka o A-i sterników i holowników (nojronaHn). Chociaż zupełnie w innych powstałe celach, nie mogą być pominięte A-e rozbójnicze, dzielące się na mniej więcej liczne grupy, które pod nazwą „powolników“ lub „uszkojników“, goniąc za łupem, dosięgały dalekiej północy i wschodu i znacznie przyczyniły się do ko-lonizacyi stron kresowych. Podobne grupy, utworzone w kozaczyźnie, trwały aż do końca XVIII w., z or-ganizacyą najzupełniej artelową, z równouprawnieniem członków, surową karnością i ślepem posłuszeństwem dla wybranych naczelników. W dawnych aktach znajdujemy wzmianki o następujących arte-lach: flisackich (óypjiRKORn), ciesielskich, rybackich,' bartniczych, wyrobniczych i niektórych in. A. więc

że,

nie jest nowym objawem w Rossy i, lecz należy do zasadniczych praw zwyczajowych, które wyrobiły się historycznie w życiu ludu i zostały uświęcone przez wieki. Nie ulega wątpliwości, że zasada stowarzyszenia jest rozwiniętą w Rossyi od bardzo dawna, a czy jest naleciałością ze wschodu, lub przejętą od pokoleń fińskich, czy też czysto miejscową, to pod tym względem zdania są bardzo podzielone. Stowarzyszenia robotnicze, które w innych krajach powstały dopiero w ostatnich czasach i zaczęły się tworzyć pod naciskiem, z jednej strony trudniejszych warunków życia, z drugiej zaś ulegając naukowym teoryom socyalistycznym, egzystują w Rossyi stale od bardzo dawna.—Większą część istniejących A-i można podzielić na pięć następujących kategoryj: 1) Spożywcze; 2) Wynajmujące swą pracę; 3) Przedsiębiorcze; 4) Handlowe; 5) Rzemieślnicze. Na najniższym stopniu co do organizacyi wewnętrznej stoją A-e flisackie (Óypjiau,Kia), na najwyższym zaś giełdowe (¹), które z zasadą stowarzyszenia łączą i odpowiedzialność za szkody i straty, z winy członków (artelszczy-ków) przytrafić się mogące stronom, dającym swe polecenia, lub polecającym ekspedycye. Dla wstąpienia do birżowej A-i, należy wnieść opłatę wpisową (ßKyn'b) jednorazowo lub przez potrącenia z następnych zysków; „Duwan“ t. j. dywidenda, rozdziela się równomiernie, lecz zawsze z pewnem uwzględnieniem wysokości wkupu. Zawiadywanie interesami i kierunek zarządu zostaje w ręku starosty, wybieranego przez ogólne zebranie. Oprócz ładowania, wyładowywania i pilnowania całości towarów, artel-szczycy pracują w rozmaitych kantorach kupieckich, gdzie im powierzają często bardzo znaczne sumy. O przeniewierzeniu nigdy słychać nie było, a jeśli się trafiło, o czem nie wiemy, to niezawodnie A. rzecz tę spiesznie i cicho załatwić musiała. A-e rybackie są od najdawniejszych czasów rozwinięte i dobrze uorganizowane, szczególniej na Uralu, pomiędzy kozakami przeważnie, gdzie dzielą się na „niewodowe“ oddziały. Podział zarobku w tego rodzaju A-ch na rozmaitych zasadach polega, najczęściej na rodzaju zajęcia przy połowie i na ilości dostarczonych do wspólnej pracy narzędzi, szczególniej niewodów, lub ich części. Na morzu Białem, gdzie podług postanowienia z r. 1866 połów fok i łososi, a niekiedy i śledzi, stanowi własność nadbrzeżnych „wołosti,“ eksploatacya oddzielnych działów (jarłyków) oddawana bywa przez licytacyę pojedyńczym A-om, chociaż często i rybacy na osobisty rachunek one wydzierżawiają. — Na uwagę zasługuje urządzenie handlowych A-i pomiędzy podróżującymi przekupniami. Handel prowadzi się kapitałem zbiorowym i jest kierowany przez gromadzkiego „worotiłę“ (MipcKiä bo-poTUJio), któremu biorący udział w przedsięwzięciu powierzają swe fundusze bez żadnych piśmiennych dowodów. Worotiła ma do pomocy (równie z wyborów) dwóch lub trzech zdolnych i obznajomionych

z obrotami handlowemi „diadi.“ Worotiła ze swoimi pomocnikami opiekuje się rodzinami nieobecnych przekupni, płaci wszystkie podatki, wyrabia paszpor-ta, zakupuje towary za gotówkę, najczęściej w Moskwie lub w rękodzielniach Włodzimierskich, a niekiedy robi obstalunki w fabrykach, wypłacając zaliczenia. W oznaczonym czasie i miejscu schodzą się przekupnie (MoJio^pu), wtedy następuje oblicze-lfie ogólnych zysków, ich podział i rachunek procentów od funduszów wniesionych.. Sporów nigdy nie-bywa i wyrobiło to nawet przekonanie w tern stowarzyszeniu, że „na gromadę (Mip't) sądu uiema.“ Oprócz najmu pracy, przedsiębiorstw i handlu, insty-tucya stowarzyszeń A-owych zaczęła wkraczać i pomiędzy rzemieślników, obracających własnemi kapitałami. Tego rodzaju stowarzyszenia w ostatnich czasach we Francyi, Anglii i Niemczech doszły do znacznego rozwoju, zaczęły więc także powstawać i w Rossyi, z ustrojem już nieco różnym od dawnej, typowej A-i. Zasada wspólności, przy użyciu osobistych kapitałów i samoistności warsztatów, łączących się tylko dla wspólnej sprzedaży i udziału w zyskach, nie mogła dać pomyślnych rezultatów, co też, jak sądzić można, jest istotnie. W r. 1864 ziemstwo gubernii Twerskiej zaczęło tworzyć A-e dla wspólnego przerabiania nabiału, równie jak ślusarskie, kowalskie, smolarskie i szewckie. Następnie wydano 43,500 rs. dla poparcia tych przedsiębiorstw, do których dołączono jeszcze powroźników i czesanie lnu, lecz już w r. 1878 cała ta zacna dążność poparcia drobnego przemysłu zlikwidowaną być musiała. Takież próby w innych guberniach podobnegoż losu doznały i tylko w gubernii Jarosławskiej utrzymało się kilka A-owych serowni. Pierwsze przepisygco do A-i mieszczą się w ustawie o cechach z r. 1799 i dotyczą więcej stosunków A-i do kupiectwa, aniżeli ich organizacyi wewnętrznej; ustawy zaś co do A-i burłackich i górniczych noszą charakter policyjny. Stosunek prawodawstwa do A-i da się określić, dzieląc je na dwie grupy i zaliczając do pierwszej koncesyonowane przez władzę, których samorząd wewnętrzny nie jest pozbawiony samodzielności, choć poniekąd ograniczony, a do drugiej takie, które kon-cesyi nie potrzebują i stoją po za obrębem wszelkiej juryzdykcyi, rządząc się prawami zwyczajowemi. W Króles. Polskiem urządzenia A-owe znalazły tylko zastosowanie między robotnikami przy komorach celnych, chociaż nie są to już A-e w ścisłem znaczeniu tego wyrazu — gdzie bowiem występuje zamiast kapitału najemnik, tam już bezpośredniego podziału owoców pracy, t. j. zarobków, być nie ino-poczyna się wyzysk. Przeszło 90°/o pracujących przy komorach są zastępcami właścicieli m i e j s c, za które po 4,300 rub. wnieść należy. Cała organi-zacya robotnicza przy komorach w Królestwie Polskiem jest zależną od A-i w Moskwie, Szestowskiej i Nowogostinodworskiej, które ztamtąd przysyłają nie z wyborów, lecz z własnej nominacyi, nietylko starostów, kasyerów i t. d., lecz i artelszczyków. Podług zebranych wiadomości, robotnik przy komorze w Warszawie otrzymuje rocznej dywidendy do 600 i więcej rub., a nadto kawaler mieszkanie i 10 rub. miesięcznie na żywność, żonaty zaś 12. Dolicza-

B K.

a. s.

K, K.

jąc do tego wszelkie inne rozchody, t. j. pensyę starosty, kasyera i t. d., najem mieszkań (2,500 r.), a nadto procent właścicieli miejsc, dziwić się nie można, że ekspedycya, w ten sposób dokonywana, jak słusznie utrzymuje Isajew, kosztuje 5 do 6 razy więcej, aniżeli gdyby, bez tego monopolu, drogą wolnego najmu była spełnianą. Niezawodnie pewność (gdyż A. za szkody i straty odpowiada) wiele znaczy, lecz zaprzeczyć nie można, że podobna asekuracya jest kosztowną. Ustrój więc podobnych A-i jest tylko pokryciem artelową formą przedsiębiorstw finansowo-spekulacyjnych i dostarczenia niewielkim grupom ludzi zamożnych obfitych zysków i możności próżnowania kosztem pracy najemnej. W gospodarce wojskowej szeroko rozwinięty system A-o wy daje najlepsze rezultaty, a w więzieniach (ob. Dostojewski „3a-uhcku M3Ł Mepmaro ÆOMy“) oddziaływa korzystnie na aresztantów i niezmiernie ułatwia zadanie dozorującej i administracyjnej władzy. W ostatnich czasach kapitały prywatne gwałtownie w prasie uderzają na A-e, starając się dowieść, że gromadzki ustrój nie odpowiada obecnym warunkom ekonomicznym i że kapitał właśnie ustrój ten zwalczyć powinien. Jeśli więc inteligentny ogół nie podtrzyma A-i, tej charakterystyczne jinstytucyi socyalnej w Rossyi, to zostanie ona podkopaną, choć tak jest ugruntowaną, tak zakorzenioną głęboko w narodzie, iż np. zbiegli z Syberyi i z Sachalina, znalazłszy się wAme-ryce, niezwłocznie zawiązali A. przewozową. —Źródła: KaJiaueBi.: „ApTeJib bt, ^peBHen h Hoboii Poccin,“ C.-IleTepdyprjb, 1864; McaeBn: „ ApTeJn>Bi> Poetin“ Jarosław, 1881; Streszczenie tegoż przez J. Świętochowskiego: „Niwa,“ 1884; Grunwald: „Das Artelwesen“ Petersburg, 1877; Louginine: „Les Artels et le mouvement Cooperatif en Russie“ Paris, 1866 i wiele innych. '

Arteiïlia. Leach. S o 1 o w i e c. Skorupiak z rzędu liścionogich (Phyllopoda), z rodziny z a-dycliro watych Braudiipodidae. Zamieszkuje wody słone (śród-lądowe) w różnych krajach. Ciało ma wydłużone, utworzone z głowy, tułowia i odwłoka; na głowie 2 pary rożków, z tych druga dwustawowa, oraz oczy. Tułów składa się z 11 pierścieni, opatrzonych 11 parami nóg,—odwłok wydłużony, składa się z 8-u pierścieni, pozbawionych nóg; końcowa blaszka odwłokowa krótka, - opatrzona zwykle na końcu szczecinkami. Druga para rożków u samców bez dodatkowych rozro-stków przy podstawie. Znanych jest kilka gatunków, z których do najpospolitszych należy: Artemia Salina Leach. Solowiec właściwy dorasta 8— 10 mm. długości,—ma końcową blaszkę odwłokową trzoneczkowatą, zaopatrzoną w 5—8 szczecinek.—Pospolity w całej Europie w wodach słonych (wśród lądu), zawierających 10—15°/₀ soli.

ArtemidoroS: 1) greckiego pochodzenia król Baktryany, znany jedynie z kilku rzadkich monet, odkrytych w r. 1854; jedna strona przedstawia popiersie samego króla z napisem greckim „niezwyciężony A-s“; druga—postać bogini Artemidy, z napisem haktryjskini: „niezwyciężona Artemis“. Artystyczny wyrób monet przypomina typ bizantyjski; epoka panowania między 60 a 50 rokiem przed

Chr., czyli pod koniec istnienia tej monarchii grecko-indyjskiej, zniszczonej przez Kuszanów. 2) A. z Efezu, geograf grecki, żyjący około roku 100 przed Chr.; odbywszy podróże po morzu Śród-ziemnem, Czerwonem i Oceanie, napisał cenione wielce w swoim czasie dzieło geograficzne „Pe-riplos“, z którego pozostały tylko okruchy, zebrane przez Hudsona w „Geographi graeci minores“, Oxford, 1698. 3) A. z Knidos, gramatyk grecki, osiadły w Rzymie około r. 50, daremnie ostrzegał Cezara o uknutym na niego spisku. 4) A. z Efezu, astrolog z czasów Adryana i Antonina, podróżnik i chiromanta. Nabył pewnego rozgłosu przez napisanie dzieła „O bezsenności“ w pięciu księgach. 5) A., gramatyk grecki z II wieku przed Chr., cytowany przez Ateneusza i Suidasa, jako autor dzieła: „Peri Doridos“ i jako wydawca sielanek Teokryta.

Artemis, bogini grecka. Córka Zeusa i Latony’ A. przyszła na świat razem z bratem swoim, Apo-lonem, na wyspie Delos, u stóp góry Cyntos, gdzie Latona, ścigana i przepędzana z miejsca na miejsce przez zazdrosną Herę, znalazła nareszcie przytułek i ukryła się w grocie od prześladowania. Podobna pod wielu względami do brata, A. jest łago-dnem i dobroczynnem bóstwem wolnego i szczęśliwego życia na łonie natury. Nazwa też jej zdaje się pochodzić od wyrazu artemia, oznaczającego zdrowie, rzeźkość, niepokalaność. W pierwszej epoce greckiej mitologii, można uważać A. wprost za przedstawicielkę pięknej i łagodnej natury Hellady. Podczas gdy Apollon bawi ciągle na Olimpie i poświęca się w otoczeniu muz poezyi i muzyce, A. przebywa stale z naturą. Przebiega ona góry i lasy w towarzystwie nimf leśnych i bawi się myśliwstwem, niszcząc dzikie i szkodliwe zwierzęta, a otaczając opieką łagodne i pożyteczne. W stosunkach z ludźmi, jest A. przedewszystkiem bóstwem dobroczynnem. Posiada ona wprawdzie moc zsyłania na ludzi natychmiastowej śmierci, ale nie nadużywa jej nigdy i sięga po strzałę do kołczana, który ma zawsze przy sobie, tylko w obronie własnej, lub którego ze swoich ulubionych zwierząt.—-„I dzikim nawet lwom pustyni ochrania młode cna bogini, a tkliwie czuwa jej opieka nad leśną dziatwą, żądną mleka“—powiada o A-dzie Eschylos w „Agamemnonie.“ Poeci nazywają A. zbawicielką (soteira), pomocnicą kobiet w połogach, karmicielką młodzieży (kurotro-fos). W tym ostatnim względzie, jest A. boginią naturalnego sportu, który zasadza się na wyrabianiu sił, za pomocą życia zbliżonego do natury, dalekich wycieczek i polowania, w przeciwieństwie do Apol-lona, boga sportu sztucznego i uczonego, który opiera się na gimnastyce i igrzyskach. Zamiłowanie w wolnem życiu na łonie natury robi A-dę dziką, nieprzystępną dziewicą. Miłość, która u starożytnych zawsze mniej lub więcej sprowadza na kobietę niewolę, nie ma przystępu do A-dy. Akteon (ob.), który jakoby przypadkiem podpatrzył ją w kąpieli, musiał przypłacić życiem tę śmiałość. Boginią księżyca zostaje A. w późniejszej, drugiej epoce mitologii greckiej, przez analogię do Apollona, gdyż ten zostaje mianowany urzędowym bogiem słońca. U Homera słońce i księżyc są jeszcze samodzielnemi bóstwami,

i*

te

.4

Ltë

T. S.

zależącemi bezpośrednio od Zeusa i Hery. Czując pewną niewłaściwość w przeniesieniu w państwo nocy wesołej i miłującej światło dzienne bogini, starożytni szukają podobieństwa między pierwotną A-dą i księżycem i znajdują je w usposobieniu jej do ciągłych wędrówek, do ukazywania się i znikania, raz w jednem miejscu, to znowu w drugiem; ma to przypominać bezcelowe i przypadkowe dla niepoświęco-nego oka błąkanie się księżyca po firmamencie i jego wieczne uganianie się za gwiazdami. Z drugiej strony, dobroczynność A-dy dobrze godzi się z wielką ważnością księżyca dla żeglarzy i nocnych podróżników. Kult A-y w Grecyi był zwykle połączony z kultem Apollona. W niektórych tylko miejscowościach czczono A-dę niezależnie od brata. Tak w Arkadyi, klasycznym. kraju pasterstwa i myśliw-

iu

!/

v)Æi

mm

/.i

4,

Fig. 18.

Posąg Artemidy znany pod nazwą Dyany Wersalskiej.

stwa, składano A-e ofiary w gajach i nad źródłami. Istniał jednak w Grecyi, w niektórych, bardzo nielicznych miejscowościach, zupełnie odrębny kult A-dy, w którym występuje ona jako bóstwo, chciwe krwi ludzkiej. Tak w Attyce, w Brauron i w Spareie, składano na cześć A-dy początkowo krwawe ofiary z ludzi. 06 ary te były wcześnie zaniechane, ale w Spareie prze. długi czas pozostał zwyczaj biczowania chłopców u stóp ołtarza A-dy, tak, żeby stopnie ołtarza krwią były skropione. Ten kult szczególny był przyniesiony ze wschodu i zostawał w związku z t. zw. Artemidą Taurydzką, bóstwem nie helleńskiego pochodzenia, przyniesioną do Grecyi przez Oresta i Ifigenię z Taurydy, gdzie zabijano na jej cześć wszystkich cudzoziemców, przybywających do tego niegościnnego kraju. A. efezka, której była po-

Encyklopedya Pows7echnj. Ilustr. T. V.

święcona słynna świątynia w Efezie (ob.), była również wschodniego pochodzenia, ale w epoce klasycznej zhellenizowała się do tego stopnia, że nie różni się niczem od greckiej. Przedstawianą bywa zwykle A. jako lekka, wysmukła dziewica, w krótkiej szacie, z lukiem i kołczanem. Później, jako bogini księżyca, występuje ona w długiej szacie wschodniego kroju, z pokrytą głową; na głowie ma półksiężyc, a w ręku pochodnię. Najznakomitszy posąg A-y znajduje się w Wersalu (fig. 18) i stanowi dopełnienie Apollona belwederskiego. Posąg ten przedstawia A-dę w chwili, kiedy staje w obronie jelenia, ściganego przez niewiadomego nieprzyjaciela. W mitologii rzymskiej Artemis nazywa się Dyaną.

Artemis, plańetoida, oznaczona liczbą 105, odkryta przez Watsona w r. 1868; obieg dokoła słońca kończy w ciągu 3.66 lat.

Artemisia L. By li ca. Rodzaj należący do rodziny roślin złożonych, plemienia Rumianów (Com-positae— Anthemideae), ma cechy następujące: Koszyczki (główki) kwiatowe bardzo drobne, złożone już to z kwiateczków jednakowych, rurkowato-lejko-watych, 5-zębnych, obupłciowych, już z kwiatków różnorodnych, z których środkowe są rurkowato-lejkowate, 5-zębne, obupłciowe, często płoniejące, nadbrzeżne zaś nitkowate, 1-rzędne, żeńskie. Pyl-niki bez przydatków, nieogoniaste. Szyjka kwiatków środkowych wystająca, o gałęziach znamieniowych, na końcu uciętych i zwykle pędzelkiem włosków zakończonych. Niełupki przewrotnie jajowate, zwykle nieco spłaszczone, czasami opatrzone w dwa żeberka, lub w dwa małe skrzydełka, puchu pozbawione. Okrywa koszyczków jajowata lub dzwonkowata. Osadnik nieco wypukły lub półkulisty, nagi lub zlekka włoskami okryty. Bylice są to rośliny zielne, roczne, trwałe lub podkrzewy, najczęściej białawe, o liściach naprzemianległych, pojedyńczych i całych, wykrawanych, pierzasto-klapowanych, lub wielokrotnie pierzasto-siecznych, o koszyczkach ułożonych w grona, kłosy lub wierzchołki pojedyńcze i składane. Opisanych jest około 200 gatunków, żyjących w krajach umiarkowanych półkuli północnej obu lądów, i tylko trzy czy cztery gatunki właściwe są Ameryce południowej i wyspom Sandwich; lecz liczba ta winna być zredukowaną najwyżej do 150. De Candolle (Prodr., VI, 93), według Bessera (w Mem. Soc. nat. Mose., IX, t. 1—5) rozdzielił je na cztery sekeye, które scharakteryzował w sposób następujący: 1° Dracunculus Bess. Koszyczki różnorodne. Kwiatki skrajne jedno-szere-gowe i żeńskie, środkowe dwupłciowe i płonne; osadnik nagi. Gatunkiem typowym tej grupy jest Estragon (Artemisia Dracunculus L.—Dracunculus hortensis Blackw.). Liście i młode pędy są aromatyczne, mają smak ostry i są używane do przypraw, a nadewszystko do aromatyzowania octu. Z tego powodu jest on często hodowany w ogrodach; pochodzi zaś z nad morza Kaspijskiego, z gór Ałtajskich, z Mongolii i z zimnych górskich okolic Europy wschodniej. 2°. Seriphidium Bess.: Koszyczki jednorodne; osadnik nagi. 3°. Abrotanum T.: Koszyczki różnorodne; kwiatki wszystkie płodne, skrajne żeńskie, środkowe dwupłciowe; osadnik nagi. Do tej

10

sekcyi należą rośliny pobudzające i aromatyczne, ważniejsze z nich: Bylica, Boże drzewko (Artemisia Abrotanum L.), która wyszła już z użycia lekarskiego, lecz dla przyjemnej woni jest powszechnie w ogródkach wiejskich hodowaną; pochodzi z Europy południowej i Azyi mniejszej. Jest ona podkrzewem, odznaczającym się liściem, na liczne, szczupłe—prawie włoskowate wcięcia podzielonym. Bylica pospolita (Artemisia vulgaris L.), rosnąca u nas wszędzie przy wsiach, koło płotów, w ogrodach zaniedbanych, jako chwast, dorastająca czasami do 5 stóp wysokości; odznacza się liśćmi płaskiemi, z wierzchu gładkiemi, pod spodem okrytemi białym przytulonym kutnerem. Kwiatki środkowe czerwonawe. Cała roślina, mianowicie w koszyczkach kwiatowych, mh smak lekko-gorzkawy, zapach balsamiczny; dlatego w niektórych krajach, jako przypra-

CA/

\\

Fig. 19. Artemisia Absiushium.

wa do potraw się używa. Dawna medycyna wielkie jej przypisywała zalety. Później poszła w zapomnienie. W r. 1824 Burdach na nowo podniósł jej ważność, jako środka przeciw epilepsyi. Od tego czasu w aptekach utrzymuje się korzeń a raczej włókna korzeniowe Bylicy pospolitej (Radix seu fibrillae radids Artemisiae vulgaris). Włókna te mają zapach właściwy, ckliwy, drażniący, smak kleisto-słodki, ostry, ckliwy; zawierają olejek lotny gęsty, olej tłusty wysychający, żywicę miękką, żywicę twardą, gorzką i brunatną, gluten, białko, garbnik, gumę, cukier klejowy, włóknik, kwas szczawiowy,

jabłkowy, fosforny, siarczany, solny, połączone z potażem, wapnem, glinką i krzemionką, oraz żelazo. Najważniejszą część stanowi kora tych włókien korzeniowych.—4°. Absinthium T. Koszyczki różnorodne, prawie kuliste; kwiateezki drobne, skrajne żeńskie, środkowe obupłciowe; osadnik kosmaty. Typowym gatunkiem jest B y 1 i c a Piołun (Artemisia Absinthium L.—Absinthium vulgare L amk.—Absinthium officinale A. Rich.), z którego Gaertner (Fruct., II. 393, t. 364) zrobił rodzaj Absinthium. Jest on zielem trwałem, rosnącem u nas przy wsiach, na gruzach, cmentarzach, zapuszczonych wiejskich podwórzach, koło dróg, szczególniej w miejscach suchych, twardych i gliniastych. Dorasta niekiedy do 3 lub 4 stóp wysokości i cały jest siwo-jedwabi-stym, przytulonym kutnerem mniej więcej okryty. Liście dość szerokie, przykorzeniowe, troisto-pierza-sto-sieczne; łodygowe pierzasto-wcięte. Koszyczki kwiatowe liczne, drobne, prawie kuliste, zwisłe, żółte, ułożone w grona niemal jednostronne. Cała roślina odznacza się mocnym aromatycznym zapachem i wielką goryczą, która weszła w przysłowie. Piołun jest ważną rośliną lekarską, jako środek toniczny, wzmacniający żołądek i ułatwiający wypróżnienia. Używa się zwykle w infuzyach, które się robią zwykle w winie lub w alkoholu. Piołun zawiera w sobie olejek lotny zielony, wzoru C2uH₁₆0₂, który zatem jest izomeryczny z Japońską kamforą, i dwa pierwiastki wyciągowe gorzkie, jeden żywiczny, drugi azotowy. Pierwiastek gorzki został nazwany Absintheiną. Piołunu używają czasem do piwa w miejsce chmielu. Do tej samej sekcyi Absinthium należą również: Bylica pontyjska, zwana Małym piołunem (A. pontica L.), B. nadmor-ska (A. maritima L.) i B. lodowa (A. gladalis L.). Ten ostatni gatunek wraz z kilkoma innemi stanowi tak zwane Genipi gór Szwajcarskich i Sabaudzkich. Wszystkie posiadają takie same własności, jak zwyczajny Piołun. Prócz powyższych gatunków, Bylice dostarczają medycynie tak zwanych Nasion cytwa-rowych (Semina Cinae s. Semina Santonid, Semina Contra), które właściwie są koszyczkami czyli główkami kwiatowemi, pomieszanemi ze szczątkami szy-pułek kwiatowych. Przychodzą one ze Wschodu. Istnieją trzy osobne gatunki tych nasion pod nazwami: Lewanckich czyli Alepskich, Berberyjskich czyli afrykańskich i Indyjskich czyli wschodnich. Z nich Lewanckie poczytują się za najlepsze i pochodzą: z Artemisia Contra Vahl, rosnącej w Persyi i Artemisia paudflora Weber, pospolitej nad Wołgą, między Carycynem i Astrachaniem; Berberyjskie pochodzą z: Art. Sieberi Bess. (A. glomerata Sieb.), rosnącej w Palestynie, i A. Lerchenna Stechm. w Krymie, na Kaukazie i w Syberyi; Indyjskie, z Art. inculta Délit., żyjącej w Egipcie. Nasiona cytwarowe słyną jako wyborny środek przeciwro-baczny, szczególnie na glisty (Ascaris), bardzo często dokuczające małym dzieciom. Wspomnimy wreszcie, że u niektórych egzotycznych gatunków bylicy, wskutek zakłucia przez pewne owady błonkoskrzydłe, tworzy się rodzaj galasówek, w postaci kuleczek z bawełny, które się używają do przyrządzania moks. Ma to miejsce mianowicie u dwóch

J. A.

K. K.

;. k.

ii. u

Chińskich gatunków: Art. moxa DC. i Art. Chinensis L. W Algieryi podobny produkt pojawia się na gatunku Art. odoratissima Desf. Te małe bawełniaste galasówki, zwane przez Arabów caho, używane są przez nich zamiast hubki.

Artemiza. 1) Królowa Halikarnasu, towarzyszyła Kserksesowi w wyprawie przeciw grekom r. 480 przed Chr. i męstwem odznaczyła się pod Salami-ną, skąd poszła o armii perskiej przypowiastka, że w tej potrzebie mężowie sprawili się jak niewiasty, a niewiasty jak inęże. Mówią, że później, skutkiem miłości nieodwzajemnianej, rzuciła się w morze z wyspy Leukadyi. — 2) Także królowa Halikarnasu, poślubiła brata rodzonego, Mauzola, i z miłości dlań zasłynęła. Utraciwszy go, wzniosła mu wspaniały grobowiec, w r. 355 przed Chr., Mausolejon zwany, i do siedmiu cudów świata policzony.

Artemizye. Wspólna nazwa wszystkich uroczystości na cześć bogini Artemidy, z których najsłynniejsza w Efezie, obejmująca gry gimniczne, wyścigi i konkurs muzyczny. Oprowadzano procesyonal-nie posąg bogini, okrytej skórą zwierzęcą, zbrojnej w łuk i kołczan. Uczestnicy zbierali się strojno, częściowo w maskach; panny przebierały się za nimfy Artemidy, z godłami łowieckiemi, albo też w lekkich tunikach zawodziły tańce mniej przyzwoite. Podobnie występowano w Syrakuzie i po wielu innych miastach (A. Maury: „Hist. des religions de la Grèce antique“, III, str. 157).

Artemizyon, nazwa przylądka i części wybrzeża północnego na wyspie Eubei, powstała od świątyni, zbudowanej tam na cześć bogini Artemidy. Przylądek A. znany jest w dziejach greckich--ujego bowiem brzegów stała podczas najścia Kserkse-sa połączona flota greków, pilnując wejścia z morza do Termopil.

Artemon. Pod nazwą tą znanych było w starożytności czterech wybitnych mężów, a mianowicie: 1) A. Per y for et a, poeta, rywal Anakreona; 2) A. z Klazomeny, słynny inżynier z V. w. przed Chr. (ob.), przy którego pomocy Perykles oblegał Samos; 3) A. malarz grecki z końca IV i początku III w. prz. Chr., autor portretu Stratoniki, żony Antygona Jednookiego. Pliniusz wymienia pomiędzy dziełami jego także: „Danae,“ „Herkulesa z Dejanirą,“ „Apoteozę Herkulesa“ oraz „Laomedona z Herkulesem i Neptunem;“ 4) A. z Pergamu, komentator Pin-dara, autor dwóch dzieł: Peri synagoges biblion i Péri biblion chreseos.

Artemon z Klazomenu, towarzysz Peryklesa, wsławił się przy oblężeniu Samos projektowaniem i wykonaniem licznych maszyn oblężniczych oryginalnego pomysłu. Z nazwiskiem tego wojownika, a zarazem mechanika greckiego, łączone bywają wypadki i opowiadania historyczne, odnoszące się do Artemonów, nie mających żadnej wspólności z cichym pracownikiem i wynalazcą z Klazomenu.

Artemon, albo Artemas, heretyk antytrynitarz, który w końcu II lub w początkach III wieku szerzył w Rzymie swoją naukę, za którą został eks-komunikowany przez papieża Zefiryna II (202—218). Według nauki tej, Mesyasz, zapowiadany przez proroków, musiał być człowiekiem, jakoż sam Chry

stus nazywał się zwykle „synem człowieczym“. Był on człowiekiem, poczętym w sposób nadprzyrodzony z Ducha św., udarowanym świętością doskonałą i potęgą cudowną, ale nie jednym z bogów, ani samym Bogiem. Przypuszczać bóstwo w Chrystusie zdawało się A-owi tem samem, co powracać do poli-teizmu, lub też przyjmować nową wiarę, nie wyznawaną w Rzymie przed Zefirynem. Bez względu na to, jaką wartość mieć może to ostatnie twierdzenie, rzecz jest pewna, że „Philosophumena“, przypisywane św. Hipolitowi, przedstawiają papieża Zefiryna, jako sprzyjającego P atry p asy a nom (ob.), którzy mieszali Ojca z Synem. Z zarzutów, czynionych uczniom A-a, znać, że rekrutowali się oni ze sfery ludzi ukształconych. W istocie, przeciwnicy Artemonianów zarzucali im, że tendencye swe czerpią z Arystotelesa i Euklidesa.    *

Artemowski-Hułak P i o t r (*1790—f 1865), poeta małoruski, satyryk, urodził się w m. bmile, gub. kijowskiej i pierwsze wychowanie otrzymał w domu ojca, miejscowego parocha, poczem kształcił się w akademii duchownej kijowskiej, gdzie ciągle walczył z ogromnym niedostatkiem materyalnym. Nie zdoławszy ukończyć całego kursu nauk z powodu zamknięcia akademii, najpierw pełnił obowiązki nauczyciela domowego u jednej z zamożniejszych rodzin obywatelskich w okolicach Berdyczowa, następnie w r. 1817 wstąpił w'charakterze wolnego słuchacza do uniwersytetu charkowskiego, gdzie dano mu wkrótce potem posadę lektora języka polskiego, a po roku zamianowano nauczycielem w tamecznym instytucie panieńskim. W r. 1829 wykładał czasowo w uniwersytecie historyę ruską, geografię i statystykę, a w następnym złożył egzamin na kandydata i zaraz potem otrzymał stopień magistra, po napisaniu rozprawy „O korzyści historyi powszechnej wogóle i ojczystej wszczególności i o systemie ich wykładu“. W r. 1823 zamianowany był zwyczajnym profesorem uniwersytetu charkowskiego, w r. 1831 inspektorem instytutu panieńskiego i nakonieć w r. 1841 rektorem uniwersytetu; na tem ostatniem stanowisku przetrwał do r. 1849, poczem podał się do dymisyi i aż do samej śmierci stale mieszkał w Charkowie. Początkowa działalność literacka A. polegała na kilku przekładach na język russki z Ra-syna, Russa i części „Raju utraconego“ Miltona; później atoli począł pisywać utwory w języku mało-ruskim, który usiłował poznać i przestudyować wszechstronnie. A. był pierwszym z tych, którzy starali się podnieść literaturę ukraińską, i razem z Kotlarewskim otworzył dla niej epokę pseudo-kla-syczną, aczkolwiek sam poetą czysto oryginalnym nie był: wszystkie jego utwory, bajki i satyry, których napisał około 40-tu, są przeróbką bajek i satyr Krasickiego lub satyr Horacego. W nich wytyka on brak oświaty wśród społeczeństwa ukraińskiego, smutne stosunki poddaństwa, ciemnotę ludu. Najlepszą z satyr A-ego i zarazem jedną z najpierwszych jest satyra p. t. „Pan ta sobaka“ (Pan i pies), w której maluje złe obchodzenie się panów z poddanymi. Treść do niej zaczerpnął z satyry Krasickiego „Pan niewart sługi“, nawet zakończył ją dosłownym przekładem czterowierszowej bajki tegoż autora p. t.

„Pan i pies“. Najbardziej popularną w swoim czasie często i daleko ważniejsze ma znaczenie w patologii była satyra A. p. t. „Do Parchoma“, którą należy i klinice, ob. Endarteriitis. uważać za wolny przekład jednej z satyr Horacego.

Dr. Ł.

Artem, miasto w pruskiej Saksonii, rejencyi Merseburskiej, przy zlewie Hełmy z Unstrutem, 4641 m-ców; cukrownie, papiernie, fabryki przetworów chemicznych, gorzelnie i browary; uprawa drzew owocowych i hodowla bydła rogatego w żywym rozwoju; bogate kopalnie soli kamiennej (309 m. głębokie), kąpiele solankowe, kopalnie węgla brunatnego; pomnik Lutra. Pierwotnie należało do hrabiów na Hohensteinie, w r. 1579 dostało się Saksonii, a od r. 1815 należy do Prus.

Arterya. Starożytni lekarze greccy oznaczali pierwotnie tym wyrazem tchawicę, poniżej krtani leżącą rurkę powietrzną, na której niejako zawieszają się płuca (grec, arterzziwieszadło). Następnie przeniesiono tę nazwę na te naczynia krwionośne, które przy rozbiorze zwłok okazują się zawsze bez krwi, puste (t. j. dzisiejsze tętnice), w przekonaniu, że w nich za życia także zawiera się i krąży duch żywotny, zaś krew przebiega w żyłach (wenach). Jakkolwiek zresztą nie ulega wątpliwości, że już Herofil, następnie Cels (który podwiązywał krwawiące tętnice), Galen i inni, wiedzieli o zawartej krwi w arteryach, utrzymywało się przecież owo błędne zdanie do czasu odkrycia krążenia krwi przez W. Harveya (1628 r.). Ponieważ jednak sam Harvey, wykazując bieg utlenionej krwi od serca do obwodu w tętnicach, zachował dla nich nazwę „ar-teryi“, dla rozróżnienia od wen (w których płynie krew zużyta do płuc), utrzymała się dla tętnic rzeczona nazwa do naszych czasów. Bliższe szczegóły znajdzie czytelnik w artykułach: Angiologia, T ę-

Dr. Ł.

A ud. S.

.7 N.

Do lepszych bajek należą: „Plitoczka“ (Płotka) i „Dwi ptaszki w klitci“ (Dwa ptaszki w klatce), które wzięte są także z Krasickiego. Obok tego A. znany jest jako wyborny tłómacz „Rybaka“ Goethego i „Pani Twardowskiej“ Mickiewicza, oraz jako autor rozprawy „De expediendis quibusdam antiquitatis slavonicae modis“.—Porówn: Petrów: „Ouepun ncTopin yupa-HHCKoił JiHTepaTypH XIX ct.“ i Komorowa: „Öo-Ka3qnKi> hoboö yupauHCKon jinrepaTyphi“.

Artenay, stolica kantonu w departamencie franc.

Loiret, przy drodze żel. z Paryża do Orleanu, 125 m. nad p. m.; 1,062 m-ców; pamiętna dwukrotnem zwycięstwem niemców nad francuzami 10 października i 3 grudnia 1870 r.

Arteński Rafał Kazimierz, rodem z Łowicza, pisarz polsko-łaciński z drugiej połowy XVII wieku, znany jest tylko jako autor wierszy pauegi-rycznych: „Triumphans Heraclea“, panegiryk promo-cyi akadem. krakowskiej do 36 kandydatów (1672) r. w Krakowie; „Vindex elegus piissimis manibus,“ żałoba na śmierć Franciszka Rolińskiego, rektora akademii i sławnego lekarza (1674); „Divae Temi-dis insignia“ (1683), na uwieńczenie Sebastyana Piskorskiego, kanonika katedralnego, profesora prawa i rektora akademii, poety, mówcy i kaznodziei; „En-cyclopedia Theologica sphaerarum Emblematibus ex-pressa“ (1682) i „Paradisus terrestris Wielopolsciani Sonipedo“ (1685), na zaślubiny Ma,yana Ogińskiego z Konstancyą Wielopolską.    *

Arteryoktaza ^rozszerzenie tętnicy, Ar tery o-skleroza = stwardnienie tętnicy, Arteryostenoża =zwężenie jej, ob. Endarteriitis, At lier o sis. Arteryologia (grec, arteria i logos — nauka),

Arteriitis (arteria i końcówka itis, oznaczająca przez skrócenie stan zapalny), nazwa zapalenia tui ca. tętnicy, któremu wedle Virchowa ulegają zewnętrzna i środkowa błona ściany tętniczej pod imieniem Periarteriitis, albo wewnętrzna pod nazwiskiem Endarteriitis. Pierwsza forma, periart., występuje bardzo

Arteryotomia. Otwarcie tętnicy za pomocą cięcia nożem, w celu upustu krwi. Zastosowana po raz pierwszy przez Galenusa, miała A. zwolenników

Dr F. .7.

F—n.

rzadko i zawsze tylko następowo, posunięta od otacza- część anatomii, wykładająca rzecz o tętnicach, jącej tkanki komórkowej (rzadziej) albo od zakrzepu tętnicę zatykającego (częściej), lub też mechanicznego albo chemicznego podrażnienia ściany. Jakimkolwiek sposobem wywiąże się zapalenie zewnętrznych błon j w wiekach średnich, następnie wyrugowana z prak-tętniczych, zawsze w tern miejscu krzepnie przepły- | tyki przez coraz obszerniejsze stosowanie moksów, wająca krew i zatyka światło naczynia. Do na- znów powołaną została do życia w XVIII i począt-stępstw z zapalenia tego wynikających zaliczamy: ku XIX wieku. Sądzono, że upust krwi z tętnicy bujanie tkanki łącznej w zewnętrznej i środkowej nierównie więcej ogranicza sprawy zapalne, aniżeli błonie tętniczej, sposoczenie wysięku w nich (który upust krwi z żyły. Stosowano ją szczególnie przy tu nigdy nie odkłada się na wewnętrznej błonie na- cierpieniach mózgu, oczu, ucha średniego, oraz u cho-czynia), albo zropienie wysięku z przedziurawieniem rycli na wodowstręt. W celu uniknięcia krwotoku błony wewnętrznej. Od zmian znowu, w samym wtórnego lub wytworzenia się tętniaka, za pośre-skrzepie krwi występujących, zależą ważne dla krą- dnictwem odpowiedniego ucisku wybierano do upu-żeuia i organizmu następstwa, jakiemi są: zatkanie stu krwi tętnice, na których ucisk ów łatwo zasto-światła tętniczego (z przerwaniem cyrkulacyi), prze- sować się daje, a więc przedewszystkiem tętnice rzutowe ropnie i zawały w oddalonych organach (od głowy, tętnicę skroniową i jej gałęzie. Dzisiaj, o ile zaniesionych cząstek rozpadowych zakrzepu), zgorzel upust krwi z żył do wyjątkowych tylko przypadków w kończynach (od zatorów zakrzepowych) i t. p. Za- ograniczonym został, o tyle upust krwi z tętnic zu-palenie zewnętrznych błon tętniczych występuje tylko pełnie stosowanym nie bywa. w większych naczyniach, których ściany wynoszą ¹/₂ Arteryotrepsya, czyli zakręcenie tętnicy. Ręko-liiiii średnicy i mają własne naczyńka (vasa vasorum), czyn, używany przy operacyach chirurgicznych, ce-jak np. w aorcie; przebieg sprawy zapalnej zawsze lem zatamowania krwotoku, stosowany szczególniej niewyraźny, objawy ściśle nieokreślone. O zapale- do drobnych tętniczek, zamiast ich podwiązywa-niu wewnętrznej błony tętniczej, które występuje nia.

. (i.

neu-

na-

na

w ra-

Artes liberales, dosłownie sztuki wyzwolo-ne, znaczy to samo, co sztuki piękne, które przydomek wyzwolonych przyjęły od chwili, kiedy się od cechów rzemieślniczych średniowiecznych oderwały, wyzwoliwszy się z korporacyjnych ograniczeń. Stało się to we Włoszech już w czasach odrodzenia, w wiekach XIV i XV; we Francyi po gorącej walce w wieku XVII; u nas pierwszymi z cechów wyszłyini, od nich oderwanymi, a odznaczającymi się Wysokiem artystycznem uzdolnieniem, byli: Czechowicz i Smuglewicz w końcu XVIII w. — Patrz: Akademie sztuk pięknych.

Arte7elde Jakób (Jacques van lub d’), (* w Gandawie o koło r. 1290, zamordowany w Gandawie 17 lipca 1345); trybun ludowy, generalny wódz Flandryi, wojownik i mąż stanu, słynny mówca i polityk, bożyszcze i ofiara demokracyi flamandzkiej w wiekach średnich. Ojcem jego był zdaje się ów Wilhelm A., bogaty mieszczanin i kupiec gandaw-ski, prowadzący handel z Anglią, który podczas zawojowania Flandryi został przez króla francuskiego skazany na banicyę, przy czem skonfiskowano mu całe mienie. Schroniwszy się do Anglii, wstąpił oa do korpusu łuczników Edwarda I i walczył później wraz z rodakami w krwawej bitwie Złotej ostrogi na polach Coutrai, d. 11 lipca 1302. Zostawszy wcześnie sierotą, Jakób A. wstąpił czasowo do służby książąt francuskich, którą opuścił przy zawarciu pokoju z Fran-cyą. Powróciwszy do Gandawy, założył wielkie browary i miodosytnie, dorobił się znacznej fortuny i stanął w rzędzie pierwszych rodzin arystokracyi mieszczańskiej swojego miasta, lecz od spokojnej pracy i uciech domowego ogniska oderwały go wypadki r. 1337. Wybuchająca waśń stronnicza, ucisk możnych, a zwłaszcza zatarg anglo-francuski, który dał początek wojnie stuletniej, groźnej dla handlu i przemysłu Flandryi, skłoniły spokojnego mieszczanina do wystąpienia na arenę publiczną. Przemysłowiec przedzierzgnął się w zbawcę ojczyzny: zawierał traktaty z książętami; przez chwilę nawet był arbitrem europejskiej polityki. Froissart, ówczesny kronikarz, opisuje, jak lud poniósł swojego bohatera w pochodzie tryumfalnym, przy okrzykach praca i wolność, na tłumną naradę do Biloke. Tam A. wygłosił swej program polityczny, którzy przyjęły wszystkie pro-wincye belgijskie i którym rządziły się przez pięć wieków. Program ten polegał na zbrojnej neutralności i usuwaniu się krain niderlandzkich od wszelkich walk innych mocarstw, a zwłaszcza Francyi z Anglią. Za naszych czasów, traktaty europejskie usankcyonowały ten stan rzeczy. A. postanowił swoją zasadę wprowadzić w czyn, chociażby kosztem własnego życia. Obrany 3 stycznia 1338 przez lud i magistrat gandawski wodzem generalnym gminy, pomimo traktatu, który pod karą śmierci zabraniał przywracania tego urzędu, A. zawiązał na nowo stosunki handlowe z Anglią i niebawem tkacze flamandzcy, którym już groziła śmierć głodowa, otrzymali z Anglii do przerobienia niezliczone transporty wełny. Z drugiej strony ofiarował Francyi pokój, czyniąc jej ulgi Ho we na zbożu; ale hrabia Flandryi, faktyczny namiestnik króla francuskiego, chciał lud trzymać w poddaństwie francuskiem; nie zgodził się zatem na układy i, postawiwszy na kartę włase swoje losy, rozpoczął kroki nieprzyjacielskie. D. 21 marca 1338, kazał ściąć w więzieniu w Rupelmonde szlachetego i możnego rycerza, Sohier’a le Courtroisin, marszałka Flandryi, ośmdziesięcioletniego starca, którego przed 9-cioma miesiącami, kazał był aresztować, zarzucając mu knowania z Anglią; tegoż samego dnia, biskupi z Tournai i Tćrouanne rzucili na Flandryę interdykt, wojsko francuskie ruszyło na Gandawę. A. posunął się szybko z uorganizowaną przez siebie armią mieszczańską na pomoc Flandryi, zdobył Bruges (Brügge), a zmusiwszy tam hrabiego do ustępstw, obsadził zbrojno granice i zawładnął po kolei wszystkiemi gminami. Stawszy się panem kraju, rozpoczął układy z Anglią i Francyą , a d. 21 czerwca, w niespełna sześć miesięcy po objęciu władzy, zdołał zawrzeć traktat, który uświęcił ostatecznie jego system tralności i zapewnił jego ojczyźnie potęgę handlową. Sytuacya powyższa mogłaby się ustalić, gdyby hrabia Flandryi był szczerze poszedł za jego radami, ale stało się przeciwnie: hrabia, opierając się na partyi Leliardów, trzymającej za władzą francuską, począł po całym kraju spiskować przeciwko stronnictwu rodowemu, zwanemu Clauwards, (od pazurów lwa w herbie flamandzkim); stronnicy nawet jego grozili życiu A-a. Niebawem ponowiła się wojna domowa; hrabia Flandryi i jego adherenci wyszli do Francyi; załogi francuskie poczęły przekraczać granicę. Neutralność, zaprzysiężona traktatami, została pogwałconą. Widząc to, A. postanowił przerzucić się stronę króla angielskiego, Edwarda III, pretendenta do tronu francuskiego. Trzeba było jednak zapewnić sobie potężne przymierze lądowe i przezwyciężyć skrupuły dynastyczne współziomków. W zadaniu tern zajaśniał świetnie geniusz polityczny A-a. Od 3 grudnia 1339 do 14 marca 1340 r. zawarł cały szereg pamiętnych traktatów, podpisanych i zaprzysiężonych przez panów i miasta Flandryi, Brabantu, zawierającego wówczas w swoich granicach ziemie Antwerpii (Anvers), Mechelnu (Malines), Bredy i Lim-burga; wreszcie panów z Hainaut (Hennegau) rządzących zarazem Holandyą, Zelandyą i Fryzyą. Utworzył tym sposobem konfederacyę krajów, które odtąd dotrzymały nazwę Niderlandów. Traktaty te, w których nie figuruje nawet nazwisko A., jakkolwiek on to je stworzył, ustanowiły: zgromadzenie stanów w terminach stałych; trybunał ruchomy, składający się z panów i mieszczan trzech ziem; wolność handlową; regu-lacyę przemysłu, monetę jedną i dobrej wagi; wreszcie zniesienie podatków taille i malet ôtes. Edward III miał zostać protektorem tej konfederacyi, ale powstały w tym względzie poważne trudności, król bowiem angielski nie posiadał ani piędzi ziemi francuskiej, a wielce pobożna ludność flamandzka przysięgła była wierność królowi francuskiemu; zie złamania przysięgi, groziła jej ponowna ekskomunika. A. usunął tę przeszkodę; za jego namową, Edward III przybrał tytuł i herb króla francuskiego, co w symbolicznych pojęciach wieków średnich, wystarczało do nabycia odpowiednich praw. Doniosły ten akt odbył się w Gandawie 23 stycznia 1340 r., a zawarty z Anglią traktat zaczepno-odporny zapewnił Flandryi wielkiego znaczenia korzyści handlowe, ja-

ko to: ustanowienie prawa składowego na wełnę i kancelaryę. Drobny i nic nieznacząey ten fakt we Flandryi; wolny przywóz sukien do Anglii; za- dał pochop zawistnym do intryg i wytworzył mu nie-bezpieczenie handlu morskiego; wystawienie floty an- przyjaciół, którzy go mieli później zgubić, jakkol-glo-fłamandzkiej; wybicie wspólnej monety dla Flan- wiek A. pobierał od samego początku objęcia wła-dryi, Francyi i Anglii; zobowiązanie zwrotu pro win- dzy aż do dni ostatnich jednę i tę samą pensy ę cyi nadgranicznych (Artois, Lille, Douai, Bethune, i zdawał publicznie co rok rachunki z wydawanych Tournai), danych przez Flandryę w zastaw królom pieniędzy na sprawy gminne, a na koszta reprezen-francuskim. Kampania rozpoczęła się od oblężenia tacyi przyjął jedynie bardzo skromną kwotę. Nosił miasta Tournai; A. przybył tam na czele 60,000 suknię szkarłatną, należną jego stanowisku, i na tar-flamandczyków, prowadząc jeszcze za sobą ludzi czy wymalował trzy kapturki białe. To ściągnęło z gmin Brabantu i Hennegau (Hainaut) i oddział an- nań oskarżenia o zbytki i pychę, a nawet o zdradę; gielski. Edward III, zatrzymany ze swoją flotą na złośliwi iudzie powtarzali słowa, które jakoby miał wodach kanału La Manche, przebił się przez gale- powiedzieć w chwili obejmowania władzy: „Gdy zo-ry francuskie i genueńskie i stoczył zwycięzką bi- baczycie, że będę sobie budował domy z kamienia, twę pod Ecluse d. 24 lipca 1340, przy pomocy ma- a córki wydawał za mąż za panów o złotych ostro-rynarzy flamandzkich, którzy przybiegli do niego ze gach, wtedy odbierzcie mi zaufanie wasze. “ Pewnego wszystkich wybrzeży. Ale wszystkim tym siłom, ra- dnia, na posiedzeniu rady w Gandawie, Jan van Steen-zein wziętym, stawili zacięty opór mieszkańcy Tour- beke, były radny magistratu i poborca miasta, a pełnią-nai, a działaniom wojennym stanęły w poprzek nie- cy wówczas urząd radcy, narzucony hrabiemu Flandryi, dołęstwo panów brabanckich i wymagania robotni- oskarżył A-a o tyranię, zarzucając mu, że nie karków flamandzkich. Po dziesięciotygodniowem oblę- cił nadużyć, jakich się dopuszczali jego urzędnicy żeniu zawieszenie broni, zawarte w Esplechin (25 we Flandryi wschodniej. Wybuchło stąd straszne za-września) położyło na lat kilka kres wojnie, która mieszanie i już między wrogiemi sobie cechami się miała przenieść na ziemię belgijską dopiero w 40 miało przyjść do krwi rozlewu na placu Targu lat później. A. zdołał przecież utrzymać w mocy dla Piątkowego, ale wmieszali się do sprawy ławnicy swoich współziomków wszystkie korzyści poprzednio (échevins) i uwiózłszy A-a jako zakładnika do zam-zawartej stypulacyi, jakkolwiek chwilowo pogodzę- ku Gerarda Dyabła, zamknęli Steenbeke’a w zam-ni obaj królowie nie mieli chęci onej zaakcep- ku hrabiowskim. Wyrok ławników skazał Steenbe-tować. Flandrya nie została oddaną emigrantom, ke’a i 80 jego stronników na 50 lat wygnania, a bulle ekskomunikacyjne, jakie królowie francuscy Wkrótce jednak wybuchły nowe spiski i rozruchy zdołali otrzymać od ulegających im papieży w Awi- i trzeba je było stłumić z całą energią. W Ganda-nionie, zostały zwrócone i Artewelde kazał je ławni- wie d. 2 maja 1345 r. przyszło między nienawidzą-kom magistratu rozdzierać na placu publicznym Gan- cynii się wzajemnie tkaczami a gremplarzami, pod-dawy wobec ludu. A. stanął wówczas u szczytu burzonymi przez przywódców i złoto hrabiego Flan-sławy i siły: był kmotrem króla, a najszlachetniej- dryi, do krwi rozlewu z powodu inałoznaczącej kwe-rody Flandryi ubiegały się o zawarcie z nim styi wypłat. Mordowano się dzień cały, a walki tej nie stosunków osobistych. Objąwszy władzę, przybrał zdołali zahamować nawet księża, wychodzący z Prze-sobie za doradców i agentów politycznych: teścia najświętszym Sakramentem. Padło wówczas trupem swojego, Piotra de Coster, któremu powierzył ad- przeszło 500 ludzi. Dzień ten, w którym corocznie ministracyę reszty miasta, i szwagra, Jana de Co- wybierano starszego w cechu gremplarzy, przezwa-ster, kapelana przy kościele św. Jana i św. Farail- no „złym poniedziałkiem“. Napróżno A. poświęcał dy. Tego ostatniego, jako pensyonarza miasta, uży- wszystkie swoje siły i zdolności reorganizacyi kraju, wał do najważniejszych negocyacyj. Jana de Coster dzieląc go na trzy prowincye, w których Gandawa, zabrał później z sobą Edward III i zamianował go Brügge i Ypern były stolicami, decentralizując tym archidyakonem w Yorku. I żona A-a brała czynny sposobem władzę i zrzekając się przez to samo oso-udział w sprawach rządowych: w jej rękach spo- bistych rządów; napróżno usiłował wprowadzić ład czywały fundusze publiczne, ona-to wypłacała kosz- i panowanie prawa, wypełniając skrupulatnie posta-ta wypraw wojennych i objazdu deputacyj gandaw- nowienia rady; napróżno, w ostatniej walce, stanął skich po Flandryi. Podczas pobytu królowej Filipi- po stronie tkaczy, których sprawa była dobrą: Geny angielskiej w opactwie św. Piotra w Gandawie, rajd Denys, starszy tych ostatnich, dawny wygna-towarzyszyła jej wraz z innemi damami i pannami nieć, który mu był wszystko winien i który obecnie, gandawskiemi. Edward III wraz z małżonką trzy- wznosząc się, chciał z nim rywalizować, skupił do-mał ostatniego jej syna do chrztu, dając mu imię koła siebie malkontentów i stał się sprężyną jego zgu-królowej (1340). Później, z polecenia gmin flamandz- | by. Przy wyuzdaniu niskich popędów motłochu, wro-kich, Katarzyna de Coster jeździła do Anglii upomi- j giej zawiści możnych, przy otwartej wojnie, jaką wśród nać się o wielkie sumy, jakie królowie angielscy I własnego kraju wszczął hrabia Flandryi, A., dzielą-obowiązali się wypłacić Flandryi na wystawienie ¹ cy jeszczcze ze swym rywalem władzę w cyrkule milicyi podczas wojny. Dzieci ich pozawierały świe- ; gandawskim, zwrócił się do władz prawowitych z żą-tnc związki małżeńskie, a z okazyi każdego wesela daniem stawienia czoła niebezpieczeństwu; rada roz-miasta Flandryi prześcigały się w składaniu nowo- ! kazała wystąpić przeciwko hrabiemu. Natychmiast żeńcom najwspanialszych podarków. W owym cza- milicye komunalne pod dowództwem Sohier’a le Court-sie ciasno już było trybunowi w małym ojczystym ! roisin wyruszyły, by obledz Termonde i zająć pro-domku na Kalanderberg; przybudował więc kuchnię wincyę Quatre-Métiers, która się oddała w ręce hra-

szr

biemu. Jednocześnie A. ndał się o pomoc do „legalnego suzerena“ Flandryi, Edwarda III. Zdaje się, iż to wówczas pojechała do Anglii żona A-a, Katarzyna de Coster, z żądaniem sum, obiecanych przez Edwarda. Z narażeniem własnego życia, w Londynie bowiem był uczyniony na nią zamach, zdobyła u Edwarda przynależne pieniądze, jeżdżąc za nim aż do zamku Tykhall w Yorkshire. Tymczasem wrogowie oskarżyli wielkiego trybuna, że wysłał skarb Flandryi przez żonę swoją do Anglii.

Edward III, który od 4 lat zaprzestał wojny o pro-wincye belgijskie, podpłynął pod Ecluse 5 lipca 1345 r.; natychmiast przedstawiły mu się deputacye miast. Mieszkańcy Brügge niedawno byli ponowili przysięgę wierności dla króla angielskiego, ale gan-dawczycy, będący pod wpływem własnych zawiści i przekupieni złotem hrabiego Flandryi, nie chcieli ratyfikować dawnych traktatów. Król przyjął deputowanych na okręcie, nie chcąc wylądowywać, i zakomunikował swoje warunki. Deputowani odjechali, aby, wedle zwyczajów ówczesnych, naradzić się ze swymi mocodawcami; jeden A. został tylko przy królu. Nie wiadomo napewno, jakie były warunki i pretensye Edwarda, a jakie czynił ofiary A., bo negocyacye prowadzone były potajemnie i nie wydały żadnych następstw pozytywnych. Jednakże nienawiść partyi Leliardów i zazdrość starszego tkaczy, który po upadku gremplarzy stał się wszechpotężnym, poczęły na nowo nurtować opinię publiczną przeciwko A-owi. Kiedy w niedzielę d. 17 lipca 1345 r. powrócił do Gandawy z kilkoma stronnikami, przywołany przez przedstawicieli miasta, przyjęto go okrzykami wzgardy i gniewu. Wieczorem obiegły dom jego na Kalanderbergu tłumy rozjuszonych i krwi chciwych tkaczy, ze swym starszym na czele, domagając się z dzikim wrzaskiem, aby oddał skradziony Flandryi skarb i nie tykał tronu.

A. zrozumiał, że wybiła ostatnia jego godzina. Zabarykadował się w swoim starym domu z wiernymi przyjaciółmi i służbą i spróbował przemówić przez okno do tłumów; wściekły motłoch zagłuszył wyciem mówcę i wtargnął do jego domu, wydając okrzyki śmierci. A. usiłował uciec przez stajnię i małą uliczkę Paddenhoec do sąsiedniego kościoła Franciszkanów, gdzie się spodziewał znaleźć schronienie u stóp ołtarza, ale dopadł go tam tłum i zamordował. Podobno sam Gerard Denys rozpłatał mu głowę toporem. Wraz z zamordowanym padło kilkunastu jego stronników, pomiędzy którymi znajdował się jeden z komendantów miasta. Trup A-a rzucono psom na pastwę, dom jego zburzono, majątek skonfiskowano, a żona, dzieci, przyjaciele i stronnicy skazani zostali na wygnanie. Dnia 13-go września 1863 roku Gandawa, chcąc oddać solenną cześć wielkiemu swojemu mężowi i uświęcić zdania kilkudziesięciu historyków, domagających się od wieku przeszłego jego rehabilitacyi, wystawiła mu na słynnym „Targu Piątkowym“ kolosalny pomnik, którego inauguracyi dokonał król belgijski podczas odbywającego się kongresu nauk socyalnych.

Artevelde Filip van lub d’ (* w Gandawie 18 lipca 1340 r.—f 27 listopada 1382 r. w bitwie pod

Roosebeke); najmłodszy syn poprzedniego i Katarzyny de Coster de Saint-Baron; trzymany był do chrztu przez króla i królową Anglii i ta ostatnia nadała mu swoje imię. Po tragicznej śmierci ojca, wygnany z matką i rodzeństwem z kraju, przebywał w Londynie, karmiąc się w chłopięcych latach żałością i tęsknotą po straconej ojczyźnie. W r. 1360, po zawartym traktacie w Bretigny, powrócił do Flandryi wraz ze starszymi braćmi, którzy po śmierci matki byli jego opiekunami. Był jeszcze wówczas małoletnim. Doszedłszy do pełnoletności w r. 1364, ożenił się z dziewczyną pochodzenia mieszczańskiego, Jolandą van den Broucke, i jął się spokojnej pracy około swojego majątku i uprawy pól; oddawał się podobno także praktykom religijnym 1 o 11 a r d ó w angielskich. Z tego życia czysto mieszczańskiego wyrwała go, pomimo woli i chęci, wojna domowa i zmusiła do odegrania roli, godnej sławnego ojca. Wojnę wywołał hrabia Ludwik de Male wybrykami swojemi i szaloną rozrzutnością, i ta‘toczyła się ze zbuntowanymi flamandczykami już od lat trzech z rożnem szczęściem. Hrabia Flandryi, idąc wślad za zgubną polityką ojca, Ludwika de Nevers, popychał do bratobójczej walki wielkie miasta własnej ojczyzny, nadając im przeróżne przywileje, które wytwarzały wzajemne zawiści; między innemi pozwolił odwrócić koryto rzeki Lys, które dawało Gandawie wielkie korzyści handlowe. Taki był początek wojny. Starszy przewoźników gandawskich, Jan Yoens, przezwany przez Froissart’a Janem Lwem, powołał do broni całą gminę; po jego śmierci (został podobno otruty) walkę prowadził dalej towarzysz jego, Piotr Vanden Bossche (Pierre du Bois). Obaj pamiętali, że za czasów Jakóba Artevelde’a zajmowali naczelne miejsce. Kiedy hrabia zgniótł już prawie całą Flan-dryę, Gandawa jedna opierała się jeszcze, ale trawiły ją choroby i głód; między stronnictwami przyszło do rozdwojenia i większość chciała się już poddać nie-lndzkim warunkom hrabiego, gdy na zebraniu publicz-nem, na targu, w obec całego ludu, stojącego pod bronią, podniósł głos Vanden Bossche, przypominając te czasy, kiedy to rządził Flandryą wśród spokoju i pomyślności mądry mąż. „Ach! gdyby on żył?“ zawołał lud. „Zostawił przecież syna!“ — odrzekł Vanden Bossche. „Niech on nam będzie wodzem! Nie chcern, innego!“—rozległ się jeden okrzyk i lud poniósł tryumfalnie na plac targowy Filipa A-a, tak, jak niósł 40 lat temu jego ojca. Okrzyknięty wodzem jeneralnym Gandawy, A. złożył przysięgę, wybrał z różnych klas społeczeństwa namiestników, zdemaskował i ukarał zdrajców i przedsięwziął natychmiast najenergiczniejsze środki, by przywrócić ład w mieście i wzmocnić siły obrony. Pierwszy jego dekret, który kronikarze nazwali „prawem mądrości,“ nakazywał zawieszenie wszelkich nienawiści prywatnych; nakładał karę śmierci za zabójstwa, a więzienia za bluźnierstwa, gry i bijatyki; wzywał wszystkich mieszczan, bogatych czy ubogich, ua zgromadzenie ogólne gminy i nakazywał nosić, jako znak unii, jeden rękaw biały z napisem „Dopomóż mi Boże!“ Wreszcie ustanawiał składanie rachunków z grosza publicznego w dniu pierwszym każdego mie-' siąca. Jednocześnie komendant Ackerman, zebraw-

szy .oddział jeźdźców, i Coolman, postawiony na czele listopada 1382 r.). A. znalazł śmierć pośród swoich, floty gandawskiej, otrzymali polecenie, aby dostarczyli Znaleziono go pod stosem trupów; opowiadano, że żywności miastu i okręgowi gandawskiemu z Bra- młody król francuski, liczący wówczas zaledwie 12 bantu, Zelandyi i prowincyi Lüttich (Liège). Po zarządzeniu wszystkich tych środków, A. objął sam dowództwo nad armią, oczyścił okolice miasta z nieprzyjaciela i poszedł oblegać zamki sąsiednie, zajęte przez wojska hrabiego. Wszystkie te jednak usiłowania nie przyniosły w rezultacie pożądanego skutku, i wódz jeneralny rozpoczął układy z hrabią, ofiarując nawet poddanie się na łaskę zwycięzcy. Ale ve hrabia żądał ni mniej ni więcej, jak tylko zniesienia zupełnego zbuntowanej dumnej gminy; wymagał, aby wszyscy gandawczycy, od 15 do 60 lat liczący, stawili się przed nim w koszuli i z powrozem na szyi, na znak pokory. Warunki te, odczytane ludowi na placu Targu Piątkowego przez A-a, wywołały okrzyki zgrozy i nienawiści do hrabiego. Mając do wyboru umrzeć pod toporem kata, albo z bronią w ręku, lud wybrał jednogłośnie ostatnią alternatywę. Pozostałych jeszcze w ogłodzonem mieście, zdatnych do boju, 5,000 ludzi wyruszyło pod osłoną nocy ku Brügge, gdzie przebywał hrabia, i rozłożyło się nieopodal w szyku bojowym, po zaroślach Beverhoutsveld.

lat, upojony zapachem krwi, zdeptał umierającego bohatera nogami i kazał go powiesić na drzewie, które po dziś dzień nosi nazwę „drzewa jęków“ (Schreiboom). — Źródło główne: Froissart; Komisya królewska Historyi głasza w swoim Bulletin w r. 1884 „Cartulaire des Artevelde;“ życiorysy A-a pisali Mikę (1841), de Winter (1845), Kervynde Lettenho-(1847 i 1863, wyd. 2), De Potter i Unylsteke (1869).—Napoleon de Panw w Gr. Enc. fr.Lamiraulfa.

Artezyjskie studnie. Woda, pod powierzchnią ziemi się znajdująca, a utrzymywana na pewnej głębokości warstwami nieprzepuszczalnemi, względnie do układu tych warstw i nachylenia onych do poziomu w danej miejscowości, już to w postaci źródeł wydobywa się na zewnątrz, już też pozostaje ukrytą, tworząc pod powierzchnią ziemi większe lub mniejsze zbiorowiska, a także strumienie i rzeki, o względnie różnym spadku. Jeżeli za pomocą wiercenia otworu studziennego dojdziemy do pierwszego nieprzepuszczalnego pokładu, natrafić możemy na mniej lub więcej obfitą ilość wody zaskórnej (ob.). Prowadząc wiercenie głębiej, po-za warstwą nieprzepuszczalną napotkać możemy wodę, która albo utrzymywać się będzie w mało zmiennym poziomie, lub też gwałtownie podnosić się do góry, a często wytryskiwać ponad powierzchnię ziemi. Ten ostatni wypadek bywa, gdy nachylenie pokładów nieprzepuszczalnych, sprowadzających wodę, jest pod kątem ostrym do wierconego otworu,

W dniu 3 maja 1382 r. armia hrabiego, licząca 40,000 ludu, rzuciła się z wielkim impetem i groźbą na tę garstkę zgłodniałych bohaterów, słabszych liczebnie ośm razy, i poniosła haniebną klęskę. Miasto Brügge zostało zdobyte i oddane na rabunek,

• a hrabia ledwo uszedł z życiem, przebrany za służącego. Dostawszy się do króla francuz kiego, swojego kuzyna i suzerena, hrabia poty pracował, póki nie wymógł nowej wyprawy feudalnej na demokracyę flamandzką. A., zawładnąwszy całym krajem z wyjątkiem Audenarde, okrzyknięty „Rewa r d e m“

ÿ}.

■c

Sä

.s

"'Ą

Fig. 20. Studnia artezyjska.

a) warstwa przepuszczalna; boi warstwa nieprzepuszczalna.

woda zaś, dążąc do stanu równowagi, podnosi się w otworze do poziomu, z którego wypływ ma miejsce. Z tego określenia wypada, iż dla otrzymania wody, wydobywającej się na zewnątrz powierzchni ziemi, niema koniecznej potrzeby wiercenia otworu studziennego aż do głębokości tej nieprzepuszczalnej warstwy, po której woda przepływa, często bowiem warstwy, ponad nią leżące, jakkolwiek przepuszczalne, dostatecznie są wodą przesycone; niezbędnym jednak jest warunek, aby przebitą została skorupa, t. j. pokład, rozgraniczający wody zaskórne od wód, pod nieprzepuszczalnemi warstwami się znajdujących. Studnie, działające w tych warunkach, otrzymały specyalną nazwę A-ch s-n, od miejscowości Artezyi

Flandryi i zbawcą ojczyzny, ujrzał się nagle w wiel-kiem niebezpieczeństwie, gdy wkroczyło wojsko francuskie, prowadzone przez stryjów młodego króla, Karola VI. Uciekając się do polityki ojca i licząc na stosunki, jakie był zawiązał w Anglii, A. wyprawił poselstwo do Londynu. Ale tam także, młodziutki król, Ryszard II, był na łasce samolubnych i chciwych stryjów: więc pomoc przyszła za późno. Tymczasem jeden ze stryjów króla fran uzkiego, trzeci spadkobierca hrabiego Flandryi, Filip Śmiały, książę burgundzki, popychał gorączkowo Francyę do wojny, która, zapewniając mu spadek, miała jednocześnie zgnieść bunt gmin francuzldch. 80-cio tysięczna armia francuska przekroczyła rzekę Lys i posunęła się ku Brügge, którego mieszkańcy poczynali już upadać na duchu. A., oblegający od kilku miesięcy Audenarde, zebrał pośpiesznie, pod rozkazami Ackermana i Vanden Bossclia, 25,000 ludzi i, stając sam na czele milicyi gandawskiej, ruszył na spotkanie. Między Ypres a Brügge pod West Roosebeke, jak niegdyś pod Cassel, flamandowie rzucili się ze wzgórz na francuzów. Napad był tak gwałtowny, że w pierwszej chwili wojsko francuzkie się cofnęło.

Widząc to, król kazał rozwinąć oriflammę, jakby przeciwko niewiernym: na ten widok, nieopisana panika owładnęła flamandczykami, a zwłaszcza gminą Brügge, i całe wojsko A-a rozsypało się bezładnie po dolinach i bagnach, gdzie je wymordowano (27

Artezyjskie studnie*

00

(Artois), prowincyi północnej Francyi, w której od najdawniejszych czasów w Europie zaprowadzone zostały. Najdawniejsza studnia artezyjska w Europie świdrowaną była w klasztorze Kartuzów w Lilliers (dep. Pas de Calais, dawna Artezya) i odnosi się do roku 1126. W innych jednak częściach świata wiercenie studzien tego rodzaju wcześniej już było znane. Olimpiodorus z Teb w Egipcie, opisując historyę powszechną swego czasu (407 —425 r.), wspomina o A-ch s-ch, tam budowanych, a posiadających od 200 do 500 łokci głębokości. Wielkie oazy południowo-wschodniej części Sahary przepełnione są studniami tego rodzaju, a jakkolwiek większa ich ilość wskutek zamulenia jest nieczynną, roboty jednak wiertnicze, w ostatnich czasach dokonane, przekonały, iż były to studnie artezyjskie. Również w Chinach A-e studnie oddawna są znane, a w miejscowości U-Thun-Kino, na przestrzeni 100 kil. kw., spotykamy nawierconych otworów do tysiąca, głębokich od 600 — 900 m., średnicy od 13 — 15 cm. Sposób wykonania pozwala wnioskować, iż nad wykończeniem tych studzien pracowały pokolenia, względnie zaś, iż świadomość otrzymywania wody za pomocą A-ch s-n w Chinach do bardzo odległych odnieść należy czasów. W Europie pierwszy krytyczny pogląd o studniach artezyjskich podał Bernard Palissy, garncarz i paleontolog w r. 1580, w rozprawie „O naturze wód i źródeł naturalnych i sztucznych“, zaś w sto lat później rozpowszechnił wiadomość o studniach tego rodzaju astronom, Dominik Cassini, który, przed powołaniem do Francyi, zajmował się wierceniem studni w Urbino; większe jednak zainteresowanie tym przedmiotem rozbudziło się około 1700 r., kiedy Bernard de Belidor w dziele „Architecture hi-draulique“ (Paryż, 1737 r.), podał szczegółowy opis i sposób budowania A-ch s-n. W r. 1816 Towarzystwo paryskie ogłosiło konkurs, 3,000 fr. nagrody zapewniający, za najlepszą pracę, przedstawioną na zadanie o poszukiwaniach i sposobie świdrowania A-ch s-n. Nagrodę otrzymał inżynier górniczy, Garnier, wkrótce zaś potem przeprowadzone w tym kierunku badania geologiczne Héricart’a de Thury, przyczyniły się znacznie do rozwiązania kwestyi świdro-waniaA-ch s-n, a coraz dalej posuwane udoskonalenia weFrancyi, Niemczech i Ameryce, równie jak i Algierze, umożebniły nietylko rozpowszechnienie umiejętnego poszukiwania tego rodzaju sztucznych źródeł, ale i spożytkowanie otrzymanej wody dla celów rolniczych i przemysłowych. Liczne, egzystujące dziś A-e s-e, nie pozwalają na wyliczenie onych. Ograniczyć się też wypada do zasługujących na uwzględnienie z powodu ich głębokości, jak również otrzymanych rezultatów wydajności. Ze znanych A-ch s-n najgłębszą jest świdrowana w St.-Louis, w Stanach Zjednoczonych. Miasto posiadało już w r. 1854 bardzo głęboką studnię artezyjską, ponieważ jednak woda jej zawierała znaczną ilość siarki, a z tego powodu niezdatną była do picia, przedsięwzięto w roku 1865 nowe świdrowanie. Doprowadzono je do głębokości 1,170 metr., dochodząc do pokładu granitowego, pomimo jednak tak znacznej głębokości, oczekiwanej wody z tej studni nie otrzymano zupełnie. Również głębokie, lecz z pomyślniejszym

Encrklopedya Powszechna Ilustrowana. T. V.

skutkiem wiercone były A-kie s-e. Szpernenberska około Berlina (1,033 m.), na wyspie Małgorzaty około Budapesztu (970 m.), dająca dziennie 1.8 miliona litrów gorącej wody, i Kolumbska w Stanie Ohio (837 m.). W Aibarsku, w Krymie, świdrowano studnię do głębokości 796 m., lecz wody nie otrzymano; takież rezultaty dało świdrowanie studni w Charkowie, które doprowadzono do 644 m. W Mondorff pod Luksemburgiem, na głębokości 730 metrów osiągnięto cel pożądany, nietylko co do ilości, ale i jakości wody. Do tejże głębokości wiercona studnia w Neusaltzwerk pod Minden wydaje 1,460 litrów wody słonej na minutę, studnia zaś w Louis-ville, w Kentucky, z głębokości 636. metrów wyrzuca słup wody siarczanej, bijący do wysokości 52 metrów. W Grenelle pod Paryżem, w domu Inwalidów, pp. Mulot i Degoussée rozpoczęli świdrowanie studni w r. 1833 i po siedmioletniej pracy, doprowadziwszy rury do głębokości 548 m., otrzymali strumień wody 27.7° C., dostarczający dziennie 3V2 miliona litrów. W Pregny, około Genewy, pożądane rezultaty okazały się już na głębokości 220 m. Pod względem ilości dostarczanej wody, zasługują na uwagę A-ie s-e: w Rauk na Węgrzech, wytryskują-ca do 19.2 metr. wysokości i wydająca dziennie 5.2 miliona litrów wody, spożytkowywanych dla celów kąpielowych; studnia w Sidi Arnram, w Algie-ryi, wyrzucająca 4,020 litrów na minutę, czyli przeszło 4 metry sześć.; studnia w Passy, wydzielająca 5’/₂ metr. sześć, na minutę. Ze względu na temperaturę wody, oraz gazy z wodą się wydobywające, wymienić należy studnię w Harkani na Węgrzech, posiadającą temperaturę 51° C., studnię w Einhausen, wydzielającą kwas węglowy, i w Gottesgabe węglowodorowy. Okolice Petersburga, otoczone wyniosłościami Carskosielskiemi i Porgołowskiemi, przedstawiały miejsce odpowiednie do poszukiwań A-ch s-n. Świdrowanie, dokonane w mieście, w gmachu, gdzie wyrabiają się papiery państwowe, wykazało, iż pokłady wodne znajdują się na głębokościach 26.8, 118 i 157 m. Woda, z tej ostatniej głębokości otrzymana, wytryskiwała początkowo fontanną, posiadając temperaturę 11.2° C., obecnie podnosi się zaledwie parę cali po nad poziom, a będąc uiezdatną do picia, z powodu zbyt wielkiej zawartości części mineralnych, używa się wyłącznie do celów fabrycznych. Pierwsza ta próba zachęciła do dalszych poszukiwań i obecnie miasto posiada do 10 studzien artezyjskich, spożytkowywanych przeważnie do potrzeb przemysłowych. Około Rewia, prawie nad brzegiem morza, już na głębokości 90 m., otrzymano obfity strumień wody słodkiej. W Warszawie czyniono również próby w tym kierunku. Były minister skarbu, Lubecki, polecił wiercenie A-ej s-ni na Solcu, celem możności zasilania wodą kotłów maszyn parowych. Roboty zaczęto w r. 1830 i doprowadzono do głębokości 471 stóp warsz., z których 356 stóp zaopatrzono rurami. Woda wytrysnęła już z głębokości 64 stóp, następnie jednak rury zaniosły się piaskiem i wyciek wody się powstrzymał. Okoliczności nie pozwoliły na dokończenie rozpoczętego dzieła, które obecnie pozostaje w zaniedbaniu. W r. 1859, pod rogatkami powązkoWskiemi, przy

li

E. li.

kopaniu nowej studni w posesyi Temlera, z głębokości 22 łokci nagle wytrysnęła woda, zapełniając otwór studzienny aż po brzegi, co również wskazywać może na istniejącą w tej miejscowości żyłę wodną. Z pewnemi przerwami, od lat kilkunastu, odbywają się świdrowania na ulicy Chłodnej, około kościoła Karola Boromeusza, dotąd jednak rezultatów nie otrzymano. W niektórych studniach artezyjskich, jak to się zdarzyło w Bochum w Westfalii (43 m.), w Elbeuf niedaleko Rouen, we Francyi (107 m.), przy wytrysku wody wypłynęły również i ryby, co wskazywałoby na łączność żyły wodnej, z większem zbiorowiskiem wód słodkich. Przy wierceniu studni artezyjskich natrafić możemy na rezultat wprost przeciwny oczekiwaniu, a mianowicie, że otwór świdrowy, zamiast dostarczać wody, pochłaniać ją będzie, co się przytrafia wtedy, gdy. świdrowanie kończy się w słoju przepuszczalnym, lecz suchym. Tego rodzaju świdrowane otwory są bardzo pospolite w Chinach i stanowią odrębny rodzaj kanalizacyi miejscowej. Znane są również i we Francyi. W S.-Denis urządzono studnię artezyjską bardzo pomysłową, korzystając z różnych pokładów, jakie przy świdrowaniu napotykano. O.wór świdrowy zaopatrzony jest w trzy rury współśrodkowe. Rura środkowa wyrzuca wodę zdatną do picia, przestrzeń pomiędzy środkową rurą a ścianą rury, po niej następującej, wydziela wodę mniej czystą, zdatną jednak do mycia, pierścień zaś, rurą zewnętrzną ograniczony, pochłania wodę zużytkowaną, jak również wodę zbyteczną, z dwóch pierwszych otworów wydzielaną. Obok głównego celu, dla którego A-ie s-e są wiercone, a którym jest dostarczenie danej miejscowości znacznej ilości wody, zdatnej do picia lub do potrzeb gospodarskich, zdarzają się wyniki nieoczekiwane lub na razie niepożądane, które jednak zastosowane być mogą do celów leczniczych, i w bardzo rzadkich wypadkach mozolna, kosztowna i -długotrwała praca wiercenia albo żadnych nie daje rezultatów, lub nie opłaca wyłożonego kapitału. Gruntowna znajomość geologicznych warunków miejscowości niezbędnie jest potrzebną przy poszukiwaniach miejsca dla wiercenia A-ch s-n. Ostatnie dwudziestolecie znamionuje usilna praca pod względem poszukiwań A-ch s-n; bywają one wiercone dla celów fabrycznych, przemysłowych, irrygacyi pól, zasilania miejscowości zaludnionych zdrową i czystą wodą, a pomyślne rezultaty dla wielu okolic są prawdziwem dobrodziejstwem. Od kilku lat działające A-ie s-ie w Riverside, w Kalifornii, zupełnie zmieniły widok okolicy. U stóp gór San Bernardino i Gray Back w Sierra Nevada, na przestrzeni siedmiu akrów wywiercono 14 studzien, których wydajność, bez względu, że są wiercone tylko do 40 metrów, jest tak znaczną, iż, służąc dla celów irryga-cyjnych obszernych plantacyj pomarańcz, zasilają jeszcze wodą miasto o 16 kilometrów odległe, a o 53 metry niżej położone. Z niektórych studzien w Riverside woda wytryskująca tworzy rodzaj klosza wodnego, pod którym przejść można swobodnie około otworu studni. Woda ze wszystkich studzien zbieraną jest w baseny i następnie rozprowadzaną dla celów irrygacyjnych. Udoskonalone obecnie sposoby

wiercenia A-ch s-n zasadzają się na użyciu t. zw „świdrów wiertniczych“ (ob,) i specyalnych przyrządów, służących do ustawiania świdra pionowo, nadstawiania onego przy stopniowem zagłębianiu, wyciągania w razie potrzeby i nadawania odpowiedniego ruchu. Znaczna głębokość, do jakiej wiercone bywają A-ie s-e, i rozmaitość gruntów, na drodze wiertniczej napotykanych, daje pojęcie, iż instalacya techniczna musi być odpowiednio warunkom miejscowym projektowana i zastosowywana. Szczegółowy opis używanych dotąd narzędzi do tego rodzaju pracy pomieszczony będzie we właściwem miejscu, w art. „Przyrządy wiertnicze“ (ob.), sposób zaś użycia znajdzie wyjaśnienie przy opisie „Studni“ (ob.), jak również otworów świdrowych, w celu badania gruntu dokonywanych. Otwór świdrowy i pozostała po wyjęciu świdra cylindryczna jama, dla zapobieżenia zasypywaniu i zamuleniu, a często i dla przerwania dopływu wód gruntowych lub niepoży-tecznych, muszą być odpowiednio zabezpieczone. Zabezpieczenie to odbywa się za pomocą rur żelaznych, nadstawianych jedna nad drugą, w miarę zagłębiania się świdra. Średnica ,rur zależną jest od projektowanego otworu A-ej s-ni, prawie jednak zawsze, dla uniknięcia zbyt wielkiego tarcia w znacznych głębokościach, średnica rur stopniowo się zmniejsza. Ponieważ niepodobna określić z góry, do jakiej głębokości wiercić będzie potrzeba, użycie rur większej średnicy zwykle jest pożądane, jakkolwiek bowiem koszta preliminowane są znaczniejsze, unika się jednak mozolnej i kosztownej pracy wyciągania i zamiany rur. Po osiągnięciu pożądanego rezultatu, wylot czyli otwór A-ej s-ni obmurowywa się w rodzaju zwykłej studzienki. Przy wierceniu A-ej s-ni bardzo często się zdarza, iż na drodze świdrowego otworu napotyka się kilka żył wodonośnych, niezbyt obfitych, ale pożądanych. W tych wypadkach następuje zwykle połączenie strumieni. Przy wierceniu A-ej s-ni w Dieppe do głębokości 333 metrów, natrafiono na 7 żył wodonośnych, które, razem połączone, wydały ilość wody, potrzebną dla danego celu.—Ob. Spetzler; „Anleitung zur Anlage artesischer Brunnen“ (Lubeck, 1832); Héricart de Thury: „Geologische und physicalische Betrachtungen über das Entstehen v. Springquellen durch gebohrte Brunnen“ (Coblentz, 1833); Paulucci: „Das technische Verfahren bei Bohrung art. Brunnen“ (Wiedeń, 1838); Behr: „Erdbohrkunde“ (Praga, 1858); Hagen: „Handbuch der Wasserbaukunst“ (Berlin, 1870).

Arth, v. Art, miasteczko szwajcarskie na po-łudniowem wybrzeżu jeziora Zug, stacya drogi żelaznej gotardzkiej i punkt wyjścia dla drogi wiodącej na wierzchołek Rigi; fabryki wyrobów jedwabnych; 3.100 m-ców. W pobliżu góra Rossberg, która skutkiem obsunięcia swego zbocza południowego zasypała sąsiednią osadę Goldau 2 września 1806 r.

Arthand Józef (* 1813 r.). Studya odbywał w Paryżu i zostawszy doktorem med. (1835), poświęcił się chorobom umysłowym; r. 1842 wszedł, jako adjunkt, do szpitala obłąkanych w Lyonie, po kilku latach zajął w nim stanowisko lekarza naczelnego, a następnie został dyrektorem domu obłąkanych w Bron pod Lyonem: r. 1877 powołano go

tamże 17 marca 1883 r.

h. Pol

Dr. F. J,

Dr. F. J.

Dr. F.J.

F—n

F—n.

na katedrę kliniki psychiatrycznej w Lyonie; zmarł

Dr. J. P.

Arthmann, lutnik z Wechmar (pod miastem Gotha) z końca XVIII wieku; skrzypce jego roboty były w swoim czasie cenione narówni z kremoń-skiemi.

Arthois. ob. Artois.

Arthralgia, lub Arthroneuralgia, ból stawowy, nerwoból stawowy, hysteryczue cierpienie stawów. Pod tą ostatnią nazwą chirurg angielski, Bro-die, w r. 1822 opisał cierpienie stawów, pojawiające się przeważnie w* stawie biodrowym i kolanowym, łudzące stan zapalny, wistocie jednak nic mające nic wspólnego z cierpieniem organieznem i będące tylko częściowym objawem hysteryi. Według Brodie, ⁴/s cierpień stawowych u kobiet z wyższego towarzystwa należy do tej kategoryi. W następstwie jednak zaczęto opisywać cierpienia nerwowe stawów bez dotykalnych zmian organicznych, nietylko na tle hysterycznem, ale u osób zupełnie wolnych od tej choroby, a nawet i u mężczyzn. W większości przypadków cierpienie to pojawia się u dziewcząt i młodych kobiet. Jako przyczynę jego przedewszystkiem zanotować należy ogólną nerwowość, dziedziczną lub nabytą, połączoną dość często z brakiem krwi, bladaczką i zaburzeniami w miesiączkowaniu, dalej hysteryą. U podobnego rodzaju osobników cierpienie nerwowe stawu rozwija się często już wówczas, gdy dana osoba widzi chorego z jakąś ciężką chorobą stawową. Zwraca ona wówczas uwagę na swoje stawy i wynajduje w nich cierpienie. Wskutek tego, chorobę, o której mowa, nazywają również neuro-mimesis v. mimiery. Dalej — cierpienia nerwowe stawów powstają przy zaburzeniach w organach moczo-płciowych i organach trawienia, wreszcie i wskutek przyczyn mechanicznych (stłuczenie, wykręcenie stawu i t. d.). Stosunkowo często pojawia się ono u onanistów. Nerwoból stawowy charakteryzuje się przedewszystkiem bólem w stawie, rozpromieniającym się często ku górze i ku dołowi. Bóle bywają niekiedy bardzo silne, szczególniej przy ruchach, zazwyczaj jednak spać nie przeszkadzają. Przy lekkim dotyku ból się wzmaga, często za to ustaje przy silnym ucisku. Oprócz tego pojawiają się mrowienia, wreszcie uczucie odrętwienia, zimna lub gorąca. Niekiedy występują objawy na-czynio-ruchowe, zaczerwienienie i podwyższenie ciepłoty. W wyższym stopniu cierpienia występują drgawki, osłabienie i zanik kończyny. W rozpoznawaniu choroby należy być oględnym, gdyż i w pierwszych okresach cierpień organicznych możemy, oprócz bólu, innych wybitnych zmian nie znaleźć. Rokowanie względnie dobre—czasem choroba sama przez się nagle ustępuje. Leczenie winno być przede-wszystkiem skierowane przeciw przyczynie. Miejscowo stosujemy zimne natryski, przyżegania, elektryczność, masaż.

Arthroktomia, operacya, polegająca na usunięciu wszystkich części miękkich stawu, chorobowo zwyrodnionych, wraz z odcięciem lub odpiłowaniem, na mniejszej lub większej rozciągłości powierzchni, kości stawowych, pokrytych chrząstką. Operacya ta bywa stosowaną przedewszystkiem przy gruźli-

czem cierpieniu stawów. Zabezpiecza ona choremu pozostawienie i używalność kończyny, przy bardzo nieznacznem skróceniu i zniekształceniu. Stosować ją zaczęto dopiero przy wTyższem udoskonaleniu przeciwgnilnego leczenia ran.

Arthritis, ob. A r t r y t y z m.

Arthritolit, albo A r t r o 1 i t, (grec, arthros i litos— kamień), zwapniałe, niby skamieniałe, ciałka stawowe, spotykane w stawach u osób cierpiących na długotrwały gościec czyli reumatyzm stawowy, zwany gośćcem zniepodabiającym, szpecącym (Arthritis déformons).

Arthrocace, jedna z nazw, któremi oznaczano dawniej gruźlicze cierpienie stawów. Do nazw tych należą: tumor albus (guz biały), fungos articuli (grzyb stawowy), artliritis fungosa (zapalenie stawu grzybo-wate), artliritis scrophulosa (zołzowe zapalenie stawu), caries articuli (próchnienie stawu) i t. d. Nazwę arthrocace szczególniej stosowano do tego okresu choroby, w którym staw uległ już zupełnej de-strukcyi. Zależnie od tego, który staw uległ cierpieniu, używano nazw szczegółowych: spondylartliro-cace (zapalenie stawów kręgowych), coxarthrocace (zapalenie stawu biodrowego), gonarthrocace (zapalenie stawu kolanowego), heirarthrocace (zapalenie stawu napięstkowego) i t. d. Dzisiaj zamiast wszystkich tych nazw używamy jednej: artliritis tuberculosa (gruźlicze zapalenie stawu).

Arthrodesis (od artron i déo wiążę), zwane też inaczej arthrokleisis (zamknięcie stawu). Tą nazwą oznaczają w chirurgii operacyę, wprowadzoną po raz pierwszy przez Alberta, i rozumieją przez nią w ścisłem znaczeniu sztuczne opustoszenie stawu oraz wywołanie sztucznego zesztywnienia. Stosują ją przedewszystkiem przy cierpieniach pochodzenia nerwowego, np. przy tak zwanem esencyalnem porażeniu dziecięcem, ale także przy „stawie ruchomym“, powstałym z innych przyczyn, np. po wypi-łowaniach. Wykonanie tego rękoczynu polega na usunięciu cieńkiej warstwy końców stawowych i sprowadzeniu późniejszego kostozrostu. Arthrogastra,. ob. Pająki.

Arthrogryposis (od artron staw i grypos—krzywy). Skrzywienie, skurczenie stawu. Nazwa ta stosuje się wszakże nie do wszelakiego skrzywienia stawu, lecz przeciwnie miano to nadajemy chorobie osobliwej, bardzo do tężyczki (tetania) zbliżonej, zjawiającej się w niemowlęctwie, niekiedy ostro z gorączką, a polegającej na trwałych tonicznycli skurczach, zginających i wyprostnych w mięśniach i stawach pojedyńczych kończyn, lub wszystkich czterech razem.

Arthrologia, nauka o stawach, jako część anatomii opisowej.

Arthropatia, cierpienie stawu. Nazwa ogólna dla wszystkich cierpień stawowych.

Arthrophycus Hall (paleont). Rodzaj morszczyny, czyli wodorostu morskiego kopalnego, z rodziny Arthrophyceae, o plechach bardzo długich, zwykle podłużno-rowkowanych,zakończonych niekiedy u szczytu gęstym, skupionym pękiem gałązek, bądź tępo zaostrzonych, bądź kolbiasto zgrubiałych (przyrząuy owocowe?). Typowa forma rodzaju tego: A. Harlani

budową nóg parzystych na średniej i tylnej części tułowia, stanowi niejako przejście do trylobitów.K J-Arthropoda, Ob. Stawonogie.

Hall. Harlania Hallü Göpp. (fig. 21) występuje często bardzo licznie na płytach piaskowca Medyny (sylur górny) w Ameryce północnej, w ten sposób, że każda z licznych cienkich płyt jego, na sobi leżących, przedstawia mnóstwo gromadnie zebranych odcisków, co dowodzić się zdaje, że piaskowiec ten wytworzył się na wybrzeżu morskiem, na

f>>/

K. J.

Arthropoda (paleont.). Charakterystyka zwierząt stawonogich (Arthropoda) należy do zoologii. Tu zaznaczymy tylko, że jestestwa, należące do wszystkich czterech gromad, zworze to składających, a mianowicie: owady (Inseda), skorupiaki (Crutsacea), pająki (Arachnoidea) i wije (Myriapoda), żyły we wszystkich okresach geologicznych, począwszy od paleo-zoicznego, aż do chwil obecnych.

¹

EłipjKa w języku russkim nie znaczy tylko „giełda,“ lei z jest 10 zarazem nazwa stacyi dorożek, wozów przewozowych i transportowych, również jak robotników, najmujących się do przenoszenia pakunków i towarów — Bupate-naa więc A. ma pośrednio tylko stosunek z giełdą produktową i towarową.

Ł:

& W&.r

In

J. A.

Artłirostraca, Ob. Raki czyli Skorupiaki. Arthrotaxis Don. Rodzaj należący do rodziny roślin Szyszkowych, plemienia Jodłowych (Cowiferae-Abietineae). charakteryzujący się baziami męskiemi samotnemi, wielokwiatowemi, nieściśnionemi, łuskami pręcikowemi długo paznogciowemi, pylnikami dwukomórkowemi i dwuklapowemi, kwiatami żeń-skiemi utworzonemi z trzech zalążków wstecznych. Szyszki złożone z łusk bardzo licznych, na końcu zaostrzonych, przy nasadzie zgrubiałych. Nasion na łuskać h po 2 lub 3, spłaszczonych, opatrzonych skrzydłem na każdym z ich boków. Znane są trzy gatunki Arthrotaxis, żyjące na Vau Diemenie. Są to małe krzewy wiecznie zielone, pokroju widłaków, o liściach dachówkowatych i o kwiatostanach wierzchołkowych, bezszypułkowych. Endlicher rodzaj ten poczytywał za sekcyę rodzaju Cunninghamia R. Br.

Mnij

aj

Fig. 21. Arthrophycus Ilarlani..

Arthur A r c h i b a 1 d, filozof i teolog szkocki (*1744 w Abbot’s Inch, w hrabstwie Renfrew — f 1797 w Glazgowie). Studya uniwersyteckie odbywał w Glaz-gowie, gdzie słuchał z upodobaniem wykładów Th. Reid’a, który też później (1780) wybrał go na swego następcę na katedrze nauk moralnych. W r. 1767, A. poświęcił się stanowi duchownemu, i wkrótce też został pastorem kościoła presbiteryanów w Paislay. Powołany następnie na pastora do Glazgowa, otrzy-,    _    mał przytem posadę biblotekarza uniwersyteckiego,

ktorem każdy przypływ oceanu nowe masy wodo Na tern ostatniem stanowisku opracował on cenny rostu tego wyrzucał na brzegi, jak to i obecnie się katalog biblioteki uniwersyteckiej, wydany w Glaz-dzieje. Drugi gatunek: A. siluriens Sch., o cieńszych gowie 1791 r., kosztem uniwersytetu, w 2 tomach i krótszych stawach, znaleziono w najniższych sy- in folio: „Catalogus impressorum librorum in biblio-lurskich pokładach w Sardynii, gdzie w zielonawyn; theca universitatis Glasguensis, secundum litterarum łupku mikowym tak samo jest nagromadzony, jak ordinem dispositus“. Po śmierci Reid’a (1796) A. gatunek poprzedni w piaskowcu Medyny.    K J-    mianowany został profesorem nauk moralnych, w pół

. Arthropitys Göpp. (paleont). Nazwę tę nadano roku jednak po objęciu katedry, umarł. A. pozostawił pniom drzewnym kopalnym, znajdowanym w po- rozprawy treści teologicznej i literackiej, które wraz kładach pierwszorzędowych, od dewońskich do perm- z życiorysem jego wydał W. Richardson: „Discourses skich. Miejsce ich w systematyce botanicznej wsze- on theological and literary subjects, by the late Rev. lako wtedy dopiero ustalonem będzie, kiedy się A. Arthur“ (Glazgów, 1803). znajdą należne do nich organa rozrodcze. Budowę Arthur Chester (* 5 listop. 1830 — f 18 listop. swoją stoją one niewątpliwie bliżej roślin nagona- 1886 r.), prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki siennych, Gymnospermae, niż innej jakiejś grupy, północnej, pochodził z rodziny wychodźców irlandz-i dlatego Brongnart i Göppert zaliczają je do kich; r. 1848 ukończył Union College w starfie New-nich, Renault zaś do rodziny gniotowatych (Gneta- York; r. 1853 rozpoczął praktykę obrończą w m. ceae). Najpospolitszy gatunek A. bistnata Göpp. zna- New-Yorku; od r. 1856 poświęca się polityce w sze-ny jest z niższego ogniwa (Rothliegendes) formacyi regach stronnictwa republikańskiego. Podczas woj-dyasowej czyli permskiej w Chemnitz. Inni paleon- ny secesyjnej oddał znaczne usługi na stanowisku tologowie wiele jeszcze opisują gatunków.    K- J-    generalnego kwatermistrza stanu New-York. W maju

Arthropleura J ord. (paleont.). Rodzaj skoru- 1868 r. przyczynił się do wyboru Ulyssesa Granta piaka z rzędu równonogich (Isopoda), znaleziony na prezydenta Stanów, za co był nagrodzony 11871) w formacyi węglowej niemieckiej i angielskiej, który urzędem dyrektora głównej komory celnej w New-znacznemi wymiarami swemi, jak niemmej jednakową Yorku. Po zwycięstwie demokratów w osobie Hayesa,

lant: „Bücherkunde“, 398).

Articulus, w wiekach średnich w Anglii zwała się tak prośba z zażaleniem na sędziego; w da-wnem prawnictwie A. defensionis—punkt, jaki miał być przywiedziony w celu odparcia skargi, lub uformowanej do pozwanego pretensyi; A. probatorialis— artykuł dowodowy; A. reprobatorialis—artykuł odwo-

F J.

dowy.

cza

F. J.

roz-

roz-

otrzymał dymisyę (w lipcu 1878) i odtąd był zaciętym przeciwnikiem projektowanej przez stronnictwo demokratyczne reformy służby cywilnej, gdzie za rządów Granta rozpanoszyło się niedbalstwo i prze-niewierstwa. Na kongresie w Chicago (czerw. 1880) ogłoszony, obok Garfielda, kandydatem respublikań-skim na vice-prezydenta, otrzymał A. przy wyborach 2 listop. 1880 r. około 4y₂ miliona głosów, bijąc kandydata demokratycznego, Englisha, drobną większością 900 głosów. Gdy Garfield w lipcu roku następnego padł ofiarą zamachu Guiteau, A. 22 września 1881 r. objął urząd prezydenta, który pełnił do 4 marca 1885 r.    A

Artibonite, największa rzeka na antylskiej wyspie Haiti, bierze początek z jej wewnętrznych wyniosłości na terytoryum rzeczypospolitej S. Domingo, płynie ku zachodowi i ubiegłszy 220 km., wpada na terytoryum rzeczypospolitej Haiti pod Grande Saline do amerykańskiego morza śródziemnego (odnoga i wyspa de la Gonave).    And-

Articella (wyraz włoski zdrobniały słowa: arte, zatem „mała sztuka“), tytuł książki lekarskiej. Po wynalezieniu druku, ogłoszono tym sposobem najprzód psalmy i biblię, a z dzieł świeckich—Pliniusza. Głownem też wówczas staraniem było wydrukować książkę treści lekarskiej, któraby posłużyć mogła za podręcznik dla wykształconej publiczności wogóle, i w tyin celu ogłoszono drukiem dzieło Cel-sa (ob.). Drugą książką, zawierającą w sobie zbiór wyjątków z prac Hipokrata, Galena, Teofila, Ali Abbasa i Johanicyusza, była właśnie owa „Articella“. Najpierwsze wydanie jej wyszło przed r. 1479, bez oznaczenia nazwiska, miejsca i czasu; drugi raz wydał ją Argillagues w Wenecyi r. 1483, f., odtąd wydania powtarzały się bardzo często, gdyż książka, ta należała do rzędu najbardziej rozpowszechnionych i czytanych; ostatnie wydanie 1525 r. (Ob. Chou-

Dr. Ł.

Articulus mortis W prawie kanonicznem ozna-bliskie niebezpieczeństwo śmierci. Ludziom, na pokuty kościelne skazanym, nie może kapłan udzielić rozgrzeszenia bez wyższego upoważnienia; jeżeli jednak zajdzie A. m., może zwykle każdy kapłan od każdej cenzury i pokuty rozgrzeszyć. Słowo A.

m. używane jest w szczególności w razie, gdy na mocy błogosławieństwa Apostolskiego, złączonego z odpustami zupełnemi, każdy kapłan, do tego upoważniony, może i powinien in a-o m. spowiadającemu się chrześcianinowi, w imieniu btolicy Apostolskiej, rozgrzeszenia udzielić. — („Ottuv Naućny Slovnik“).

Artigas Józef (don Jose), (* w Montevideo 1746— f w Asuncion czyli Assomption, Paragwaj,) 1826, założyciel rzeczypospolitej Urugwajskiej. R. 1811 powstał wraz z bratem Manoelem przeciwko władzom hiszpańskim w Montevideo i, otrzymawszy posiłki od junty z Buenos-Aires, która mu w pomoc posłała generała Rondeau, odniósł dwa zwycięztwa jedno pod San-José (26 marca), drugie pod las Piedras (18 maja), poczem obiegł wojska hiszpańskie od strony lądu. Oblężenie trwało 2 lata. R. 1813 A. nie uznał kongresu konstytucyjnego Buenos-Aires i zażądał dla rzeczypospolitej wschodniej zupełnej niepodległości. Gdy nareszcie obrońca Montevideo, Vi-godet, musiał, po wytrzymaniu dwuletniego oblężenia, kapitulować, A. upomniał się o miasto i wystąpił do otwartej walki z Buenos-Aires. Miasta Santa-Fó i Hntre-Rios stanęły po jego stronie (1814); wypędziwszy argentyńczyków ze stref północnych, objął w posiadanie Sante-Fó i zmusił rząd z Buenos-Aires do uznania autonomii rzeczypospolitej (1816). Gdy kongres w Tucuman ogłosił centralizm i nadał Puyre-donowi pewien rodzaj dyktatury, A. chwycił ponownie za broń, ale tym razem oprócz Argentyny miał przeciwko sobie Portugalczyków brazylijskich. Wyparty ze wschodu, cofnął się do prowincyi Corrien-tes i rozpoczął z Portugalczykami straszną wojnę (1818), niszcząc ich misye. Dnia 22 stycznia 1820 roku pobity na głowę w stanowczej bitwie pod el Paso del Catalan, zeszedł z pola i schronił się do Entre Rios, gdzie mu dał gościnę dawny sprzymierzeniec, federalista Ramirez. Tenże jednak, sprzykrzywszy sobie zbytnie wymagania gościa, wydalił go z prowincyi. Nie mając schronienia, A. udał się na łaskę dra Francia, dyktatora Paragwaju, który go kazał internować w Curugati. Później podobno A. otrzymał pozwolenie przemieszkiwania w Assomption, gdzie miał pozostawać aż do śmierci. Pozostawił opinię człowieka nieugiętego i okrutnego; jego to energii zawdzięcza Montevideo swój byt niezależny.—Dr. I. A. Berra: „Bosquejo historico de la Republica orientale de Uruguay“, Montevideo, 1881. Bartolome Mitre: „Historia de Belgrand y de la In-dependencia argentina“, Buenos-Aires, 1876, 3 t. L. Bougier w „Gr. Enc. Fr.“ Lamirault’a.

Artiodactyla, Ob. Parzysto - kopytne

zwierzęta.

Artiodactyla (paleont.). Zwierzęta ssące, pa-rzysto-kopytne (Artiodactyla), w bardzo pierwotnych formach występują po raz pierwszy w pokładach eocenowych (góry Wasatch) w Ameryce północnej; ku końcowi okresu eocenowego pojawiają się już i w Europie; w ciągu okresu oligocenowego rozwijają się tu już bardzo obficie, a do największej maitości form dochodzą dopiero w starym świecie, podczas najmłodszego okresu trzeciorzędowego, tworząc dziś ostatecznie jedno z najpospolitszych i najwybitniejszych skupień między ssącemi. W Ameryce północnej, głównej siedzibie nieparzysto-kopyt-nych (Perissodadyla), parzysto-kopytne, począwszy od okresu oligocenowego, są dosyć liczne co do ilości osobników, ale nie przedstawiają zbyt wielkiej maitości form. Z licznych, należących tu rodzin, tylko dwie: Oreodontidae i Camelidae doszły tam do wysokiego stopnia rozwoju. Ojczyzną zaś główną wszystkich innych parzysto-kopytnych jest świat stary, skąd większa liczba dzisiejszych parzysto-kopytnych północno i południowo-amerykańskich form przeszła następnie. Dzisiejsi paleontologowie rzęd

ie. j.

K. .)

J. A.

K. .1.

K. .1.

parzysto-kopytnych rozdzielają na 12 rodzin, a mianowicie: Pantolestidae. Dichobunidae, Xipkodontidae, Anophlotheriidae, Anthracotheriidcie, Suidae, Hippopo-tamidae, Oreodontidae, Camelidae, Tragulidae, Cervi-dae i Bovidae.

Artisia (paleont.). Pnie i gałęzie kordaitów (Cordaites Unger, Cordaiteae Grand’ Eury, ob. te wyrazy), roślin niegdyś żyjących, a zaliczanych obecnie do nagonasiennych (Gymnospermae), posiadały wewnątrz kanał rdzeniowy o znacznej średnicy, w którym rdzeń tworzył przegrody poprzeczne, mniej lub więcej siebie bliskie, prostopadłe lub nieco do osi kanału pochylone. Otóż obecnie spotykają się często w pokładach odlewy owych kanałów rdzeniowych, którym öternberg dał rodzajową nazwę „Artisia“. Odlewy te, czyli jądra wewnętrzne, są bądź walcowate, bądź graniasto-słupowe, z wązkie-mi na zewnątrz bruzdami poprzecznemi, mniej lub więcej od siebie odległe mi, a niekiedy splataj ącemi się z sobą. Bruzdy te odpowiadają owym niegdyś przegrodom rdzeniowym poprzecznym. Gatunki- A. approximata Lindley, A. angularis Dawson, A. transversa. A-e znajdowane bywają w różnych pokładach formacyi węglowej.

Artiszok (fr.), ozdoba architektoniczna, w środku rozet umieszczana, kształt karczocha lub szyszki wyobrażająca, a ztąd i przez architektów francuskich tak mianowana. A. używany jest najwięcej jako ozdoba architektoniczna stylu gotyckiego, jakkolwiek i w innych stylach dość często stosowany.

Artocarpeae R. Br. Chleb o w co we Plemię, czyli serya rodziny Wiązowatych, Ulmaceae, podnoszona przez niektórych botaników do stopnia rodziny pod nazwą Artocarpaceae. Charakteryzuje się kwiatami jeduodomowemi, podobnemi do kwiatów Morw, tylko, że nitki pręcikowe u nich są wyprostowane tak w przedkwitnieniu, jak i w późniejszym wieku. Zalążek jest zstępujący, rzadziej wznoszący się, i w tym ostatnim razie zupełnie lub niezupełnie prosty, z okienkiem zawsze górnem. Są to drzewa lub krzewy, posiadające sok mleczny lub opalowy, o liściach naprzemianległych, rzadko przeciwległych, w przedlistnieniu zwiniętych, opatrzonych zwykle w przylistki, gałąź obejmujące i pozostawiające na niej ślady obrączkowe. Główne rodzaje do tego plemienia należące są: Artocarpus. Bagassa, Cudrania, Olniedia, Helianthostylis, Antiaris, Castilloa, Pseudol-media, Lunessania, Ficus, Soroce a, Cecropia, Musanga, Pourouma, Conocephalus. etc. Niektórzy autorowie, a wszczególności Lindley i Trecul, z rodzajów tych robią rodzinę Artocarpeae, która jest synonimem Artocarpaceae innych autorów.

Artocarpidium (paleont.). Nazwę tę nadał Unger liściom roślinnym kopalnym, niewiadomego jeszcze ściśle stanowiska. A. integrifoliwni Ung. z pokładów eocenowych w Sotzka, są to liście, podobne do gatunku drzewa chlebowego, Artocarpus integrifolia, z wyspy Bourbon, podobnie jak i liście A. bilinicum Ettingsh. z gliny plastycznej w Priesen; A. Ephial-tae Ettingsh. znaleziono w pokładach eocenowych Monte Promina w Dalmacyi.

Artocarpoides (paleont). Nazwa, nadana przez paleontologa Saporta liściom kopalnym, przypominającym z unerwienia liście żyjących rodzajów Cous-sapoa i Pourouma, roślin amerykańskich z rodziny jagodnikowatych (Moreaceae). Gatunek A. conocepka-loidea Sap. występuje w naskorupieniaeh wapiennych (trawertynach) z Sezamie.

Artocarpus Li Chlebowiec, Chleb ni k, Chlebowe drzewo. Rodzaj należący do rodziny Wiązowatych {Ulmaceae), od którego wzięło swą nazwę plemię Artocarpeae, przyjmowane przez wielu autorów za specyalną rodzinę Artocarpaceae. Posiada on kwiaty jednodomowe. Męskie mają kielich 2—4 dzielny, o działkach mniej lub więcej głębokich i dachówkowatych; pręcik jeden o nitce środkowej wznoszącej się i opylniku dwukomórkowym, otwierającym się w dwie szpary. Kwiaty żeńskie mają osadnik rurkowaty, głęboko-wklęsły, wydrążony na wzór studni we wspólnym osadniku kwiatostanu; na jego brzegu osadzony okwiat zrosłolistkowy, na końcu przedziurawiony, podczas gdy na górze utwierdzona zalążnia bezpośrednio, lub za pomocą krótkiej nóżki, wolna i uwieńczona szyjką boczną, zamkniętą lub wystającą, zakończoną znamieniem, pojedyńczem lub na 2—3 klapy rozdzielonem. Zalążnia ta zpo-czątku dwu lub trzykoinorowa, w stanie dojrzałym staje się jedno-komorową, i zawiera w kącie wewnętrznym duże łożysko, do którego przytwierdza się jeden zalążek zstępujący, wsteczno - zwrotny, z okienkiem zwróconem w górę i ku zewnątrz i często przykryłem zasłonką. W stanie zupełniej dojrzałości. każda zalążnia zamienia się w niełupkę. której ziarno zstępujące pod swemi powłokami zawiera zarodek skrzywiony, bezbielmowy, o liścieniach zwykle bardzo nierównych. Ogół tych wszystkich nie-łupek zawarty jest w masie osadnika kwiatostanu, który często staje się mączystym i tworzy owoc składany, kulisty lub podługowaty. Znanych jest 20 gatunków Chlebowca, żyjących wstrefic równikowej Azyi i Oceanii. Są to drzewa o soku mlecznym, czasami ostrym i drażniącym, o drewnie dość rnięk-kiem, i o liściach naprzemianległych, całych lub rozmaicie wycinanych, opatrzonych w dwa boczne przylistki, zrosłe z sobą w szeroką pochwę, otaczającą młodą gałąź, na której po opadnięciu tej pochwy pozostaje ślad pierścieniowy. Kwiaty zebrane w bazie na oddzielnych osadnikach, męskie tworzą rodzaj walcowatego lub maczugowatego kłosa i są poprzegradzane przykwiatkami i przykwiateczkami tarczowatemi, podczas gdy żeńskie są ułożone na osadniku w studzienkach, o których wyżej była mowa. Nazwa Artocarpus {artos, chleb i carpos. owoc), dosłownie oznacza owoc-chleb, i jest usprawiedliwioną przez używanie na pokarm zamiast Chleba owoców Chlebowca wcinanego [A. incisa L. f.—A. communis Forst. — Soccus granosus Rumph.— Rademach iaincisa Thunb. — Iridaps Rima Gommers.), najwięcej znanego pod nazwą Rima, a nadewszystko Drzewa chlebowego. Jest to wielkie drzewo, dochodzące od 15-go do 20-go metrów wysokości, o pniu mającym grubość ludzkiego ciała. Zawiera ono sok mleczny, klejowaty, używany do robienia lepu, kora dostarcza włókna przędzalnego, a drewno, chociaż nieścisłe, służy do budowy chat i łodzi. Lecz głównie dla owoców kulistych, wielkości głowy ludz

ki ej, drzewo to jest hodowane prawie na wszystkich wyspach Oceanii, w strefie gorącej a głównie na wyspie Taiti, gdzie przekładają odmianę bez ziarn, w której cała masa osadnika składa się z miękiszu bardzo obfitującego w mączkę. Miękisz ten można jadać gotowany, prażony, pieczony, albo też uszuszyć i zachować jako konserwę. Posiada on wszystkie przymioty pokarmowe Chleba; jakoż i stanowi podstawę żywnościową mieszkańców Taiti i wysp sąsiednich. Kwiaty świeże żeńskie używają się na konserwy, kwaskowatego smaku, męskie zaś wysuszone służą jak hubka; ziarna, bądź gotowane w wodzie, bądź prażone, są jadalne. Tym sposobem wszystkie części tych drzew są zużytkowane, a trzy z nich , wystarczają na roczne wyżywienie człowieka. Łatwo zatem zrozumieć podziw i uwielbienie, z jakiem, j ^ wszyscy podróżnicy o niern się wyrażają, i wytłó-maczyć przesądne legendy, krążące między krajowcami o niebiańskiem pochodzeniu tej nieocenionej rośliny. Chlebowiec całolistny (A. intergri-folia L. f, Soccus major Rumph. Tsaja metrum Rheed. Rademachia integra Thunb., Polyphema cauliflorum Louz., Sitodium cauliflorum Gaertn.), znany jeszcze pod nazwami Jaq, Jaques i Jaca, pochodzi z wysp Moluckich i z Indyj Wschodnich, skąd wprowadzony do wielu krajów gorących, posiada własności i użytki podobne jak poprzedzający; lecz owoc jego, rzadko kulisty, jajowato-wydłużony, dochodzi czasem do 50 centymetrów, i posiada miękisz, który łatwo ulega zepsuciu. Między pozostałemi znajduje się także kilka gatunków, których owoce używane są na pokarm, chociaż mniej cenione, niż dwa pieiwsze. Korzenie niektórych są ściągające, bywają też używane w biegunkach i innych słabościach,

J. A.

Artocarpus (paleont). Liście i owoce kopalne, zaliczone do rodzaju Drzewa chlebowego (Artocarpus L.) z rodziny jagodnikowatych (Moreaceae•), znalezione w pokładach trzeciorzędowych w Oeningen i Si

Ul/,

i&jU

ff

II i

i i fi

yj

Hl!

"i

i(

ii

m\ 1

Fig. 23—24. Artocarpus integrifolia.

1. Młody płód w przecięciu. 2 Część kwiata żeńskiego w przecięciu

mSSm

pfSg

«Ib

v;

Ära

...

•SI

■*!

aH

A/

UL

nigaglia. Liście gatunku A. Heerii Sch., z pokładów miocenowych w Oeningen, bardzo są podobne do gatunku A. integrifolia L. z Indyj wschodnich.

Artois, stare hrabstwo weFraneyi północnej, między Flandryą i Pikardyą, w większej części należy dziś do departamentu Pas de Calais. Jest to równina lekko pagórkowata, którą zraszają rzeki Authie,

Canche, Aa, Lys, Scarpe, oraz liczne dopływy. Grunt A., bardzo żyzny, zwłaszcza w wyższej i południowej części, zjednał tej krainie nazwę spichlerza Francyi. Piękne łąki sprzyjają rozwojowi hodowli bydła, ale dotkliwie czuć się daje brak lasu. Głownem miastem jest Arras.

Dziej e. Artois dawna prowineya Iran, otrzymała nazwę swoją od civitas Atrebatensis i stanowiła w IX wieku część obszernego hrabstwa Flandryi, założonego przez Baldwina, zwanego Żelazną Ręką (Bras-de-Fer). W r. 1180 hrabia Filip alzacki dał w posagu siostrzenicy swojej, Elżbiecie heime-gauskiej (deHainaut), zaślubionej przez Filipa-Augusta, południową część Flandryi, po-za rzekami Aa, Lys i kanałem Neut-

SH&i

o®

,\

mm

lii

U|

f II

Fig, 22 Artocarpus iucisa

1. Gałązka z owocem i kwiatem. 2. Kwiat męzki. 3. Kwiat męzki w przecięciu.

K. J.

fossé. Po śmierci Elżbiety (1190 roku) A. przeszło na jej syna, królewicza Ludwika, na mocy dekretu, wydanego w Arras przez biskupów dyecezyj Arras i Thérouanne. Od tej chwili administracyę prowincyi objął, jako opiekun syna, król Filip-August. R. 1197 hrabia Flandryi, Baldwin IX, zawarłszy przymierze z królem angielskim, zażądał z bronią w ręku zwrotu południowej Flandryi. Wojna trwała do r. 1200 i zakończyła się traktatem, podpisanym w Péronne (2 stycznia 1200 r.). Kontestowane tery-toryum poszło do podziału: syn króla francuskiego otrzymał szlak południowy; północ z miastami Aire i Saint-Omer została przy hrabi Flandryi. Ugoda powyższa była tylko chwilową, obie bowiem strony czekały tylko na sposobność do odzyskania strat. Śmierć Baldwina IX-go nastręczała właśnie taką sposobność. Jako suzeren, król francuski przysądził sobie opiekę nad dwiema córkami hrabiego, i starszą, Joannę, wydał za mąż r. 1211 za księcia Fernanda Portugalskiego. Gdy nowożeńcy udali się do Flandryi, król kazał ich uwięzić w Peronne, a jednocześnie królewicz Ludwik zajął, przy pomocy hrabiów Pon-thieu i Saint-Paul, miasta Aire i Saint-Omer. Na mocy pokoju, zawartego 24 lutego 1212 r., hrabia Flandryi odstąpił Ludwikowi zdobyte przez niego miasta. W r. 1213 hrabia Ferrand, mając zapewnione poparcie Anglii, zażądał zwrotu obu tych miast; przegrawszy pierwszą kampanię, przystąpił do wielkiej koali-cyi z Janem Bez Ziemi i cesarzem Ottonem IV, która zakończyła się nieszczęśliwie w 1214 r. sławną bitwą pod Bouvines, w której hrabia dostał się do niewoli, a następnie do więzienia. Wstąpiwszy na tron, królewicz, już jako Ludwik VIII, przyłączył do dóbr koronnych poćwiertowane ziemie Flandryi (1223). Oderwane one były znów od Francyi w r. 1237. W owej epoce król Ludwik IX utworzył z nich hrabstwo A. i nadał je, jako apanagium, bratu swojemu, Robertowi. Po śmierci Roberta, pierwszego hrabiego A. (1250), nastąpił syn jego, Robert II, urodzony w siedm miesięcy po śmierci ojca. Hrabia ten zginął w bitwie pod Courtrai, 11 lipca 1302 r. i zostawił jedyną tylko córkę, Mahaut, zaślubioną Ottonowi IV, hrabiemu burgundzkiemu (f 1329). Za jej panowania zakwitł znakomicie w A., a zwłaszcza w Arras, przemysł, opierający się głównie na wyrobach zbytku. Po Mahaut nastąpiła córka jej, Joanna, wdowa po królu francuskim, Filipie V-ym, ale panowała niecałe trzy miesiące, zmarła bowiem 21 stycznia 1330 r., pozostawiając, z małżeństwa swojego z Filipem V-ym córkę, Joannę II, zaślubioną księciu burgundzkiemu, Eldwinowi IV, ona więc weszła w posiadanie hrabstwa. Po niej hrabstwo przyznanem zostało drugiej córce Flipa i Joanny I, Małgorzacie, wdowie po Ludwiku I, hrabi Flandryi. Gdy zmarła (1382 r.) A. dostało się jej synowi, Ludwikowi de Mâle, hrabiemu Flandryi, który, umierając we dwa lata później (9 stycznia 1384), pozostawił dziedzictwo swoje córce Małgorzacie, zaślubionej księciu burgundzkiemu, Filipowi Śmiałemu. Odtąd A. weszło w skład posiadłości domu burgundzkiego i panowali w niem kolejno Jan Nieustraszony (od 1405 r.), Filip Dobry (1419 r.) i Karol Śmiały (1467 r.). Po śmierci tego ostatniego (5 stycznia 1477 r.), król Ludwik XI przywłaszczył sobie, wraz z księstwem Burgundyi, część A. i ziemię Hennegau (Hainaut). Mając już Arras i Bapaume, Ludwik XI obiegł miasto Saint-Omer, ale nie mógł zdobyć; niebawem i miasto Arras powstało przeciwko królowi i trzeba je było oblegać, żeby zmusić do posłuszeństwa. Przez małżeństwo Maryi, księżniczki burgundzkiej, z Maksymilianem austryackim, wszystkie posiadłości Maryi, a między innemi i hrabstwo A. i Flandrya, przeszły do domu Habsburgów; jednakże Ludwik XI nie puścił tego, co już miał w ręku, i obronił zdobyte tery tory um. Z małżeństwa swojego z Maksymilianem Marya zostawiła dwoje dzieci, Filipa i Małgorzatę. Z inicyatywy Ludwika XI utworzyła się w Gandawie rada opiekuńcza, i ta zawarła z królem francuskim traktat w Arras 23 grudnia 1482 r., mocą którego Małgorzata, zaręczając się z delfinem Karolem, wnosiła mu, jako wiano, hrabstwo A. i Franche-Comté. Maksymilian, stawszy się królem rzymskim, zerwał traktat, zawarty w Arras, i, wkroczywszy do A. (1486 r.), zajął Thérouanne, lecz w rok potem, uległszy broni francuskiej, zawarł r. 1488 nową ugodę na podstawach traktatu z r. 1482. Małżeństwo króla francuskiego Karola VIII z Anną Bretońską (ob.) i widoki jego na Włochy wywołały niebawem nowe zerwanie. A., zajęte ponownie przez wojska Maksymiliana (1493 r.), odstą-pionem zostało ostatecznie synowi jego, Filipowi Pięknemu, na mocy umowy, zawartej w Senlis 23 maja 1493 r. Przy królu francuskim pozostał tylko tytuł suzerena, ale i ten punkt umowy nie był w następstwie szanowanym. Franciszek I, Henryk II i Henryk IV zmuszeni byli także ratyfikować umowę z Senlis traktatami, zawieranemi w Madrycie (1526), Cambrai (1529), Château-Cambresis (1559 r.) i Vervins(1598 r.). Po śmierci Filipa (25 września 1506 r.), hrabstwo A. przeszło na syna jego, późniejszego cesarza, zwykle zwanego Karolem V, który ustanowił w tym kraju juryzdykcyę, zwaną Radą A. Po abdykacyi Karola V, A. i Niderlandy stały się dziedzictwem syna jego, Filipa II, który, umierając 1598 r., przekazał one infantce, Izabelli Klarze Eugenii, zamężnej za arcyksięciem Albertem; ale gdy umarła bezpotomnie (1634 r.), obie prowincye powróciły, wskutek stypulacyi do-nacyjnej Filipa II, pod berło króla hiszpańskiego, Filipa IV; za jego to panowania franeuzi odebrali hrabstwo A. W r. 1638 wtargnęły tam wojska francuskie, pod dowództwem marszałków de la Meil-lleraye, de Châtillon i de Chaulnes; kampania zakończyła się zdobyciem miasta Arras (1640 roku). Zwrot jednakże prowincyi uznany dopiero został w r. 1659, przy zawarciu traktatu Pirenej-skiego. Tytuł hrabiego A. nadanym był r. 1757 przez Ludwika XV wnukowi jego, późniejszemu królowi Karolowi X. Przy powrocie hrabstwa do Francyi, przywileje jego zostały zatwierdzone. Stany zwołane były do Saint-Pol w marcu r. 1660 i odtąd odbywały się takież posiedzenia co rok, prawie zawsze w Arras. Pozostała także bez zmiany dawna organi-zacya sądownicza. Rada najwyższa (conseil souverain), utworzona przez Karola V, a przemianowana na Radę prowincyonalną (conseil provincial) dekretem królew-

Hennebert: „ Histoire

A. N. J.

skini z d. 15 lutego 1641 r., sądziła w ostatniej mstaneyi sprawy ^ karne; cywilne tylko sprawy podlegały parlamentowi paryskiemu. Hrabstwo A. rządziło się własuemi prawami, których pierwsza re-dakcya, sięgająca początków XIV wieku, zaginęła; hrabina Mahaut kazała ułożyć r. 1315 zbiór praw p. t. „Coûtâmes d’Artois“. W braku oficyalnego zbioru, jeden z prawników zredagował jeduocześnie drugi zbiór p. t: „Anciens usages d’Artois“, i takowy pozostał. R. 1509 wydały Stany ponowny zbiór w nowej redakcyi; r. 1540 i 1544 Karol V uczynił to samo, rozszerzając dawne prawa. Oprócz praw prowincyo-nalnych, istniały jeszcze dla szczególnych miast i osad liczne specyalne prawa i przywileje. Przy podziale Francyi na departamenta hrabstwo A. weszło w skład departamentu Pas-de-Calais i stanowi większą jego część. A de Vienne: „Histoire de l’Artois“ 1785 — 1787, 5 t. iu 8-o.

d’Artois“, 1785 —1788, in 8-o.— Herm and: „Histoire monétaire de l'Artois, Saint-Omer“, 1844, in 4-o.—

„Dictionnaire historique du dep. du Pas-de-Calais,

Arras, 1873 i dalsze, in 8-o. —Pagart d’Hermomart:

„L’Artois réservé, son Conseil, ses Etats, son élection à Saint-Omer de 1640—1677“, öaint-Omer“, 1883, in 8-0.—A. Tardif: „Coutumier d’Artois“, Paryż, 1883 in 8-0.—A. Giry: w „Gr. Enc. fr. Lamirault’a“.

Artois. Taką jest prawidłowa pisownia nazwiska brukselskiej rodziny artystów, która dała w XVII wieku szkole flamandzkiej kilku zdolnych pejzażystów. — Jakób Artois urodził się w Brukselli w 1613 r., data zaś jego śmierci nie jest dotąd dokładnie znaną, ale w każdym razie musiał on umrzeć znacznie później, aniżeli w 1665 r. Oddany przez matkę na naukę, do pracowni mało znanego malarza, Jana Mertensa, i jako uczeń tegoż, jest wpisany w r. 1634 w poczet mistrzów brukselskiego bractwa św. Łukasza. Mistrzem malarza był las de Soignes, położony u bram Brukselli, w którym znajdowała się jego mała posiadłość, Boisfort, gdzie A najchętniej przemieszkiwał, study ująć z zapałem otaczającą przyrodę. W niezliczonych krajobrazach, zwykle dużych rozmiarów, Jakóba A. spotykamy to ciemne puszcze niebotyczne, przecięte wąską, tajemniczą drożyną, to jakieś ustronie malownicze

1    pełne prostoty, z lasem, wspinającym się po wzgórzach; małe zwierciadło wody lub kawał gruntu piaszczystego na pierwszym planie, niebo całkiem błękitne, lub przysłonięte lekkiemi, powiewnemi chmurkami, horyzont pełen jasności. Dla ożywienia swych krajobrazów małemi figurkami chłopów, powracających z jarmarku, żebraków lub myśliwych,

A. posiłkował się często pędzlem Teniersa starego, lub Gerarda Zeghersa.

Artomiusz, Piotr (* w Grodzisku 1552 —f

2    sierp. 1609 r. w Toruniu), kaznodzieja i pastor protestancki, wydawca sławnych kancyonałów akatolickich w Polsce. Właściwe jego nazwisko było Krzesichleb, pierwszem jeknak — przybrawszy je z greckiego: m4os=nchleb — stale się podpisywał.

W młodym wieku był nauczycielem Jana i Mikołaja Ostrorogów, z którymi obce zwiedzał kraje, i— jak sam twierdzi—wiele później dobrego od nich doświadczał. W 1576 r., uczęszczając do akademii

£acjrklo(ed;» Fowizechun tluitr T. V.

Wittenberskiej, przylgnął do nauki Lutra i odtąd gorliwym stał się jego apostołem w Polsce. Wezwany do Torunia przez zwolenników „Wittenber-skich nowinek“, przybył do tego miasta w 1578 r. i objął urząd kaznodziei polskiego przy kościele Panny Maryi i S-go Grzegorza. Ztąd liczne robił wycieczki po kraju, ścieląc wszędzie drogę lutera-nizmowi; kazał jakiś czas w Węgrowie (majątku Ostrorogów), potem w Kry łowię, apostołował i na Mazowszu; tu jednak mu się nie wiodło, tak dalece nawet, że, ratując życie, zagrożone przez mazurów, twardo trzymających się w wierze rzymsko-katolickiej, umknął do Warszawy, a ztąd do Torunia. Niele-piej mu się powiodło na zjeździe trzech wyznań w Sandomierzu, gdzie uapróżno zachęcał zgromadzonych do zjednoczenia się i zgody—o czem wspomina w trzeciem sytiodalnem kazaniu, które wygłosił w Toruniu 1593 r. Osiadłszy na stałe w tern ostatniem mieście, zapalczywe wiódł polemiki z wyznawcami rzymsko-katolickiego kościoła. A. znaczną cieszył się sławą w zborach ewangielickich, jako kaznodzieja wymowny, pozostałe jednak po nim kazania nie odznaczają się niczem wybitnem. Z licznych prac A-a wyszły z druku następujące: 1) Pieśń, w 1574 r.; 2) Kazanie o sprawie syna Bożego w 1588; 3) Kazanie podczas synodu w Toruniu 1593 r., które Tarnowski wraz z kazaniem Grzegorza z Żarnowca, Jędrzeja Chrząstowskiego, oraz z własnem, wydrukował i Zygmuntowi III przypisał, 1599 r.; 4) „Thanatomachia, czyli bój ze śmiercią“ etc.; Toruń 1600 r., u Koteniusa, przypisane Mikołajowi Ostrorogowi, na pamiątkę—jak mówił—że był jego niegdyś „preceptorem“, i na dowód, że teraz jest i pókC żyw, będzie jego niegodnym bogomodlcem. Przeciw temu dziełu wystąpił Pana-cius (pseudonim) z broszurą „Recepta na Thanato-machię“. 5) „Dyeta duszna potraw i zabawek chrze-ściańskich“—Toruń 1601 r., była odpowiedzią na „Receptę“ Panaciusa. 6) Kazanie „O weselu w Kanie galilejskiej“ 1604 r. 7) „O sądzie pańskim przyszłym i skończeniu świata, kazanie adwentowe“ 1604. 8) „Kazanie o zjawieniu się króla w ży-dostwie natodowego“, Toruń 1604 r. Nadto: 9) No-menclaior rerum, appellationes tribus Unguis, germanica, latina et polonica expheatas indicans, Toruń 1597 r.; według Siarczyńskiego („Obraz wieku panów. Zyg. III“), kilka było wydań tej książki, „mimo wad wielu, zawsze dla uczących się użytecznej“. Najwięcej wszakże zasłużył się A. polskiej literaturze muzycznej i największą zdobył sobie sławę przez wydanie śpiewnika polskiego z nutami p. t. „Kan-cyonał, t. j. pieśni chrześciańskie“, który miał być po raz pierwszy wydany w Toruniu 1578 r. Biblioteka uniwers. warsz. posiadała siedm wydań tego kaneyonału (wszystkich kancyonałów miała

13), mianowicie Toruńskie z roku 1595, 1596,1601, 1611, 1620, 1638 i gdańskie (Hünefelda) z 1646 r. Najlepsze wydanie jest z 1595 r., w którem prawie wszystkie pieśni mają melodye na jeden głos a niektóre—np. kolęda „Anioł pasterzom mówił“ i inne, na 4 głosy mieszane, oraz z 1601 r., posiadające również pieśni na 4 głosy, jak np. „Ave Hierarchia“ (zamiast zwykłego tekstu: Zdrowaś bądź

12

A. Pol.

a. roi.

Marya) i prześliczna kompozycya sławnego Wacława Szamotulskiego (z »zamotuł) p t. „Ach, mój niebieski Panie“, tylko że nieco zmieniona w melodyi i harmonii. Pod względem znów typograficznym, świetnie się przedstawia wydanie z 1603 r., bez oznaczenia miejsca wydania, sądząc jednak z układu psalmów i pieśni, zdaje się być również kan-cyonałem A-a., wszystkie melodye są tu podane tylko na jeden głos, również jak i w kancyonałach z 1596 (Toruń, u Koteniusa), i 1646 (Gdańsk u Andrzeja Hünefelda). Ten ostatni nosi tytuł: „Kancyonał, to jest księgi psalmów, hymnów i pieśni duchownych“ etc. „z dawniejszych kancyo-nałów zebrane“ etc. Trzecią część tej książki wypełniają „Modlitwy publiczne“ etc. Na część pierwszą składa się 150 psalmów dawidowych „różnego przekładania“ (Kochanowskiego, Rybińskiego i innych), na drugą zaś hymny i pieśni polskie i tłó-maczone z niemieckiego w liczbie 317. Wszystkie te psalmy i pieśni są opatrzone nutami muzyczne-mi na jeden głos. W jednych i drugich jest wiele inelodyj Szamotulskiego, oraz katolickich pieśni kościelnych, tylko że pozmienianych. Wogóle ujemną stronę kancyouałów A-a stanowi to, że ten zbyt gorliwy luteranin bez żadnej zgoła ceremonii zmieniał zarówno tekst psalmów i pieśni (Kochanowskiego, Reja, Trzycieskiego i innych), jak i melodye, które obdzierał ze wszelkich ozdób figuracyj-nych, z charakterystycznej ich rytmiki, i przerabiał według surowej modły chorałów luterskich. W każdym razie, polskiej literaturze muzycznej ocalił on bardzo wiele melodyj, które oddawna już wyszły z użycia, i wiele takich, które po dziś dzień śpiewane bywają w kościele rzymsko-katolickim. Współpracownikami kancyouałów A. byli; G. Frisius, rektor z Torunia, G. Gesner. Mateusz Erythraeus (Czerwonka), rodem czecli, Tomasz Chodowski, A. Freitag, A. Trzycieski i wielu innych. A. umarł nagle, w chwili przygotowywania się do kazania. Staro wolski („Monum »arm.“) podaje napis na nagrobku jego. umieszczonym w kościele Panny Maryi w Toruniu (dziś już nieistniejący): „Summi pasto-ris Jesu Christi, fidelis servus Petrus Artomius, spe magnae illius resurrectionis, in qua deus secundum opera unicuique rétribuée Quiescit su b hoc saxo, quod moesti liaeredes posuerunt, obiit in via voca-tionis suae IV. Non. »ext. A. D. 1609“. Portret A. znajduje się na wstępie dzieła Efraima 01offa:„ „Polnische Lieder-Gesclnchte“ (Gdańsk 1744), w którem cenne podane są wzmianki biograficzne o poetach religijnych (ewangielickich) polskich i niemieckich, oraz treściwe dzieje kaneyonałów i pieśniarstwa polskiego.

Artôt Aleksander Józef, właściwie Mon-tagney, (* 25 stycznia 1815 w Brukseli, j* 20 lip-ca 1845 w willi d'Avray pod Paryżem), znakomity skrzypek, uczeń Rudolfa Kreutzera w konserwa-torym paryskiem. Napisał koncert a mol, wiele fantazyj, waryacyj i innych kompozycyj na skrzypce; w rękopiśmie został po nim kwartet, kwintet smyczkowy, oraz kilka drobniejszych utworów. Gra jego odznaczała się wielką poprawnością i elegan-cyą, ale zato siła tonu oraz styl wiele pozostawiały do życzenia.

Artôt Desirée Montag ne y, (* 21 lipca 1835 w Paryżu), znakomita śpiewaczka, uczennica konserwatoryum brukselskiego i paryskiego, głównie jednak sławnej śpiewaczki Pauliny Yiardot-Garcia. Jej głos inezzo-sopranowy posiadał siłę, me-taliczność i wyborne techniczne wykształcenie; dla tego też A., zarówno w partyach koloraturowych, jak i w dramatycznych, wielkiem cieszyła się powodzeniem. W najpiękniejszych latach swej działalności artystycznej, A. wielokrotnie gościła na scenie warszawskiej, w charakterze pry madonny trupy Merel-légo. W 1869 r. wyszła za mąż za słynnego hiszpańskiego barytonistę tejże trupy, Padillę y Ra-mos, (odtąd nosiła nazwisko Artót-Padilla) z którym obecnie mieszka w Berlinie i zajmuje się udzielaniem lekcyj śpiewu.

Artrytyzm (z grec, a r t h r o nastaw), dosłownie i właściwie „cierpienie stawu w ogólności“, w któ-rem też znaczeniu wyrażenie to przez greckich i arabskich lekarzów używanem było dla oznaczenia choroby stawów, bez względu na pochodzenie jej i naturę. Dopiero od czasu, kiedy Ballomus w XVIL w. rozróżnił w rzędzie chorób stawowych reumatyzm od podagry (De rheumałismo et pleuritide 1642), co bliżej określił Sydenham w klasycznej rozprawie o podagrze (De podagra et hydrope 1683), a Wollaston (On goutyę and urinary concrétions, 1797), Tennant, Garrod, Gairdner i in. wykazali istotę chem. złogów podagryeznycli i zmianę krwi, zaczęto bliżej rozważać choroby artrytyczne pod względem klinicznym i etiologicznym i przyznawać im osobne w patologii stanowisko, z określonem bliżej nazwaniem Arthritis urica (Art. moczanowy), teru, podagra, co w najdawniejszych pismach polskich nosi uazwę „dny, niemocy dnawej czyli dennej“ (Spi-czyński, Seklucyan, Siennik, Rej etc), lubo dotychczas jeszcze niektórzy poczytują dnę za odmianę tylko reumatyzmu, czyli gośćca, o czem w artykule „Gościec“ szczegółowo mówić wypadnie. W obecnym przeto stanie nauki przedstawia A. chorobę ogólną, polegającą na skażeniu krwi, przy nagromadzeniu w mej kwasu moczowego, przewłoczną (chroniczną), występującą w napadach dolegliwych bólowi obrzmienia stawów, przyczem w stawach i otoczeniu ich tworzą się guzy, f przepełnione solami moczanowemi (vodi arthritici). Źródłem choroby dnawej, resp. właściwej zmiany krwi, jest nieprawidłowe odżywianie, mianowicie: nadmiernie użycie pokarmów mięsnych, tłustych, korzennych, mocnych napojów, obżarstwo, rozpusta, przy zaniedbaniu ruchu, z którego powodu słusznie nazywają oddawna A. chorobą ■ bogaczy i próżniaków. Wywiązuje się ona pospolicie dopiero w późniejszym wieku (po 40 r. życia), szczególnie w Anglii i Bolandyi, przeważnie u mężczyzn, i należy niewątpliwie do rzędu chorób przenoszących się dziedzicznie i utrzymujących się całemi wiekami w pewnych rodzinach magnackich. Jakkolwiek objaśnienie istoty każdej choroby zawsze jest tru-dnem, tłómaczymy (Senator) powstawanie dny tym sposobem, że obfita ilość pokarmu mięsnego dostarcza dużo materyału do nadmiernego wytwarzania kwasu moczowego, w czem pomaga jeszcze silniejsze pobudzenie śledziony i upośledzenie trawienia, z czego powstaje naruszenie stosunku pomiędzy wyrobem a wydalaniem rzeczonego kwasu z ustroju, gdyż krew i soki utrącają zdolności rozpuszczania go. Ztąd pochodzi, że krew, obarczona kwasem moczowym, odkłada go w tkankach i organach (np. nerkach), kiedy w moczu ilość kwasu tego zmniejsza się bardzo wyraźnie u tych chorych, głównie zaś w miejscach obwodowych, od ogniska krążenia oddalonych, zatem w palcach rąk i nóg. zwłaszcza w ich stawach, gdzie krążenie krwi odbywa się powolnie i większe drażnienie tkanek przez kwas moczowy ma miejsce; tam też spotykamy najpospoliciej złogi moczanowe, czyli t. zw. guzy artrytycz-ne, podług siedliska których rozróżniają: dnę nożną czyli podagrę (z grec .pus, poctos—noga, agra=-zdobycz, pochwycenie), ręczną, eheiragrę (grec. cheir=vęka), kolanową, gonagrę (grec, gonos— kolano) i t. p Długo zazwyczaj wlokąca się choroba objawia się następująeemi przypadłościami: po rozmaitych mniej lub więcej dokuczliwych symptomach gastrycznych, ogólnego niedomagania, rozstroju i t. p., występuje w* nocy gwałtowny ból świdrujący, kłujący, ściskający, najczęściej w stawie wielkiego palca jednej nogi, z zaczerwienieniem, pieczeniem i obrzmieniem palca, do czego przyłącza się często dreszcz, a następnie gorączka; ból trwa do rana, poczem łagodnieje aby po spokojnym dniu znowu powrócić następnej nocy, z równą lub większą jeszcze gwałtownością; napady te ponawiają się przez 6—10 nocy, po których bolesność stawu i obrzmienie jego znika i chory do poprzedniego stanu zdrowia powraca Po upływie pewnego czasu (zrazu kilku lub kilkunastu miesięcy, potem tyluż tygodni albo dni) napad opisany powraca i tym sposobem wlecze się choroba całemi latami, nawet dziesiątkami lat, dopóki przygodna jakaś choroba lub wyniszczenie organizmu nie położy końca utra-pionemu życiu. W pomyślnych razach, przy zmianie trybu życia (np. zubożeniu chorego) i odpowie-dniem leczeniu, napady bywają coraz rzadsze, słabsze i ostatecznie znikają zupełnie wraz z innemi przypadłościami, co jednak rzadko się wydarza, już to z powodu trudności skłonienia chorych do zmiany życia, już też dla występujących w ciągu choroby zboczeń organicznych, usunąć się niedających. Dnę, w opisany sposób, napadowo przebiegającą, nazywają: typową, prawidłową (Arthritis typka, rera); nierzadko atoli wywiązują się cierpienia rozmaitych organów: płuc, serca, wątroby, newralgie, którym ze swej strony towarzyszą bolesne obrzmienia stawowy nieperyodycznie występujące, przyłączając się do istniejących bólów stawowych i z po-wTodu takiej współczesności, wszystkie cierpienia poczytywane bywają za wyraz dny nieprawidłowej, podagry ukrytej, zamaskowanej (Art larvata), trzewiowej, jakoby na organy wewnętrzne przerzuconej (Art. metastatica). Artrytyczna natura cierpień np. sercowych. płucnych (duszność), hemoroidalnych i t. p., wr takich tylko wyjątkowych przypadkach dopuszczoną być może, gdzie rzeczone cierpienia pojawiają się bezpośrednio po nagłem ustąpieniu napadu właściwie podagrycznego, albo gdy tamte nagle znikają przy wystąpieniu ataku dnawego, co

wedle jednozgodnych doniesień doświadczonych lekarzy wydarza się, ale bardzo rzadko. Pospolicie zaś cierpienia i choroby, u osób podagrycznych zjawiające się, bywają następstwem anatomicznych zmian w odnośnych organach, inną drogą wytworzonych, z artrytyzmem nic wspólnego (oprócz czasu) nie mających, i przedstawiają tylko powikłanie (komplikacyę) podagry, inaczej też leczonemi być muszą; do tych zwłaszcza należą przypadłości hemoroidalne, duszności, ataki sercowe i mózgowe i t. p., wywiązujące się powszechnie w późniejszym wieku, przy stwardnieniu tętnic, upośledzonem krążeniu i t. p. Dna, sama przez się, sprowadza anatomiczne zmiany tylko w nerkach (zanik, marskość), oprócz znanych guzów dnawych w stawach, które nadto występują czasem na chrząstkach usznych, na czaszce i t. p. Zaznaczyć nadto wypada, że oprócz dziedzicznej do A-u skłonności i niewłaściwego trybu życia, na wywołanie dny, wedle nowszych postrzeżeń Garrod’a i Charcofa, wpływa niewątpliwie dłuższe działanie ołowiu (powolne zatrucie ołowne), z której to przyczyny wywiązuje się podagra częstokroć u malarzy, farbiarzy, lakierników, giserów i robotników w fabrykach przetworów ołowianych. Do sprowadzenia ostrego napadu podagrycznego przyczynia się zazwyczaj zaziębienie, zamoczenie nóg, nagła zmiana powietrza w ogóle (zwłaszcza na wiosnę i w jesieni), także błędy w dyecie, wzruszenia psychiczne, niemniej uderzenie, zgniecenie miejsca chorobą napastowanego. Postępowanie lecznicze dny rozpada się na: a) usunięcie skażenia krwi moczanowego (t. zw. dyatezy podagrycznej) a tern samem zapobieżenie atakom artrytycznyrn, i b) uchylenie lub złagodzenie bólów w napadzie dnawym. Celem usunięcia skażenia krwi zalecają się głównie: zmiana szkodliwego trybu życia pod względem ilości i jakości potraw i napojów, umiarkowany ruch mięśniowy (przechadzki, jazda konna, gimnastyka), wycieranie ciała wodą chłodną albo słoną, metodyczne kuracye: mleczne, serwatkowa, owocowa, ciepłą wodą (metoda Cadet’a de Vaux), wodami mineralnemi (Vichy, Neunahr, Marienbad, Karlsbad, Homburg, Wiesbaden), i kąpielami (Gastein, Wildbad, Pfäffers, Wiesbaden, Töplitz etc.). W ostrym, prawidłowym napadzie dnawym zaleca się przedewszystkiem jak największy spokój bolesnego stawu (przy otuleniu go watą lub flanelą) i całej kończyny; rzadko kiedy wskazane tu będą jakieś maście lecznicze, plastry lub pijawki, zaś w ogólności użycie środków dzielniejszych, jak np. narkotycznych (morfina etc.) albo oddawna za lekarstwa specyficzne w dnie uznawanych, jak zimo-witu (Colchicum) i t. p., należy zostawić uznaniu lekarskiemu.—Oprócz podręczników Patologii i Terapii szczegółowej, por. monografie: E. Scudamore: „A. treatise on the nature aud eure of gout“. Lond. 1816“) (zawsze pożyteczne); Garrod: „Researches on gout. Med. chir. Transact.“ 1848,    1854, 1859;

Charcot: „Du rhumatisme noueux et de la goutte“. Gaz- d. hop. 1866, 1867; Hüter: „Klinik d. Gelenkkrankheiten“ 1871; Senator: „Krankheiten d. Bewegungsapparates*; Ziemssen’s „Hndb. d. spez. Pathol, u. Therapie“.

A N J.

E U.

Artsen, a właściwie Aertsen, Piotr, malarz holenderski (* w Naylen 1519 r.—f w r. Jo73 w Amsterdamie), przezwanym został przez współczesnych, z powodu swego wysokiego wzrostu, Piotrem Długim—„de lange Pier“, a po włosku: „Pietro Lungo“. Niektórzy autorowie piszą jego nazwisko: A arts en, lub Aartzen. Pierwsze nauki pobierał on w Amsterdamie u Allarta Klaaszena, ale dla dalszego kształcenia się w swym zawodzie wyjechał do południowych prowincyj Niderlandów i zamieszkał w Antwerpii, u swego ziomka, Jana Man-dyna, pod którego kierunkiem przez jakiś czas musiał pracować. Pod koniec życia zamieszkał A. ostatecznie w swem mieście rodzinnem. Z najwięk-szem zamiłowaniem malował sprzęty kuchenne, często naturalnej wielkości, i uprawiał ten rodzaj nawet później, jak świadczy jego „Wnętrze kuchni“, przechowane w muzeum w Kopenhadze. Vasari cytuje jego tryptyk w Amsterdamie, wyobrażający „Madonnę otoczoną Świętymi“, za który zapłacono mu 2,000 skudów. Najbardziej typowem płótnem A-a jest obraz, przechowany w muzeum berlińskiem, a przedstawiający „Chrystusa, upadającego pod krzyżem“; główna scena jest tu zepchnięta na dalszy plan, a cały przód obrazu zajęty jest przez przekupniów, żołnierzy pijących wino, kobiety i dzieci, oddające się rozmaitym zatrudnieniom i zabawom— słowem, przez mnóstwo postaci epizodycznych; traktowane są one z krańcowym realizmem; nie można w nich odmówić artyście pierwszorzędnych zalet; nadzwyczajnej zręczności w ustawianiu grup, dowcipnego traktowania szczegółów, życia, ruchu, umiejętnej techniki w nakładaniu farb, poprawności rysunku, siły i ciepła kolorytu.

Artul, ark ul, hartul, hartkul, a nawet hart ful, wyraz zepsuty z niemieckiego wyrażenia „hartkeilen“. Jest to mocuy kół dębowy, posiadający jednę lub kilka odnóg w rodzaju kotwicy, zakopywany lub zaorywany w ziemię nad brzegiem rzeki, w celu nasady „odbiegu“, czyli założenia sznura przystaniowego. Jest to więc nazwa obecnego słupa przystaniowego, używana dawniej dla narzędzi, ułatwiających spław towarów leśnych.

Artur, albo Artus, jeden z drobnych władców celtyckich w Brytanii, osobistość bardzo popularna w podaniach i poezyi średniowiecznej. Historya wie o nim niewiele: był to król sylurów (w południowej Walii), który w początkach w. VI, gdy już anglo-sasowie znaczne w Brytanii poczynili podboje, na czele zjednoczonych brytów walczył z napastnikami w obronie niepodległości narodowej, a nawet odniósł zwycięstwo (pod Bath) nad Cerdykiem, królem Wessexu; umarł w r. 537, czy też może 542. Jakkolwiek walka była bezowocna i wkrótce potem bry-towie ulegli przewadze anglo-sasów, osobistość A-a przechowała się w pamięci niedobitków brytyjskich w Walii i Bretanii (Armoryce), a z upływem czasu przeobraziła się w mitycznego bohatera narodowego. W pieśniach późniejszych bardów (lubo nie wszystkich), w podaniach ludowych i w bajecznych kronikach: „Brut y Brenhined“ (t. j. podania o królach), zwanej pospolicie „Brut Tysilio“ i w „Historia re-gum Britanniae“ Gotfryda z Monmouthu (wyd. A.

Schultz, łącznie z przekładem niemieckim „Bruta“, Halla, 1854) i wogóle w źródłach bretońsko-walij-skicli z w. X, XL i XII, A. figuruje już jako mocarz, który zhołdował wiele krajów, nawet cesarstwo rzymskie; ma on rezydencyę w Caerlleon nad rzeką Usk i tu dzieli czas wolny pomiędzy uczty i łowy, przeplatane cudownemi przygodami; towarzystwo jego składa poczet dobranych wojowników i dworzan, pomiędzy którymi szczególniej się odznaczają: Gwalchmai (Gawain), Owen (Iwain), Geraint (Erek), Peredur (Percewal) i inni, a niektórzy z nich (Kai i Beduyr), podobnież jak sam A., posiadają nadludzkie własności. Ich niezwykłe, niekiedy cudowne przygody stanowią treść kilku powieści „Czerwonej księgi z Rergest“, przełożonej na język angielski przez panią Guest p. t. „Mabinogion“ (Lond. 1838—48, 3 tomy) i na francuski—przez Arbois de Jubainville'a i Loth’a (w „Cours de littérature celtique“). Z tern wszystkiem A. nie jest bezwzględnie szczęśliwy z powodu swej żony, Gwenniwar (Ginewry). Kobieta ta, o ile piękna, o tyleż kapryśna i płocha, staje się wreszcie współwinowaj-czynią zguby A-a: daje się ona porwać siostrzeńcowi męża, Medrodowi (Mordredowi), a gdy A., dla ukarania zdrajcy, stacza z nim bitwę pod Camlan, zabija wprawdzie uwodziciela, ale i sam otrzymuje cios śmiertelny i znika. Według jednej wersyi, przeobraził się w gwiazdę, zwaną „wozem A-a“ (Wielka Niedźwiedzica), według zaś innej — został cudownym sposobem uniesiony na wyspę Awalonę (przy uściu Sewernu), skąd wyleczony, wróci kiedyś uwolnić swych współziomków zpod jarzma ciemięzców; inna znów wersya każe mu żyć w postaci kruka. Geneza całej legendy o A-rze, bardzo rozgałęzionej i często w szczegółach sprzecznej, nie została dotychczas należycie wyjaśniona; pracowali nad tein; A. Schultz („Die Arthursage“, Quedlinburg i Lipsk, 1842.— „Beiträge zur bretonischen und celtisch-ger-manisehen Heldensage“, tamże, 1847), Hersart de la Villemarqué („Les romans de la Table ronde“* Paryż, 1860, wyd. III) i ostatnio Rhys („Studies in to Arthurian legend“, Lond. 1891). Zdaje się. że urosła ona i rozwinęła się nietylko pod wpływem chełpliwości patryotycznej nieszczęśliwego narodu, ale i wskutek pomieszania się z innemi podaniami; najważniejszą rolę w tym procesie odegrały: podanie o jakimś dawniejszym A-rze mitologicznym i o czarodzieju Merddime (ob. Merlin), którego działalność często się styka z działalnością A-a. Dalszy rozwój podania o A-rze odbywa się już pod wpływem nastroju romantyczno-rycerskiego w Europie zachodniej, a głównie we Franeyi. Mianowicie w połowie w. XIl-go truwer normandzko-francuski, Wace, opracował rymowaną kronikę bohaterów brytyjskich p. t. „Roman du Brut“ (wyd. Leroux de Lincy, Paryż, 1838) i w ten sposób wskazał nowe źródło, z którego obficie czerpać mogli truwerowie. Jakoż wielu z nich, a szczególniej Chrystyan z Troyes (ob.), swojemi poematami spopularyzowało podanie o A-rze już w drugiej połowie w. XII, a za ich przykładem poszli poeci niemieccy w początkach następnego stulecia. Pod piórem poetów-rycerzy nie-tylko zatarł się charakter narodowy A a i jego to-

E O.

warzyszy, ale i samo podanie skomplikowało się jeszcze bardziej przez zlanie się z podaniem o św. Graalu (ob.). Wprawdzie sam A. rzadko występuje jako bohater poematów roman tyczno-rycerskich; poeci więcej się zajmują przygodami jego wybrańców, których pod zmienionemi imionami (Gawaina, Ereka i t. d.) opiewają jako idealnych rycerzy, przezwanych „rycerzami okrągłego stołu“. Z tern wszyst-kiem zpoza ich czynów niezwykłych ukazuje się majestatyczna postać samego A-a, jako monarchy, przejętego nawskróś zasadami kodeksu rycerskiego: do niego zewsząd zwracają się uciskani i pokrzywdzeni, bo wiedzą, że da im obrońcę i mściciela w osobie któregokolwiek ze swoich rycerzy ; zajmie się sprawą każdej kobiety i znajdzie dla niej usłużnego wykonawcę jej żądań; dwór jego, którego ozdobę stanowią najpiękniejsze damy, to przybytek uobyczajenia, wszelkich powabów i rozrywek społeczeństwa rycerskiego.

Artur I (* 1187—+1203), hrabia lub książę Bretanii, syn Konstancyi, spadkobierczyni Konana IV Bretońskiego i Godfryda (Geoffroi), trzeciego syna króla angielskiego, Henryka II. Przyszedł na świat w nocy z 29 na 30 marca, gdy ojciec jego już nie żył od półosma miesiąca. Urodziny te przyjęte były radośnie przez bretończyków, lękających się o swoją wolność, na którą nas ta wała Anglia; wszystkim się podobało imię A-a, ponieważ przypominało króla dawnych bryttów, sławionego w „Romansach Okrągłego Stołu“. A. nie ziścił pokładanych w nim nadziei: przez czas krótkiego swego życia, był ciągle igraszką sąsiednich królów, starających się o jego względy w celach zabrania mu jego własnej ziemi. Ryszard Lwie Serce ustanowił go swoim spadkobiercą (1191 r.), a następnie wypowiedział mu wojnę (1196 r.); później igrał z mm bezustannie Filip-August, do którego popchnęli młodego księcia własna matka i jej stronnicy. Po śmierci Ryszarda najmożniejsi panowie Andegawii, Maine i Turonii (Touraine), opierając się na prawie, stanowiącem, że syn starszego brata bierze dziedzictwo po ojcu jego, nie chcieli uznać suzerenem króla Jana Bez Ziemi, czwartego i najmłodszego z synów Henryka II, lecz złożyli przysięgę synowi Godfryda. A., liczący wówczas 12 lat, udał się do Tours, gdzie się zapisał jako kanonik Św. Marcina (18 kwietnia 1199 r.), odbył wjazd do Mans, gdzie się ogłosił wasalem Filipa Augusta, poczem pojechał do Paryża. Tymczasem król angielski wtargnął na jego ziemie a na domiar złego sam Filip August opuścił swego protegowanego, uznając traktatem zawartym w Goulet (1201 r.) Jana Bez Ziemi panem Bretanii. Tegoż samego roku A. stracił matkę. Rodzinę dawnych książąt bretońskich reprezentowało wówczas troje dzieci: A., jego siostra Eleonora i Alicya (Alix), którą Konstancy a miała z drugiego małżeństwa z wicehrabią de Thouars. Niebawem sytuacya zmieniła się skutkiem wojny, jaka wybuchła znowu między Francyą i Anglią (1202 r.). Filip August pośpieszył uznać prawa A-a, którego był tak lekkomyślnie poświęcił. A. objął tedy Bretanię, Andegawię, Maine i Poitou, pasowany został na rycerza i zaręczony z królewną francuską. Filip August jednocześnie, ruszając sam na Normandyę, postawił go na czele dwustu rycerzy. Zdobywszy Mirabeau, A. obiegł swoją babkę, starą Eleonorę, gdy nagle przybył Jan Bez Ziemi, uderzył na oblęgających i wziął wszystkich do niewoli (1 kwietnia 1202 r.). A. został odesłany pod silną eskortą do Falaise. Od tej chwili dni młodego księcia były policzone. Zrazu Jan miał zamiar kazać go okaleczyć w ten sposób, aby go uczynić niezdolnym do panowania, ale komendant zamku odmówił spełnienia takich rozkazów, jako niezgodnych z obowiązującemi wówczas prawami wojny; A. więc przeniesiony został z Falaise do Rouen (m. luty 1203 r.) i wkrótce zniknął ze świata. W jaki sposób dokonano zbrodni, pozostało na wieczne czasy tajemnicą. Najprawdopodobniej sam Jan zamordował synowca i zwłoki kazał rzucić do Sekwany. Jeden z kronikarzy opatruje wypadek datą 3 kwietnia 1203 r.; w każdym razie zabójstwa dokonano przed 12 listopada tegoż samego roku, gdyż w dniu pomienionym Jan wyruszył do Anglii. W kilka lat później nikt już nie wątpił, że to sam Jan był zabójcą; w roku nawet 1216 królewicz francuski, Ludwik, w liście do papieża twierdził, że Jan za tę zbrodnię był skazany na śmierć. Była to bajka, ale w nią współcześni uwierzyli. Filip August skorzystał jednak z oburzenia powszechnego i zabrał Janowi Bez Ziemi posiadłości jego we Francyi. A. liczył zaledwie 16 lat; nie panował osobiście, ale tajemnicza śmierć obudziła dla młodzieńca sympatyę u potomności. — Źródła: Les Histoires de Bretagne de dom Lobineau (1707 r.) de dom Taillandier et dom Maurice (1743 r.), du comte Dorn (1826 r.). Raoul de Coggeshall (Chronicon anglicanum — Monum. Bri-tan. historica). „Revue historique“ t. XXXII (1886 r.) str. 33—290. Cenną rozprawę napisał Charles Bé-mont: „Procès de Jean sans Terre“ 1885 r.

Artur II (* 25 lipca 1262—f 27 sierpnia 1312 r.), książę Bretanii, syn Jana II i Beatryksy Angielskiej. Nastąpił po ojcu w m. listopadzie 1305 r. Zostawił syna i następcę, Jana III.

Artur III, ob. Richmont lir.

Artur (* 1486—+ 1502), książę Walii, syn Henryka VII, króla angielskiego. Ożenił się 1501 r. z Katarzyną Aragońską, córką Ferdynanda i Izabelli. Umarł z wycieńczenia w kilka miesięcy po ślubie. Katarzyna wyszła powtórnie zamąż za młodszego brata, Henryka, który wstąpił na tron pod imieniem Henryka VIII.

Artura krzesło, Arthur’s Seat. Arthurssitz, wyniosłość, stercząca nad Edymburgiem w stronie wschodniej 251 m. nad p. m.; według podania, na jej szczycie najwyższym siadywał król Artur przed każdą bitwą dla obejrzenia pola przyszłej walki.

Artusi Giovanni Maria, kanonik przy kościele St. Salvatore w Bolonii, głośny teoretyk muzyczny z XVI w. W latach między 1586—1607 wyszło pięć wielkich jego dzieł, traktujących o muzyce, które po dziś dzień nic jeszcze nie straciły na wartości. A. był pierwszym z teoretyków muzycznych, który gruntownie i obszernie wyłożył naukę o kantrapunkcie w dziele: „L’arte del contrappun-to“ eto. (Wenecya, 1589). Niemniej ważnem jest

de’go.

Artveit Andries (Van Artveit), a nie Eert-veldt lub Arteveldt, jak dotychczas zwykle pisano, malarz flamandzki (* w Antwerpii 1590 r. — f w temże mieście w r. 165*2), został wpisany w 1609—10 r. w poczet mistrzów miejscowego bractwa św. .Łukasza, bez wymienienia nazwiska jego nauczyciela; odbył później podróż do Włoch. Widoki morskie A-a, jedyny rodzaj, jaki artysta uprawiał, są dziś nadzwyczaj rzadkie i bardzo cenione; można przypuszczać, że pewna część jego prac jest obecnie fałszywie przypisywana Wilhelmowi Van de Velde i figuruje po muzeach pod tą mylną atrybucyą. Z obrazów autentycznych A-a można wymienić: „Kilka okrętów miotanych burzą“, płótno niewłaściwie zwane w katalogu „Bitwą Lepancką“. Kom-pozycya A-a jest zawsze majestyczna, pędzel dziwnej lekkości, koloryt jasny i przezroczysty, okręty rysowane z niezwykłą finezyą, a wrażenie ogólne imponujące. Wśród czterech znanych uczniów mistrza zasługują na wyróżnienie: Gerard Van Kyck

A N J

F. J.

F. J.

dzieło: „L’Artusi, overo delle imperfettioni della moderna mnsica“ etc. (Wenecya, 1600). W tem dziele A. dokładne podaje szczegóły o instrumentach wówczas używanych; w drugiej części dzieła szeroko rozprawia o niektórych, spornych w owych czasach, punktach nauki harmonii, gromi jej nowatorów, zwłaszcza najsłynniejszego z ich grona, Montever-

A i?Ol i Matthys Van Plattenberg.

Artykulacya, łac., oznacza w anatomii połączenie kości (najczęściej ruchome) za pomocą odpowiednich błon czyli więzów, co nazywamy s t aw e m (ob.).

Artykuł (z łacińskiego articulus— staw w członkach, kolanko w roślinach, oddział, część, członek, chwila), używa się w rozmaitem znaczeniu, zawsze jednak rozumie się pod nim część składowa całości. A-em wiary zowie się prawda religijna, przez kościół uznana, czyli dogmat, należący do ogółu jego nauki. (Zasadę kościoła anglikańskiego stanowią 42 artykuły, potwierdzone przez parlament r. 1549, a w roku 1560 na zjeździe londyńskim zmniejszone do liczby 39; deklaracya kościoła gallikańskiego we Francyi z' roku 1682, znana jest pod imieniem czterech artykułów). Artykułem prawa, ustawy, dekretu, traktatu, nazywa się każdy w nich po-jedyńczy paragraf. (W prawach dawnych polskich były A-y he tmańskie i A-y marszałkowskie). W piśmiennictwie, artykuł jest to wszelkie opracowanie, naukowe, literackie, polityczne i t. p., zamieszczone w jakimś dzienniku lub czasopiśmie, a zatem stanowiące jedną ż części jego składowych. W handlu, artykułami nazywają się rozmaite rodzaje towarów, pojedyńczo wyszczególnione w danej jego gałęzi (artykuły spożywcze, kolonialne, galanteryjne i t. p.) Artykuł w gramatyce jest to część mowy, po polsku nazywana przedimkiem (ob ), obca naszemu językowi, a w niektórych innych indo-europejskich sama przez się nie mająca odrębnego znaczenia, lecz tylko używana przed rzeczownikami, dla okazania ich rodzaju, liczby i przypadku, oraz dla oznaczenia, czy się mówi o rzeczy lub osobie wiadomej i określonej, czy też niewiadomej i nieokreślonej (przedimek okre-ślny i nieokreślny).    *

Artykułowane badanie. Wedle obowiązującej poprzednio w kraju tutejszym ustawy postępowania w sprawach karnych (ordynacyi kryminalnej pruskiej), pytania zwykle były zadawane obwinionemu ustnie, a w protokóle zapisywano samą tylko osnowę jego odpowiedzi; w sprawach jednak o zbrodnie szczególnie ważne, po zupełnem wyczerpaniu śledztwa, dopełnionem być musiało z obwinionym tak nazwane A-ne b-ie, które polegało na tern, że każdy z ciążących na obwinionym zarzutów i każdy z osiągniętych przeciwko niemu dowodów był mu przedstawianym w formie pytania, po poprzedniem jego zredagowaniu i zaciągnięciu do protokółu na piśmie, na każdy też zapisywaną była oddzielnie odpowiedź na takowe pytanie, dana przez obwinionego. Ostatni punkt tego badania miał na celu ustalenie, czy obwiniony śledztwo za ukończone uznaje, czy sobie wybiera i kogo za obrońcę, oraz czy przy sądzeniu sprawy pragnie przymawiać się ustnie.

Artykuły prawa, są to szczegółowe rozporządzenia w prawie, w porządku liczb pomieszczone; to ich policzbowanie ma na celu ułatwienie odnalezienia i powołania w razie potrzeby odnośnego przepisu.

Artykuły hetmańskie, ob. Hetman. Artykuły marszałkowskie, ob. Marszałek. Artykuły Henrycyańskie (Articuli Henridanij, ob. Henryk Walezyusz.

Artylerya. Nazwa ta stosuje się do trzeciego rodzaju broni, znanej niegdyś u nas pod imieniem wielkiej strzelby oraz armaty, czyli dział z ich obsługą, końmi, wozami, organizacyą, zarządem, użyciem i różnemi urządzeniami, które służą do zachowania tak służby, jak materyału, w porządku i gotowości w czasie pokoju, tudzież do utrzymania w ciągłej czynności podczas wojny. Począwszy od znikomej siły, powstałej przy spaleniu prochu, która ledwie że była zdolną do rzucania pocisku wielkości orzecha na odległość kilku kroków, podniosła się dziś A. do masy i potęgi niesłychanej, miotającej bryły żelaza kilku centnarów wagi, na odległość wiorst całych, obracającej w gruzy miasta i zadającej śmierć tysiącom ludzi. Z podrzędnej towarzyszki piechoty, stała się dziś A. jej protektorką, nie może bowiem piechota uczynić stanowczego i ostatecznego do zwycięstwa kroku, póki jej A. drogi nie utoruje. Przepowiednia Napoleona, że A. rozstrzygać będzie losy bitew i narodów, ziściła się dziś zupełnie. Pierwsze próby zastosowania siły prochu do miotania pocisków, czynione nadzwyczaj ostrożnie i bojaźliwie, nie doprowadziły do żadnych poważniejszych skutków. Początkowy ten okres, w którym siła prochu, po jego wynalezieniu, była przedmiotem prób i zabaw dla chińczyków i arabów, ciągnął się mniej więcej od drugiej połowy X do drugiej połowy XIII wieku. Znane nam nazwy strzelby ognistej po wprowadzeniu prochu do Europy, jak: \asa, pot, Büchse, albo: tuyan, bâton, pipe, Rohr, wskazują na pierwotne jej kształty. Dostrzegamy tu dwie formy narzędzi ognistych: jedne o szerszym otworze, ale krótkie, i drugie dłuższe, ale o wąskim wylocie. Obie te formy rozwijały się dalej i w pó-

/?&

Ma

//

■V)

ŒT1.......

Fig. 55.

Najstarsza znana armata z Mantui.

Fig. 25.

Działo ołowiane.

li

Uli

if

ti!

F. 27. Bombarda z Mono.

nr

nr

Mniejszych kształtach A-i rozpoznać się dają. Najstarsze znane dotąd w Europie działo (fig. 25) nosi na sobie rok 1322. Pochodzi ono z zamkniętego w roku 1786 klasztoru św. Urszuli w Mantui i należało do hr. d’Arco. Ważyło to działko 4.9 kilogr., miało 55 mm. w średnicy wylotu i 64 mm. długości. Pocisk do niego ważył 0.34 kilograma. Pierwszą autentyczną wiadomość o zastosowaniu w Europie wielkiej strzelby do o-brony kraju mamy w dekrecie rady florenckiej, polecającej w r. 1326 władzom wojskowym, ażeby rozkazały dwom oficerom żarn owić (niewiadomo u kogo) działa do obrony miast i wsi rzplitej .Francuzi pierwszą próbę z użyciem A-i uczynili podczas oblężenia miasta Que-snay, w r. 1340. Próba tajednak nie musiała być uda-tną, zaniechali bowiem przedsięwzięcia. Jak słabą jeszcze była ta początkująca A. w r. 1347, okazuje się stąd, że rycerz Hugues de Cor-dillac radzi obywatelom, czy też załodze zamku Biou-le, która posiadała 22 działa, ażeby przy zbliżaniu się nieprzyjaciela do murów, raziła go naprzód z arbaletów (rodzaj udoskonalonych łuków), potem z proc, a dopiero gdy pod same mury podejdzie, ze strzelby ognistej; 22 działa zamku Bioule wymagały do obsługi 11 ludzi. Niemcy zapoznali się z wielką strzelbą dopiero około roku 1346, jak to widać z rachunku Akwisgranu, w którym powiedziano: „item pro una basa (Büchse) ferrea ad sa-gittandum tonitruum etc.“ W dziesięć lat później podobną wiadomość spotykamy w rachunkach m. Norymbergi. Ale ostateczne rozpowszechnienie A-i w Niemczech, nastąpiło dopiero około roku 1379. Błędne więc było dotychczasowe mniemanie, jakoby Niemcy miały być kolebką narodzenia się prochu i A-i, gdyż jedno i drugie zapożyczyli oni z Włoch i Francyi, gdzie A. przebyła swoje niemowlęctwo, do Niemiec zaś przyszła już nieco wzmożona na siłach. Krzyżacy w Prusach, podług świadectwa Posilge, mieli już działa pod Kownem w roku 1362. Przodowali oni innym niemcom w udoskonaleniu A-i aż do roku 1410. Ku końcowi XIV wieku, t. j. około r. 1380, używano w Europie dwojakiego rodzaju dział. Z jednych strzelano ołowianemi kulami i dlatego nazywano je ołowianemi—„Lothbüch-sen“; z drugich strzelano kulami kamiennemki dla tego nosiły nazwę kamiennych—„Steinbüchsen.“ Działa ołowiane miały kanał walcowatej formy i jednostajnej średnicy od dna do wylotu. Jako typ dział

tego rodzaju, może służyć armata, znaleziona w roku 1841 w murze, przy zniesieniu narożnika Jost w Luksemburgu (fig. 26). Była ona wyrobiona z żelaza i nabita obręczami, miała 100 min. w średnicy wylotu i 600 mm. długości, która dla dział tego rodzaju była w owe czasy normalną. Kula ołowiana mogła ważyć około 5 kilogr. Grubość dna równała się 80 mm., a grubość ścian kanału 75 mm. Działa kamienne, znane także pod nazwą bombard, miały szeroki, ale płytki otwór, w kształcie ostrokręgu, który przechodził w kanał wąski, wnlcowaty, jednostajnej szerokości i nazywający się komorą, gdy część szeroka nosiła nazwę wylotu—„Flug“. Za typ tego rodzaju strzelby może służyć (fig. 27) bombarda, pochodząca z zamku Morro, w okolicach Ankony, zrobiona także z kutego żelaza. Długość jej równała się dwom stopom, średnica wylotu 189 mm., a długość komory dwom średnicom wylotu, który był tak płytki, że w nim kula ledwie się pomieścić mogła. Waga kuli kamiennej mogła wynosić około 5.182 kilogr. Do fabrykacyi tych dział używano albo sztab żelaznych, zeszwejsowanych z sobą, jak klepki w beczce, i nabitych obręczami, albo odlewano je z żelaza, miedzi, lub też spiżu, t. j. mieszaniny miedzi, cyny i ołowiu, lub nareszcie tylko miedzi i cyny. Za pociski do dział ołowianych służyły kule ołowiane i strzały niekiedy ogniste, a do dział kamiennych kule kamienne, kloce z drzewa, żelazem okute, i drobne kamienie, a szczególnie drobny krzemień. Przy nabijaniu, po wsypaniu prochu, zapędzano szpunt drewniany, zostawiając pomiędzy nim a prochem pewien przestwór, a to dlatego, aby gazy prochowe miały miejsce do zbierania się przed spaleniem całego ładunku i mogły wywrzeć cały swój impet na pocisk, który się umieszczał na szpuncie. Dla nadawania pociskom kamiennym doskonałej formy kulistej, wyrzynano w desce otwór, podług koła cyrklem zakreślonego, do którego kula powinna była pasować we wszystkich swych położeniach. Zapał urządzano z wierzchu nad komorą, lub z tyłu, i ognia udzielano albo za pomocą węgla rozżarzonego, albo też za pośrednictwem rozpalonego drutu. Co do łóż, to i jeden i drugi rodzaj dział układano z początku nie-ruchomie albo na ramach, jak na fig. 28, przedstawiającej pod• ścielisko dla bombardy, lub też na przyrządzie w tym rodzaju, jak pokazuje fig. 29, który służył za łoże dla armaty ołowianej. Działa kamienne czyli bombardy, z płytkiem guiaz- F g 28. Rama do b anbardy.

rm i! !

te

Fig 29.

Łoże armaty ołowianej.

Fig. 30.

Działo burzące z XIV w.

Pa

PP

-y)

dem dla kuli, w którem ona ledwie że się pomieścić mogła, zdolne były tylko do wydawania strzałów nawiasowych. Można było z nich bombardować miasta, dziurawić dachy i sklepienia, ale tu chodziło o łamanie murów, a do tego trzeba było wystrzału

;L____, rdzennego, który dawał się

°hzrrl ^—-¹    osiągnąć tylko przez powięk-

\1    scenie długości kanału. To

też zadosyćuczyniono tej potrzebie i już w końcu XIV wieku działa burzące przybrały postać, pokazaną na fig. 30, gdzie kanał równa się trzem średnicom kuli. Otrzymano w ten sposób wystrzał rdzenny, przynajmniej na bliską metę. Z biegiem czasu, dla nadania bombardoin większej potęgi burzącej, doprowadzono    je do kolosalnych roz-

„    miarów, tak co do wiel-

P?    kości i ciężaru pocisków,

\|    |r    jakoteż średnicy wylGtu,

co pociągnęło za sobą wzmocnienie grubości i ścian kanału. Powstały tym sposobem potwory, ziejące ogień, niezmiernie ciężkie, prawie nie-poruszalne, potrzebujące wielkiej ilości koni i ludzi do przeprowadzania na miejsce przeznaczenia, tudzież do ustawienia i obsługi. Za typ takiej kolosalnej bom-bardy może służyć odlana w r. 1411 w Brun-świku bombarda „Faule Mette“ (fig. 31). Użyto na nią 208 ctn. i 85 l/2 funt. spiżu, w stosunku na 1 cnt. cyny i l/₂ cnt. ołowiu, 14 cnt. miedzi. Nie wszystek jednak ten metal został użyty na odlewanie działa, które ważyło 160 ctn. Do nabicia potrzebowało ono 70 funtów prochu i strzelało kulą 8 cent. au. 5 funtów wagi. Średnica wylotu równała się 0.644 metr., grubość dna połowie kalibru (kalibrem nazywam średnicę wylotu), grubość ścian komory dwom, a grubość ścian kanału i l/₂ kalibru. Rzecz oczywista, że tak ciężkie działa musiały potrzebować dla swego umieszczenia potężnego i trwałego podśeieliska. To też składało się ono z całego systemu belek i wiązań, a do tego z przyrządów: do nadawania elewacyi, rychtowa-nia, a nareszcie z rozmaitego rodzaju osłon dla puszkarzy od pocisków nieprzyjaciela, które pozostały we zwyczaju po dawnych machinach oblężniczych. Łatwo wyobrazić sobie, jakiej to potrzeba było siły dla przeprowadzenia takiej strzelby z jej podścieli-skiera, amunicyą i różną przynależytością na miejsce, gdzie miała być użytą. Przykład najlepiej to objaśni. Miasto Norymberga, wybierając się do napadu ua pewien zamek rycerza-rabusia, miało z sobą, pomiędzy innemi działami, jedno, które sięzwało Chrom-hildą. Potrzebowało ono pod siebie 12 koni, a pod swoje pod-ścielisko —16 koni. Osłony dla puszkarzy— „Schirm“—wieziono na trzech karach, po parę koni w każdej; machiny do podnoszenia mieściły się na wozie, zaprzężonym w 4 konie, a 11 kul kamiennych zajęły 4 poczwórne wozy; było jeszcze kilka wozów z inną przynależytościąi mnóstwo ludzi: puszkarzy, ich pomocników, rzemieślników i innych. Prochu na jeden nabój zużywała Chrom-hilda 14 funt., a kula jej ważyła 500 funtów i miała średnicy 22 cale. Te kolosalne działa burzące odgrywały główną rolę przy oblężeniach w ciągu wieku całego; jeszcze bowiem w r. 1480 Fig. 31. Fanie Mette, hr. Eberhard wirtemberski posiadał działo „Murfel“, które ważyło 63 centnary i strzelało 160 - funtową kulą; potrzebowało też całego taboru i mnóstwa ludzi do swego przewożenia i obsługi. Były jednak już w używaniu mniejsze działa tejże samej komorowej, czyli kamiennej konstrukcyi, przeznaczone do miotania mniejszych kul, a przedewszystkiem drobnych kamieni, nazywane haufnicami. Haufnicę taką przedstawia fig. 32. Spoczywa ona w drewnianej obsadzie, zakończonej długim ogonem, w której utrzymuje się zapomocą obręczy żelaznych. Przez osadę przechodzi sworzeń żelazuy, opierający się na łożu. Łoże to bardzo przypomina późniejszą formę tego rodzaju przyrządów i jest zaopatrzone w narzędzie do nadawania elewacyi tego samego kształtu, jaki był używany na początku XVI wieku. Oczywiście, że działko to musiało być drobne i lekkie, gdyż sworzeń żelazny nie byłby w stanie wytrzymać ani ciężaru większego, ani uderzenia przy wystrzale. Działa ołowiane, strzelające kulami ołowiauemi, nie nadawały się do oblężeń i używane były początkowo tylko do obrony murów, a że ustawiały się na tarasach zamkowych, zwano je stąd „taraśnicami“. Stopniowo powiększano długość tych dział przez przyszrubowywanie do kanału nadstawek, znajdowano bowiem jeszcze trudność w odlewaniu dział długich, jednolitych, a że nabijanie długich dział z wylotu było kłopotliwe, próbowano urządzać nabijanie z tyłu, za pośrednictwem komory wkładanej, utwierdzonej za pomocą klina, jak pokazuje fig. 33. Były jeszcze w używaniu działa o kilku komorach, które przyszrubowywano do kanału, odpowiednio do zamiaru wydania więcej lub mniej doniosłego strzału; ale modelu tych dział nigdzie nie napotkałem. Zwano je u nas szrubnicami. Moździerze weszły w użycie

A±-r

i:ib.

yy

Fig. 33. Działo odtylcowe z XVI w.

pomiędzy 1430 a 1450 rokiem. Obsługę przy działach stanowili, puszkarze, klasa ludzi fachowych. Są ślady, że puszkarze, pod nazwą kanonierów, przyszli z Francyi przez Kolonię do Niemiec i znaleźli tu bardzo licznych adeptów, szczególnie w wolnych miastach: Moguncyi, Strasburgu, Norymberdze i t. p.

Fig. 32. Haufnica.

W rękach tych ludzi skupiało się wszystko, co z użyciem dział miało związek. Oni kierowali robieniem prochu, oczyszczając, odważając i mieszając jego części składowe. Oni dawali ludwisarzom wymiary dział i przyjmowali je od nich, sprawdzając prawidłowość budowy. Oni zarządzali przewiezieniem, umieszczeniem przed murami zamku, rychtowali, nabijali i strzelali. Mając do czynienia z mierzeniem i ważeniem, musieli być piśmienni i posiadać pewne wykształcenie. Umieli też sobie wyrobić poważne stanowisko społeczne i wojskowe, a przez współzawodnictwo, wysilając się dla prześcignienia jeden drugiego na rozmaite pomysły i wynalazki, niemało przyłożyli się do rozwoju A-i. Działa kamienne, posiadające potężną siłę burzącą, skutecznie kruszyły mu-ry, tak, że twierdze owoczesne oprzeć się im nie mogły. Musiano się tedy uciekać do rozmaitego rodzaju umocnień, zamieniać wieże na beluardy i baszty, otaczać się wałami ziem-nemi z półksiężycami. Ale w polu ta kolosalna strzelba, przez swą ociężałość i nieruchomość, nie mogła znaleźć korzystnego zastosowania. Nienawiele też przydać się mogły w bitwie, również przez swą nieruchomość, i działa ołowiane, a haufnice, lubośiny je widzieli na kołach, przez swe drobne rozmiary i małą doniosłość strzału, znowu większego efektu wywołać nie były zdolne. Dopiero w drugiej połowie XV wieku zaszły w A-i ważne ulepszenia, które ją uruchomiły i uczyniły przydatną do współdziałania z wojskiem w polu. Stało się to przez zastosowanie czopów do dział z niemi jednolitych, oraz przez zamianę kid kamiennych na żelazne. Moc i większa waga tych kul pozwoliła zmniejszyć średnicę wylo-

Kacyklopadya Fawizachni üiiatr. T. V

tu i ciężar dział, a czopy dały możność ułożenia ich na dwukołowem łożu, wskutek czego ułatwiło się ni etyl ko przewożenie, ale i rychtowanie. Już A. Karola Śmiałego w r. 1476, podczas wojny ze szwajcarami, była na kołach, a Karol VIII w r. 1494 wprowadził do Włoch 140 dział, osadzonych na dwukołowych łożach, które obudziły podziw całej Europy. Cesarz Maksymilian na wyprawie weneckiej miał ze sobą pułk A-i, składający się ze 106 dział. Działa te posiadały już znaczną doniosłość, gdyż strzały ich z pozycyi pod Malgherą w r. 1513 dolatywały prawie do Wenecyi. W bitwie jednak pod Pawią w r. 1525 A. francuska okazała się wyższą od cesarskiej pod względem stosowniejszego urządzenia łóż, lepszych zaprzęgów, a szczególnie celności w strzelaniu. O kształcie dział i łóż na początku XVI wieku daje wyobrażenie wizerunek armaty polskiej na obrazie bitwy pod Or-szą z r. 1514. Walcowata forma tej armaty, z grubemi opaskami u wylotu i przy czopach, pokazuje, że jeszcze nie umiano zdać sobie sprawy ze sposobu działania siły prochu. Armata swemi czopami spoczywa w panewkach łoża, zanurzając się dolną swoją stroną w zagłębienie. Łoże składa się z jednego kloca, jest proste i leży ogonem na przed-karze, z którą się łączy za pomocą sworznia i łańcucha. Na wierzchu działa widzimy dwa haki, które służyły do zaczepiania liny przy wkładaniu lub zdejmowaniu z łoża. Do nadawania elewacyi przeznaczały się dwie szyny żelazne, zgięte w kształcie łuków i wsparte na prętach żelaznych. Przez dziury, w szynach wywiercone, przechodził sworzeń żelazny, na którym spoczywał ogon armaty; przekładając ten sworzeń wyżej lub niżej, można było podnosić lub opuszczać jej wylot. Haufnica moskiewska, z tegoż mniej więcej czasu, ma około 5 cali średnicy wylotu i 6 kalibrów długości. W cienkiej dolnej części mieściła się komora, zapał zaś urządzony był ztyłu. Haufnica ta nie ma jeszcze czopów, skąd się pokazuje, że A. W. Księstwa Moskiewskiego w owym czasie jeszcze łóż kołowych nie posiadała. W w. XV panowała w A-i wielka rozmaitość form i wymiarów, wśród której trudno się było oryentować. Działa kamienne były każde indywidualnością w sobie; każde z nich nosiło inną nazwę, jak: faule Mette, faule Grethe, Chrumhilde, Murfel, Stechlerin i inne. Każde też potrzebowało innego pocisku, innej liczby obsługi, koni i prawie całego osobnego pułku amunicyi i przy-należytości. Nielepiej było i z działami ołowiane-mi, których proporcye nie miały żadnych norm i każdy puszkarz lub ludwisarz w nadawaniu im rozmiarów rządził się własnym pomysłem i dowolnością. Przedstawiało to wielką niedogodność, gdyż ani kule, ani łoża, ani ich części, od jednego działa nie pasowały do drugiego i nie mogły jedne drugich zastępować, a przy oblężeniach i na polach bitew niepodobna było wzmocnić ognia przez skupienie kilku dział jednakowej skuteczności, każde bowiem z nich posiadało inną moc uderzenia i inną doniosłość strzału. Zwrócono uwagę na ten przed-

na

Waga działa Waga kuli w centnarach, w funtach.

100

100

75

75

50

iO <N

25

tO 4^ 00 Ci

długość    waga naboje

działa    kuli    prochu

w kalibracb. w funt. funt.

40    20—27

64

18

42

19

24

23

24

12

19

29

miot i cesarz Maksymilian rozgatunkował działa wielkie i małe, każdą zaś z tych kategoryj na kilka klas, o jednakowych rozmiarach. Do wielkich należały: szarfmece, kartauny, Nachtigallen, Singerinnen i Dornthrol ; do małych zaś: falkonety i ka-merszlangi. Nie trzymano się jednak ściśle tej kla-syfikacyi, a co najgorzej, że zamiast jej uproszczenia, jeszcze więcej komplikowano. Tak Preis, cech-mistrz elektora saskiego, klasyfikuje działa naprzód, stosownie do celu w ich użyciu, na burzące i połowę, a potem każdy z tych rodzajów na 4 gatunki, mianowicie :

Burzące.

1)    Metzicana, albo Szarfmeea

2)    Cema, albo Bazyliszek

3)    Duplicana, albo Nachtigallen i Tryplicana, albo Singerin-nen, różniące się tylko długością

4)    Kwartana, albo Kartauna

Polowe.

1)    Trakana, albo Nothschlange

2)    Schlanga

3)    Falkon, albo Halbschlange

3) Falkonet

Nie wszystkie jednak znane podówczas działa zmieściły się w tych kategoryach, wymienia bowiem jeszcze Preis: moździerze wielkie, zwane Narren i Böller, wyrzucające kule jednego centnara wagi, półmoździe-rze, miotające kule półcentnarowe, i małe moździerze 8 funtowe; a prócz tego działa ogniste, kamienne, komorowe, taraśnice, serpentyny, które po za klasy-fikacyą pozostawia. Klasyfikacya francuska obejmowała także zbyt wiele kategoryj dział. Pod Pawią, w r. 1525, miał w swym parku A. Franciszek I, następujące działa: grand basilisque (80 funt.), double canon (42 f,), serpentine (24 f.), grande coulevrine (15 f.), coulevrine bâtarde (7 f.), coule-vrine moyenne (2 f.), faucon (lf.), fauconnet (14 łutowe). Większa jednostajność zapanowała w kon-strukcyi dział od czasu, gdy za miarę ich poszczególnych części przyjęto wynaleziony przez norym-berczyka Hartmana kaliber, czyli wagomiar t. j. średnicę wylotu i wagę kuli. Około tegoż czasu nastała także zainicyowana przez Karola V. znacznie uproszczona klasyfikacya dział, z podziałem, na 4 rodzaje:

Waga działa w centnar.

Kartauny v* kartauny ¹/i kartauny V₈ kartauny

Waga prochu, jak widzimy, stanowi połowę wagi kuli. Francuzi uprościli nieco swoją klasyfikacyę i zatrzymali, następujące kategorye dział: canon, grand coulevrine, coulevrine bâtarde, coulevrine moyenne, faucon i fauconnet. Na początku XVII wieku działa i łoża przybrały kształty w ogólnych zarysach bardzo nawet zbliżone do dzisiejszych. Kartauny przedewszystkiem mają już formę ostro kręgu ściętego, grubszego u dna i cieńszego u wylotu; grube opaski, któreśmy widzieli u Zygmuntowskiej armaty, zniknęły, a znajdujące się na niej haki,dozaczepiama liny służące, przeistoczyły się na delfiny czyli uszy. Łoże krzywe składa się z dwóch ścian, złączonych z sobą szponami, w takiej wzajemnej odległości, ażeby puszkarz mógł wejść między nie swobodnie dla rychtowania działa. Nabijanie odbywało się za pomocą szufli, która dla każdego rodzaju dział miała inną miarę, ale już zaczęto używać i gotowych ładunków, w workach umieszczonych. Proch trzymano i przewożono w beczkach. Do wycierania kanału i przybijania naboju służyły wycior i stempel. Ognia zapałowi udzielano za pomocą lontu, na cyn-drutę nawinionego. Do rychtowania używano kwa-drantu czyli ćwierciokręgu, a dla nadawania elewa-cyi czyli podniesienia podkładano kliny pod denną część, na średnią szponę. Obsługę składali po dawnemu puszkarze wolni, których w miastach niemieckich nazywano: konstablami i szycami. Przeznaczało się ich do dział większych, po trzech, a po dwóch do mniejszych i po jednym pomocniku, dla podawania puszkarzom wszystkiego, co do strzelania było potrzebne. Do doglądania prawidłowego działania A-i wyznaczał się na każde dwa działa jeden dozorca, czyli działowy, uzrzymanie zaś w porządku amunicyi i przynależytości należało do cejkwarta. Przy parku A-i znajdowało się mnóstwo rzemieślników, jak: cieśle, kowale, ślusarze, bednarze, stel-machy. Przełożonym nad całą służbą, równie jak nad materyalną częścią A-i, był Cechmistrz, zwykle człek wojskowy w randze kapitana lub pułkownika. W marszu kartauny i półkartauny przewożono na osobnych wozach, zwanych blakwozami. Pod kar-taunę trzeba było 23 konie, pod półkartaunę 17, pod ćwierć kartaunę 13. Do przewożenia dział, amunicyi i całego parku A-i najmowano furmanów, którzy musieli się poddawać pewnym regułom karności wojskowej. Największa doniosłość kartaun sięgała do 6000 kroków, a i/₈ kartaun do 3,600 kroków. Ale strzelanie z nich odbywało się bardzo powolnie: od 3 do 6 strzałów na godzinę. Na polu bitwy rozstawiano działa każde zosobna, przed całem czołem wojska, a wystrzały, rozsiewane dowolnie po całym szyku nieprzyjacielskim, nie sprawiały pożądanego efektu. Zająwszy pozycyę, A. pozostawała na miejscu aż do ukończenia bitwy; mogła więc pomagać wojsku, osłabiając nieprzyjaciela swemi strzałami tylko przed rozpoczęciem walki. Skoro zaś szeregi ruszyły z miejsca, wnet zakrywały swą A-ę i uniemożebniały dalsze jej działanie. W skutek tejże nieruchomości działa po przegranej dostawały się zwykle w ręce nieprzyjaciela. Oprócz kartaun używano także moździerzy, z których wojsko strzelało nietylko kulami zwyczajnemi, ale także granatami, brandkuglami i kulami świecącemi. Wojna holendersko-hiszpańska znacznie się przyczyniła do postępów Artyleryi wałowej i oblężniczej. Na ten także czas przypada wprowadzenie w użycie haubic czyli granatników (Fig. 34), dział krótkich, komoro-wych, zajmujących środek, pomiędzy armatą i moździerzem. Do udzielenia ognia nabojowi zaczęto używać zapalniczek i świeczek (ob.). Dalszy swój rozwój zawdzięcza A. Gustawowi Adolfowi, który znacznie podniósł jej ruchliwość i szybkość ognia. Monarcha ten, za poradą anglika Hamiltona, zaprowadził lekkie armaty z żelaza lanego Ważyły one tylko 6 centnarów, miały długości 14 kalibrów i przy naboju z 1 V₂ funta prochu strzelały 4 funt. kulami; dość było pary koni, lub kilku ludzi do ciągnienia

llPiPÓr³

m lyxs

Fig. 34. Haubica.

ich, a jednego konia pod wóz z amunicyą. A że zarazem zostały zaprowadzone gotowe ładunki z prochem, do których za pomocą drutu przymocowana była kula, przyśpieszyło to tak dalece szybkość ognia, że armata mogła dać trzy wystrzały, nim żołnierz pieszy raz nabić zdołał. Gustaw Adolf używał także przez pewien czas dział, skórzanemi zwanych. Zrobione one były z grubej blachy miedzianej, szczelnie owiniętej liną i obciągniętej skórą. Działa te, o ile były lekkie, o tyle nietrwałe, a co najgorsza, że przy strzelaniu tak się rozgrzewały, iż proch sam się w nich zapalał; prędko też wyszły z użycia Z ciężkich dział używali szwedzi kartaun i pół-kartaun. Lekkie działa, wskutek swej ruchliwości, dodawane były pułkom piechoty, po dwa na każdy, i ciągnione przez żołnierzy, poruszały się razem z nimi; ciężkie zaś, połączone w pewnej liczbie w baterye, zajmowały pozycye na skrzydłach. A. szwedzka przyłożyła się bardzo wiele do zwycięstwa pod Breitenfeldem, jakoteż ułatwiła Gustawowi Adolfowi przejście Lechu, którego dokonał przy pomocy 70 dział. Umiejętne użycie A-i polowej odbiło się na szyku piechoty. Odtąd wielkie bataliony Tillego i Waldsteina znikają z pola bitew i ustępują miejsca ciężkemu szykowa o 6 szeregach. Znika też ochronne uzbrojenie piechoty, które wobec strzałów A-i ostać się niemogło. Wszystkie ulepszenia Gustawa Adolfa w A-i, a szczególnie armaty pułkowa, znalazły naśladownictwo w armiach całej Europy i utrzymały się do końca XVIII wieku. Jedną z ważniejszych reform, która znacznie się przyczyniła do postępu A-i, było zaprowadzenie obsługi żołnierskiej Żołnierz, stale zostający na służbie, dyscyplinowany i ćwiczony przez oficerów, fachowo wykształconych, lepiej wypełniał swe obowiązki, aniżeli puszkarze, na czas wojny z różnych stron zbierani, częstokroć mało świadomi swego rzemiosła i, jako ludzie wolni, mogący niewczas wypowiadać służbę. Reformę tę zawdzięcza A-a. Ludwikowi XIV, który w r. 1674 utworzył osobny korpus A-i Składał się on zpoczątku ze 4 kompanij, mianowicie: z kompanii kanonierów, z kompanii saperów, z dwóch kompanii pontonierów, połączonych z rzemieślnikami, po 100 ludzi w każdej. W czasie wojen holenderskich sformowano jeszcze 22 kompanie i społem z poprzedniemi złączono w jeden pułk, pod nazwą fuzylierów kró-ęwskich, którzy przy dalszem przyczynieniu tego wojska otrzymali nazwisko A-i królewskiej. Obok tego korpusu utworzył król Ludwik w r. 1684 pułk bom-bardyerów, którego przeznaczeniem była obsługa moździerzy, strzelających bombami. Za Ludwika XIV uczyniła także A. pewien postęp w wojnie ob-lężniczej przez wynalazek wystrzału czołgającego, za pomocą którego można było demontować działa, na walgangu stojące. Wynalazek ten zawdzięcza A sławnemu inżynierowi Wobanowi (Yauban), który po kilku próbach pod Filipsburgiem i Charleroi zastosował go ostatecznie z wielkiem powodzeniem w r. 1697 pod Ath. Wystrzał ten wywołał pewne przeobrażenia w urządzeniu fortec. Za przykładem Ludwika XIV poszedł „wielki elektor“ brandenburski, który w r. 1676 zorganizował jedną kompanię bombar-dyerów i 4 kompanie kanomerów z 16 oficerami. Posunął się on jeszcze dalej po drodze reform, zaprowadził bowiem tabor A-i, z końmi ze skarbu utrzymywanemi tak do dział, jak też do wozów amunicyjnych i innych. Konie te jednak służyły do przewożenia A-i tylko w marszu. Równocześnie z udoskonaleniem w części swej materyalnej, służbowej i organizacyjnej, rozwijała się A. i w kierunku teoretycznym, zawdzięczając to pracom takich matematyków, jak Galileusz, Blondel i Newton. Pierwszy z nich już w pierwszej połowie XVII wieku dowiódł, że linia lotu kuli, rzuconej pod kątem, zbliża się do paraboli. Potwierdził to samo Blondel w r. 1675, ale Newton odkrył, że wskutek oporu powietrza kula nie może dosięgnąć tej odległości, jaką jej zakreśla parabola, i wynalazł formułę dla oznaczenia oporu powietrza. Atoli, pomimo późniejszego sprostowania tego wzoru, lot pocisków nie dawał się ściśle obliczyć, dopóki one zachowywały formę kulistą i wchodziły z pewnym przestworem do kanału działa. Wciągu wieku XVIII, aż do czasów Napoleona I-go, mało mamy do zaznaczenia istotnych ulepszeń w A-i. Kartauny zupełnie znikły, ¹/z kartauny, pod imieniem armat 24 funtowych, pozostały jako działa oblężnicze, */< kartauny i i/₈ kartauny, pod nazwą dział 12 i 6 funtowych, używane były w polu. Największy jednak udział w bitwach miewały armaty 3-funtowe pułkowe, jako jedyne działo, które mogło towarzyszyć wojsku w działaniach zaczepnych. Do A-i polowej została włączona haubica 7 funtowa wskutek rozpowszchnionego użycia granatów. We wszystkich państwach pomnożyła się liczba dział i obsługi, podniosła się szybkość ognia i celność strzelania, taktyka jednak A-i nic a nic nie postąpiła. Materyał i służba zróżniczkowały się ostatecznie na połową, oblężniczą i wałową. Zorganizowała się też administracya, na której czele stanęli jenerałowie A-i (General-Feldzeugmeister), dyrektorowie lub generał-inspektorowie A—i, skupiający w swych rękach zarząd: służby, materya-łu, ludwisarni, prochowni, arsenałów, laboratoryów, z wydziałami: rachunkowym, kontroli i sądowniczym. Fryderyk II, król pruski, utworzył A-ę konną przez zaprowadzenie, w czasie obozowania pod Lands-hutem, brygady konnej, złożonej z 6 armat 6 funtowych, zaprzężonych każda w 6 koni, z konną obsługą. Innowacya ta znalazła chętne przyjęcie we wszystkich armiach europejskich i odtąd A.

X.

jilkj

i ar

wrocie. Fig. 35 przedstawia działa i łoża A-i fran-cuzkiej Gribeauvala: A. armata, B. haubica, C. moździerz, D. łoże z boku i w planie dla armat, E. łoże z boku i w planie dla moździerzy, F. armata na łożu, ze skrzynką nabojową, G. przodkara. Napoleon wszystkie swoje wojny prowadził i zwycięsko wygrywał z A-ą Gribeauvala, chociaż niezupełnie był z niej zadowolony i życzył sobie większego uproszczenia i ujednostajnienia materyału artyleryczne-go. Pry sługa, jaką ten wielki wódz A-i wyświadczył, zależała naprzód na zużytkowaniu zaprzęgów rządowych. Zaprzęgi te istniały już wprawdzie oddawna w Prusach i Rossyi, ale oba te państwa korzyści z nich wyciągnąć nie umiały.

Napoleon, zaprowadziwszy jezdnych kanonierów, poddał ich ćwiczeniu i przyuczył do przewożenia dział na polu bitwy, co się dotąd za pomocą ludzi odbywało. Ta zwinna, manewrująca wśród ognia A. dała mu możność gromadzenia jej w wielkie baterye na pożądanym punkcie i skupiania ognia na miejscach, do ataku przeznaczonych, co było jedną z przyczyn jego sławnych zwycięstw. Tym sposobem Napoleon wskazał kierunek, w jakim A. postępować miała. Prócz tego cesarz francuzów zaprowadził ważne reformy w organizacyi A-i, łącząc w faktyczne, a zarazem administracyjne i gospodarcze jednostki, kompaniami, albo bate-ryami zwane: działa, obsługę, konie i pociągi. Od niego poczęły się w A-i francuskiej, a potem i w europejskiej, kompanije A-i pieszej i konnej. Piesze składały się z 6 dział, między któremi były: 2 ar-    Fig. 36. Granatnik,

maty 12 funtowe, 2 armaty 4 funtowe i 2 haubice 6-calowe, konne zaś obejmowały: 4 armaty wojnę krymską, było jednak za ciężkie, a co naj-8 funtowe i 2 haubice 6-cio calowe. Pierwsze mia- gorsza, nie czyniło zadość wymaganiom w walce ły przy sobie 25 wozów ze 104 końmi; obsługę z nową bronią piechoty. Zaczęto tedy myśleć o zastanowiła kompania złożona z 22 oficerów i podo- prowadzeniu w A-i, na wzór broni ręcznej, dział

a zarazem

*•

konna stała się bronią pomocniczą jazdy. Generał-dyrektor A-i francuskiej, Gribeauval, poczynił około roku 1774 znaczne ulepszenia w materyalnej części A-i. Ulepszenia te zależały na uproszczeniu i ulżeniu konstrukcyi dział i łóż. Dla A-i polowej przyjął on: 12, 8 i 4 funtowe armaty, które skrócił do 18 kalibrów, 8 calowe haubice, skrócone do 6 kalibrów i moździerze do 2l/,z kalibrów. Zaprowadził lekkie nowej konstrukcyi łoża i skrzynki z gotowemi ładunkami, które podczas przewozu działa mieściły się między ścianami łoża, a po od-przodkowaniu ustawiały się na śnicach przodkary. Nareszcie zastosował linki odwozowe, które dawały możność podtrzymywania ciągłego strzelania przy od-

B /CX~ X«    O 1

. yyr—-?

._____^ ■    <~*rf iŁzia

n y\

Fig. 35. Działa Gribeauvala.

ficerów, oraz 58 kanonierów. Trzy kapralstwa, po 17 kanonierów każde, składały służbę przy działach, 4 zaś znajdowały się przy wozach i służyły zarazem dla uzupełniania ubytku w ludziach w czasie bitwy. Każda dywizya francuska, z 10,000 ludzi złożona, otrzymała 6 bateryj, z których 3 były piesze i 3 konne. W okresie czasu pomiędzy panowaniem Napoleona I i III-go, mamy do zanotowania jeden tylko wybitniejszy wynalazek w dziedzinie A-i, a był nim granat szrapnelowy, którego nazwa pochodzi od wynalazcy, pułkownika służby angielskiej, Slirapnela, zmarłego w r. 1825. Był to zwyczajny granat, napełniony kulami żelaznemi, zwykle wielkości pistoletowej, w liczbie 125—127, w połączeniu z prochem, przeznaczonym do jego rozsadzenia. Granat jednak taki, dla okazania należytego skutku, powinien pękać na pewnej wysokości i w pewnej odległości od nieprzyjaciela, a do tego trzeba było odpowiednio urządzonego zapalnika. Tymczasem zapalnik żądany nie dawał się żadną miarą zastosować do granatu kulistego i z tego powodu wynalazek sam nie przyniósł oczekiwanych owoców; ale zato obecnie stał się najstraszniejszym pociskiem w wojnie tak polowej, jakoteż oblężniczej. W początkach panowania Napoleona III-go zaszły w broni ręcznej pewne ulepszenia, które znacznie powiększyły jej doniosłość i trafność strzału. Posiadając broń taką, piechota z pewnej mety mogła zadawać A-i znaczne straty, nie bojąc się z jej strony odwetu, gdyż kula armatnia pełna była pociskiem zbyt drogim przeciwko pojedyńczym ludziom szyku rozproszonego, granat zwyczajny dawał zamało czerepów, granat szrapnelowy działał niedokładnie, a kołtun służył tylko do własnej obrony na bliskich odległościach. W tern trudnem położeniu jedyne zbawienie widzieli artylerzyści w powiększeniu odległości mety do strzelania przeciwko piechocie, a to przez pomnożenie liczby dział ciężkich i przeważne użycie granatu zwyczajnego lub szrapnelowego. Napoleon III w tych celach, dla zadosyćuczynienia wymaganiom swego stryja co do ujednostajnienia materyału artyl-lerycznego, zaprowadził w r. 1853 w A-i francuz-kiej jedno jedyne działo, które miało zastępować wszystkie inne dotąd używane, mianowicie: armatę granatnik (Fig. 36) 12-funtowy, 15³/₄ kalibru długości, zajmujący środek pomiędzy armatą a zwyczajnym granatnikiem czyli haubicą. Działo to odbyło

■>Vv

.    .'i'»«¹ '    .....

___________**?------

rJh-

iźtm

żłobkowych gwintowanych, czyli rzniętych. Nie były też one nowością, próby bowiem z niemi odbywały się już w XV i XVI wieku; ale wskutek czy to nie dokładności w pomyśle, czy też w wykonaniu, nie doprowadziły do pożądanego celu. Pierwszą próbę z działami tego rodzaju wykonał w r. 1810 bawarski kapitan, Reichenbach, ale jego kula stożkowata ołowiana, zachodząc w kanał z bardzo małym przestworem, sprawiała wiele kłopotu przy nabijaniu. Trafniejszy nieco był pomysł sardyńskiego majora Cavalli, w r. 1845, który starał się połączyć urządzenie gwintowe działa z nabijaniem od tyłu, przyjmując kulę stożkową. Armata jego (Fig. 37) odlana

nadto żebra, mające kierunek w linii prostej, nie pasowały zupełnie do skrętów gwintu, zkąd pocisk mógł ugrzęznąć w kanale i sprowadzić rozsadzenie działa. Pomysł Cavalliego został potem udoskonalony przez Warendorfa i przyjęty w A-i pruskiej dla armat 6 funtowych. W Anglii także, już od roku 1854, czyniono próby nad wyrabianiem armat odtyleowyeh i wynalazca ich, Armstrong, wydoskonalił je o tyle, że zostały w r. 1859 wprowadzone do A-i angielskiej. Cecha tych armat (Fig. 38) zależała na orygi-

P7<V⁽    -iji

Fig. 38. Armata Armstronga.

nalnej budowie i urządzeniu zaporu, czyli zamka. Składał s'ę on z klina (a) z zastosowanym do niego czoptm miedzianym, który szczelnie zamykał dno kanału. Klin przypierał się mocno na miejscu, za pomocą szruby (b). Gdy trzeba było nabijać, szruba się osłabiała, wyjmował się klin i przez otwór, powstały po wyjęciu szruby, wkładał się pocisk i ładunek, poczem znowu zakładał się klin na miejsce i przypierał szrubę. Urządzenie to wymagało bardzo dokładnego przykręcania szruby; inaczej, od uderzenia przy wystrzale, zamek wyginał się i wyjąć się niedawał. W skutek tego, tudzież z powodu bardzo powolnego nabijania, armaty ta już w r. 1864 wyszły zupełnie z użycia. Co do budowy armat Armstronga, to składały się one ze stalowej lufy, powleczonej kilku żelaznemi rurami, które, będąc naciągnięte w gorącym stanie, po ochłodzeniu silnie jedna drugą obejmowały. We Franeyi także próbowano z początku dział rzniętych odtyleowyeh, ale gdy próby te niepomyślnie wypadły, zaprowadzono w r. 1857 armaty rznięte, nabijane z wylotu. Były to spiżowe 4 funtowe armaty, zwane La Hitte, które w liczbie 222 odbyły kampanię włoską 1859 r. Miały one 8.65 cm. w średnicy wylotu, 6 żłobków gwintowych, idących, jeśli patrzeć z tyłu z poza działa, od lewej strony ku prawej, 2.8 mm. głębokich i 17 mm. szerokich, krok gwintu t. j. odległość pomiędzy leżą-cemi obok siebie grzbietami szruby równał się 2.5 metrom. Fig. 39 przedstawia armatę francuską La

.    '---■y. .y. >,’i i ———

y -A

V z '—'w.......... -

rs~rr"

Spig. 39. Armata La Bitte.

iii

ïÊ&i

jäl liäÄÄis©

Fig* 37. Armata Cavalliego.

była z żelaza, miała kanał na wylot wywiercony, o dwóch żłobkach gwintowych (tn), przeznaczonych do nadawania pociskowi kierunku, podczas ruchu w kanale. Denna część czyli komora (A), gdzie się zwykle umieszcza nabój i pocisk, miała średnicę nieco większą od kanału i schodziła doń w kształcie ostrokręgowym (B). Za komorą, w ciele armaty, wydrążony był otwór (CD) w kierunku czopów i prostopadle do osi kanału, szerszy w jednym i węższy w drugim końcu. Dno kanału zamykało się czopem (F), który się szczelnie przypierał na miejscu, za pomocą klina (G), wsuwanego w po-mieniony otwór (CD). Klin zaopatrzony był w dwie rączki (E i H) i łańcuszek, połączony z rączką (E) dawał miarę, o ile klin ma być wysunięty, ażeby odkryć zupełnie tylny otwór (K), przez który wkładano pocisk i nabój. Pocisk stożkowaty, także z żelaza lanego, zaopatrzony był we dwa podługowate żebra (aa), osadzone w kierunku ukośnym do osi kuli i odpowiadające skrętom żłobków kanałowych. Średnica pocisku (d) była bardzo niewiele mniejszą od średnicy komory (d), licząc odległość w poprzek pomiędzy polami. (Pola są to odstępy pomiędzy żłobkami). W takimże stosunku były do siebie średnice pocisku i kanału pomiędzy żebrami i żłobkami, także oś pocisku podczas ruchu mijała się. bardzo mało z osią kanału. Przy nabijaniu wyjmowano naprzód klin o tyle, o ile na to pozwalał łańcuszek, potem czop, potem wkładano przez tylny otwór pocisk tak, żeby żebra pasowały do żłobków, a za nim nabój, potem zamykano dno czopem i zapuszczano klin.

Wystrzał z tych dział okazał się znacznie donioślejszym i trafniejszym, aniżeli z dział gładkokanało-wych, ale klin, niczem niehamowany, nie był w stanie utrzymać na miejscu czopa i gazy prochowe ! Hitte. Za pocisk do niej służył granat stożkowy mogły przeciskać się przez powstałe ztąd szczeliny; ! zwyczajny (a) i szrapnelowy (b), odlane z żelaza

i opatrzone każdy we 12 palców cynkowych (m), dzenia tych dział najnowszej budowy będzie poda* w ciało granatu wprawionych. Palce te rozłożone ny pod wyrazem:—Działo. 3) „Etudes sur le passé były po 6, na obwodach dwóch kół, znajdujących się et l’avenir de l’artillerie par Louis Napoléon Bona-w płaszczyznach prostopadłych do osi pocisku. Ka- parte et par le général Favé“ 1846—1871. Paryż, żda para ich, składająca się z jednego górnego 6 tomów z planami. 2) „Mémoire sur l’artillerie des i jednego dolnego, ukośnie względem siebie poło- anciens et sur celle du moyen âge par Dufour; Gé-żonych, znajdowała się na linii, odpowiadającej nève 1840. 8) „Die Entwickelung des Kriegswesen skrętowi żłobka gwintowego i służyła do kierowa- und der Kriegführung in der Ritterzeit in 3 Bän-nia granatu podczas ruchu w kanale działa. Po- den von G. Kohler Wrocław 1887. 4) Anleitung zum nieważ granaty wchodziły z pewnym przestworem, Studium der Kriegsgeschichte von In. H und Th. niezbędnym przy nabijaniu z wylotu, musiały ule- Fr. v. Troschke 2. Bander Darmstadt u Leipzig gać kołataniu się podczas ruchu w kanale i chwia- 1875. 5) Geschichte des Kriegswesens und der Heer-niu się podczas lotu, ztąd i trafność strzałów nie- Verfassungen in Europa von Dr. Hermann Maynert mogła być doskonałą. Za przykładem Francyi po- 3 Bände, Wien 1868. szła Austrya po r. 1859. Zaczęła ona była zaprowadzać u siebie działa rznięte, nabijane z wylotu, naprzód podług wzoru La Hitte, a potem w r. 1860, podług systemu Lenka. Armaty austryjackie były dwojakiego rodzaju: lekkie 4 funtowe i ciężkie 8 funtowe. Fig. 40 przedstawia austryacką 4 fun-

J-W-kr:

szezy-

ków

16

-i-

Ciężka

16

00 CD 00 CD CD

49    12

Lekka

12

12

Konna

CM

12

jm

Fig. 40. Armaty austryackie z 1866 r.

Iową armatę na łożu, a Fig. 40 przodkarę, z siedzeniem dla 3-ch kanonierów, 4-ty mieścił się w siodle na łożu. Kanał u tych armat opatrzony był w 6 żłobków gwintowych 4.4 mm. głębokości i 37 mm. szerokości, krok gwintu równał się 2.6 m. Działa te oddały austryakom wielką usługę w r. 1866, nie mogły jednak wyrównać przewagi prusaków w iglicówkach Jedną z przyczyn, które powstrzymały zaprowadzenie we Francyi i Austryi dział rzniętych odtylcowych, były wielkie koszta, jakie ta reforma pociągała za sobą. Wymagała ona bowiem zupełnego odrzucenia spiżu, który nie odpowiadał warunkom konstrukcyi odtylcowych Spiż, w zwykle używanej do odlewania dział proporcyi: 10—11 części cyny na 100 części miedzi, jest dość trwały i wytrzymały na parcie mechaniczne gazów prochowych, podlega jednak chemicznemu ich działaniu, -wskutek czego wytwarzają się w kanale zagłębienia i nierówności, bardzo szkodliwie wpływające na trafność strzelania. Wpływ tych gazów prochowych daje się odczuwać już przy nabijaniu z wylotu, chociaż pocisk wschodzi tu do kanału z pewnym przestworem. W działach zaś odtylcowych, gdzie ten przestwór zupełnie znika, działanie gazów prochowych pod wpływem silnego parcia staje się stokroć szkodliwsze. Na odrzucenie jednak spiżu, który dawał możność łatwego zreformowania A-i przez przelanie dział starych, ani Francya, ani Austrya zdecydować się nie mogły. Prusacy nie pożałowali kosztów i zaprowadzili u siebie A-ę rzniętą odtylcową z lanej stali, która jedynie odpowiada wymaganiom konstrukcyi dział tego rodzaju, co się im w r. 1870 z lichwą opłaciło, Ąle opis urzą-

K. (iórski.

Artyleryi organizacya, stosownie do różnego jej przeznaczenia, dzieli się na połową, oblężniczą, wałową i nadbrzeżną; każda też z nich przedstawia pewne różnice, tak co do swej strony materyalnej, jak równie co do urządzeń i organizacyi Najważniejszą z tych gałęzi jest A. połowa, ona to bowiem rozstrzyga losy bitew, a więc i losy wojny. Jednostką organizacyjną w A-i polowej jest baterya, czyli kompania z 6 (w Niemczech i we Francyi), z 8 (w Rosyi i Austryi) armat złożona i, stosownie do gatunku armat, zwana lekką lub ciężką. Obecnie armaty w pięciu pierwszorzędnych państwach Europy są stalowe, rznięte, nabijane od tyłu. W wago-miarze także mało różnią się międy sobą, zawiera się on bowiem, dla ciężkich- pomiędzy 87 i 90 mm. a dla lekkich pomiędzy 75 i 80 mm. Zaprząg pod działa ciężkie, czy lekkie, składa się jednakowo z 6 koni; przy każdej armacie musi być trzech jezdnych kanonierów. Obsługi przeznacza się dla armat ciężkich po 7, a dla lekkich po 6 numerów. Wszystkie numera podczas ruchu bateryi zajmują miejsca na przodkarze i łożu, i dla tego ruska

A. połowa powinnaby się zwać, podobnie jak za granicą, jeżdżącą (fahrende), a nie pieszą; nazwa ta bowiem stosuje się dziś w Europie tylko do A-i fortecznej. Służba przy armatach konnych składa się z 9 numerów, ale między niemi jest trzech woźniców. Każda baterya ma przy sobie, dla przewożenia ładunków, pewną ilość wozów amunicyjnych, czyli jaszczyków, których na bateryę ciężką liczy się 16, na lekką zaś i konną 12. Wozy te są czterokołowe, zaprzężone każdy w 6 koni, z trzema jezdnymi kanonierami. Prócz tego każda kompania posiada tabor, z 8 wozów złożony. Tym sposobem baterya ruska zawiera w sobie:

Ofice- Szere- Ar- Koni Ja • rów go- mat wych

Do A-i polowej należą jeszcze baterye górskie, każda w liczbie 8 dział 2—5 calowego wagomiaru, ważące tylko po 6 pudów; te w potrzebie przewożą się na jucznych koniach, w podobny sposób przewozi się i amunicya. Baterye te noszą nazwy pią-

linii wyprowadzić może na wojnę. A. francuska składa się z 19 brygad, po 2 pułki w każdej. Z tych jeden pułk zawiera w sobie baterye, które mają być dodane dywizyom, a więc A-ę dywizyjną. Pułk ten zawiera w sobie 12 bateryj 6-cio działowych. Drugi pułk każdej brygady obejmuje A-e korpusu w liczbie 8 jeżdżących i 3 konnych bateryj. W czasie mobilizacyi, każda z dwóch dywizyj otrzymuje po 4 baterye z pułku A-i dywizyjnej, 4 zaś pozostałe mają służyć dla sformowania A-i rezerwowej. Tak więc, nie licząc A-i konnej, każdy korpus francuski będzie uposażony w 16 bateryj jeżdżących czyli 96 dział. Do A-i polowej russkiej należy jeszcze A. rezerwowa i zapasowa. Przeznaczeniem pierwszej jest utworzenie A-i dla dywizyj rezerwowych, które mają powstać w czasie wojny. A-i tej istnieje 5 brygad, każda z 6 bateryj, zawierających w sobie, w czasie pokoju, od 4--6 dział zaprzężonych. 4 pierwsze baterye każdej z 5 brygad mają utworzyć 4 brygady, złożone z jednej ciężkiej i trzech lekkich bateryj i tym sposobem sformuje się 20 brygad A-i dla 20 dywizyj piechoty rezerwowej. Pozostałe po 2 baterye każdej z 5 brygad przeznaczają się do tworzenia A-i zapasowej, która ma za zadanie uzupełnienie strat i ubytku, ponoszonego podczas wojny. Artylerya oblę-znicza russka składa się z trzech parków oblę-żniczych, z których dwa zawierają w sobie po 424 działa, a trzeci 230 dział. Oprócz dział, parki obejmują jeszcze wszystko, co do strzelania jest potrzebne. Pierwsze dwa parki znajdują się w Rossyi europejskiej, a trzeci na Kaukazie. Skład parków europejskich jest następujący:

tych i szóstych, w brygadach artyleryi NN. 13, 19, 20, 21, 38 i 39. Prócz tego istnieje w Kijowie osobno 3 (a w czasie wojny 6) bateryj górskich. Do A-i polowej zaliczają się także, zaprowadzone w październiku 1889 r., 2 pułki artyleryi moździerzowej, NN. 1-ym i 2-im, z 4 bateryi, po 6 moździerzy 6-cio calowych. Każdy moździerz ma po 3 jaszczyki z ładunkami, pod które zaprzęga się, podobnie jak pod moździerze, po 6 koni. Skład tych pułków jest następujący:

Ofice- Szere- Koni Dział rów gowych

na stopie pokojowej na stopie wojennej

ID CO

-J LO

r-ł CD

Pułki moździerzowe włączone są do wojsk okręgów kijowskiego i wileńskiego; baterye zaś inne połowę piesze łączą się w liczbie 6-ciu, z których 2 ciężkie i 4 lekkie, w brygady i pod dowództem generałów brygady przydzielone są do dywizyj piechoty. Korpus więc, złożony z dwóch dywizyj pieszych, ma dwie brygady, czyli 12 bateryj A-i w liczbie 96 dział. Wszystkich brygad A-i pieszej liczy się w armii russkiej 48, z tych: 3 gwardyi, 4 grenadyerów i 41 w armii. Prócz tego znajdują się: w Turkiestanie 4 lekkie, 1 górska i 2 ciężkie baterye; w Syberyi zachodniej: 3 lekkie, 1 górska; w Syberyi wschodniej: 2 lekkie i 2 górskie. Cała A. połowa russka składa się na stopie pokojowej: z 299 bateryj 2.392 dział pieszych. Konne baterye, z wyjątkiem gwardyi, wchodzących w liczbie pięciu do składu brygady gwardyi konnej, nie formują brygad. Wszystkich bateryj A-i konnej posiada Ros-sya 58, z tych 35 kozackich. Ogółem więc A. russka liczy około 2,740 dział. Wyższa organizacya A-i w innych armiach europejskich różni się nieco od russkiej. W Niemczech baterye 6-cio działowe łączą się po 3 w sekcye (Abtheilung), te zaś w pewnej liczbie, od 2 do 3-ch w pułki, a pułki w brygady, stanowiące A-ę korpusów. 1-szy pułk A-i gwardyi, pierwsze pułki 14-tu brygad armii pruskie i 2 pierwsze pułki bawarskie mają po 2 sekcye o 3 bate-ryach i jedną o 2 bateryach jeżdżących, tudzież jedną o 2 bateryach konnych, drugi pułk A-i gwardyi, równie jak drugie pułki 14-tu brygad armii i drugie dwa pułki bawarskie mają po 3 sekcye, każda z trzech bateryj jeżdżących. Inne brygady mają skład do tych zbliżony. Jest jednak w projekcie przyprowadzenie wszystkich sekcyj do stanu trzechbateryjnego, do czego brakuje obecnie tylko 16-tu bateryj, i wtenczas każdy korpus niemiecki będzie posiadał brygadę A-i: z dwóch pułków, po trzy sekcye w każdym, liczących 18 bateryj 6-cio działowych, czyli po 128 dział na korpus. W Austryi także po 3 baterye, ale 8-mio działowe, łączy się w sekcye; trzy takie sekcye formują A-ę dywizyjną, dwie zaś sekcye, w liczbie 5-ciu bateryj, A-ę korpusu. Tym sposobem korpus austryacki posiada 14 bateryj ośmiodziałowych czyli 112 dział, w 14-tu więc korpusach liczy się 196 bateryj czyli 1,568 dział. Dołączywszy do tego 16 bateryj konnych, 6 bateryj polowo-górskich, 12 górskich, 6 tyrolskich

Moździerzy:

116 34 linij owych

Armat:

40

42 liniowych

40

6 calowych ciężkich 60    8 calowych

6 calowych lżejszych 144    9 calow. składanych 12

8 calowych składanych 12

ca-

Na wszystkie wymienione działa, mniejszych niż 6-cio calowy wagomiarów, przeznacza się po 1,000 ładunków, na 8-mio calowe armaty i moździerze po 700, na moździerz 9 calowy 500 pocisków. W tej liczbie na 42 liniową i 6 calową armatę lżejszą po 350 granatów i bomb szrapnelowych. Dla łatwiejszej dostawy parków na miejsce przeznaczenia dzielą się one na półpułki, ćwierćpułki i baterye. Te ostatnie składają się z dział jednakowego kalibru w liczbie od 4 do 8. Dla uruchomienia parków oblę-żniczych niezbędnym jest tabor, który się składa z 400 kar i 250 wozów parokonnych. Atoli ta liczba pociągów nie jest w stanie poruszyć odrazu łej artyleryi oblężniczej i wszystkich jej przynależy-tości; transport ten odbywa się zwykle częściami, za pomocą koni, przez rekwizycyę pobieranych. Obsługa przy mobilizacyi parków bierze się z batalionów artyleryi fortecznej, licząc na działo średniego wagomiaru po 30 ludzi, z podziałem na trzy kolejki, z których jedna, z dziesięciu ludzi złożona, obsługuje działo, druga wypełnia robotę lżejszą, a trzecia odpoczywa. Przy obrachowaniu całej służby, do obsługi dział potrzebnej, przyjmuje się, że w akcyi i 28 rezerwowych, otrzymamy całą A-ę w liczbie znajduje się połowa wszystkich dział. W czasie po-264 bateryj, 1,984 dział, którą Austrya w pierwszej koju parki oblężnicze, nie posiadając żadnego perso-

nelu, znajdują się na składach po fortecach. Do składu A-i fortecznej wchodzą te same działa, co i do oblężniczej, ale zaliczają się do niej także działa, pozostałe z dawniejszych czasów, jak: 4, 9, 12, i 24 funtowe spiżowe armaty rżnięte, tudzież gład-kokanałowe spiżowe l/₂ i 1 pudowe jednorogi, oraz takież 6-funtowe, pudowe, 2-pudowei 5-pudowe moździerze. Uzbrojenie fortec bywa: stałe, ochronne i obronne. Stałem nazywa się to, które i w czasie pokoju w niewielkiej liczbie pozostaje na wałach.

przężonych. W czasie mobilizacyi baterye te mają sformować 16 bateryj, każda z 6 oficerów, 122 szeregowych, 73 koni, 8 dział i 2 wozów amunicyjnych. Rozłożoną ma być ta A. jak następuje: Warszawa 4 baterye, Nowogeorgiewsk 4, Brześć Litewski 3, Iwangród 2, Kowno 3 baterye. Co do liczby strzałów, to na armatę przeznacza się- po 800, na moździerz po 500, w bateryach zaś wycieczkowych po 600 strzałów. Obsługi liczy się, podobnie jak w A-i oblężniczej, po 30 ludzi na działo. Do obsługi przeznaczają się bataliony A-i fortecznej, istniejące obecnie w liczbie 50 i 7 kompanij. Bataliony te rozkładają się w sposób następujący Kronsztad 6, Wyborg 2, Szwenborg 2, Dünamünde 1, Warszawa 6, Nowogeorgiewsk 6, Brześć Litewski 4, Kowno 2, Osowiec 2, Kijów 2, Oczakow 1, Bendery 1, Kiercz 2, Sewastopol 1, Aleksandropol 1, Kars 2, Poti-Batum 2, Terek-Da-gestan 1. Bataliony składają się z czterech kompanij i zawierają w sobie w czasie pokoju: 13 oficerów i 448 niższych stopni, a w czasie wojny 21 oficerów i 1,308 niższych stopni. Kompanie znajdują się: w Petersburgu 1, w Dubnie J, w Bobruj-sku 1, w Samarkandzie 1, w Taszkiencie 1 i we Władywostoku 2. Liczba ludzi w kompaniach waha się pomiędzy 220 i 450. Na czele A-i fortecznej stoi szef, znajdujący się pod zwierzchnictwem komendanta fortecy. A. nadbrzeżna. Fortece, położone na brzegach morza, mogą ulegać niespodzianemu atakowi floty nieprzyjacielskiej; dlatego - to boki ich, zwrócone ku morzu, zostają zawsze w zupełnej gotowości obronnej, boki zaś, obrócone w stronę lądu, posiadają tylko uzbrojenie stałe. Liczba dział na frontach morskich oblicza się podług liczby strzelnic, znajdujących się w kazamatach. Ponieważ walka między fortecą nadbrzeżną i flotą nie może trwać długo, gdyż okręty zwykle nie posiadają wielkiego zapasu ładunków, na każdą zatem armatę przeznacza się po 250, a na moździerze po 200 strzałów. Za główny pocisk przeciwko okrętom służą zwykle bomby ze stali hartowanej i pewna liczba bomb zwyczajnych, dla strzelania na pokład. Przeciwko łodziom, któreby zamierzały zniszczyć miny torpedowe, używa się kartaezy, a przeciwko ludziom szrapnelu. Do obsługi na każde działo przeznacza się po 10 numerów; służba, z przyczyny zwykle niedługo trwającego boju, na kolejki się nie dnieli. Do wydziału A-i należą także fabryki broni i innych potrzeb strzelniczych, tudzież warsztaty, laboratorya i składy materyałów artylerycznych, jako to: fabryki broni ręcznej w Siestrorecku, Tulę i Iżowie, fabryki prochu w Oclicie, Szóstce i Kazaniu, fabryki ładunków w Petersburgu. Arsenały miejscowe: w Petersburgu, Brańsku, Kijowie i Taszkiencie; ludwisar-nia w Petersburgu i fabryka rac w Mikołajewie. Siedmnaście składów artyleryi, przy których znajdują się warsztaty artyleryczne i laboratorya: w Petersburgu, Dyuaburgu, Brześciu, Kremieńczugu, Bo-brujsku, Warszawie, Kijowie, Kursku (z filiami w Brańsku i Szóstce), w Moskwie (z filią w Tulę), w Kazaniu (z filiami w Orenburgu i Izowie), w Tyflisie (z filią w Aleksandropolu), w Chabarówce, Irkucku,

Ochronne daje się po ogłoszeniu fortecy na stopie wojennej i ma na celu zabezpieczenie jej od niespodzianego napadu, obronne zaś ustawia się wtenczas, gdy się wyjaśni, który z frontów fortecy obrany został przez nieprzyjaciela za przedmiot napadu. Najważniejszymi punktami obrony są dziś forty, wysunięte na znaczną (do 9 wiorst) odległość poprzed wał główny, otaczający zewsząd fortecę. Przy uzbrojeniu ochronnem kąty wyskakujące fortów zaopatrują się w działa dalekonośne, w liczbie trzech, do ostrzeliwania miejscowości na daleką odległość i na wszystkie strony, Ustawiają się także armaty na barkach, dla strychowania dostępów pomiędzy fortami, a także w kojcach czyli kuponierach, dla zabezpieczenia fos czyli rowów. Do dział, najlepiej odpowiadających celowi co do ustawienia w kątach wyskakujących fortów, należą: sześcio-calowe armaty ciężkie i ośmio-calowe moździerze, dla obrony zaś rowów 4 i 9 funtowe armaty, a z pocisków granat i kartacz. Do uzbrojenia obronnego na czoła i barki zalecają się szczególnie sześcio-calowe armaty lżejsze. Przy obra-chowaniu liczby dział, potrzebnej do uzbrojenia fortu, liczy się po 4 sążnie na działo i tyleż na po-przecznicę (trawers), czyli po 8 sążni w kierunku linii ogniowej, co uczyni od 25 do 50 dział na fort.

Prócz tego, gdy się wyjaśni przy rozpoczęciu oblężenia, jakie fronty fortecy wybrał nieprzyjaciel za cel ataku, wypadnie usypać i uzbroić baterye w liczbie około pięciu pomiędzy fortami. Mogą być użyte do tego albo 6-cio calowe armaty lżejsze, w liczbie 6, albo 8-calowe moździerze w liczbie 4-ch. Pewna ilość dział pozostawia się w rezerwie dla wzmocnienia obrony tam, gdzie się to okaże niezbędnem, i jakaś liczba dział w zapasie, dla zastąpienia podbitych i uszkodzonych. W rezerwie zostawia się około V₆ części wszystkich dział fortecy Dla ochronnego uzbrojenia wału głównego wystawiano także po trzy działa w kątach wyskakujących i w miejscach dla obrony rowów. Uzbrojenie obronne głównego wału oblicza się w tenże sam sposób, jak powiedziano wyżej względem fortów, ale z dział przeznaczają się tu pozostałe z czasów dawniejszych spiżowe, tak rznięte, jak również gładkokanałowe.

Temiż działami uzbrajają się baterye drugiej linii, sypane pomiędzy fortami i głównym wałem. Do A-i fortecznej należy także pewna ilość bateryj potowych, zwanych pospolicie wycieczkowemu Przeznaczają się one do obrony terenu przedfortecznego w początkach, gdy nieprzyjaciel przystępuje do oblężenia, a później biorą udział w wycieczkach, jeżeli sposobność się nadarzy. Bateryj tych, w czasie pokoju, istnieje tylko 5, każda w składzie: 11 ofice- Czycie, Wiernem i Omsku; warsztaty artyleryczne: rów, 192 niższych stopni, 36 koni i 2 armat za- w Warszawie, Tyflisie, oraz laboratoryum w Tasz-

1889.

kiencie. Zarząd wszystkich wyliczonych powyżej gałęzi A-i skupia się w wydziale A-i ministeryum wojny, na którego czele stoi Generał Feldzengmeister. Składa się on z następujących sekcyj: a) Komitet artyleryjski, do którego należy opracowywanie wszystkich, tyczących się tej broni, kwestyj, doświadczeń, prób, wynalazków i przepisów; b) wydawnictwo dziennika artyleryjskiego; c) inspekcya fortec; d) komitet do przyjmowania broni; e) inspekcya zakładów artyleryjskich. Wydziałowi podlegają także akademia i szkoła A-i, tudzież baterye instrukcyjne.—A. jako nauka, obejmuje: a) balistykę zewnętrzną, której przedmiotem jest zbadanie prawa ruchu pocisku w powietrzu, podobieństw trafienia do celu i siły burzącej pocisku, w stosunku do rozmaitego rodzaju materyałów opornych, jak: ziemia, kamień, beton i inne; b) balistykę wewnętrzną, mającą za cel zbadanie ruchu pocisku wewnątrz kanału działa i broni ręcznej pod wpływem siły prochu i działania tej siły na narzędzie strzelające; c) teoryę budowy dział, łóż, pocisków i wozów wojennych; d) opisanie całego mate-ryału artylerycznego. — „Jahresberichte ueber die Veränderungen und Fortschritte im Militärwesen von H. v. Löbell“, Berlin. Kurs artyleryi: „YcTpoH-ctbo u ynoTpeÓJieHie apTHjuaepin n pyuHaro opy-adfl“, cocTaBHJii> B IlaiiiKeBMm) (2 tomy z planami), Cnö. 1888 r. „ BoeHHtin CßopHHKT,“ Bojil

K. G

Artyleryi russkiej historya. Historyę A-i russkiej możnaby podzielić na następujące okresy: 1-y od wprowadzenia A-i w W. Ks. Moskiewskiem do Piotra W.; 2-gi od Piotra W. do wstąpienia na urząd generał-feldzeugmeistra hr. Szuwałowa, t. j. do r. 1756; 3-ci od tego czasu do wstąpienia na tron cesarza Pawła I-go i reform Arakczejewa, i 4-ty od czasu tych reform do zaprowadzenia A-i rzniętej. Dzieje A-i, również jak całej russkiej sztuki wojennej z pierwszego okresu, nie są dotąd ani dokładnie zbadane, ani opracowane, czasy te bowiem literatura wojskowa russka traktuje po macoszemu. Stąd o początkowych dziejach A-i russkiej możemy podać tylko wiadomości urywkowe. Broń ognista została wprowadzona w W. Ks. Moskiewskiem, podług świadectwa latopisów, w ostatnim roku panowania Dymitra Dońskiego, t. j. w r. 1389. Przybyła ona z Niemiec za pośrednictwem Hanzy i miast, mających z nią bliższe stosunki—Nowgorodu i Pskowa. Tąż drogą otrzymywała Moskwa wielką i małą strzelbę aż do panowania Iwana III. Dopiero monarcha ten sprowadził cudzoziemców, pod których kierunkiem, a głównie wysoce wykształconych w kunszcie ludwisarskim i puszkarskim włochów: Arystotelesa Fioraventi i Debolego, zostały założone własne ludwisarnie i młyny prochowe, a zarazem wyrobili się swojscy ludwisarze i puszkarze tak dalece, że za panowania Iwana Groźnego posiadała już Moskwa własnych wybornych kunstmistrzów do odlewania dział, robienia prochu, tudzież narzędzi puszkarskich, równie jak broni ręcznej. Najznakomitszym z nich był Andrzej Czechow, który odlewał działa bardzo pięknych kształtów, nie ustępujące europejskim. Jemu obowiązane są swemi narodzinami najsłynniejsze armaty moskiewskie, jak: Car-

Encyklopedy» Powszechna Ilustrowana. T. V.

puszka, Lew, Achilles, Inrog, z których ostatni figuruje dotąd pomiędzy działami, stojącemi u wejścia do zarządu A-i w Petersburgu. Za czasów Iwana Groźnego liczba dział w W. Ks. Moskiewskiem znacznie urosła. Pod Kazaniem miał ten car ze sobą 150 armat i moździerzy, w wyprawie na Połock— 200, a w roku 1576, jak świadczy Cobenzel, poseł cesarza Maksymiliana II, wzrosła ta ilość do 2,000 dział—liczba, którą, rzecz wątpliwa, czy mogło się pochwalić którekolwiek ze współczesnych państw europejskich. Pierwsze działa moskiewskie pozbawione były czopów, gron, uch, ale już od początków XVI wieku zaczęły przyjmować formy zbliżone do obecnych. W klasyfikacyi jednak panował wielki nieład. Były działa kolosalne co do miary i wagi, jednocześnie maleńkie, ważące ledwie kilka pudów. Co do wymiarów, ozdób i szczegółów budowy, dawała się dostrzegać wielka rozmaitość i każdy ludwisarz kierował się pod tym względem własnym rozmysłem i fantazyą. Między działami np. zdobytemi przez wojsko litewskie pod Fellinem, znajdowały się: Wołk-armata 58-funtowa, potem Sołowiej, przypominający niemieckiego Nachtigalla, Sokoł, jakby naśladujący francuskiego—faucon, a dalej: Diewka, Sobaka i inne. W liczbie dział, stanowiących uzbrojenie zamków inflanckich, a które-to działa, na mocy zawartego w r. 1582 w Kiwero-wej Horce pokoju, powinny były być wrócone Iwanowi Groźnemu, znajdowały się głównie piszczale od 8 do 12 i 17 piędzi, a także do 2 sążni długie, o kulach żelaznych i kamiennych, od 74 grzywienki do 1 puda wagi. Nosiły też różne nazwy, jak: po-łutornych, zatynnych, sorokowych, skorostrelnych, żłobkowatych, switek, głotka i t p. Były też puszki zwyczajne i drobowe, o kuli, ważącej od iy4 do 17₂ puda, i nareszcie tiufiaki (Schrotsack) drobowe, 3 piędzie długie. Między zabranemi w roku 1632 pod Smoleńskiem były działa: 70, 55, 40, 30 funtowe i dalej—do 6 funt., 3 funt. i ¹/₂ funtowych, prócz tego działa hołańskie, t. j. holenderskie, regimentowe, 3 i 4 funta wagomiarn. Przy całej tej jednak rozmaitości daje się rozróżnić kilka rodzajów dział, odpowiadających różnemu przeznaczeniu. Tak armaty, przeznaczone do strzelania rdzennego, zwały się piszczalami i były kilku gatunków, jak: długie, sorokowe, zatynne, regimentowe. Niektóre z nich nosiły przekręcone nazwiska europejskie, jak: woł-konieja, flnkolet, co ma znaczyć falkonet. Działa do strzałów nawiasowych, jak moździerze, zwały się „wierchowemi“, średnie zaś między armatami a moździerzami nosiły nazwę haufnic. Były prócz tego: tiufiaki i drobowiki, odpowiadające niemieckim Schrot-saekom i przeznaczone do wydawania strzałów kar-taczowych, tudzież organy, rodzaj mitraliez, z kilku luf ręcznych, do jednocześnego wystrzału złożonych.— Co do składu osobistego obsługi działowej, to o niej mało wiadomo — na jej czele stali zwykle cudzoziemcy, ale, jak utrzymuje Brandenburg, historyk A-i russkiej, nie dla braku własnych uzdolnionych ludzi, lecz jedynie przez kapryśną predylekcyę dowódców do ludzi obcych. Pierwsza wzmianka o stowarzyszeniu puszkarskiem spotyka się pod rokiem 1545. Miało 0110 ustrój cechowy. W czasie

14

pokoju oddawali się puszkarze handlowi i rzemio- Strzelba ta, lubo nie okazywała osobliwszej skutecz-słom, ale przysięgali na wierność carowi i obowią- ności, była za to tak lekką, że ją parę koni ciągnąć zani byli do służby w czasie wojny. Żołd pobierali mogło. Trzeci wynalazek hrabiego nie odznaczał w ilości 1 rubla 10 kop. na rok, a do tego pewną się już tą oryginalnością, co dwa poprzednie, była ilosc mąki co miesiąc i 2 ruble na barwę. Zawia- to bowiem znana powszechnie haubica, tylko nieco dywał nimi „Prykaz puszkarski“ w Moskwie, któ- przydłuższa, nazwana przez wynalazcę „jednorogiem“. ry był zarazem najwyższym urzędem dla A-i. Prze- Hr. Szuwałów projektował zaprowadzenie tych je-łożeni A-i na wojnie zwali się „bołowami puszkar- dnorogów. w najrozmaitszych kalibrach i zamianę skiemi“. Piotr W. wystąpił do boju pod Narwą niemi wszystkich innych dział, ale do tego nie przy z tą nieporządną A-ą, która do jego czasów była nagro- szło. Weszły tylko w użycie, jako połowę: jedno-madzona, ale postrzegłszy jej braki, natychmiast za- rogi ł/₂ pudowe, 1 pudowe i 2 pudowe, a dla A-i brał się do reform, wezwawszy do pomocy cudzo- pułkowej: 3 f., 8 f. i */₂ pudowe. Hr. Szuwałów ziemców. Ustanowił nad całą A-ą przełożonego, położył także wielkie zasługi około organizacyi A-i z tytułem generał-feldzeugmeistra, który-to tytuł utrzy- russkiej. On-to zaprowadził oddziały koni z woźni -mał się do obecnego czasu. Był to urzędnik nie cami na potrzebę A-i, pomnożył liczbę obsługi, sfor-tymczasowy, jak dawniej holowa puszkarski, lecz sta- mowa wszy w r. 1757 dwa pułki A-i, z których kały kierownik A-i russkiej. Pierwszym feldzeugmei- żdy składał się z 2 batalionów, a każdy z tych strem był ks. Aleksander Imeretyński, gdy zaś ten ostatnich z 1 kompanii bombardyerów i 4 kompanij do niewoli się dostał, zawiadywał A-ą Andrzej Wi- kanonierów. Z tej liczby 5 kompanij przeznaczone ilius, a po nim od r. 1794—generał Bruce. Zapro- były do obsługi haubic sekretnych i składały przy-wadził też Piotr W. klasyfikacyę dział, wziąwszy sięgę na zachowanie tajemnicy. Największą jednak za wagomiar funt norymberski. Odtąd A. russka zasługę hrabiego upatruje Brandenburg w wydzieliła się: na pułkową, połową, oblężniczą i wa- plenieniu przez niego niemców z A-i russkiej. Wpra-łową. Do pułkowej należały armaty 3 funt., mo- wdzie niezupełnie mu się to powiodło, gdyż zaraz ździerze 6 funtowe i */₈ pudowe długie haubice. Do po jego śmierci dostał się na urząd feldzeugmei-A-i polowej armaty: 6, 8 i 12 funtowe, moździerze: stra cudzoziemiec Yilbois, który odrazu wszystkie 3, 5 i 9 pudowe i haubice ‘/₂ pudowe. Do wało- reformy swego poprzednika wywrócił, przez co spra-wej też same działa, co do oblężniezej, z dodatkiem wił wielki zamęt w A-i russkiej, tak dalece, że np. armat 30 i 36 funtowych, tudzież A-i pozostałej od 12 funt. armata, potrzebująca pod siebie 15 koni, dawniejszych czasów. Do obsługi A-i utworzył Piotr łączyła się w jednej bateryi z 24 funt. jednorogiem, M . naprzód rotę bombardyerów, którą przyłączył do dla którego dosyć było 6 koni. Nielepiej się działo pułku Preobrażeńskiego piechoty; dla służby zaś przy i przy następnych feldzeugmeistracb, hrabiach Orło-A-i polowej i oblężniezej sformował w roku 1700 wie i Zubowie, którzy zupełnie zaniedbali materyal-osobny pułk, składający się z 1 kompanii bombar- ną część A-i i dali się znacznie wyprzedzić Europie, dyerów i 6 kompanij kanonierów. Do tegoż pułku tak pod względem celnego strzelania, jak też lekko-zaliczono inżynierów, których było: 1 kompania ści i ruchliwości. W liczbie jednak obsługi pomno-minierów i 4 kompanie inżynierów. Pierwszym prze- żyła się znacznie A. russka. W r. 1763 utworzono łożonym tego pułk i był niemiec, pułkownik Geschke. 5 pułków A-i, z których 1 pułk bombardyerów, 2 Z zakładów technicznych dla A-i urządził Piotr W.: pułki fuzylerów i 2 pułki kanonierów, a w r. 1793 młyny prochowe w Ochcie, ludwisarnię w Tulę sformowano A-ę oblężniczą z 3 batalionów bombar-i cekauz w Petersburgu. Po śmierci Piotra W. A. dyerów, po 5 kompanij w każdym. Nareszcie w r. rossyjska jakby wtył się nieco cofnęła. Historyk 1794, za hr. Zubowa, powstała A. konna z 5 kom-jej, Brandenburg, upatruje przyczynę tego upadku panij, obejmujących każda: 7 armat 6 funt. i 7 je-wcale nie w tern, że na tronie siedziały kobiety, dnorogów ¹/₂ pudowych. Po wstąpieniu na tron Pa-które mniej się interesowały A-ą i mniej na nią wła I-go wzięto się energicznie do naprawy i wy-zwracały uwagi, lecz przypisuje to zaniedbanie nie- równania braków A-i russkiej, w czem niezmiernie mieckim feldzeugmeistrom, jak: Günter, Münnich gorliwym pomocnikiem cesarza był znany Arakcze-i ks. Ludwik v. Hessen-Homburg, którzy tą bronią jew, były nauczyciel korpusu kadetów, a potem ad-kierowali. Dopiero cesarzowa Elżbieta zwróciła uwa- jutant generała A-i, Melissino. Za wzór reorganiza-gę na ten upośledzony stan A-i i mianowała w r. cyi A-i posłużyła kompania, którą Paweł I, będąc 1756 na urząd generał-feldzeugmeistra hr. Szuwa- jeszcze następcą tronu, sam wykształcił w Gatczy-lowa, uważanego za wielkiego reformatora A-i rus- nie. Przełożonym tej kompanii był właśnie Arakcze-skiej. Istotnie, był - to człowiek rzadkiej i orygi- jew. Z armat polowych pozostawiono tylko 6-cio nalnej pomysłowości.    Wymyślił on naprzód haubi-    i 12 funtowe i jednorogi i/i    i ¹/₂ pudowe, a    zara-

cę, zwaną „Sekretną“, której wylot miał formę eli-    zem zmniejszono wagę armat 12 funtowych,    które

psy, o podłużnej osi    poziomej, a to dlatego, aby    ważyły 110 pudów, do 50    pudów i 6 funtowych

wystrzał kartaczowy,    rozpraszając się, mógł obej-    także o połowę. Odtąd tak    jedne, jak równie    i dru-

mować dłuższą przestrzeń czoła nieprzyjacielskiego, gie, pozostały w swym wagomiarze i formach kon-G rana ty, któremi strzelano z tej haubicy, miały strukcyjnych aż do wprowadzenia A-i rzniętej. Żoł-kształt elipsoidalny. Można je oglądać w muzeum nierzy poddano pilnemu ćwiczeniu w rękoczynach, A-i w Berlinie. Drugim utworem jego pomysłu by- a dla oficerów ułożono regulamina służbowe. Wsku-ły tak zwane „bliźnięta“, składające się z dwóch tek tych reform A. russka znacznie się podniosła; haubic 6-funtowych, umieszczonych na jednem łożu. dawna ociężałość i powolność ruchów znikła zupeł-

ża

rnu

nie i działa nawet w szybkich marszach Suworowa mogły podążać za innemi rodzajami broni, nie pozostając w tyle. Czynność około udoskonalenia A-i nie ustała i po wstąpieniu na tron cesarza Aleksandra I-go, ale za wzór do naśladowania służyła już nie A. pruska, lecz francuska. Zresztą, czynny zawsze na tern polu Arakczejew brał u cudzoziemców to tylko, co dla A-i swojskiej za potrzebne uważał, pozostawiając w niej nietykalnem to, co było dobre. Tak armaty zachowały dawną konstrukcyę, jedno-rogi także pozostały, spadki kartaczowe drewniane zamieniono żelaznemi. Budowę łóż zmieniono i ulepszono i wagę ich zmniejszono. Zaprowadzone w owym czasie łoża i wozy amunicyjne pozostały bez zmiany aż do r. 1845. System Arakczejewski przyjął 4 rodzaje łóż, t. j. inne dla każdego rodzaju dział po-lowych, i dwa gatunki przodkar: jedne dla ciężkich, a drugie dla lekkich armat i jednorogów. Osie pozostawiono drewniane, równie jak i jaszczyki dwukołowe. Cały tabor A-i znacznie uproszczono i ulepszono. A-ę pułkową odebrano od pułków piechoty, a natomiast przydano im armaty 6 funt.; prędko jednak zaniechano tego rozproszenia dział pomiędzy pułkami i A-ę połączono w brygady przy dywi-zyach piechoty. W r. 1808 zostały skasowane komendy pociągowe, i konie razem z jezdnymi oddano pod zarząd dowódców bateryi. W czasie długiego pokoju, który nastał po r. 1815, poczyniono w A-i wiele częściowych zmian i ulepszeń, które później ułatwiły przejście od A-i gładkokanałowej do A-i rzniętej. Zmiany te i ulepszenia były następujące: W r. 1817 awanse na stopnie oficerskie zaczęto regulować podług linii w całej A-i polowej, osobno jednak w pieszej, a osobno w konnej. W r. 1819 W. Ks. Michał, po dojściu do pełnoletności, objął rządy nad A-ą, które sprawował do samej swojej śmierci w r. 1849. R. 1820 powstała szkoła A-i, dzisiejsza Akademia A-i. W r. 1827, dla utrzymania jednostajności w służbie, utworzono dwie wzorowe baterye instrukcyjne: pieszą i konną. Pomiędzy 1831 i 1846 rokiem ułożono nowe regulaminy służbowe: działowy, bateryjny, brygady i dywizyjny. W r. 1833 zmniejszono liczbę dział w bateryach z 12-tu do 8-iu i ogólnie ustanowiono organizacyę taką, jaka przetrwała do czasów dzisiejszych. Od

r. 1838 datuje się system dział tak zwanej nowej kon-strukcyi. Zmiany, jakie zaszły w działach z zaprowadzeniem tego systemu, tyczyły się tylko niektórych pomniejszych szczegółów budowy, odrzucenia jednorogów krótszych, ściślejszego wyrównania dział jednakowego kalibru, odrzucenia wszelkich zbytecznych ozdób; główne zaś osnowy w konstrukcyi, jak: waga dział, grubość ścian i dna, rozkład metalu w ciele i formie dział, pozostały te same. W A-i polowej utrzymano, jak przedtem, 4 rodzaje dział. W A-i oblężniczej pozostały armaty 18 i 24 funtowe, te same, które zostały zaprowadzone jeszcze przez Piotra W.; dodano tylko jednorogi pudowe i moździerze ¹ ₂ pudowe, 2 i 5 pudowe. W A-i wałowej—też armaty, co i w oblężniczej, z dodaniem 3 pudowej armaty bombowej. W r. 1839 zaprowadzono nowe łoża jednoklocowe dla armat oblężni-czych obu kalibrów, również jak dla jednorogów.

W tymże roku przyjęto nowy system łoża wałowego. W r. 1842 utworzono pierwszą bateryę dział górskich; w r. 1844 ustanowiono porządek uzbrojenia fortec; w r. 1849 zreformowano zupełnie łoża, przodkary i wozy amunicyjne. Łoża odtąd miały być dwóch tylko rodzajów: jedne dla armat ciężkich, a drugie dla lekkich; przodkara jednakowa dla obu, wozy amunicyjne też jednakowe. Do wszystkich wozów dano osie żelazne. W r. 1846 zostało wprowadzone do A-i wałowej pierwsze łoże żelazne, systemu Węgłowskiego. W r. 1847 odbyły się pierwsze próby z granatami kartaczowemi, których przyjęcie poprowadziło do powiększenia wagomiaru jednorogów V₂ pudowych. W r. 1854, z inicyatywy generała Bezaka, wprowadzono w A-i 12 funtową armatę lżejszej konstrukcyi. W r. 1856 wzmocniono A-ę wałową, przez dodanie armaty 60 funtowej. Te zmiany były ostatniemi w szeregu reform w A-i gładkokanałowej. Odtąd zaczynają się reformy obecnego już okresu, zaszłe z wprowadzeniem Art. rzniętej. Reformy te pociągnęły za sobą radykalne zmiany, poczynając od warsztatów, do zupełnej re-konstrukcyi dział, łóż, pocisków, prochu nawet i przynależytości, a nareszcie do zmian w wyćwiczeniu i regulaminach służbowych. Można śmiało powiedzieć, że żadna z reform, z wyjątkiem chyba utworzenia przez Piotra W. wojska regularnego, nie wymagała tyle trudu i mozołu, ile to zaprowadzenie A-i rzniętej. Odbyło się to wszystko naprzód pod okiem feldzeugmeistra J. C. W. Michała Mikołaj ewicża, a gdy W. książę otrzymał nominacyę na Namiestnika Kaukazu, pod kierunkiem jego towarzysza, generała Barancowa. W zaprowadzeniu tej nowej A-i zaszło kilka stopniowań. Naprzód na wzór Francuzów przyjęto, w r. 1860, system dział spiżowych, rzniętych, nabijanych z wylotu, społem ze stożkowym pociskiem, opatrzonym w palce, a to dlatego, że taka zmiana była łatwą i niekosztowną, oraz że urządzenie zamku w działach odtylcowych było jeszcze wadliwe. Nastały wtenczas działa spiżowe rznięte, nabijane z wylotu, a mianowicie: armaty 4, 12 i 24 funtowe i 6-cio calowe moździerze. Później jednak, gdy działa odtylcowe, przy udoskonalonej konstrukcyi zamku, okazały się wyższemi w doniosłości, strychowności i trafności strzału, prowadzono działa, nabijane od tyłu, ale zawsze spiżowe, z pociskiem odzianym w kożuch ołowiany. Tym sposobem ruska A. otrzymała armaty 3 fun. górskie, 4 i 9 funt. połowę, 12 i 24 funtowe oblę-żnicze i niektóre stalowe, jak: 8 calowe wałowe, 6, 8, 9 i 11 calowe nadbrzeżne. Wszystkie te działa noszą nazwę dział podług wzoru 1867 roku. Gdy się jednak okazało, że spiż nie odpowiada wymaganiom konstrukcyi dział odtylcowych, odrzucono go zupełnie i od r. 1877 zaczęto wprowadzać działa stalowe rznięte, nabijane od tyłu, z pociskiem stożkowym, opatrzonym w dwie miedziane obrączki, z których jedna przeznacza się do nadania ruchu, pasującego z osią kanału, a druga do kierowania go po żłobkach. Działa te noszą nazwę dział podług wzoru 1877 roku. Obecnie A. rosyjska posiada następujące działa:

ri[t;z.qs pÿojsoju -op «zs’î[èiAtftfn

wiór.

CD co ®

CO

nqsio -od bSbav

funty

30,5

17,3

17,3

O O

r—1    I>

‘BAioąpbz.iod

psoąąlzs

stopy

1225

1440

1310

900

770

iiouiuimolstui M. psoâtif p

L— r-H r- ^    [-

DI

nqspod }3 -t?Ai op mpmsois ai nfoqmi v3vm

■foquu bSbAV tiuuqosqB

funty

3,40

3,40

UJBlZp bSbaa

pudy

00 00 03 CO GO CO 03 03

jbiuioSbay

cale

oą

3,42

3,42

«O

oi ®

Polowe

Ciężkie .

Lekkie .    .

Konne .    .

Górskie.    .

Moździerze poi.

Oblężnicze: 6-cio calowa armata ciężka używa się do bombardowania, na 19 wagomiarów długa, waży 200 pudów, strzela pociskiem od 2 pudów wagi, przy naboju 22 funtów prochu; 6-cio calowa lżejsza, może wydawać strzały rdzenne, przeskokowe i nawiasowe, jest także na 19 kalibrów długa, waży 120 pudów, strzela pociskiem 2 pudowym, zużywa 8.5 funt. prochu; 8-mio calowy moździerz przeznacza się do burzenia sklepień, 9 kalibrów długości, waży 200 pudów, strzela pociskiem 190 funt. wagi, zużywa prochu 15 funtów; 42 liniowa armata używa się do demontowania dział wałowych, długa na 32 kalibry, waży 80 pudów, pocisk waży 1 pud, zużywa prochu 8 funtów; 34 liniowy moździerz przeznacza się do strzelania nawiasowego przeciwko wojsku, długi 5 kalibrów, waży 4.5 puda, strzela pociskiem 17 funtów., zużywa prochu 0.8 funt. W A. wałowej, prócz dział jednakowych z oblężniczemi, używają się pozostałe z dawniejszych czasów spiżowe rznięte armaty, 4, 9, 12 i 24 funtowe i moździerze 6-cio calowe, tudzież gładkokanałowe pół pudowe i pudowTe jednorogi, a także 6 funt.,, pół pudowe, 2 pud. i 5 pud. moździerze. Opisu tych dział szukaj w Encykl. pod wyrazem „Działo“. Jednocześnie z temi ulepszeniami w materyale A-i odbywały się zmiany w jej organizacyi, a przedewszyst-kiem w pomnożeniu tak liczby dział, jakoteż ich obsługi. Do roku 1863 A. połowa składała się z 35 brygad, o 147 bateryach. W tym zaś roku liczba pierwszych podniosła się do 51 o 175 bateryach. W r. 1870 przybyły nowe baterye i ogólna ich liczba urosła do 231. W tymże roku 4-ro bateryjne brygady przekształcono na 6-cio bateryjne. Obecnie wszystkich bateryj razem z rezerwowemi, liczy się 414, a w nich 3312 dział. Dla obsługi A-i wałowej w r. 1875 sformowano 50 batalionów z 4 kom-panij każdy, które w razie potrzeby mogą być użyte

i do A. oblężniczej. A. oblężnicza od r. 1881 składa się z 3 parków, z których dwa obejmują po 400, a jeden kaukazki 230 dział. Do obsługi tych dział przeznacza się. 6 batalionów.—Dnnwuoiie^in Boennuxb u Mop ckmxt» HayK'b, cocTabJieHHaa iio^ł rJiRBHaoio pe^a icpieio I eH Jlenr Jleepa OaHr. lleTepóypru 1883 Artyleryi polskiej historya. Pierwszą wiadomość o użyciu A-i w Polsce mamy od Jana z Czarnkowa. Opowiada on, że podczas oblężenia Pyzdr przez stronników księcia Mazowieckiego, Ziemowita, pod dowództwem Bartosza Kosteckiego w r. 1383, puszkarz Bartoszów wystrzałem z działa przebił dwie bramy miejskie i przyprawił o śmierć plebana z Bie-chowy, który, stojąc na placu miejskim, przypatrywał się temu, co się działo. Skutkiem tego było poddanie się załogi po uzyskaniu wolnego dla siebie wyjścia, tudzież uprowadzenie armaty, koni i wszystkich innych rzeczy. Pokazuje się stąd, że podczas oblężenia Pyzdr w r. 1383 wielka strzelba była już w użyciu po obu stronach i chociaż, ani rodzaju, ani nazwy jej nie znamy, widzimy jednak, że działa oblegające posiadały już niemałą siłę. Wiemy także od Długosza, że i pod Grunwaldem w r. 1410 A. polska miała udział, a pod Łuckiem w r. 1431 działa, zwane taraśnicami, ułatwiły polakom przeprawę na drugą stronę Styru. Armata była czynną i przy oblężeniu Łucka: od jej uderzeń runęło kilka wież i znaczny kawał muru. Potem, w r. 1433 podczas oblężenia Chojnic, polacy działa burzące ogromnej wielkości zataczali i, potężnie do ścian miasta strzelając, wyłomy robili. Były też działa w robocie i przy oblężeniu Stargardu i Chojnic w r. 1466, a puszkarz Jan Czech, za umiejętne icli użycie został starostą chojnickim. Ogólnie jednak biorąc, podczas trzynastoletniej wojny pruskiej mało spotykamy wiadomości o zastosowaniu A-i. Miasta zdobywano przeważnie za pomocą długiego oblężenia i głodu. Z historyi A-i europejskiej wiemy już, że to był okres czasu, kiedy wskutek dążności do nadania działom wielkiej siły burzącej ciężar ich i kształty doprowadzono do rozmiarów monstrualnych, skąd stały się prawie niemożebne do użycia. Gdy jednak w dalszym swym rozwoju A. weszła na racyonal-niejsze tory; gdy wskutek użycia kul żelaznych zaczęto zmniejszać rozmiary dział i odlewanie czopów razem z ciałem dział dało możność układania ich na wozie dwukołowym czyli łożu; gdy nareszcie A. wskutek tych zmian stała się ruchliwszą i dawała się zastosować w boju polowym, nawrócili się polacy znowu ku wielkiej strzelbie. I oto Jan Albrecht w swojej wyprawie do Mołdawii przeciwko wojewodzie Stefanowi, lubo prowadzi parę dział cięższych, z których pod jedno zaprzęgano 40, a pod drugie 50 koni, ma przecie z sobą liczną A-ę lekką, złożoną z taraśnic, haufnic i szrubnic, towarzyszących wojsku na łożach dwukołowych. Cała ta A., podczas powrotu do Polski, pozostawiona była we Lwowie i niejaki Dobiesław sporządził spis jej dokładny, przechowany w archiwum głównem w Warszawie.

Z historyi A-i europejskiej zapoznaliśmy się już z owe-mi taraśnicami, haufnicami, szrubnicami, i wiemy, że były to działa jeszcze bardzo niedoskonałe, szczególnie do użytku w polu. Jedne tylko taraśnice zbliżone

r.

Działa kamienne t. j. Waga strzelaiące kulami kamień- dzhiła

Centn,

Waga

kuli

funt.

nemi.

85

124

45

30

111

¹⁹ Va

OC o<

O Ol

85

18

18

75

67

11

50

33

co co co

00 CC

24

17

były nieco do armat, mając jednak słaby wagomiar i niewielką długość, nie posiadały ani znaczniejszej doniosłości, ani siły uderzenia; szrubnice zaś i haufnice miały wystrzał za wysoki i sięgający na bardzo niedaleką metę. Prędko jednak nastąpiła i pod tym względem zmiana na lepsze, i już pod Orszą w r. 1514 działają armaty, wprawdzie dość jeszcze niekształtne, ale wywierające bardzo skuteczny wpływ na los bitwy potowej. Dokładny opis tej armaty podaliśmy przy historyi Artyleryi Europejskiej, pożałować tylko należy, że nazwa jej do nas nie doszła. Na wojnę pruską kazał Zygmunt I sprowadzić z cekauzu krakowskiego 8 kartaunów i 2 notszlangi, które czynnie się przyłożyły do zdobycia Kwidzyna (Marienwerder) i Hollandu. W Kwidzynie rozbiły one mur podwójny i zmusiły do poddania się załogę. Z wymiarami A-i Zygmuntow-skiej zapoznaje nas spis dział zamku kijowskiego, z wyrytemi na nich latami 1506—1529, znajdujący się przy rewizyi tego zamku z r. 1616. Rewizya nie podaje nam nazw tej wielkiej strzelby, były to jednak armaty. Wagomiar ich, czyli kaliber, zawierał się pomiędzy 3 i 6 calami, a długość między 12 i 40 kalibrami. Na niektórych wyryty był herb orła, na innych zaś orła i pogoni. Mogły one służyć tak dobrze do obrony zamków, jako też w bitwach polo wy ch. Co do umiejętności w użyciu, to bitwy pod Orszą i Obertynem, w której kierował działami starszy nad armatą Staszkowski, pokazują, że o zastosowaniu A-i co do miejsca i czasu panowały już podówczas wyobrażenia bardzo zdrowe. Z A-ą Zygmunta Augusta zaznajamiają nas inwentarze ce-kauzów: wileńskiego i tykocińskiego. Umieszczony poniżej regestr dział tykocińskich z r. 1580 daje nam bardzo dokładne wyobrażenie o A-i z tego okresu.

Długość w kulach albo kalibrach.

Augustus Witold Żebrak Baba

Koty (Feuerkaze)

Działa żelazne t. j. strzelające żelaznemi kulami.

Szarfmeca Kartauna Słowik Bębnica |

Piszczek (

Feldszlang Falkon

Kwaterszlanga Spotykamy tu nazwy, znane nam po większej części z klasyfikacyi A-i europejskiej. Znajdowała się jednakże w cekauzie tykocińskim i taka strzelba, której tam wcale niema, jak np. kary z hakownicami na nich, po trzy na każdej, i pod niemi po szrotsaku (szrotsakiem nazywało się działo, z którego strzelano szrótem t. j. siekaniną grubą żelazną lub ołowianą), kara jedna, na której działko żelazne, a nad tern działkiem śmigownic 7. (Smigownica była to strzelba średnia pomiędzy armatą i hakownicą; strzelano z niej kulami wagi: 28, 24, 20 i 16 łutów). Nareszcie organki, z pewnej liczby hakownic obok siebie umiesczonych złożone (pierwowzór mitraliez), które zapalały się jednocześnie biegłym ogniem. Ogólnie ce-kauz tykociński był bardzo obficie zaopatrzony w kule, proch i inną amutiicyę, tudzież w machiny, narzędzia i różne rekwizyta artyleryczne, a także posiadał znaczny zasób instrumentów szańcowych. Lanie dział za Zygmunta odbywało się tylko w Krakowie, gdzie istniała ludwisarnia, w bliskości zamku królewskiego, pod Kurzą Stopą. Zygmunt August urządził dzia-łolejnię i w Wilnie. Ludwisarzy już za Zygmunta

1-go mieszkało wielu w Krakowie. Księgi grodzkie krakowskie przechowały nam ich nazwiska z tytułami: tormentarius regius, tormentorum regiorum magister albo praefectus, pixidiarius regius. Najsławniejszym jednak z nich był Hans Behem, ten sam, który odlał sławny ów dzwon, Zygmuntem zwany. Był to brat europejskiej sławy gisera, norymberczyka, Sebalda Behema. Tytułowano go „tormentorum regiorum praefectus“. Król Zygmunt tak go wysoko cenił, że kazał dla niego osobny dom pobudować w Krakowie. Ludwisarzem Zygmunta Augusta w Wilnie był Szymon Bochwic. Młyn prochowy znajdował się pod Krakowem, w Czujewi-cach na Prądniku, i musiał być poruszany wodą. Puszkarze przyszli do nas z Niemiec. Od nich uczyli się sposobem aplikacyjnym polacy i rusini; starsi z nich nosili tytuł mistrzów, a młodsi pomocników. Przy cekauzach: w Krakowie, Lwowie, Wilnie i Tykocinie znajdowało się zwykle po kilku puszkarzy, z cej kwartami na czele. Prócz tego każdy zamek posiadał większą lub mniejszą ich liczbę. Od czasów Zygmunta Augusta datują pierwsze artykuły „wedle których puszkarze, Strzelce z pomocniki swemi, ku służbom wojennym J. Kr. Mci do artyleryi przyjmowani i obstałowani, na każdy czas i na każdym miejscu, zachowywać, sprawować i rządzić się mają wspólnie“, wydane w Lebiedziowie 22 Novembris 1567 r. Oprócz A-i królewskiej istniała w Polsce A. miejska. Nie tylko stolica Kraków, ale Lwów, Poznań i inne mniejsze miasta posiadały pewną liczbę dział i broni ręcznej dla swej obrony, tudzież zapasy amunicyi. Wieże miejskie były rozdzielone pomiędzy cechy rzemieślnicze, które obowiązane były opatrzyć je w działa, a oprócz tego w ce-kauzie miejskim mieściła się A. dla ogólnej potrzeby obrony wałów miejskich. Zamki pograniczne zawierały w sobie pewną ilość dział, kul, prochu, saletry, siarki, ołowiu i różnych narzędzi artyle-rycznych. Z postępów A-i polskiej za czasów Zygmunta Augusta mamy do zaznaczenia: wprowadzenie łóż krzywych i skrzynek do kul, umieszczanych pomiędzy ścianami łoża. Był to pierwszy pomysł do skrzynek nabojowych, które się pojawiły w A-i europejskiej dopiero w drugiej połowie XVII w., za czasów Gribeauvala. Cekauzy tylko Krakowa, Tykocina i Wilna zawierały niemniej jak 500 dział. Były one jednak martwym kapitałem za obu Zygmuntów. Dopiero Stefan Batory czerpał z nich pełną garścią podczas swych wojen z Gdańskiem i Moskwą. Historycy utrzymują, że za Stefana Batorego odlewano działa w Wilnie, podług jego własnych wzorów. Świadczy też o tern i przewózka miedzi oraz starych zepsutych dział z Malborga, Notecią, Lubą, Niemnem i Wilią do Wilna, pod nadzorem tykocińskiego cejkwarta, Nacza. Znamy także nazwiska ludwisarzy Batorego. Byli nimi: włoch, Hieronim Witali, i Krzysztof Springer. Nie wiemy jednak, co to były za działa. Możemy się tylko domyślać z kontraktu, zawartego z Krzysztofem Gibel, obywatelem Gdańska, na dostawę kul, pomiędzy któremi znajdują się 22, 24, 30 i 65 funtowe, że to były działa oblężnicze, odpowiednich kalibrów, których cekauzy Zygmuntowskie nie zawierały. ¹) Batoremu przypisują także wynalezienie kul rozpalonych, którycli używał pod Gdańskiem, Połockiem i Wielkiemi Łukami. Meiuert jednak w „Geschichte des Kriegswesens und Heerverfassungen in Europa“ (Band 1. s. 370) twierdzi, że kule te były znane w Europie już od początku XV w., a „Feuerwerksbuch“ opisuje sposób użycia tych kul przy strzelaniu. Pomiędzy puszkarzami Batorego byli niemcy i polacy; z nich starsi, t. j. mistrze, pobierali na miesiąc po 10, 12 i 16 złotych, młodsi t. j. pomocnicy po 5 złotych. Przełożonym nad puszkarzami i nad całą artyleryą był Bartłomiej Ostromecki, z tytułem tormentorum praefedus. Co do przewożenia dział i amunicyi, to najczęściej najmowano furmanów. Były jednak przykłady, jak np. pod Gdańskiem, że do tej powinności pociągano sołtysów z Żuławy Malborskiej; na wyprawę zaś r. 1580 zakupiono 306 koni pod A-ę. Była to pierwsza w Europie próba uniezależnienia A-i od wyzysku prywatnych przedsiębiorców, dostawiających konie na potrzeby wojny. Domyślił się tego Batory pierwej, aniżeli Wielki elektor Brandenburski, który jakoby pierwszy miał wpaść na myśl zaprowadzenia zaprzęgów skarbowych pod działa. Po śmierci Batorego, ćwiczony w jego szkole Zamoyski, prowadząc wojny w wielkim stylu, starannie zaopatrywał wojsko w A-ę. Tak, na wyprawie wołoskiej w r. 1600, miał przy sobie 21 puszkarzy i 36 pomocników, a więc co najmniej 21 dział. Starszym nad nimi i nad całą armatą był cekmistrz Walicki. Z rzemieślników, którzy zwykle znajdowali się przy A-i, byli: kowal z 4 pomocnikami, kołodziej z trzema, ślusarz z trzema i stolarz z trzema pomocnikami, a także 4 kopaczy czyli saperów. Łatwo było w tej wojnie zaopatrywać wojsko we wszystkie potrzeby wojenne, przy bliskości ce-kauzów krakowskiego i lwowskiego. Trudniej to szło podczas wojny, prowadzonej w odległych Inflantach w latach 1601 i 1602 r. Na tę wojnę działa z Krakowa spławiano po Wiśle i Narwi do Tykocina i razem z działami, zabranemi w cekauzie tamecznym, sprowadzano do Wilna, a ztamtąd do Inflant. Siarkę i saletrę zakupywano w Krakowie, Lwowie, Jarosławiu, Lublinie i prowadzono przez

Lublin do Wilna, gdzie te materyały na proch przerabiano i potem po kilkakrotnie dostarczano do Inflant. Zakupiono też znaczną ilość gotowego prochu, kul, broni i 500 centnarów ołowiu w Gdańsku i Elblągu i częścią wodą, częścią na kołach, przewieziono do Wilna, zkąd dopiero na teatr wojny. Do przewozu potrzeb wojennych użyto 500 koni. Starszym nad armatą był Jan Serny, a pod nim dwóch kapitanów: Jan Blank i Bartłomiej Klicki, cejkwart Jan Oliwer, 31 puszkarzy i różni rzemieślnicy. Utrzymywano też po kilku puszkarzy na wszystkich zamkach inflanckich. Ludwisarnia za Zygmunta III nie przestawała istnieć. Mieszkał przy niej w r. 1614 ludwisarz Jerzy Franke. W zakładzie imienia Ossolińskich przechowały się dwa bardzo eleganckiej roboty falkonety Zygmunta III. Monarcha ten jednak mniej był dbały o A-ę, aniżeli jego poprzednicy. Za dowód może służyć to, że pod Smoleńsk wyruszył bez dział oblężniczych, które już podczas wojny odlewał w Wilnie Jan Roland z trzema pomocnikami. Pewną ich liczbę sprowadzono także z Rygi po Dźwinie do Witebska, a potem lądem pod Smoleńsk. Podobnież na wojnę Szwedzką w r. 1626 wybrał się król Zygmunt z kulami, które do dział nie pasowały. Przy takim stanie rzeczy A. polska nie mogła się mierzyć ze szwedzką, co dawało Gustawowi Adolfowi wielką przewagę nad Koniecpolskim. W bitwie pod Libiszewem rzęsista kanonada szwedzka tak dalece zartwożyła wojsko polskie, że już zabierało się do ucieczki z pola bitwy. Być może, iż do smutnego stanu, w jakim armata polska za Zygmunta III zostawała, przykładał się i sam sposób jej utrzymania z osobistych dochodów króla; konstytucyabowiem z r. 1516 opiewa: „Działa, prochy, kule, król podczas wojny winien opatrywać kosztem swoim“. Wprawdzie w r. 1621 ulżono nieco ciężaru szkatule królewskiej, ale zato obciążono szczupłe i tak dochody kwarty żołnierskiej. Konstytucya z pomie-nionego roku mówi: „Dział kwarcianych pewna liczba przy wojsku być ma, za zawiadywaniem pisarza polnego, perpetuis temporibus, sub poenis o kwarcie, które mają być znaczone pewnym napiętnowaniem; jeśliby zaś się które rozerwało, z kwarty przelane być ma, za kwitem hetmańskim“. I to jeszcze było złe, że A. nie posiadała osobnego organu w osobie jakiegoś urzędnika fachowego, któryby myśłał i dbał o jej potrzeby i utrzymanie w należytym stanie. Pisarz polny pełnił już inną funkcyę, i włożenie na niego obowiązku, do którego prawdopodobnie nie był fachowo przysposobiony, nie mogło zaradzić potrzebie. Znamy starszego nad armatą z czasów Zygmunta III, który z odznaczeniem pełnił swe obowiązki, a był nim Teofil Szemberg. Ale do niego należało tylko kierownictwo A-ą, znajdującą się przy wojsku kwarcianem. Jednocześnie A. miejska krakowska znajdowała się w dość porządnym stanie. Z rewizyi r. 1626 okazuje się, że w tym roku w ce-kauzie miejskim krakowskim przechowywały się następujące działa: kartaunów 4, feldszlang 1, wielkich kamersztykowych 5, mniejszych kamersztyko-wychlO, wielkich falkonetów 2-funtowych 4, pomniejszych falkonetów 1 funtów. 16. Było przytem parę działek, zaopatrzonych we wszystkie potrzeby do ćwiczenia się w strzelaniu. Działa kamersztykowe, czyli komorowe, były rodzajem haubic; strzelano z nich przeważnie kulami kamiennemi, które u dział wyższego wagomiaru dochodziły do 36 i 57 funtów, u mniejszych zaś ważyły 16 funtów. A. Rzplitej podniosła się z upadku dopiero za Władysława IV. Będąc sam wojakiem i zapoznawszy się bliżej z tą bronią podczas swej zagranicznej podróży, nie mógł znieść upośledzonego jej położenia w ojczyźnie. A że przyczyny upadku A-i zawierały się z jednej strony w braku środków na jej utrzymanie, a z drugiej w nieobecności organu, na którymby leżała piecza o należytym jej stanie, wyjednał przeto na sejmie 1637 r. uchwałę, mocą której przeznaczono na potrzeby A-i nową kwartę, czyli kwartę duplę. Zarząd zaś A-i poruczono Pawłowi Grodzickiemu, zpoczątku z tytułem starszego nad armatą, a potem generała A-i; ten, będąc fachowo wykształcony kosztem Sie-niawskiego w Holandyi, całkowicie odpowiadał swemu przeznaczeniu. Wydano mu zaraz 61,063 złp. 19 gr., których na nic innego nie powinien był obracać, „jedno na fundacyę ekonomii wojennej, żeby cekauzy na miejscach sposobnych pobudowane były, prochownie postawione i działa, które przelać trzeba, przelane i osadzone były; tudzież w saletrach, prochach, żelaziech, kołach, knotach i w innych do armaty potrzebach, prowizya się porządna czyniła,“ „Z pomienionej kwarty, jako i z innych pożytków na armatę naznaczonych... tudzież z prochów, kul knotów i innych wszystkich materialibus, do armaty należących, na każdym sejmie rzplitej rachować się powinien.“ Wskutek tych rozporządzeń, stanęły lu-dwisarnie i cekauzy w Warszawie i Lwowie. W roku następnym takiegoż przełożonego otrzymała A. litewska, w osobie Mikołaja Abramowicza, któremu polecono zinwentować wszystką artyleryę, jaka się znajdowała w cekauzach i na zamkach litewskich; na wydatki zaś przeznaczono symplę donatywę. Za Władysława IV otrzymała A. organizacyę wojskową. u artykułów dla służby armatniej, ogłoszonych 6 sierpnia 1634 r. w obozie pod Smoleńskiem, uło-żouych przez Jana de Plater, a z niemieckiego na polski przez Fromholda Ludingshausen a Wolfa prze-tłómaczonych, okazuje się, że istniały w niej wtenczas stopnie oficerskie: oberstera, oberstlejtenanta, cejchmistrza, kapitana, cejkwarta, a pod nimi stopnie niższe: fajerwerkerów, edelmanów, puszkarzów, pomocników cejkdinerów, i prócz tego znajdowali się przy A-i na służbie różni rzemieślnicy, jak: kowale, ślusarze, stelmachy, kołodzieje i inni. Podług artykułów, niższa służba A-i powinna była odbywać warty: w cekauzach, fortecach, w obozie, na bate-ryach, przy zwyczajnej swej broni, z lontem na cyndrucie. Na wartę chodzili także pomocnicy i uczniowie. Wszyscy artylerzyści, konno i pieszo służący, obowiązani byli zrana i wieczorem stawać przed stancyą oberstera, oberstlejtenanta, cekmistrza i kapitana albo porucznika i od nich otrzymywać rozkazy. Każdy artylerzysta na każde zawołanie powinien był stawić się bezzwłocznie z zwyczajnym orężem przy cyndrucie, z ładownicą i innemi instrumentami, w swej zwykłej liberyi. Jeśliby rozkazano było dawać ognia, to musiał według należytej proporcyi i nauki artylerycznej dobrze nabić, wy-rychtować i wystrzelić. Rotami luzując się, powinni byli pracować w cekauzie, według rozkazania, a także przy robieniu prochu, czyszczeniu i rozcieraniu saletry, za co pobierali od centnara po 24 gr., a jeśli koło fajerwerków robili, albo co innego sprawowali w cekauzie, to dostawali na tydzień po 54 grosze w dodatku do lenungu, który pobierali miesięcznie z barwą roczną. Miejsce Grodzickiego zajął wezwany przez króla Władysława, wsławiony w służbie holenderskiej, Krzysztof Arciszewski, który nam pozostawił bardzo cenne i ciekawe porachowanie z dochodów i wydatków na A-ę w r. 1646.

Z rachunku tego okazuje się, że stan osobowy A-i polskiej w owym czasie był następujący: oberstlej-tenant, Mikołaj Arciszewski, cekmistrz czyli kontroler Fryderyk Getkund, ten sam, który się wsławił przy oblężeniu i zdobyciu Torunia, kapitan A-i Se-bastyan Aders, inżynier A-i Kazimierz Szymanowicz, autor znanego dzieła o A-i, pod tytułem: „Magna pars Artilłeriae“, prócz tego 5 cejkwartów, znajdujących się przy cekauzach: w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Malborgu i Pucku, czterech fajerwerkerów, czterech edelmanów artyleryi, jeden petardnik, jeden miner, jeden laborant knotów, 42 puszkarzy, 30 pomocników, 1 rytownik, 1 płatnerz, 1 kowal, 2 ślusarzy. 1 cieśla i 1 stelmach. Ludwisarzem był Tyma. Arsenał warszawski jeszcze się wykończał. Po Krzysztofie Arciszewskim urząd generałów A-i sprawowali ludzie zdolni i wykształceni w swym zawodzie, jak: Zygmunt Przyjemski, Paweł Grodzicki, Fromhold Ludingshausen Wolf i nareszcie Marcin Kącki. Wszyscy oni otrzymali wykształcenie za granicą i całkowicie odpowiadali swemu stanowisku. Moglibyśmy wiele powiedzieć o ich czynach i zasługach na polach bitew, ale o działalności około utrzymania w porządku materyalnej części A-i, jak równie o stanie i produkcyi ludwisarni i cekauzów i o zasobach przechowywania w nich amunicyi na potrzeby wojny, nic nie wiemy. Mamy do zaznaczenia za ten okres czasu, zawierający w sobie panowania Jana Kazimierza i Sobieskiego, tylko to, że klasyfikacya dział, jak świadczy o tern notatka za własnoręcznym podpisem Jana Kazimierza, na dostawę kul z r. 1657, została zredukowaną do czterech rodzajów armat: 24, 12, 6 i 3 funtowych i jeszcze, że koszta na utrzymanie A-i, w razie potrzeby, mogły być podnoszone. Konstytucya z r. 1655 opiewa: „że gdyby summ, które na potrzeby A-i koronnej są przeznaczone, niedostawało, to skarb ex or-dinariis proventibus suppeditare ma.“ W roku 1670, Michał Pac, wojewoda wileński i hetman w. litewski, ordynował na utrzymanie A-i litewskiej dobra królewskie Geranony i Lipniki, dzierżawą trzymane, a później dodał jeszcze folwark Wirszupy. Dochody A-i koronnej z nowej kwarty wahały się około 100,000 złotych. Raz w r. 1665 podniosły się do 141,450 złotych, ale poprzednio w r. 1657 spadły do 53,933 zł. Obciążano częstokroć nową kwartę po-stronnemi wydatkami, jak np. w r. 1668 na praesidium białocerkiewskie wzięto 12,000 zł., w roku 1669 na załogę spiską 10,137 zł., w roku 1671 na usarzy 63,535 zł., oraz na załogi spiską i pucką

5,504 zł., a później jeszeze pokilkakroć na załogę pucką po 9,753 zł. Ale udzielano też niekiedy subsy-dyum z innych źródeł, jak z sum przez Ojca św. darowanych w r. 1674 i znowu w r. 1684 przez Innocentego XI w liczbie 100,000, to znowu z decyzyi Senatus consultum w tymże 1684 r. 100,000, a w r.

A-i polskiej. Do tego czasu A. koronna składała się z trzech korpusów. Pierwszy, do którego należeli puszkarze i bombardyerowie, rozmieszczony był po twierdzach Rzplitej, gdzie się znajdowały cekauzy, jak: w Warszawie, Krakowie, Malborgu, Pucku, Kamieńcu, w Okopach św. Trójcy, w Białej Cerkwi i Lwowie. Stanowili oni A-ę forteczną. Drugim był regiment A-i pieszej, przeznaczony do czynienia obsługi przy działach i wart podczas wojny. Regiment ten obozował zwykle około parku A-i i składał tak zwaną A-ę połową. Trzecią była frejkom-pania konna, której powinnością było wybierać pieniądze ze starostw, na utrzymanie A-i przeznaczone. W czasie wojny i marszu kompania ta służyła

naprzód na tę kompanią, stojącą w Warszawie, i w ciągu dwóch miesięcy, t. j. do dnia 2 sierpnia 1752 r., zupełnie ją zreformowano. Składała się ona odtąd z 1 kapitana, 1 porucznika I-ej klasy, 1 porucznika Ii-ej klasy, 1 wachmistrza, 1 felczera, 3 ka-pralów, 2 doboszy i 48 szeregowych. Mundur jej był taki: wierzchnia suknia zielona, podszewka, wyłogi, lialsztuch i kamizelka czerwone, do tego kaszkiet moskiewski, piórem czerwonem przyozdobiony. Opatrzono też tę kompanię w broń dobrą i pałasze, z Saksonii sprowadzone, i dano jej piękne konie jednakowej maści. Kompania ta w roku 1767 zwiniętą została. Po uporządkowaniu frejkompanii, zajął się Fritzler regimentem pieszym. Regiment ten stał w Kamieńcu: sprowadzono go do Warszawy, a potem translokowano do Bydgoszczy. Gdy jednak wzięto na uwagę, że okolice Krakowa będą dla niego dogodniejsze tak pod względem utrzymania, jako-też werbunku ludzi, przeniesiono go w tamtą stronę. A że wydane były rozkazy, aby w kompletowaniu tego regimentu nie krępowano się wydatkami, zwracając uwagę przedewszystkiem na wybór ludzi pięknej postawy, a potem pilnie ich ćwiczono w obrotach i manipulacyi około armat, wykształcił się ten regiment na jeden z najpiękniejszych w całem wojsku polskiem. Mundur jego składał się z sukni czerwonej, podszewki zaś, wyłogów i kamizelki jasnozielonych. Wprowadziwszy ład w stanie służbowym A-i, zabrał się Brühl do możebnego ulepszenia jej materyalnej części. Prochu było bardzo mało, powiększył więc ilość onego do 40,000 funt. Przechowywano dotąd proch w starej wieży nad Wisłą, co przy otoczeniu budynkami, powstałemi naokoło wskutek rozszerzenia się Warszawy, groziło wielkiem niebezpieczeństwem w razie pożaru; kazał tedy w od-ległem od miasta ustronnem miejscu zbudować dwa magazyny i kordygardę, na co z własnej kieszeni 600 czerwonych złotych wyłożył. Fritzler postawił te magazyny w ciągu kilku miesięcy i do nich proch przeniesiony został. Arsenał warszawski, oddawna nie reparowany, znajdował się w stanie zupełnego zaniedbania, zaciekał podczas deszczów i nie dawał schronienia nawet dla tego braku działowego, jaki się w nim przechowywał. Brühl kazał go naprawić, a dla odświeżenia darował 6 armat trzy funtowych, nowej konstrukcyi, z zaprzęgiem, przodkarami, wozami amunicyjnemi i skrzyniami prochowemi. Po tern,

1688 zł. 50,000. Ku końcowi XVII w. A. miejska znajdowała się jeszcze w nienajgorszym stanie. Ce-kauz krakowski w r. 1679 zawierał w sobie 30 dział różnego kalibru, a 27 stało na wieżach miejskich. W cekauzie lwowskim przechowywało się w 1692 r. 22 armaty i 14 moździerzy, oprócz dział, stojących na wieżach miejskich. Znajdowało się też po trosze A-i po zamkach, jak: w Lubomli, Malbor-gu, Pucku i Białej Cerkwi, w których załogi, dzia- za konwój dla dział i amunicyi. Zwrócono uwagę ła i puszkarzy utrzymywano z dochodów Rzplitej; tak też w Jarosławiu, Przemyślu, Haliczu, gdzie nawet odlewano działa i kule, równie też w Stryju,

Drohobyczu, Samborze i Trębowli. W lepszym jeszcze stanie zostawała A. po niektórych zamkach pańskich, a szczególnie w Zamościu i Brodach. Co do A-i koronnej, to lubo nie posiadamy inwentarzy ce-kauzów: warszawskiego, lwowskiego i krakowskiego z końca XVII wieku, sądząc jednak z udziału, jaki miała A. w bitwach pod Chocimem, Żórawnem i Wiedniem, tudzież opierając się na wysokiej repu-tacyi, jakiej generałowie A-i polskiej, a szczególniej Kącki, używali, możemy twierdzić, że A. nasza w tym okresie czasu nie musiała ustępować europejskiej. Atoli na początku XVIII wieku prawdziwy kataklizm spotkał A-ę polską. W r. 1701 wpadli szwedzi ze swym gwałtownym królem Karolem XII.

Oni to ogołocili z machin i narzędzi wszystkie lu-dwisarnie i razem z naj piękniej szemi działami wywieźli je do Szwecyi, resztę zaś dział, gdzie je tylko natrafić mogli, prochem rozsadzali. Stary już Kącki nie był w stanie podnieść A-i z tej zupełnej ruiny, jego zaś następcy byli generałami A-i tylko z imienia. A co najgorsza, że stany koronne, gdy Europa wrzała życiem, gdy za ścianą toczyły się srogie wojny, do snu się udały, rzuciwszy wojsko, a z nim i A-ę w kąt, jako sprzęt niepotrzebny. W r. 1717 etat osobowy A-i został obliczony na 800 ludzi.

O smutnym stanie A-i w tej epoce może przekonać „Konnotacya A-i w cekauzach koronnych z roku 1718.“ Wszystkich armat było jeszcze 265 i moździerzy 19, znaczny też zapas kul i innych potrzeb. Ale w kalibrach panowała taka rozmaitość, jaką można znaleść tylko w muzeach artylerycznych, przytem albo działa nie miały kul odpowiedniego wagomiaru, albo kule nie znajdowały dla siebie odpowiednich wylotów. W tym stanie zupełnego zaniedbania zostawała A. polska do drugiej połowy XVIII wieku, odkąd powoli zaczęła się budzić z letargu. Pierwszy impuls ku odrodzeniu nadał A-i Henryk hrabia na Ocieszynie Brühl, pierwszy minister Augusta II, a zarazem generał infanteryi i komendant wojsk saskich w Rzplitej. Objąwszy z rozkazu króla A-ę polską, zlecił on faktyczne nią rządy Juliuszowi Ferdynandowi Fritzlerowi, dla którego wyrobił u Augusta patent na oberstlejtenanta, mianując go zarazem swym adjutantem. Ten to wła-jiie Fritzler zabrał się bardzo czynnie do naprawyś co już było zrobione dla A-i przez Briihla, pozosta-

rze od różnych osób: armat 12 funt. 4, 6 funt. 18 i 3 funt. 80, razem 102 armaty. Połączywszy obie sumy, otrzymamy 329 dział, które posiadała R-pta w r. 1791. Korpus A-i polowej składał się z 3-cli batalionów i zawierał w sobie podczas oblężenia Warszawy, w 1794 r., artylerzystów zajętych na bateryach, w arsenale, ludwisarni i innych miejscach w stolicy, razem z komenderowanymi do pułków, działających w polu, 3264. Prócz tego znajdowało się art. fortecznej: w Kamieńcu 441, w Częstochowie 175 i w Krakowie 143 ludzi. Wszystkich więc artylerzystów było w tym czasie około 4023. Nosili oni kurtki z sukna zielonego, z wyłogami czar-nemi i kaszkiet, opatrzony daszkiem z przodu i z tyłu. Artylerya litewska w r. 1772 znajdowała się w sta-, nie politowania godnym. Składała się ona z dwóch kompanij: kanonierskiej i grenadyerskiej; a w nich było: 2 kapitanów, 2 poruczników, 1 sztykjunkier,

13 unteroficerów, 2 felczerów, 2 doboszy i 90 ge-mejnów, z których 30 kanonierów i 60 grenadye-rów. Na czele tych kompanij stał sztab, złożony z generała artyleryi, którym był Kazimierz Sapieha, z 1 pułkownika, 1 majora, 1 cejgwartobersta i 1 adjutan-ta. Przy szczupłym bardzo traktamencie, żołnierze żadnej broni, nawet pałaszy, nie mieli, ani też na jej sporządzenie i reparacyę żadnej nie wyznaczano płacy. Cekauz wileński, zupełnie zrujnowany, zawierał 4 działa ćwierć kartaczowe i 10 polo wy ch, lecz do nich łóż i amunicyi brakowało i nie było za co sporządzić. Stan ten A-i litewskiej polepszył się nieco z czasem. Stanisław August podarował arsenałowi wileńskiemu 8 armat 3 funt. oraz inne osoby 14 ta-kicliże armat. Prócz tego ludwisarnia warszawska odlała dla A-i litewskiej 6 armat 6 funt., 4 armaty 4 funt., 6 haubic 8 funt. i moździerzy: jeden 30 funt. i jeden 24 funt. Zgromadziło się tedy w cekauzie wileńskim około 40 dział nowej konstrukcyi. Komplet A-i litewskiej liczył, razem z inżynierami, w r. 1792—1029 głów. W księstwie Warszawskiem pomiędzy 1807 i 1815 rokiem, była w używaniu A. francuzka, systemu Gribeauvala. Po roku 1815 zaprowadzono w Królestwie kongresowem A-ę podług systemu, który panował podówczas w Rossyi. Działa połowę dzieliły się na pozycyjne i lekkie. Do pierwszych należały: armaty 12 funt. i jedno-rogi półpudowe, do lekkich: armaty 6 funtowe

1    jednorogi ‘/₄ pudowe. Te armaty i jednorogi były działami A-i pieszej i konnej. A. oblężnicza składała się z armat: 24, 18 i 12 funt. większych, z jednorogów 1 pudowych i moździerzy: 5 pud.,

2    pudów, i 6 funt. Kohorna. Charakterystyka dział tych była następująca:

wało zdobyć się jeszcze na działa nowej konstrukcyi w odpowiedniej ilości, a do tego koniecznem było założenie własnej ludwisarni i sprowadzenie biegłego majstra do odlewania dział. Dokonał tego wszystkiego Stanisław August. Istniała wprawdzie dawniej działolejnia w Warszawie, założona jeszcze przez króla Władysława IV, ale po grabieży szwedzkiej leżała w gruzach, zarośla ją okryły. Stanisław August podźwignął ją z ruiny, opatrzył w piece do odlewania, machiny do wiercenia, tudzież inne narzędzia potrzebne do fabrykacyi dział, a sprowadzony ludwisarz, Neubart, odlał z walającego się bezużytecznie w cekauzie spiżu 12 armat. Kazał też opatrzyć w łoża, koła i sporządzić walającą się bez oprawy po wałach A-ę w Kamieńcu. W latach następnych, pomimo małych kosztów, których król mógł na ludwisarnię udzielać, robota szła dalej dość pilnie i w roku 1775-ym posiadała już Rzeczpospolita czterdzieści jedno działo. Kul, bomb i karta-czy dostarczały fabryki suchedniowskie i samsonow-skie, a prochu w części młyn, znajdujący się pod Krakowem, w części zaś zakupy w Gdańsku i Berlinie.

Przy zaprowadzeniu tej nowej A-i polowej, gdyż o wałowej i oblężniczej mowy jeszcze być nie mogło, przyjęto system panujący podówczas w cesarstwie austryackiem, mianowicie: armaty 12, 6 i 3 funtowe, które teraz wprowadzono jako nowość, chociaż wiemy, że działa tych kalibrów istniały już w Polsce za Jana Kazimierza. Armatom 3 funtowym, które, będąc pułkowemi, powinny były być lekkie, dano długości 16 kalibrów, 6-cio zaś i 12 funtowym—18 kalibrów. Co do innych rozmiarów główniejszych części armat, to trzymano się propor-cyi armat austryackich, ale położenie czopów względem osi kanału, kształt delfinów, dno kanału i celownię z wysówką, urządzono na sposób francuski. Waga armat 12 funtowych równała się 2640 funtom, 6 funtowych 1320 funtom, a 3 funtowych 560 funtom. Nabój prochu dla armat 12 funtowych ważył 3³/₄ funta, dla 6 funtowych l³/4 funta, a dla 3 funtowych ³/₄ funta. Strzelano kulami pełnemi, granatami i kartaczami. Dla łóż przyjęto system francuski Gribeauvala, ze skrzynką nabojową między ścianami, też nowość znana już u nas od czasów Zygmunta Augusta, z tą tylko różnicą, że w tamtych skrzynkach mieściły się kule, w tej zaś naboje, w liczbie: dla armat 12 funtowych 9, dla 6 funt. 15 i dla 3 funt. 18 nabojów. Do nadawania elewacyi używano klina ze szrubą, konie zaprzęgano tylko do przewożenia dział w marszu; na polu bitwy ciągnęli je ludzie, za pomocą szlejek.

Wskutek tego liczbę numerów niezbędnych dla obsługi trudno było oznaczyć, zależało to bowiem od rodzaju i stanu gruntu. Działo np. 3 funtowe, na drewnianych osiach, na twardym gruncie potrzebowało 6—7, a na piasczystym 8—9 żołnierzy. Ztąd też obsługa nie była ściśle podług ilości armat obracho-waną i istniała od niej osobno. Z biegiem czasu liczba dział A-i polskiej znacznie urosła. Z przed roku 1764 pozostawało 60 armat i 13 moździerzy, odlano zaś za Stanisława Augusta: 12 funt. armat 16, 6 funt.

47, 3 funt. 66, haubic 8 funt. 59 i 39 moździerzy, Armata 12 funtowa 16.12 15,18 a wszystkiego 227 dział. Do tego otrzymano w da-

Polowe:

Długość działa bez

rach i częściach.

Długość kanału z

komora w wago-

et

wagom, i częściach.

Waga działa w pu-

dach i funtach.

17    16.6

iO (N

O <N

Encyklopedya Powszechna Ilustr. T V

15

1.45    41.20

9.33    1.45    19.10

180

18

21 20.10 21.6 20.10 10.24 10.12    2    88.

12

96.37

w zamku Antwerpskim, przetłumaczona z niemieckiego przez Jana Dekana, za staraniem Abrahama Ci-świckiego, kasztelana Szremskiego i kosztem jego wydana w r. 1643.— „Magna Pars Artilleriae“ Kazimierza Siemionowieża inżyniera A-i, w r. 1650; „ Seientia Artium Militarium: Architecturam, Pyro-technicam, Tacticam, Polemicam et Perspectivam “ 1747. — „Nauka A-i napisana dla korpusu A-i Narodowej“ przez Józefa Jakubowskiego, Kapitana i Profesora A-i koronnej w Warszawie 1781 r. Manuskryptu powołane w tekście oraz akta Komisyi Wojskowej Koronnej zużytkowane w T. Korzona: Wewnętrznych dziejach Polski za St. Aug. tomie IV części I str. 172—173, 288—289, części II str. 44—51 Tab. 241 i str. 438 nast. „Zasady nauki A-i“ z ros-syjskiego na polski przez I. Kosińskiego kapitana A-i konnej gwardyi, w 2-ch częściach, Warszawa w r. 1820. -1830 r.

lv li»] 8.1

wych, niż do permskich.

Artysta (z łac. Arsr=sztuka). A-ą zowie się słusznie, ten, kto podniosłemi natchniony myślami i uc meiami,

Jednorogi ya pudowe 10.24 10.9 n Ył »    10

Oblężnicze:

Armaty 24 funtowe 21    20.1 135

Jednorogi pudowe

Środek czopów u jednorogów pudowych znajdował się na osi kanału, u armat 12 funt. na spodniej linii kanału, u innych zaś armat i jednorogów w środku, pomiędzy osią i spodnią linią kanału. Wysokość celu, czyli kręg liku, równała się różnicy grubości ścian dna i wylotu w tern miejscu, w którem takowy się umieszcza. Działa pozycyjne i lekkie łączyły się w liczbie dwunastu w baterye i stanowiły baterye: pozycyjne, lekkie i konne, w ten sposób: baterye pozycyjne składały się z 4 jednorogów ¹/₂ pudowych i 8 armat 12 funtowych; baterye lekkie z 4 jednorogów % pudowych i 8 armat 6 funtowych i konne z 6 armat 6 funtów, i 6 jednorogów */₄ pudowych. Do każdej bateryi dodawała się kompania dla obsługi. Skład kompanii był mniej więcej następujący: 1 pułkownik lub podpułkownik, dowódca bateryi, 1 kapitan 1-ej lub

2-ej klasy, 1 porucznik, 2 podporuczników, 2 chorążych, 1 feldfebel, podchorążych, kadetów i podoficerów 23. Bombardyerów: w pozycyjnej 50, w lekkiej 35, w konnej 72; kanonierów 1-ej klasy w pozycyjnej 50, w lekkiej 35, w konnej 170; kanonierów 2-ej klasy w pozycyjnej 50, w lekkiej 100; doboszy w pieszych po 2, tyleż trębaczy w konnej i inni nieforemni i rzemieślnicy. Koni pod wszystkie działa zaprzęgano po 6. Wozów nabojowych miano przy bateryi pozycyjnej 36, przy lekkiej zaś i konnej po 24. Zaprzęgano pod te wozy po 3 konie. Baterye łączyły się w brygady, których było trzy: dwie piesze i jedna konna. Piesze brygady obejmowały: jednę bateryę pozycyjną i dwie lekkie, konna miała tylko dwie baterye lekkie. Każdej z dwóch dywizyj piechoty odpowiadała jedna brygada A-i pieszej. Na każdą z dwóch dywizyj jazdy przypadała jedna tylko baterya konna. Prócz tego istniała przy pułku gwardyi konnej jedna baterya pozycyjna. Wszystkich dział polowycli liczyło się 108. A-i garnizonowej było dwie kompanie, z których jedna kwaterowała w Modlinie, a druga z Zamościu. Do korpusu A-i zaliczały się takie instytucye i zakłady, jak: Komitet A-i, dyrekeya Arsenałów, Arsenał budowniczy i kompania rzemieślnicza. Na czele korpusu A-i stał jego dowódca, którym do 1830 r. był generał Maurycy Hauke. Przy nim znajdowali się: szef sztabu A-i, dwóch kapitanów, z których jeden 1 -ej klasy, jako Adjutant, i jeden 2-ej klasy, jako Adjunkt sztabu, Audytor, Sztablekarz i pisarz audytorski.—Źródła: Marcin Bielski „Sprawa Rycerska“ 1569. „Praxis A-i albo Praxis ręczna działa“ Andrzeja Della Aquy, oraz jegoż „O zgromadzeniu 1 szkole puszkarzów Króla Jego Mci teraz nowo od Najjaśniejszego i Niezwyciężonego króla Polskiego (Zygmunta III) w Warszawie

R. P. M. D. CXII postanowionej.“ — „Archelia czyli A. undamentalna“ Diego Uffana, Kapitana nad Armatą

„Nauka praktyczna kanoniera“ Warszawa Odczyty: „O działach gwintowanych“ Józefa (lałęzowskiego w r. 1867.

Artyńskie piętro (geol.). Pokłady pewne, obszernie występujące wzdłuż zachodnich stoków Uralu, oddawna już budziły wątpliwość, czy je do for-macyi węglowej, czy do permskiej zaliczyć wypada. Tak w okolicach miasta Artyńska istnieją obszerne warstwy zlepieńców, piaskowców, glin, margli, wapieni rozmaitych, dolomitu, gipsu, anhydrytu, soli kuchennej i cienkich warstewek węgla kamiennego, które Murchison zaliczał do formacyi węglowej, Pan-der zaś do permskiej. Wątpliwość ta wymagała bliższego i dokładniejszego zbadania, którego dokonał Karpiński. .Geolog ten wykazał, że owe osady stanowią utwór przechodowy, pośredni między for-macyą węglową a permską, zajmując znaczną przestrzeń pomiędzy rzekami Białą i Uralem, w postaci dwóch pasów, z których jeden, wschodni, leży wśród pasm wapienia górskiego (for. węglowej), drugi zaś, zachodni, ciągnie się wąską wstęgą wzdłuż zachodniego krańca tegoż wapienia. Do nich zalicza też osady w powiecie sterlitamackim i w porzeczu rzeki Czusowoj w Uralu północnym. Pod względem petrograficznym osady te stopniowo przechodzą w wapień górski, co również odbija się i w charakterze ich fauny, stanowiącej mieszaninę form węglowych z formami permskiemi. Całemu temu systematowi pokładów nadał Karpiński nazwę „piętra artyńskie-' go.“ Następne badania wykazały, że toż piętro na zachodnim stoku Uralu zajmuje ogromną przestrzeń, ciągnąc się szerokim pasem od brzegów oceanu Lodowatego, aż do stepów Kirgizkich. Obecnie z piętra tego znanych jest około 300 gatunków zwierzęcych i kilka roślinnych. Z pierwszych przeważnie występują małże (Lamellibranchiata), ramienionogie i brzuchonogie. Oprócz form, wyłącznie występujących w tem piętrze (Gonia,Utes Jossae, G. Sobolew-skyanus, G. uralicus, Sageceras, Orbiniana i inne), znajduje się. tu 150 gatunków węglowych i 53 perin-skicli, czyli 60% pierwszych i około 21% drugich, co dowodzi wyraźnego przechodowego charakteru tych pokładów, bardziej zbliżającego się do węglo-

K. .1.

w. o.

wytwarza dzieła, wzruszające lub zachwycające bądź widzów, bądź słuchaczów. W tym pierwszym razie, to jest, gdy idzie o malarstwo lub rzeźbę, artysta jest sam zarazem wykonawcą swego dzieła, posługuje się zaś wykonawcami, gdy idzie o dzieło budownictwa. W drugim razie, w muzyce, nawet solowej, nie zawsze twórca jest wykonawcą, ale wyręcza się wirtuozowstwein innych; w zbiorowej zawsze wykonawców potrzebuje i ci też przybierają miano artystów. Nareszcie w sztuce dramatycznej, pojmowanej wzrokiem i słuchem, rzadko sam twórca jest wykonawcą, lub w wykonaniu utworu bierze udział; najczęściej oddaje wykonanie tak zwanym artystom dramatycznym, aktorom (ob. Aktor). Z powodu trudności, jaką się napotyka w rozgraniczeniu twórczości od odtwarzania, powstaje błędne mniemanie, jakoby w sztukach postaciowych (plastycznych) sama mistrzowska doskonałość wykonania była już artyzmem, a w dalszym wyniku, jakoby samo wyborne naśladowanie przyrody, zapra-wne doskonałem jej odczuciem, było już celem i dążnością sztuki, gdy ono jest tylko środkiem do wyrażenia zadań duchowych. W niektórych zresztą sztukach naśladowanie przyrody tak niewielką gra rolę, jakoto: w architekturze i w muzyce, że tu o naśladowaniu jej mowy być nie może; do utworów pierwszej artyście jedynem źródłem jest idea, druga czerpie natchnienie w uczuciu samem. Tylko więc pozostałe: malarstwo, rzeźba i sztuka dramatyczna, posługują się dokładuem naśladowaniem przyrody, w niej szukają źródła formy zewnętrznej. Wszakże wszystkie, jako na poezyi oparte, duchowe i uczuciowe założenia prawdziwością formy zewnętrznej uwydatniając, w doskonałem połączeniu tych nierozerwalnych połów wszelkiego istnienia szukają dróg, do istotnej twórczości artystycznej prowadzących. Najdobitniej, ze względu na malarstwo, określił to poeta niemiecki Riickert, w następuym cztero wierszu:

„Ich sah ein Bild und wusste nicht was ihm fehle, Jetzt aber weiss ich: ihm fehlt das beste, Seele.

Der ist ein Künstler mir, der einen Ueberfluss Von Seelen hat, die er in seine Bilder gissen muss.“ Co znaczy: „Widziałem obraz, nie zgadując czego mu brak, teraz wiem, najlepszej części, w nim niema duszy. Artystą ten dla mnie, który obfitość dusz wlewa w dzieła swe.“—Aby zaś potok ten mógł być dostatecznie obfitym, trzeba go zasilać bezustannie wrażeniami zewnętrznemi, a pogłębiać ducha i uczucie wyrobieniem obojga. Do otrzymania dobrych wrażeń trzeba, aby zwierciadło duszy było czyste i proste, do pogłębiania zaś i rozszerzania poglądów rozmysł głęboki niezbędnym czynnikiem. Z tego też powodu wykształcenie artysty nie może się ograniczać do samego li technicznego wyrobienia, umiejętność fachową rozwijającego, ale musi się opierać na ogólnem wykształceniu osobnika, jako człowieka szeroko rozwiniętego, umiejącego czuć i myśleć, głęboko wnikającego w naturę otaczających go faktów psychicznych; powinno dać mu samopoznanie i samowiedzę, wystarczyć mogącą na krytyczne ocenianie wszelkich objawów, na analizowanie zarówno własnej duszy, jako też na rozpoznawanie przyczyn wszelkiego bytu; chcąc bowiem znać przyrodę zewnętrzną, trzeba badać, jak mówi Owidiusz, natu-ram rerum. Artyście pomocą wielką w tej pracy jest to, co nazywamy talentem, zdolnością odczuwania i przenikania tego, z czego sobie nawet sprawy zdać niepodobna. Na przeczuciach stoi w znacznej mierze artyzm i wiedzie na pokuszenie lenistwa umysłowego wielu utalentowanych. Analiza jest tedy jedną połową pracy artystycznej—drugą jest synteza, której także z pomocą przychodzi wrodzona zdolność kojarzenia wrażeń, prowadząca, przy braku wyrobionego krytycyzmu, do przesady w uogólnianiu pojęć. Synteza jest już czynnością twórczą, prawdziwie artystyczną, ona już buduje przy pomocy pamięci i wyobraźni z materyału, przez obserwacyę nagromadzonego, a pobudzonego do życia przez myśl lub uczucie, lub przez obie siły razem. Od stopnia przygotowania wszystkich zdolności analitycznych i syntetycznych artysty, tych jego stron duchowych i cielesnych, od ich naprężenia, zależy skuteczność drgań, spowodowanych uderzeniem o nie natchnienia. Przyrównać można artystę do liry, o której struny uderzający palec Bożej ręki wywołuje na świat dzieła sztuki. Jedną z najważniejszych pierwszorzędnych zalet artysty jest rozwinięcie wybitne indywidualnych zdolności, tych jej cech, które danego artystę od innych wyróżniają. Dostrzeżenie tych cech odrębnych jest możliwe albo na drodze jasnowidzenia duchowego, przeczucia, lub też wcześnie rozwiniętego samopoznania. W praktyce sztuki określa się to wyrazem oryginalność, a wagę wielką i niezaprzeczoną stanowi z powodu odrębności poglądów i jej owoców, nowy zawsze, płynący stąd, świeży przyczynek do skarbnicy sztuki. Oryginalność poglądów i twórczości o tyle jest chwalebną, o ile naśladownictwo nagannem i płonnem. Ale ona też, będąc źródłem tej wybujałości działania w sztuce, bywa częstokroć przyczyną czynów życiowych, zje-dnywających artystom miano nawpół obłędnych. Ona-to z tworzących przy pomocy normalnego rozwoju wyobraźni twórczej czyni nieraz fantazyjnych oryginałów, rodząc błędne mniemanie o wrzekomej nierozłączności zalety z jej zwyrodnieniem. Darów Bożych: zdolności, talentu, geniuszu, dobrze używając, zasługuje się na miano prawdziwego artysty, kapłana sztuki.

Aru, grupa wysp, należących do Holandyi, w archipelagu wschodnio-indyjskim, najbardziej wysunięta na wschód z azyatyckich posiadłości (4° sz. pd., 134° dł. wd. Gr.) między morzami Alfuru (Arafura) i Banda; 6890 km.; □, 22,000 mców. Są to wyspy, w liczbie 80, płaskie, zbudowane z wapienia koralowego, przedzielone wązkiemi kanałami morskiemi i otoczone niebezpiecznemi rafami koralowemi, skutkiem tego niedostępue; grunt miejscami bardzo urodzajny, wydaje bujną roślinność; świat zwierzęcy obfituje w żółwie, salangany, rajskie ptaki i cechar i swemi zbliża się bardziej do sąsiedniej Nowej Gwinei, aniżeli do innych wysp archipelagu Zondzkiego. Mieszkańcy należą do grupy Negrytosów Huxleya, składają się z Malajczyków, Papuasów i Alfurów— ci ostatni zajmują się głównie uprawą roli i hodowlą bydła rogatego. Między wyspami uajwiększe i

11

.....

c-----

e-----

J. A.

najurodzajniejsze są: Kobrar, Trangan, V.'okan, May-kar etc. Najważniejszą i najbardziej handlową osadą jest Dobbo na wyspie Warna; zawdzięcza swe znaczenie wyjątkowej dostępności brzegów i jest niezłą przystanią; corocznie odbywa się tu wielki targ na korale, perły, gniazda ptasie, trepangi, które są przedmiotem wywozu, oraz na przywożone tkaniny wszelkiego rodzaju, wyroby żelazne, proch etc. Handel znajduje się prawie wyłącznie w rękach Chińczyków i Malajczyków z wysp Moluckich.    And ś-

Aruba, ob. O r u b a.

Arum, Aronek, albo Obrazki. Rodzaj, będący typem rodziny Aroideae v. Araceae, ustanowiony przez Tourneforta, którego główne cechy są następujące. Skrzydło (spatha) łódkowate, otaczające kolbę, zakończoną nagą buławą, mniej lub więcej rozwiniętą. Kwiaty jedno-płciowe; męzkie tworzą grupę pręcików bez nitek, formującą pierścień, ponad liczne mi zalążniami jednokomorowemi, uwieńczonemi znamieniem

bezszyjkowem, zawieraj ącemi liczne zalążki proste, ścienne. Pomiędzy zalążniami i pręcikami, jak niemniej i ponad te-mi ostatniemi, znajdują się dwie grupy wyrostków nitkowatych (kwiaty szczątkowe), charakterystycznych. Owoce mięsiste, jagodo wate, zawierają jedno lub wiele ziarn o powłoce pomarszczonej i o bielmie mączystem, otaczaj ą-Arum (kolba z buławą). cem    osiowy. Rodzaj

ten obejmuje około 30 gatunków; są to rośliny zielne, trwałe, posiadające kłącza bulwiaste, o liściach oszczepowatych lub strzał-kowatych i skrzydle żółtem, zielonawem, lub fiole-

w,

Im

V''

Fig. 42. Arum maculatum.

towem. Żyją one w południowej, środkowej i wschodniej części Europy. W naszym kraju przytrafia się-tylko jeden gatunek: Aronek plamisty (A. macu-latum L. — A. vulgare Lamk.), należący do roślin bardzo rzadkich, znaleziony przez prof. Jastrzębowskiego w cienistym lesie w Ojcowie i Pieskowej Skale. Bulwiasty, mięsisty kłącz tego gatunku jest bardzo bogaty w mączkę, lecz w stanie świeżym zawiera prócz tego sok ostry, mleczny, nadzwyczaj palący, posiadający własności przeczyszczające, bardzo energiczne. Był on dawniej, wraz z kłączami dwóch innych gatunków: A. italicum Mili. i A. Dio-scoridis Sib., używanym w medycynie, lecz z powodu tej wielkiej ostrości został zupełnie zaniechany. Bulliard i otorck przytaczają przypadki otrucia się dzieci wskutek zjedzenia kłączy Aronka plamistego. Według Bucholsa, kłącz jego w 1,000 częściach zawiera: mączki 714; gumy 46; materyi wyciągowej, podobnej do cukru, 44; oleju tłustego 6; materyi, podobnej do gumy adragantowej, 180 części. Analiza ta nie wspomina wcale o materyi ostrej, aż nadto w tym kłączu widocznej, która musi być bardzo lotną, albowiem przez wysuszenie kłącza zupełnie znika i wtedy on może być używany—i w rzeczy samej, w tych stronach, gdzie ta roślina rośnie obficie, używa się na pokarm, oraz na karmę dla trzody chlewnej.

Arun, rzeka spławna w Anglii, połączona za pomocą kanału z Tamizą, wpada do kanału La Manche, w hrabstwie Sussex, pod Little Hampton.

Anindel, starożytne miasto angielskie, w hrabstwie Sussex, leży nad spławną rzeką Arun, nieopodal jej ujścia, posiada wspaniały zamek w stylu gotyckim książąt Norfolku, mianujących się także hrabiami na A-u; kościół katolicki, wzniesiony w r. 187*2; 2500 mców. Posiadacz A-u ma przywilej pierwszego para albo hrabiego Anglii.

Arundel Tomasz Howard, hrabia (* 7 lipca 1592—f w Padwie 4 października 1646 r.) wnuk Tomasza Howarda, księcia Norfolk, ściętego w roku 1572. Ród ten pozbawiony został tytułu książęcego.

A. otrzymał od Elżbiety tytuł lorda Maltravers, a Jakób I zamianował go hrabią-marszałkiem Anglii i obdarzył indygienatem hrabstwa Norfolk (1640).

A. wsławił się jako protektor sztuk pięknych i znawca starożytnej rzeźby; kierował upiększeniami West-minsteru, które wykonywał słynny budowniczy Ini-go Jones, i nabył za pośrednictwem swego agenta w Grecyi, Williama Petty, kronikę Paros („La chronique de Paros“) głośną w całym świecie pod nazwą „Marmurów Arundela“ (ob.). Podczas wojny domowej w r. 1642, A. przeniósł część swoich zbiorów do Włoch, resztę skonfiskował parlament i zwrócił następnie rodzinie, która, na prośby Evelyna i Seldena, darowała je uniwersytetowi w Oksford.

Arundela stowarzyszenie, z siedzibą w Londynie, założone przez lorda Arundela wraz z kilkoma innymi miłośnikami sztuk pięknych. Stowarzyszenie to postawiło sobie za zadanie: wpływać na rozwój sztuki za pośrednictwem upowszechniania dobrych odtwarzań dzieł sztuki dawnej, zwłaszcza włoskiej. Zarząd stowarz. wybiera odpowiednie dzieła sztuki i wydaje corocznie we wzorowych chromolitografiach.

Ten sposób odtwarzania malowideł wpłynął na rozwój chromolitografii w Anglii. Wybór dzieła dotyczę nie tylko obrazów olejnych, ale bardziej jeszcze fresków, zwłaszcza takich, które są bliskie zniszczenia. Akwarele z tych arcydzieł, robione kosztem stowarzyszenia A., są wyborowemi facsimiliami. Oglądać je można w lokalu stów. w Londynie; liczba ich dochodzi do 200. Składają się na nie dzieła Cima-bua, Giotta, Benozza Gozzoli a Montefalcone, Lippie-go, Mantegni, Ghirlandaja, Signorellego, Perugina,

nica Desf.) ma łodygę cieńszą i wysoką tylko 2 m. 50 cm. do 3 metrów, liście płaskie, lancetowate, modre, wiechę kwiatową szczupłą, blado-różową. Użytki z niej są takie same, jak i z poprzedzającej.

Arundo (paleont.). Szczątki roślinne kopalne, podobne z budowy do dzisiejszej trzciny. Opisane gatunki: A. Goepperti Heer, znaleziono w pokładach miocenowych w Oeningen i Sinigaglii, w dolnych pokładach sferosyderytowych w Mlinzenbergu i w pokładach lignitowych w Salzhausen (Wetterau). Wapienie krzemionkowe trzeciorzędowe w Longjumeau i Chambrey pod Paryżem, zawierają kłącza (rhizoma) i liście A. anomalaBrongt; wreszcie A. Heerii Ettingsh. znaną jest z pokładów trypli w Kuczlinie pod Bili-nem w Czechach.    K J'

Aruns. 1) Brat Tarkwiniusza Pysznego, zaślubił córkę króla Serwiusza Tuliusza, Tulię, która, nie mogąc doczekać się panowania, zadała mężowi śmierć r. 536 przed Chr., ponieważ nie zgodził się na jej występne zamysły. Po dokonaniu tej zbrodni wyszła za brata Tarkwiniusza. 2) Syn Tarkwiniusza Pysznego, wygnany z Rzymu z całą rodziną. Zetknęli się w bitwie z Brutusem, a uderzywszy na siebie, od wzajemnych ciosów polegli, r. 509 przed Chr.

Arus, haru s, zwana jeszcze cynkaturą, materya bardzo gładka i świecąca, rodzaj wąskiego atłasu. Wyrób wschodni, u nas w kraju w XVIII wieku używany.

Aruspex, ob Haruspex.

Aruszwald v. Aurszwald, herb polski z in-dygienatu. Na tarczy w polu czanem dwa srebrne lewki, jeden nad drugim, zwrócone w prawo. Nad tarczą, na hełmie bez korony, czarna żubrza głowa z rogami. Herb ten, pochodzący z Niemiec, przyniesiony był do Polski przez rodzinę Aruszwaldów, która, osiadł-szy w Prusach zachodnich, o-trzymała indygienat. (Niesiec-ki, Warszycki J. S. Borkow-

W. R. Z

na

J. A .

W. <T.

Pinturicchia, Tycyana, Pawła Yeronesa, Tiepola, Fra Angelico, Fra Bartolomeo, Giorgiona. Nie pominięto jednak i szkół holenderskiej i niemieckiej. Wydano Van Eycka, Meinlinga, Holbeina Madonnę darm-sztadzką. Zasoby stowarzyszenia Arundela stanowi wpisowe wchodzącego członka, wynoszące gwineę (28 fr.), a następnie stała opłata roczna 25 fr., gdy kolej na nowego członka przyjdzie; z powodu bowiem liczby członków, dochodzącej do 4,000, tą drogą tylko można stać się uczestnikiem i otrzymywać corocznie jednę z dwóch reprodukcyj chromolitograficz-nych, wydawanych przez stowarzyszenie.

¹

W opisaniu marszu króla Stefana z r. 1580 znajduje się wzmianka o kartaunach i działach burzących. Ponieważ kartauny należały także do kategoryi dział burzących, więc zwane burzącemi w opisie musiały być wyższego jeszcze kalibru np. 68 funtowe. Takich armat przyprowadził z sobą Batory pod Wielkie Łuki 30.

Arundeiskie marmury, ob.Marmury Am n-d e 1 s k i e.

Arundinites (paleont.). Nazwę tę nadają paleontologowie licznym szczątkom roślinnym, które nie są jeszcze dostatecznie zbadane, aby można je było odnieść do odpowiednich żyjących rodzajów. Gatunek A. confusus Sap. znalazł Saporta w wapieniach marglowatych w Saint-Zacharie (départ. Var.);

K. J

A. ambiguus Ettingsh., z margli miocenowych w In-zensdorf pod Wiedniem i z gliny plastycznej w Neufeld (Austrya); A. deperditus Heer, stanowi odciski na osadach eocenowych w Skopau (Turyngia).

Arundo L. Lasecznia. Rodzaj z rodziny Traw.

ski).

Arvales fratres (bracia Ar-walscy). Korporacya religijno-rolna, w części poetyczna, sięgająca najdawniejszych czasów Rzymu, bo nawet, według traycyi, samego Romulusa. Przybiera ona nazwę od armem (skiba ziemi zoranej), a członkowie jej, czyli kapłani, otaczają głowę wieńcem z kłosów, przepasanym białą wstęgą, tak, iż sama charakterystyka zewnętrzna świadczy o naturze instytucyi. Założenie jej jest czysto legendowe. Karmicielka Romulusa, Acca Larentia, od której pochodzą Lary, ze swymi dwunastoma synami czyniła doroczne ofiary na polach, na rzecz urodzajów. Gdy jeden z jej synów umarł, zastąpił go w tej uroczystości Romulus i zaraz też ustanowił stowarzyszenie bratnie, któreby obyczaj Larencyi stale przechowywało. Czy taki był początek, czy inny, dość, że instytucya ta utrzymała się nadal i weszła w skład obrzędów religijnych Rzymu. Składało ją dwunastu kapłanów, którzy corocznie, z początkiem wiosny, w stroju jak wyżej, od-

Fig. 43. Aruszwalcli

W tych granicach, w jakich był ustanowiony przez Linnego, obejmował bardzo wiele gatunków. Obecnie do niego odnoszą się tylko takie, które mają cechy następujące: kłoski 2—5 kwiatkowe, dwurzędne, nieco względem siebie oddalone, dwupłciowe. Dwie plewy prawie równe, bruzdowane-łódkowate, zaostrzone i odstające. Plewki dwie i dolna u góry rozdzielona na dwie klapy, między któremi znajduje się ość krótka i okryta przy podstawie włoskami je-dwabistemi; górna mniejsza i dwulistkowa. Plewinki dwie mięsiste. Pręcików 3. Zalążnia bezszypułkowa, gładka, z szyjką długą i piórkowatą. Ziarnówka wolna. Są to trawy wodne, wysokie, czasami krzewiaste, rosnące w strefie gorącej i umiarkowanej globu. Znanych jest około 17 gatunków (Walp. Ann.,

VI, 980). Najgłówniejsze z nich są: Lasecznia w i e 1 k a (A. Donax L.), rosnąca w południowo-wschodniej części Europy, uprawiana pod nazwą Trzciny Prowanckiej (Canne de Provence). Drzewiasta jej łodyga, wysoka od 3 do 6 metrów, wewnątrz pusta i kolankowata; liście wstęgowate, zaostrzone, modra-wo-zielone, wiechy kwiatowe purpurowe. Hoduje się ona w krajach południowych dla mocnych i lekkich łodyg, które używane są na płoty dla osłonienia od wiatru, na kije do wędek i t. p. Odmiana jej pstro-1 i s t n a (Arundo Donax variegata), bywa często hodowana w ogrodach, jako roślina ozdobna. Drugi gatunek, L asecznia maury taûsk a (A. maurita- [ bywali uroczysty pochód do świętego gaju bogini

K. K.

i zasobny w wodę Arveyron, spływający z lodowca Mer de Glace, poczem w wąwozach górskich wyłamuje się na szersze doliny, skręca ku północo-za-chodowi, a zasilony wodami potoków: Giffre, Méno-ge, Borne etc., wpada na terytoryum szwajcarskiem pod Genewą do Rodanu, ubiegłszy 92 km. Zapas wód, jakie A. prowadzi, przewyższa niekiedy wody samego Rodanu.

Arvicolinae (paleont). Zwierzęta z rzędu szezu-rowatych, pokrewne dzisiejszym nornicom czyli polni kom (Arvicola), o ³/:! pryzmatycznych, złożonych zębach trzonowych; występują bardzo obficie w europejskich pokładach dyluwialnych, mianowicie cha-rakterystycznemi są tu żyjące dziś jeszcze na głębokiej północy lemingi: Myodes Lemmus Pall. i M.

K. J.

Dii, opiekunki pól rzymskich, leżącego w pobliżu Tybru (gdzie dziś Assoga Asino). Przy tym pochodzie pędzili przed sobą maciorę, za wejściem zaś do świątyni, przy drzwiach otwartych, wobec zgromadzonego ludu śpiewali pieśń, raczej modlitwę, w rodzaju dzisiejszej litanii. Składa się ona z pięciu wezwań do Lar, do Marsa i do Semonów (bóstw rolnych lub duchów zmarłych). Każde wezwanie powtarza się trzy razy; na zakończenie zaś zwrotki przypada pięciokrotny okrzyk: „Triumpe!“ Pieśń tę, czyli ów sławny „Carmen“ arwalski, przytaczamy dla oryginalności językowej, z przybliżonem tłómaczeniem:

„Enos, Lares, juvate!

Neve lue rue, Marmor sins incurrere in pleares.

Satur fu, fere Mars! limen sali! sta! berber.

Semunis altornei advocapit cunctos!

Enos, Marmor, juvate!

Triumpe!“

(„Lary, przybądźcie nam na pomoc. Nie spuszczaj, Marsie, śmierci i zguby na tłumy. Nasyć się, dziki Marsie. Ty (zapewne zwrot do jednego z braci), skocz na próg! Stań! uderz! (zapewne w ofiarę). Wy naprzód, wy potem, wszyscy wzywajcie Semonów. Marsie, bywaj nam z pomocą! Skacz!“). Trzykrotne powtarzanie każdego wiersza daje do myślenia, że A. dzielili się na trzy grupy, przy wykonywaniu tri-pudium. Mommsen przypuszcza, że wezwanie: „sali! sta! berber!“ stosuje się do którego z braci; Preller jednak słuszniej, zdaje się, utrzymuje, że wezwanie to zwróconem jest do Marsa, a łącząc „sta“ z „berber“, tłómaczy:—„stój, wróć do świątyni, przestań uderzać“ („Röm. Myth.“ wyd. 2, str. 429). Pięciokrotne wezwanie: „Triumpe!“ zdaje się być hasłem do tańca naokoło ołtarza w gaju. Obrzęd ten powtarzał się trzy dni z rzędu. Oprócz zatem strony religijnej, stanowiącej część kultu rzymskiego, uroczystość ta ma nadto swą stronę literacką. Oczywiście o muzyce, zastosowanej do pieśni i tańca, nie możemy mieć wyobrażenia; ale sama pieśń się dochowała i stanowi też jeden z kapitalnych zabytków języka staro-latyńskiego. Przyznać trzeba, że zabytek ten mało sobie cenili literaci rzymscy, bo żaden, o ile wiemy, nie rozbiera go i uwagi nań nawet nie zwraca. Prawda, że pisarze z okresu gramatycznego, a nawet i kapłani późniejsi, spełniający obrządek, może go już i sami nie rozumieli. Pozostał on jednak, a przytem w r. 1573, na gruncie owego gaju bogini Dii, odkopano część dorocznego protokółu korporacyi, spisanego na kamieniu, odcyfrowanego przez Mariniego r. 1795 w „Atti e mo-numenti de fratelli Arvali“, do czego wyborny komentarz p. t. „Apendice“ dodał Melchiori w r. 1855. O tej pieśni traktują nadto: Klausen: „Carmen fra-trum Arvalium“, Bonn, 1836; Corssen: „Origines poësis romanae“; Bergk: „Zeitschrift für Alterthumwissenschaft“, 1856. Henzen: „Acta fratrum Arvalium“, Rzym, 1874 r.

Arve, lewy dopływ Rodanu, we francuskim departamencie Wyższej Sabaudyi, bierze początek na płn. zachodnim krańcu pnia Mont Blanc, pod szczytem Col de Bahne, płynie zrazu ku południo-zacho-dowi słynną ze swej piękności doliną Chamounix, gdzie z lewej strony przyjmuje krótki, ale rwący

And. $

torąuatus Kayl. Blas.

Arvidson Adolf Ivar (* 1791 r.—f 1858), literat i poeta szwedzki, rodem z Finlandyi, kształcił się w Abo, gdzie też w r. 1817 został docentem historyi. W r. 1821 założył dziennik polityczno-literacki „Abo morgonblad,“ wkrótce zakazany, a sam A. w roku następnym, z powodu liberalnych przekonań, został z kraju wydalony. Osiadłszy w Sztokholmie, otrzymał posadę w tamecznej bibliotece królewskiej, a w r. 1843 został naczelnym jej bibliotekarzem. Z pomiędzy publikacyj jego najważniejsze są: „Svens-ka fornsänger“ (Stockh. 1834—42, 3 tomy), zbiór starodawnych pieśni i tańców ludowych z melodyami, zharmonizowanemi w części przez Eggerta, i „Han-dlingar till upplysning af Finlands häfdr“ (tamże, 1846—58, 10 tomów), zbiór materyałów do dziejów Finlandyi. Jako poeta, należał A. do szkoły t. z. fo-sforystów, (oh.), nie stworzył wszakże nic godniejszego uwagi.

Arwa, Ar va, rzeka i komitat węgierski, ob. Orawa.

Arwernowie (Ar ver ni), lud pochodzenia celtyckiego, zamieszkały w starożytnej Galii, w miejscowości, odpowiadającej dzisiejszym depertamentom Puy de Dôme, Canthal i Haute Loire. Już w VII wieku przed Obr. zajmowali A. górzystą okolicę, w środku dzisiejszej francuskiej prowincyi Auvergne. W wojnie punickiej stanęli po stronie Hasdrubala, jak o tern mówi Liwiusz. W II wieku przed Chr., rozciągnęli panowanie na większą część Galii, między Pirenejami, oceanem i Renem; nie podlegali im tylko Heduowie i Belgowie. Władzy nad innemi plemionami Galii nie nadużywali, pozostawiając wszystkim niezależność w sprawach wewnętrznych i poprzestając na przewodnictwie w zewnętrznej polityce. O znacznym stopniu cywilizacyi A-ów w tej epoce świadczą ślady gimnazyów (szkoły gimnastyczne) i teatrów, a także świątynie, które ściągały pobożnych z całej Galii. W r. 121 przed Chr., pod wodzą króla Bituita, poruszyli się, żeby przyjść z pomocą Allobrogom w ich walce z rzymianami, ale zostali pobici nad Izarą przez konsula Fabiusza Ma-xima. Że jednak rzymianie nie korzystali ze zwycięstwa, zachowali A. swoje przeważne stanowisko, aż do ukazania się w Galii Cezara. W tej epoce cała Galia dzieliła się na dwie federacye. Na czele pierwszej, wrogiej rzymianom, stali A., na czele zaś drugiej Heduowie. Dla zrównoważenia wpływu rzy-

t. s.

A. 1 Ol

K. K.

Aryadna w sztuce. Podobnie jak poezya, i sztuka plastyczna uprawiała często temat podań o A-ie. Od najdawniejszych też czasów spotykamy uplastycznione sceny z życia A-y. W sztuce starożytnej najczęściej przedstawiano A-ę opuszczoną przez Tezeusza, gdy, osamotniona na wyspie Naksos, oddaje się rozpaczy, alboteż zaślubiny jej z Dyonizosem. Sceny te widzieć można przeważnie wypalane na wazonach starożytnych, lub malowane na ścianach domostw. British Museum posiada także pomiędzy bardzo dawnemi wazonami niektóre ozdobione sceną, przedstawiającą A-ę w chwili, gdy podaje Tezeuszowi kłębek nici. Pomiędzy pompejańskiemi malowidłami ściennemi spo-

mian na swoich przeciwników, upoważnili A. zależnych od siebie sekwanów do sprowadzenia germanów z Aryowistem na czele, na co heduowie odpowiedzieli przywołaniem rzymian. W walce Galii z Cezarem, A. z bohaterską wytrwałością trzymali sztandar walki o niepodległość ojczyzny. Na jedną chwilę, korzystając z wyprawy Cezara do Brytanii, potrafili zgromadzić około siebie siły całej Galii i pod wodzą dzielnego Vercingetorixa, syna króla Celtilla, zagrozili nietylko panowaniu rzymian w Galii, ale i samemu istnieniu armii rzymskiej (53—52). Zaledwie po wielu ciężkich bitwach udało się Cezarowi ograniczyć wojnę do oblężenia twierdzy A-ów, Alezyi (dziś Alise), z której upadkiem opór A-ów został złamany i podbicie Galii przez rzymian dokonane. Odtąd, jakkolwiek wkluczeni teoretycznie do liczby ludów, poddanych Rzymowi, A. zachowali faktyczną niepodległość w górach, na terytoryum bardzo ogra-niczonem w porównaniu z dawniejszemi swemi posiadłościami. Na widownię dziejów występują A. na nowo z wkroczeniem do Galii ludów germańskich: gotów, burgundów, franków, z którymi toczą uparte walki, aż w końcu, złamani przez ostatnich, rozpływają się powoli w mieszaninie ludów, z której powstała nowożytna narodowość francuska. Z miast A-ów słynęła w starożytności Gergovia, znana z oblężenia przez Cezara i stolica kraju Nemetum, przezwana później Augustometum, dzisiejsze Clermont.

Arya (włos. aria, franc, a i r), wyraź, muzycz., oznaczające utwór muzyczny na głos pojedyńczy (niekiedy nawet na instrumenty pojedyńcze lub całą orkiestrę), z towarzyszeniem instrumentów. Stosownie do swej treści, A. może być religijną (aria da chiesa), albo świecką; co do rodzaju i formy: A. koncertowa (aria di concerto), operowa, lub brawurowa {koloraturowa.) A. tern głównie różni się od pieśni, że posiada szerszą formę i akompaniament zwykle orkiestrowy. Francuski wyraz a i r daleko ogólniejsze ma znaczenie, odpowiada bowiem niemal pojęciu: melodya. Początek aryi dali monody-ści włoscy w początkach XVII wieku: Bardi, Yia-dana i wielu innych; wydoskonalili zaś tę formę: Leo, Durante, Bach, Händel, Mozart, Beethoven i Rossini. Wagner wyrzucił aryę z dramatu lirycznego (opery), jako, według jego zdania, opóźniającą bieg akcyi scenicznej i nie odpowiadającą warunkom stylu dramatycznego, mimo to bardzo liczne grono zwolenników opery, oraz muzyków dzisiejszych, uważa aryę, po staremu, za najpiękniejszy kwiat muzyki dramatycznej.

Aryadna (mit. gr.), córka króla kreteńskiego, Minosa, i Sazyfai. Najdawniejsze źródło mitologiczne, Odysseją, podaje o niej opowieść krótką i prostą (XI, 324). „Nadeszła Aryadna, ta zgubnego Minosa córka, dziwnie ładna, którą ongi Tezeusz, gdy z Krety ostrowu chciał do Aten uwozić, zbył swego połowu, gdyż na wysepce Dii Artemis ją grotem swym ubiła, jak świadczył Dyonizos o tern“ (przekł. Siemieńskiego). Późniejsi dopiero poeci przyozdobili ją własnemi dodatkami, a mianowicie losy A-y połączyli z bohaterskim trudem, jakiego dokonał Tezeusz, wyswobadzając Attykę z pod jarzma fenic-kiego, ciążącego na niej ostatecznie w postaci króla kreteńskiego, Minosa. Nałożył on na Ateńczyków, za rządów kr. Egeusza, peryodyczny haracz, siedmiu chłopców i siedmiu dziewcząt, przysyłanych do Krety dla pożarcia przez potwora Minotaura, który przebywał w zbudowanym przez Dedala przytułku, zwanym labiryntem, pełnym zdradliwych zakrętów, tamujących wyjście. Syn Egeusza, Tezeusz, bolejąc nad hańbą ojczyzny, postanowił poświęcić się i, gdy nadszedł trzeci termin posyłania ofiar, włączył się do ich liczby, ażeby albo zginąć, albo ojczyznę od haraczu uwolnić. Z obietnicą wyroczni, że osłaniać go będzie Afrodyta, młody Tezeusz wylądował w Knossos, i tam poznał A-ę, która się w nim zakochała, a gdy odkrył jej swój zamiar, dała mu dwa narzędzia tryumfu (podobna historya, jak Jazona z Medeą): miecz, którym Minotaura zabił, i kłębek nici, za pomocą którego z labiryntu wyszedł. Poczerń wyruszył na okręcie z ocalonymi towarzyszami i zabrał z sobą Aryadnę, którą jednak, nasyciwszy się miłością, porzucił na wyspie Naksos. Niektórzy dodają, zapewne dla zaokrąglenia, że tam znalazł ją bóg Dyonizos, co zgadza się z wyrażeniem Odyssei, a poza Odysseją, że ją sobie upodobał i poślubił, po śmierci zaś do grona nieśmiertelnych wprowadził i ślubny jej wieniec między gwiazdami umieścił. Historya haraczu i uwolnienia odeń przy pomocy A-y utrzymała się w wierze i czci dla Tezeusza przez cały czas politycznego istnienia Grecyi; najsceptyczniejsi logografowie ośmielali się tylko zaprowadzać pewne modyfikacye; między innemi, że Minotaur nie był to żaden potwór, ale wódz Minosa lub atleta, którego Tezeusz zwyciężywszy, osiągnął cel. Według Arystotelesa (fragm.) ofiary nie były pożerane, lecz starzały się w niewoli. Co większa, spółczesny pisarz Eckermann oświadcza „(Lehrbuch der Religions-Geschichte und Mythologie“ II, roz. 12, str. 133), że ten haracz z ofiar ludzkich, dostarczany przez Ateńczyków Minosowi, jest faktem historycznym, tylko niczego na poparcie nie przytacza. A-a była przedmiotem tragedyi Eurypidesa p. t. „Tezeusz“, jednej z Heroid Owi-dyusza. Tenże sam przedmiot, jeden ze współczesnych książąt dynastycznych niemieckich, piszący pod pseudonimem G. Conrada, wprowadził do tragedyi p. t. „Fedra“, która z illustracyą muzyczną Moniuszki, a tłómaczenia wierszem Wł. Anczyca, graną była w Warszawie, z udziałem Modrzejewskiej i Palińskiej, w lutym 1872 r., lecz bez powodzenia.

Jm

t. s.

tykamy także scenę, przedstawiającą Dyonizosa w chwili, gdy, wylądowawszy na wybrzeża Naksos, zbliża się z orszakiem do opuszczonej i we śnie pogrążonej A-y, którą am orek skrzydlaty budzi ze snu, wskazując jej postać przyszłego jej wybawcy i kochanka. Temat ten spotykamy często i na płaskorzeźbach starożytnych. Inna ze scen pompejańskich przedstawia A-ę z Dyonizosem, siedzących w cieniu olbrzymiego szczepu winnego. Do najpiękniejszych zabytków sztuki starożytnej tego tematu należy znany posąg watykański (Galleria delle Statue, ob. fig. 44), zwany „Kleopatrą Watykańską“, a uchodzący

r«K''

mm

SW*- *

Fig. 44. Aryadna śpiąca.

Rzeźba starożytna, znajdująca się w Zbiorach Watykańskich.

powszechnie za śpiącą A-ę. Istnieją liczne reproduk-cye w rzeźbie tego dzieła, ale żadna nie dorównywa wartością rzeźbie watykańskiej. Czy artysta przedstawił pod postacią owej śpiącej niewiasty A-ę, czy też poprostu znużoną tancerkę—trudno rozstrzygnąć. Wogóle bowiem oddzielnie traktowanych postaci A-y nie spotykamy w plastyce starożytnej. W każdym razie jest to prędzej śpiąca A-a, niż umierająca Kleopatra. Jako uplastycznienie spoczynku, jest to jedyne w swoim rodzaju dzieło sztuki starożytnej; układ całej figury, a zwłaszcza traktowanie szat, wskazują znakomitego artystę. W płaskorzeźbie dawnej spotykamy także i uplastycznienie tak zwanego „Tryumfu A-y“, to jest pochodu jej uroczystego na wozie, przez panterę ciągnionym, w towarzystwie Dyonizosa i w otoczeniu bachantek; ale typ to już odmienny, nie różniący się w ogóle od typu bachantek. Z wybitniejszych dzieł czasów nowszych, traktujących sceny z legendy o A-ie, przedewszystkiem wymienić należj świetne płótno Tycyana, przedstawiające Dyonizosa, w chwili, gdy, wylądowawszy ze swym orszakiem na wybrzeże Naksos, znachodzi śpiącą A-ę. Piękny ten obraz, znajdujący się obecnie w galeryi narodowej w Londynie, był wzorem dla wielu malarzy późniejszych, przedmiotu tego dotykających. Z początku XVII w. datuje obraz Henryka van Baien starszego, znajdujący się w Galeryi Drezdeńskiej, a przedstawiający „Wesele Dyonizosa z Aryadną“, z 50 figur złożony. Z samego końca XVIII wieku pochodzi obraz Got-liba Schicka (galerya w Sztutgardzie), natchniony widocznie freskiem pompejańskim, a przedstawiający Dyonizosa, znajdującego na wyspie Naksos śpiącą A-ę. Z zakresu rzeźby nowożytnej wymienić należy słynną grupę marmurową J. H. Danneckera (ob. fig. 45), przedstawiającą A-ę na panterze. Piękna ta rzeźba, pochodząca z pierwszego dziesiątka tego stulecia, znajduje się obecnie w posiadaniu pry-watnem p. Bethmanna we Frankfurcie nad Menem, i stanowi jedną z rzeczy godniejszych widzenia w tem mieście. Ostatniem znakomitem dziełem,

mającem za przedmiot postać A-y, jest płótno olbrzymich rozmiarów, pędzla Makarta, przed stawiaj ące „Tryumf A-y“, to jest A-ę w to-Ę warzystwie Dyonizosa, na wozie tryumfalnym, ciągnionym przez pantery, w otoczeniu szere-

ßßCWW/y JPÆi igu bachantek i nimf.

«fest to jedna ze świet-HMiiM    niej szych kreacyj zna-

Fig. 45. Aryadna na panterze, korni tego artysty. Było Rzeźba Danneckera, znajdująca ⁰¹¹⁰ wystawione i w s:ę we Frankfurcie nad Menem Warszawie w 1819 roku

w Salonie Krywulta.⁰' s-Aryadna, planetoida, oznaczona liczbą (43), odkryta przez Pogsona w Oksfordzie; obieg swój dokoła słońca kończy w ciągu 3.27 lat.

Aryajos, wódz Cyrusa Młodszego, dowodził podczas wyprawy jego przeciw bratu Artakserksesowi II, (ob.) tą częścią wojska, która składała się z sił miejscowych, nie helleńskich (tó barbarikón). W bitwie pod Kunaksą (ob.), zajmował A. lewe skrzydło z jazdą, nie poparł ataku greków, zszedł z pola bitwy na widok śmierci Cyrusa i stanął obozem w odległości czterech parasangów (ob.) od greckiego obozu, zajmując wobec swoich sprzymierzeńców wielce dwuznaczne stanowisko. A. nie przyjął perskiej korony, ofiarowanej sobie przez radę dowódców greckich, i doradził im natychmiastowy odwrót, przedstawiając niemożliwość walki z królem’i grożąc, w razie ociągania się, zupełnem zerwaniem. Pomimo jednak zgodzenia się greków na odwrót, A. pod wpływem otrzymanej od króla amnestyi i różnych obietnic, opuścił swoich przymierzeńców, połączył swoje wojska z królewskiemi i wziął czynny udział w ściganiu greków podczas słynnego odwrotu dziesięciu tysięcy (ob. „Xenoph. Anab.“ I, 8, 5, 9, 31.—II, 2, 1, 11, 4, 2.)

Aryana, cesarzowa wschodnio - rzymska (*515 po Chr.). A., córka cesarza Leona I, zaślubiła w 468 r. po Chr. Zenona Izauryjczyka (ob.) i, wprowadziwszy go na tron, dopomagała mu dzielnie w stłumieniu powstania, wybuchłego w stolicy przeciw nowemu cesarzowi, i podobno łagodziła okrucieństwo męża w stosunku do zwyciężonych buntowników. Zbrzy-dziwszy sobie później Zenona, wskutek stosunków miłosnych z niejakim Anastazyuszem, postanowiła A. pozbyć się męża i, korzystając z ciężkiego napadu epilepsyi tegoż, rozpuściła w pałacu pogłoskę o nagłej śmierci cesarza, a jego samego, zawiniętego w płótno, kazała złożyć w grobach cesarskich, gdzie zakończył życie z głodu i zimna. Po dopięciu swego celu, A. zaślubiła Anastazyusza (ob.) i przeprowadziła szczęśliwie jego obiór na cesarza. A. nie zostawiła potomstwa.

Aryanie. W pierwszych wiekach chrzeéciaûstwa pojęcie tajemnicy Trójcy Przenajświętszej należycie sformułowań cm i ujętem w dogmat jeszcze nie było. Am Apostołowie, ani ojcowie apostolscy i ich następcy nic stanowczego pod tym względem nie wypowiedzieli; między doktorami Kościoła panowała wielka różnica zdań co do znaczenia i stosunku wzajemnego trzech Osób Boskich; Kościół zaś, zajęty obioną od swych nieprzyjaciół zewnętrznych, nie zwracał się przeciw własnym swym członkom i wcale nie krępował rozwoju i szerzenia doktryn rozmaitych, o ile one nie szkodziły wierze, której podstawę stanowiła formuła pierwotna Credo. „Wierzę w Jezusa Chrystusa, Syna Jego jedynego, Pana naszego, który się począł z Ducha św., narodził się z Maryi Panny.“ Formuła ta konkretna, nie zawierała w sobie żadnej definicyi z teologir transceden-talnej, ale powtarzała to tylko, co według twierdzenia Pisma i tradycyi spełniło się na ziemi. Niepewność wszakże i medostateezność dogmatu tego nie przeszkodziła wcale Kościołowi wykonać części najtrudniejszej i najzbawienniejszej swego zadania. W prawdzie już od początku 11. wieku, skutkiem rozmaitości zdań o Bogu jednym w⁷ trzech Osobach, powstawały coraz to nowe sekty antytrynitarskie (obaez Antytrynitaryusze) jak Ebionici, Monarchia-nie, Patrypassyanie, Sabellianie (obacz te wyrazy), i tak papieże rzymscy, jak i biskupi różnych metropolii na Wschodzie, odłączali od kościoła zagorzalszych sekciarzy; wprawdzie w drugiej połowie 111 wreku już i sobór Aleksandryjski (261 r.) potępił naukę Sabelliusza, a w latach 264, 267 i 269 trzy sobory Antyochijskie uczyniły toż samo z nauką Pawła Samosateńskiego; żadna jednakże z owych herezyi tak się nie rozszerzyła i nie wyrządziła tak wielkiej szkody Kościołowi, jak Aryanizm, tak nazwany od swego twórcy, Aryusza. Jakkolwiek imię tego człow ieka wielki i smutny rozgłos miało w dziejach kościelnych, mało wszelakoż posiadamy wiadomości o jego życiu i o jego osobie, a i te są po większej części niepewne: jedni historycy pochodzenie jego wyprowadzają z Cyrenaiki, drudzy z Aleksandryt jedni za datę jego urodzenia podają rok 256, drudzy 270. Z listu, pisanego przez A-a do Euzebiusza z Nikomeodyi, w którym nazywa siebie jego współlucyanistą (ooXXoo/tavtotTjO)ęwyprowadzono wniosek, że się musiał razem z nim uczyć w Antyochii, u prezbitera Lucyana. Lucyan ten, według jednych miał być zwolennikiem doktryny i sprawy Pawła z Samosaty, według innych obstawał tylko za umiarkowaniem i zgodą; lecz S. S. Atanazy, Chryzostom i Bieromim świadczą o zupełnej jego ortodoksyi, a że był jednym z najmężniejszych męczenników wiary Chrystusowej, dowodzi tego cześć, oddaw:ana mu dotychczas przez kościół (7 Stycznia). A-a wyświęcił na dyakona biskup Aleksandryjski, Piotr, ale go później od kościoła odłączył za to, że pizyganiał surowemu postępowaniu z Me-lecyanami (obacz). Mimo to wszelakoż, Achillas, następca Piotra, wyświęcił go na presbitera i powierzył mu ważny kościół w Aleksandryt Bukalis, gdzie on potrahł zyskać taką popularność, iż o mało co, po śmierci Achillasa, nie został na biskupa alek-ama

Encyklopedia Powszechna ilustr. T. V- j

sandryjskiego wybranym. Godność ta jednak dostała się Aleksandrowi i niektórzy dziejopisarze utrzymują, że A., obrażony tern wT swojej pysze, przez zemstę nad szczęśliwym współzawodnikiem, wystąpił przeciw niemu z swoją herezyą; a rzecz istotnie tak się miała: wspomnieliśmy już wyżej o potępieniu przez sobor aleksandryjski r. 261 doktryny Sabelliusza, który uznawTał tylko jedną, nierozróżnioną w sobie istotę boską, Monadę najwyższą, rozróżniającą się jedynie w⁷ objawieniu, jako Ojciec, gdy daje prawo, jako Syn, gdy w Chrystusie staje się człowiekiem, jako Duch św., gdy napełnia serce człowieka. Owóż gdy biskup Aleksander, około r. 318, pewnego razu na zgromadzeniu swego kleru, chcąc wyjaśnić, jakim sposobem trzy osoby mogą mieścić się w jednej nierozdziel-nej, wyraził się, że jest Monada w Trójcy, czyli że Trójca jest Monadą; Aryusz, który się znajdował w tern zgromadzeniu, a któremu ten wykład nie môgï^t, trafić do przekonania, zaizucił biskupowi Sabellia- • nizm, potępiony w tejże Aleksandryi przed 57 laty.

Dla niego było rzeczą niepojętą, jakim sposobem Syn zrodzony mógł być współwiekuistym Ojcu nierodzonemur i jakim znów sposobem, będąc zrodzonym, a więc mając początek, mógł być tejże samej natury, co i Ojciec, nierodzony, bez początku i końca, odwieczny? Wystąpił więc przeciwko twierdzeniu Aleksandra z swoją doktryną. Po wielu kon-ferencyach, po wielu bezowocnych próbach nawrócenia A-a do nauki kościoła, Aleksander użył przeciwko niemu swojej władzy, i kazał mu się stawić przed synodem, zwołanym do Aleksandryi, na który się zebrało stu biskupów⁷ z Egiptu i Libii. Większość ich podzieliła zdanie metropolity swego; synod zadecydował, że Słowo jest spółwiekuistem z Bogiem Ojcem, potępił naukę A-a i ekskomunikował go razem z jego zwolennikami, których, według świadectwa Epiłaniusza, było już wówczas bardzo wielu, a byli między nimi biskupi, presbiterowie, dyakoni, dużo też ludzi świeckich i około 700 dziewic. A. z nich utworzy kościół osobny.—Epifaniusz pisze, że „A. miał wszystkie przymioty węża niebezpiecznego, a powierzchowność tak układną, iż dzięki jej snadnie uwodził ludzi prostodusznych i łatwowiernych“. Bzeczy wiście był udarowrany wszel- > kiemi przymiotami, potrzebnemi przewódzcy sekty religijnej. Nawet i przeciwnicy jego opisują go, jako męża o postawie wyniosłej, szczupłej, o twarzy bladej i melancholijnej; ruchy miał pełne powagi, okrywał się zawsze płaszczem duchownym; ascetycznym był, ale ujmował wdziękiem i słodyczą swojej rozmowy. Przeciwko obyczajom jego nic nie mają do zarzucenia, widoczna więc, że były nieposzlakowane. Był on przytem muzykiem i poetą i układał, nie tylko dla nabożnych, ale i dla pospólstwa, dla różnych klas wyrobniczych, dla młynarzy, żeglarzy i podróżnych, pieśni religijne pod melodye gminne, i tym sposobem rozpowszechniał swą doktrynę śród ludu. U Atanazego znajdujemy tytuł i urywki jednego z jego utworów „Thaléa“ t. j. Uczta, z których wnosić możemy, że te pieśni ludowe, ożywione jego nauką, przeplatane były wykładem dogmatycznym, i że je Aryanie śpiewywali przy swoich ucztach. Upór jego i wzrastające ciągle

/*

powodzenie [naraziły go na wygnanie z Aleksandryi (r. 322). Wtedy do Euzebiusza Nikomedyjskiego, który już był dawniej wstawiał się za nim, napisał list ze skargą, ze został wyłączonym ze zwolennikami swymi z kościoła jedynie za swą protestacyę przeciw wypowiedzianemu publicznie twierdzeniu, iż ponieważ Bóg jest wieczny, więc też i syn Jego jest także wieczny i obecny w Bogu bez urodzenia; on zaś wolałby raczej tysiąc razy umrzeć, niż podzielać takie bluźnierstwo. Wyłożył przy tern swoje własne wyznanie wiary, uczynione w Aleksandryi. Wyznanie to A. posłał wielu biskupom z prośbą, aby go oświecili, jeżeli błądził, lub też poparli, jeśli był katolikiem. List ten, a także drugi, później już do samego Aleksandra pisany, są to jedyne dokumenta, pochodzące bezpośrednio od A-a, jakie się zachowały do naszych czasów (Falricins Bïbl. graec. Vlll). Można jeszcze dodać do tego prośbę, którą potem wespół z Euzoiuszem wniósł do cesarza Konstantyna. Tam-to szukać należy wyrazu oryginalnego i autentycznego jego przekonań. Oświadczał on, że wierzy w jednego Boga, niero-dzonego, który sam tylko jest wiecznym, nie mającym początku ani urodzenia, przyczyną wszechrzeczy przed wszystkiemi czasy i przed wszystkiem co jest. Ten Bóg stworzył Syna jedynego, który następnie stworzył świat, lecz sam nie istniał wprzód, nim został stworzonym, a zatem miał początek. Syn ten wszakże nie pochodzi z istoty Boga, gdyż ta istota jest prostą i niepodzielną; nie jest on ani rozwojem Boga, ani częścią Bogu spółistotną, ani też odiębną postacią Boga, któryby w takim razie był z kolei Ojcem i Synem. A ponieważ nic, oprócz Boga, przed Kim nie istniało, i ponieważ Bóg nie wziął go z siebie samego, wziął więc z niczego, z rzeczy nieistniejących (po grecku éx ońk onton, stąd nazwa exukouty stów, nadawana ścisłym aryanom—na pośmiewisko), nie jest więc on współwiekuisty Ojcu (sy-naidios to patń), nie jest przedwieczny, tylko przedświatowy. Ta istota jednakże, choć stworzona, jest prawdziwym, jedynym Synem Boga, który go udarował pełnością wszystkich przymiotówT boskich, z wyjątkiem przedwieczności, która nie może być stanowczo udziałem tego, kto miał początek. Na podstawie onych przymiotów, Aryusz nie wahał się nazywać Syna Bogiem prawdziwym, co przeciwnikom jego dostarczyło mocnego argumentu do oskarżenia go o poganizm, jako uznającego dwóch bogów nierównych i odmiennej istoty. Nadto zaś skorzystano jeszcze i z tego, iż w dysputach swoich przypuszczał, iż Syn mógłby, jak szatan, stać się nieposłusznym i grzeszyć. Z drugiej znów strony i to się obracało na niekorzyść nauki jego, iż logicznie, a raczej gramatycznie, z niej wynikało, że ten, kto był stworzony, jest stworzeniem; raziło to bowiem wielu chrześcian, a nawet i takich, którzy nie wzdrygali się przypuszczać, że Syn Boży został stworzonym, iż cześć boską oddawali stworzeniu. Bądź co bądź, zabiegi A-a daremnemi nie były: oprócz biskupa nikomedyjskiego, Euzebiusza, zjednał on też sobie Paulina, biskupa Tyru, Atanazego, b-pa Anazarbe, Patroflliusza, b-pa scytopolitańskiego, i historyka kościoła, Euzebiusza cezarejskiego. Na synodzie, zgromadzonym w Bitynii, uchwalono odezwę do firny ch biskupów, zalecając im, aby utrzymywali łączność z A-em i jego zwolennikami, oraz aby wstawili się za nimi do Aleksandra; drugi zaś synod, w Palestynie, upoważnił ich do publicznego odbywania swoich obrzędów, z tern wszakże, aby starali się uzyskać u Aleksandra zdjęcie ekskomuniki i przywrócenie do kościoła. Uzyskawszy takie poparcie, A., który był schronił się w Bitynii u Euzebiusza, wrócił do Aleksandryi, ale nie mogąc Aleksandra przejednać, zgromadził tam swoich stronników. tóród tych okoliczności, gdy biskupi stawali w opozycyi przeciw biskupom, a synody przeciw synodom, rzecz naturalna, że i lud się podobnież na stronnictwa podzielił. Dysputy się rozpowszechniły, spopularyzowały i zaogniły. Po sklepach i na rynkach spierano się o stosunek metafizyczny Ojca do Syna, a strony bojujące obsypywały się nawzajem zarzutami najhaniebniejszemu starając się z zasad swych przeciwników wyprowadzić wyniki jak najbardziej ośmieszające. Korzystali z tego poganie,, aby poniżyć chrystyanizm i wziąć odwret złośliwy za świeży jego tryumf nad bałwochwalstwem; ko-medyanci ich wyszydzali Trójcę na scenie na uciechę gawiedzi. Wtedy cesarz Konstantyn uznał za właściwe wTdać się w tę sprawę i napisał do Aleksandra i do A-a, nakłaniając ich rozsądnie do zgody, list zaś swój powierzył jednemu z zaufanych, swoich doradców, biskupowi Korduby, Ozyuszowi (Osius). Ten wszakże, z góry już, jak się zdaje, przeciw doktrynie A-a uprzedzony, przybywszy do Aleksandryi, zamiast być pośrednikiem pokoju, jeszcze bardziej rozjątrzył sprawę, uczestniczył bowiem w nowym synodzie, który jeszcze raz rozebrał i potępił naukę A-a. Wtedy Konstantyn, poczuwając się do obowiązku opiekowania się chrystyanizmem, który od kilku lat stał się już był religią państwow ą, postanowił uciec się do środków przymusowych; dla osłonienia zaś tych środków powagą kościoła, zwołał wielki synod w Nicei (w Bitynii), na który się zebrało 320 biskupów⁷, prawie wszyscy ze Wschodu. Był to pierwszy Sobór powszechny (oh. Nicea i Sobory). Cesarz, który podówczas nie był jeszcze ochrzczony, przemówieniem swem zagaił posiedzenie i wziął udział w naradach. Po długich pertraktacjach z aryanami, po odrzuceniu kilku proponowanych formuł Credo, w końcu przyjęto i podpisano prawowierne wyznanie wiary (przyznawane powszechnie Ozyuszowi) w słowach następujących: „Wierzymy w jednego Pana Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, zrodzonego z Ojca (to jest z istoty Ojca), Boga z Boga, światłość z światłości, Boga prawdziwego z Boga prawdziwego, rodzonego nie stworzonego, współ-istotnego Ojcu i t. d.“ Ten ostatni wyraz, po grecku homóousios, lubo będący stanowczem zaprzeczeniem nauki A-a, w dyskusyach przygotowawczych raził niektórych ojców, jako obcy Pismu św. i trą-cący sabellianizmem; to też Euzebiusz z Cezarei pominął go był w ułożonem przez siebie Credo; w końcu wszelakoż zgodzono się na niego, wskutek inter-wencyi cesarza, utrzymującego, że wyraz ten jedynie zmierza do tego, aby usunąć wszelką myśl podobieństwa pomiędzy Synem a jakiembądź innem stwo-rżeniem. Sobór, zatwierdziwszy przytoczone wyżej wyznanie wiary, punkta przez A-a podawane potępił i wyklął tych, którzy ich się trzymali. Siedmnastu biskupów odmówiło swego podpisu. Konstantyn, za radą Ozyusza, zagroził im wygnaniem; Konstancya zaś, siostra cesarza, zwolenniczka aryanizmu, zapewne mając zamiar chwycić się w jego sprawie innych środków, odpowiedniejszych dla kobiety, niźli walka otwarta, piętnastu z nich skłoniła do uległości. Euzebiusz z Nikoinedyi oraz biskupi nicejski i chalcedoński podpisali formułę symboliczną, ale się nie zgodzili na klątwę. Tylko Teonas z Mar-maryki i Secundus z Ptolemaidy od przekonań swoich nie odstąpili i, złożeni ze swych urzędów, poszli na wygnanie. A. został wydalony do Illiryi, pisma jego skazano na spalenie i zagrożono karą śmierci każdemu, ktoby śmiał je ukrywać. We trzy miesiące po soborze, Euzebiusz z Nikomedyi i Teognis z Nicei byli też pozbawieni swoich dostojeństw i zesłani do Galii, z powodów niby nic wspólnego nie mających z aryanizmem. W roku następnym (326) jął się Konstantyn środków represyjnych przeciwko aryanom („Justiniani Codex“, lib I, lit V), którzy nie tylko że wyjęci zostali z pod przywilejów, przynależnych wyznawcom chrześciaństwa, lecz nadto ! uciskom ciężkim poddani. Po śmierci Aleksandra (326) wybrano na stolicę biskupią wskazanego przezeń, jako następcę swego, Atanazego, który pismem, słowem i czynem walczył gorliwie w obronie zasad katolickich. Zdawało się, że sprawa A-a już przepadła nieodwołalnie ; ale gdy miejsce Ozyusza przy cesarzu zajął, zalecony mu przez Konstancyę na łożu śmierci, presbiter Eutokiusz, rzeczy inną postać przybrały. Zdołał on przekonać Konstantyna, że A. był niesprawiedliwie osądzony, wyznawał bowiem też zasady, które cesarz na soborze sam wypowiedział; doradzał więc, jako najlepszy środek na przywrócenie zgody i pokoju w kościele, zawezwać go, wysłuchać i przekonać się należycie o istocie jego doktryny. Cesarz zgodził się na to i A., w towarzystwie wyklętego przez Aleksandra — Euzoiusza, przybył do Konstantynopola, gdzie w rozmowie z nim osobistej potrafił wmówić w niego, że symbol aryań-ski, który mu na piśmie później przedstawił, a w którym wyraz „spółistotny“ był pominięty, niczem się nie różni od nicejskiego. Skutkiem tego cesarz nakazał Atanazemu przyjąć na łono kościoła A-a, z którym wespół otrzymali łaskę monarszą Euzebiusz z Nikomedyi i Teognis z Nicei. Atanazy nie usłuchał rozkazu, mimo to wszakże aryanie, przez rząd protegowani, pod przywództwem Euzebiusza, od którego nazywano ich też euzebianami, i Teognisa, zaczęli występować zaczepnie przeciw swym pogromcom nicejskim i płacić im wet za wet. Zwołali oni synod w Antyochii (329 r.), gdzie, opierając się na tem, że spółistotność jest dogmatem sabelliańskim, potępili i złożyli z urzędu, jako sabellianów, Eustazyusza, biskupa Antyochii, Askle-piasa, biskupa Gazy, i kilku innych, a miejsca po nich obsadzili swymi zwolennikami. Potem, związawszy się z melecyanami, wytoczyli przeciwko Atanazemu cały szereg oskarżeń, skutkiem których synod, zebrany w Tyrze r. 334, pozbawił go biskupstwa. Członkowie tego synodu, na wezwanie cesarza, udali się do Jerozolimy, ażeby uczestniczyć w poświęceniu kościoła, świeżo przezeń fundowanego. Tam zdjęli oni uroczyście ekskomunikę, rzuconą na A-a i jego zwolenników w Nicei. Stało się to na żądanie samego Konstantyna, który, na mocy wspomnianego wyżej podania A-a i Euzoiusza, osobiście podawał się za świadka i poręczyciela prawowierno-ści A-a i spółwyznawców jego, oświadczając, że „byli oni odłączeni od kościoła przez zawiść“. Natomiast Marceli z Ancyry, żarliwy nicejczyk, którego proces rozpoczęto w Jerozolimie, został wyklęty i złożony z biskupstwa na synodzie w Konstantynopolu, jako sabellianin, Atanazy zaś skazany na wygnanie 335 r. Bojąc się, aby uroczyste przywrócenie A-a do kościoła nie wywołało zaburzenia w Aleksandryi, gdzie stronnictwa były niezmiernie rozjątrzone, odbyć je postanowiono w Konstantynopolu i wydano odpowiednie rozporządzenia Aleksandrowi, biskupowi pomienionego miasta. Mimojego odmowy, poczyniono wszelkie przygotowania, aby aktowi temu nadać wszelkie cechy tryumfu, ale zanim do tego przyszło, A. zmarł nagle (r. 336), idąc do kościoła katolickiego w towarzystwie Euzebiusza z Nikowedyi oraz kilku innych swoich przyjaciół. Mimo to Arya-niztn wcale nie upadł. W roku następnym zmarł Konstantyn, przyjąwszy chrzest od Euzebiusza Niko-medyjskiego, żarliwego Aryanina, a państwo swoje rozdzieliwszy między trzech synów, z których średni, Konstancyusz, otrzymał Wschód, starszy, Konstantyn, II, Gallię, a najmłodszy, Konstans, Italię. Konstan-cyusz, który całe swe zaufanie oddał był Euzebiuszowi Nikomedyjskiemu, sprzyjał Aryanom otwarcie, pomimo to jednakże, na prośbę braci, pozwolił wrócić do swych stolic biskupom, wygnanym za Konstantyna, a w ich liczbie i Atanazemu (338 r.). To wszakże sprawy katolików nie poprawiło; Aryanie bowiem najpierw wygnali z Konstantynopola biskupa Pawła, a na jego miejsce wynieśli Euzebiusza; w roku zaś 341 zwołali synod w Antyochii, na którym ponowili destytucyę Atanazego oraz Marcelego z Ancyry, a następnie wydali cztery nowe symbole wiary, różniące się wprawdzie od pierwotnego symbolu aryańskiego, ale opuszczające zawsze wyraz spółistotny, który był hasłem prawowiernych. Wszystkie formuły owe odrzucone zostały przez synod, zwołany r. 342 przez Papieża Juliusza I w Rzymie, gdzie się schronił był Atanazy z innymi biskupami, prześladowanymi przez Aryanów. W synodcie tym uczestniczyło 50 biskupów zachodnich, Euzebianie zaś wcale się nie stawili, tylko listem gwałtownym na wezwanie papieża odpowiedzieli. Aż do owego czasu, zjachód się w sprawy aryańskie nie wdawał; lecz gdy po śmierci Konstantyna II (340) całem imperyum zachodniem zawładnął Konstans, wróg stanowczy aryanizmu, rzeczy zupełnie inną postać przybrały. Aryanie też zatrwożeni postanowili szukać zgody, i na synodzie w Antyochii r. 343 ułożyli i wysłali na synod rzymski piąte wyznanie wiary, w którem była formuła taka: „lubo podwładny Ojcu, syn był zrodzony z Ojca przed wszystkiemi wiekami, z natury swojej jest On Bogiem prawdziwym, równym Ojcu we wszystkiem, był takim po wszystkie czasy“; lecz synod rzymski

ddpowiedział, że nie będzie rozpatrywał na nowo kwe-styi, raz już stanowczo rozstrzygniętej na soborze nicejskim, którego postanowienie jest obowiązującem dla wszystkich. Tym sposobem ściśle się zaznaczyły motywa sporu dogmatycznego po między Wschodem a Zachodem. Chcąc mu koniec położyć, a zarazem rozstrzygnąć sprawy osobiste, dotyczące destytuowa-nych biskupów, dwaj cesarze postanowili zwołać sobor do Sardyki w Illiryi (347), na którym zebrało się stu biskupów z Zachodu i siedmdziesięciu ze Wschodu; ale przed zagajeniem narad ci ostatni się usunęli z tego powodu, że łacinnicy przypuścili do udziału w soborze tych biskupów, którzy powinni byli być przez ony sądzeni. Udali się oni do Pilippopolis i urządzili tam antysy-nod,na którym ponowili swe wyroki dawniejsze na Atanazego, Marcelego i Pawła i ostatecznie wyłączyli z kościoła tych wszystkich, którzy trzymali z biskupami, przez nich potępionymi, a wraz z nimi papieża Juliusza II, oraz Ozyusza z Korduby. Tymczasem zaś biskupi zachodni, w Sardyce zgromadzeni, stanowczo zatwierdzili symbol nicejski, a rozebrawszy skargi, wniesione przez Euzebianów, uznali za niewinnych Atanazego, Marcelego i Asklepiasa i wyklęli głównych przywódców aryańskich, którymi po śmierci Euzebiusza z Cezarei (340 r.) i Euzebiusza z Nikomedyi (342 r.), byli: Akacyusz, Ursa-cyusz i Walens. W ślad za tem wyprawili do cesarza Konstancyusza w poselstwie dwóch biskupów,

lié nareszcie zgodę i uzyskać jej zatwierdzenie przez sam kościół. Uważał to za rzecz tem potrzebniejszą, iż wiedział, że nie było jednomyślności i pomiędzy, aryanami, którzy się podzielili na liczne sekty, przybierające nazwy od imienia swoich przywódców, jak: aecyanie, eudoksyanie, lub też od terminów greckich, określających istotę öyna Bożego, jak: anomejczyey (od anómoios =:niepodobny), homojuzya-nie (od homoio ûsios ~p o do b no i s to t ny ), których zwano także semi-aryanami i euzebianami. Dla osiągnięcia tego celu, Konstancyusz zwołał jednocześnie dwa sobory: w Seleucyi dla wschodu, w Rimini dla zachodu, i zmusił biskupów prawowiernych, wbrew powziętym przez nich postanowieniom, do przyjęcia formuły, przez niego w duchu krańcowego aryani-zmu zredagowanej. A gdy synod, zgromadzony w Konstantynopolu, w r. 360 to wyznanie wiary zatwierdził, wtedy cesarz rozesłał je po wszystkich prowin-cyacli wszystkim biskupom, z nakazem podpisania, grożąc nieposłusznym wygnaniem. Aryanizm więc tryumfował, lecz gdy r. 361 umarł Konstancyusz, a następca jego, Julian Apostata, dążąc do odnowienia poganizmu, oczyszczonego przez filozofię grecką, ogłosił wolność wszelkich wyznań i pozwolił skazanym na wygnanie biskupom do swych dyecezyi powrócić; skwapliwie skorzystali z tego prawowierni, odnawiając swoje kościoły, a rozsądnem umiarkowaniem i wykładem, łagodzącym symbol nicejski, pociągając ku sobie aryanów mniej zagorzałych i chwiejnych. Aryanie przeciwnie, zdawali się wysilać na to, aby jeszcze powiększać scyssye, panujące pomiędzy nimi. Jowian, który po Julianie nastąpił (363 r.), był ortodoksa żarliwym, a skutkiem tego wielu aryanów przyjmowało symbol nicejski, chcąc być wy-

rozdzielone zostało: zachodnie dostało się Walenty-nianowi, wschodnie zaś bratu jego, Walensowi. Wa-lentynian opiekował się prawowiernymi, ale nie zgodził się na prześladowanie aryanów. Kościół wszakże sam przez się, na mocy uchwał synodalnych, pou-suwał z urzędów i powyklinał resztę biskupów aryańskich na zachodzie. Za to Walens na wschodzie gorąco sprzyjał aryanom, prześladując zarówno semi-aryanów i ortodoksów; lecz surowość jego w tej mierze, dochodząca nieraz do okrucieństwa, tyle tylko sprawiła, że semi-aryanie złączyii się z prawowiernymi i wzmocnili jeszcze ich opór. Śmierć Walensa (378 r.) uwolniła ich od ucisku. Po nim Gracyan rządził całem cesarstwem; zrazu obiecał on wolność wyznania obu strounictwom; ale na prośbę Ambrożego medyolańskiego (ob.), zniósł ją na zachodzie. Aryanizm więc w tej części cesarstwa został surowo zakazanym i na krotki już tylko czas podniósł był głowę pod protekcyą Justyny, matki i opiekunki Walentyniana II. Niezadługo zakaz ów został rozciągnięty i do innych części imperyum. W r. 379, Gracyan dał Teodozyuszowi, z tytułem Augusta, prefekturę Illiryi i Wschodu; a ten w roku następnym ogłosił edykt, zapowiadający cały szereg surowych środków represyjnych, które położyły koniec arya-nizmowi. W r. 381 drugi sobór powszechny, zgromadzony w Konstantynopolu, po raz ostatni arya-

o    Konstancyusz cbciał usta-

Wincentego kapuańskiego i Eufratesa kolońskiego, z listem od soboru, oraz od cesarza Konstansa, który upraszał brata, aby Atanazego i Pawła restytuował, a ukarał ich nieprzyjaciół, grożącmu, że jeśli tego nie uczyni, to on sam ich osadzi na stolicach im odebranych. Konstancyusz, który był zajęty wojną z persami, rad nie rad uległ temu żąda- znawcami wiary cesarza; lecz ten panował zaledwie niu, i Atanazy tryumfalnie wrócił do Aleksandryi sześć miesięcy. Po zgonie jego, cesarstwo znowu

r. 349; Ursacyusz zaś i Walens, na wygnanie skazani, odwołali swe oskarżenia przeciwko niemu i prosili o przebaczenie. Wkrótce wszelakoż rzeczy inny obrót przybrały. Konstancyusz, który, jak wiemy, sprzyjał Aryanoin, po śmierci brata sta wszy się jedynym panem Imperium, wezwał r. 533 biskupów wschodnich i zachodnich na synod do Arelatu, gdzie Atanazego znowu potępiono, wskutek nalegania cesarza, który w ślad za tem wydał dekret, skazujący na wygnanie tych wszystkich, którzyby nie uznali tego wyroku. Mowy synod, zwołany r. 355 na żądanie papieża Liberyusza w Medyolanie, w cehu zniesienia wymuszonych postanowień arelateńskich, nie osiągnął skutku pożądanego, tylko jeszcze pogorszył sprawę. Środki represyjne, stosowane zrazu tylko do osób nicejczyków, wkrótce potem uzupełniono dekretami przeciwko ich nauce. Na synodzie w Syrmium, r. 357 zawyrokowano: „ponieważ wyrażenia: istota, współistotność, podobieństwo istoty, rażą wielu wiernych, nie powinny być przeto używane; zresztą nie są one ewangeliczne. Sposób, w jaki Syn się narodził z Ojca, niedostępny jest dla ludzkiego pojęcia; sami tylko, Ojciec i Syn, wiedzieć to mogą.“ Na domiar nieszczęścia prawowiernych, papież Liberyusz i biskup Ozyusz, skazani na wygarnie, uchwałę synodu syrmijskiego podpisali. Otrzymawszy ■

czczo-

a co

nizm potępił i zatwierdził symbol nicejski z tym dodatkiem, że Duch święty pochodzi od Ojca i ny być powinien jak Bóg Ojciec i Syn. Z najściem wszelakoż narodów barbarzyńskich, aryanizm nietyl-ko się odnowił, ale jeszcze bujniej zakwitnął, bądź ze stanowiska ortodoksyi da się o nim powiedzieć, niepodobna jednak zaprzeczyć, że jego-to żarliwi krzewiciele przygotowali śród tych pogan grunt dla nauki Chrystusowej. Przyjęło go wiele ludów germańskich, które wtargnęły były do cesarstwa; na aryanizm się nawrócił cały szczep ostrogocki, a za jego przykładem poszli i wizygoci, których dopiero król Rekkared r. 589 na synodzie w Toledo do katolicyzmu nakłonił. Wandalowie w Afryce, swewowie w Hiszpanii, burgundowie w Galii, byli przez długi czas aryanami; longobardowie we Włoszech trzymali się tego wyznania aż do r. 600, kiedy królowa Teodolinda, za wpływem papieża Grzegorza IV, nakłoniła męża swojego, Agilulfa, do przyjęcia katolicyzmu. Ponieważ inne państwa barbarzyńskie już wcześniej albo upadły, albo dostały się pod panowanie katolickich franków, więc r. 600-ny można uznać za kres istnienia aryanizmu aleksandryjskiego. Ale w XVI wieku w Wenecyi odrodziła się nauka A-a z pewnemi zmianami, za sprawą Bernarda Occhino i Leliusza Sozzina; ten ostatni wprowadził ją do Polski. — O bacz: „Socynianizm“, *Aryanie w Polsce- “ —Z rodła: Euzebiusz: „Vita Con-stantini“, Lipsk, 1830; Atanazy, większa część dzieł, Paryż, 1698; Hilary z Poitiers: „De synodis“, „Fragmenta“, „Contra Constantium“, Whrtzburg, 1781; Ambroży Medyolański: „De fide“, Paryż, 1686; Epi-faniusz: „Contra octoginta haeres panacium“, Paryż, 1622; Filostorgiusz: „Historia ecclesiastica“, Paryż, 1673; Sokrates: tenże tytuł, Paryż, 1686; Sozo-menes: tenże tytuł; Teodoret: również, Halla 1767.— Opracowania: Moeller: „Athanasius der Grosse und seine Zeit“, Moguucya, 1844; Dorner: „Entwickelungsgeschichte der Lehre von der Person Christi“, Stuttgard, 1845 —1857; Baur: „Lehre von der Dreieinigkeit und Menschenwerdung Gottes“, Tubin-ga, 1844; „Vorlesungen über die christlische Dogmengeschichte“, Lipsk, 1866; Hefele: „Concilienge-schichte“, Fryburg, 1873; Gieseler: „Lehrbuch der Kirchengeschichte“, t.XI, „Dogmengeschichte“, 1856. (E. H. Vollet: w „Grande Encyclopédie française“ Lamirault’a).    *

Aryanie wPolsce. Pierwsze ślady aryani-nizmu w Polsce przypadają na rok 1546. Ukazał się w Krakowie, pod przybranem nazwiskiem Ducha, belg, dokładnie obeznany z teologią, z łatwością sypiący cytatami z biblii. W domu pewnej wybitnej osobistości, z okazyi książki, w której znalazł modlitwy do Boga Ojca, Boga Syna i Boga Ducha, odezwał się do obecnych: czyżbyście trzech mieli Bogów? Wszczął się na temat dogmatu Trójcy św. spór, o którym relacyę piśmienną podał świadek jego. Jędrzej Frycz Modrzewski. Długo nie słychać w Polsce o jawnej propagandzie nauki, wymierzonej przeciwko dogmatowi Trójcy św., chociaż ze Szwaj-caryą, głównem ogniskiem aryanizmu, inteligencya ówczesna w stosunkach znajdowała się bliskich. Dopiero w r. 1556, na synodzie w Secyminie, otwarcie zaatakował wobec protestantów dogmat Trójcy św., Piotr Giezka z Goniądza, uczeń Stankara. Protestanci nie dali posłuchu wywodom śmiałka, owszem, na synodzie pinczowskim z tegoż roku wyklęli go; niezrażony tern Piotr z Goniądza ustnie i pismem poglądy swe krzewił, aż znalazł zwolenników na Podlasiu, gdzie się osiedlił, i Litwie. Pierwszymi wyznawcami jego byli: Hieronim Piekarski, kaznodzieja protestancki, oraz Jan Falkonius, nauczyciel, obaj zamieszkali w Białej podlaskiej. Niebawem do wzrostu aryanizmu w Polsce przyczyniło się przybycie do niej, prześladowanych na zachodzie dla radykalizmu pojęć, cudzoziemców: Jerzego Blandraty, Leliusa Socyna, Piotra Statoriusa i t. p. Za ich wpływem, około roku 1560, aryanizm zagnieździł się w Małej Polsce i w ruchu reformacyjnym począł rolę odgrywać ważną. Synody przepełnia walka aryanów z kalwinami i luteranami. Napróżno sam Kalwin, w interesie swego wyznania, rozrost aryanizmu usiłował powściągnąć. W r. 1562 do zupełnego pomiędzy kalwinami a aryanami przychodzi zerwania: pierwsi na synodzie krakowskim, drudzy na pinczowskim, obstając przy swych wierzeniach, żadnych nie chcąc uczynić ustępstw. Podjęta podczas sejmu piotrkowskiego w tymże roku dysputa, zamiast doprowadzić do zgody, zaogniła antagonizm jeszcze bardziej. Wyosobnienie^ się aryanizmu było wielkim dla kalwinizmu ciosem. Gorszące spory dyskredytowały nowowierców wobec powszechności; katolicy cieszyli się, przewidując, że waśnie śród nieprzyjaciół papiestwa przyprawią reformacyę o szwank i upadek. Aryanizm stał się nieświadomie deską ocalenia dla katolicyzmu w Polsce. Skoro katolicy, kalwini i luteranie zabiegali u Zygmunta Augusta o wypędzenie ich z Rzeczypospolitej, mądry nuncyusz Commendoni oparł się temu, wiedząc, że stłumienie aryanizmu wyszłoby na korzyść kalwinizmu, ku szkodzie papiestwa. Najświetniejsze czasy dla Aryanizmu przypadają na ostatnie 25-lecie wieku XVI, na dobę pobytu w Polsce synowca Leliusa, Fausta Socyna, od którego też i przybrał nazwę socynianizmu. Przybywszy do Rzeczypospolitej w r. 1579, zabiegał Socyn około zjednoczenia przeciwników dogmatu o Trójcy św. i zaprowadzenia śród nich odpowiedniej organizacyi. Jakoż zabiegi jego pomyślny uwieńczył skutek. Zakwitnęły liczne zbory i szkoły aryańskie: w Szmiglu, Lublinie, Węgrowie, Czarkowie, Pińczowie, Kisielinie, a zwłaszcza w Rakowie, zwanym Atenami polskiemi. Do koryfeuszów aryanizmu należeli: Walenty Szmale, autor licznych pisemek polemicznych, Jan Voelkel, Krzysztof Ostorodt, Andrzej Wolan, Jan Crell, Marcin Ruarus i t. p. Wyznawali aryanizm lub sprzyjali mu: Moskorzewscy, Arciszewscy, Wiszowatowie, Niemirycze, Przypkowscy, Wojdowscy, Gosławscy, Niemojewscy, Lubienieccy, Morszkowscy, Oleśniccy, Sienieńscy, Stadniccy, Tarłowie, Taszyccy, Orzechowscy, Czaplicowie, Sieuiutowie, Hojscy i t. p. Szkoła rakowska, obsadzona profesorami uczonymi, liczyła po 1000 uczniów; drukarnia rakowska Ster-nackiego mnóstwo tłoczyła dzieł, przeważnie treści polemicznej. W rok po śmierci Socyna, w 1605 r., wyszedł w Rakowie katechizm socyniański, prze-

w. s.

tłómaczony niebawem na język niemiecki (1608 r.) i łaciński (1609 r.) Ustalał on naukę aryańską na następujących zasadach: Źródłem prawdy jest pismo św., o tyle jednak, o ile nie znachodzi się w sprzeczności z rozumem ludzkim. Dogmat o Trójcy św. sprzeciwia się rozumowi, albowiem Bóg jedną jest tylko osobą. Chrystus jest człowiekiem, obdarzonym mocą boską i wyniesionym w nagrodę posłuszeństwa swego do godności majestatu boskiego. Z tego powodu sądzić będzie żywych i umarłych; należy mu się cześć boska. Duch święty jest siłą bożą. Obraz i podobieństwo boże w człowieku polegają jedynie na panowaniu jego nad zwierzętami. Człowiek nie był z natury śmiertelnym: gdyby nie popełnił grzechu, przeszedłby mocą nadprzyrodzonej działalności Boga do żywota wiecznego, nie podlegając skonowi. Grzech pietworodny nie istnieje, panuje tylko zło dziedziczne, dziedziczna do niego skłonność, która jednak nie może być nikomu poczytana za winę. Bóg nie wie uprzednio o czynach ludzkich. Zbawienie polega na postępowaniu według nauki Chiystusa; idących wskazaną przez niego drogą, Bóg nagradza życiem wiecznem. Nawrócenie się człowieka jest aktem woli jego, przy pomocy Ducha św. Zmartwychwstanie będzie miało miejsce, lecz tylko duchowe, nie cielesne. Bezbożni w dniu sądu zostaną zniweczeni razem z szatanem. Zarząd kościelny powinien być niezależny od władzy świeckiej. Porządek wymaga, iżby były różne urzędy kościelne, te jednak nie powinny podlegać państwu. Urzędami takimi są: pastorat, starszyzna i dyako-nat; reprezentanci tych urzędów stanowią zwierzchność zborową; najwyższą zaś władzę ma synod. Pastorów wybiera synod, starszyznę i dyakonów zbór. Obowiązkiem pastora jest nauczanie, zboru— zarządzanie majątkiem kościelnym, opatrywanie ubogich i pielęgnowanie chorych. Karność kościelna publiczna polega na napomnieniu, na wykluczeniu ze społeczności zborowej, w końcu na eks-komunikacyi. Celem karności powinna być poprawa. Państwo karać heretyków nie powinno.—Sam So cyn doświadczył pod koniec życia napaści: w r. 1594 od załogi wojskowej, w 1598 r. od studentów krakowskich. Po śmierci jego, w dobie reakcyi katolickiej, arya-nizm dotkliwych doświadcza udręczeń. W r. 1627 pospólstwo zburzyło zbór lubelski. W r. 1638 temuż losowi uległy: zbór, szkoła i drukarnia rakow-ska. Zmarniała wkrótce i szkoła w Kisielinie, w której, po upadku rakowskiej, ogniskował się ruch umysłowy aryanów. Podczas najazdu szwedzkiego, Jan Kazimierz w czerwcu r. 1656, przystępując do zdobywania Warszawy, „oby się te rzeczy od Pana Boga poczęły, ślub solenny uczynił wypędzenia aryanów z Polski“. Oprócz względów religijnych, do nienawiści ku aryanom pobudzało katolików łączenie się ich ze Szwedem, co zresztą praktykowali kalwini i luteranie. Po wypędzeniu nieprzyjaciela, sejm warszawski z r. 1658 następującą uchwalił konstytucyę: „Lubo zawsze sekcie aryańskiej, albo, jak ją niektórzy zowią, nowochrzczeńskiej, w państwach naszych być i krzewić się prawo pospolite nie pozwalało; iż jednak fatoli ąuodam Bepublicae casu po mieniona sekta niedawnych czasów w pań

stwach naszych, tak koronnych, jak i W. Ks. Lit., szerzyć się poczęła, która Synowi bożemu przed-wieczności ujmuje; reasumowawszy et in suo rigore zostawuj ąc przeciwko nim statut Władysława Jagiełły, antecesora naszego o heretykach, za zgodą wszech stanów postanawiamy: Iż jeśliby kto taki znalazł się, któryby sektę tę aryańską w państwach naszych, tak koronnych, jako i W. Ks. lit., et pro-vinciis eis annexis śmiał i ważył się wyznawać, krzewić albo opowiadać... takowy każdy wyżej mianowanemu statutowi podlegać ma i bez wszelakiej odwłoki przez starosty nasze, urzędy ich, na gardle ma być karanym. Chcąc jednak dementiam nostram pokazać: jeżeliby się który takowy znalazł, coby tej sekty swojej wyrzec się nie chciał, takowemu na lat trzy do wyprzedania się pozwalamy“. Konstytucya z r. 1659 termin wydalenia się aryanów z kraju skróciła do lat dwóch, licząc od 10 lipca 1658 r. W czasach następnych nie było sejmu, któryby nie przypominał i nie rozwijał konstytucyi z r. 1658. Sejm z r. 1662 stanowił, jako rygorowi prawa z r. 1658 podlegają białogłowy, „a także i ci, co lubo wiarę katolicką sami przyjęli, żony jednak swoje w tym błędzie przy sobie fovent i sługi aryanki chować, z ministrami korespoudencye mieć i dzieci w temże bluźnierstwie ćwiczyć pozwalają i innych abusus, prawu przeciwnych, nie zabraniają. Dobra zaś takich białych głów mobilia et immobilia i sumy, bądź zapisami prostych długów, bądź modo reformatorio im służące, konfiskowane być mają“. Karani też mają być ci, którzyby aryanów wewnątrz lub zewnątrz królestwa wspierali sumami jakiemi, dzierżawieniem lub przechowywaniem ich majętności. W roku 1668, 1733, 1764 prawa względem aryanów ponowiono i rygor ich obostrzono. Pod naciskiem konstytucyi z roku 1658, niektórzy z aryanów przeszli pozornie, jużto na protestantyzm, już na katolicyzm; znaczna liczba opuściła kraj, udając się na Szląsk, gdzie nawet w latach: 1661, 1663 odbywała synody; niektórzy wyemigrowali do Niderlandów, Pfalcu i Prus. W Pfalcu wyznaczył im elektor na mieszkanie miasteczko Mannheim, skąd jednak, z powodu propagandy swej nauki, w r. 1666 zostali wydaleni. W Prusach ogniskowali się głównie w Koenigswal-de, pod Frankfurtem nad Odrą.—Lubieniecki: Historia reformationis polonicae, in qua tum reformato-rum, tum antitrinitariorum origo et progressus in Polonia et finitimis provinciis narrantur“. Freistadii, 1685 r. — H. JIio^OBHm. Mcxopia pe®opMan,iH bï» noabinh. KaJibBHHHHCTH h aHTHTpHHHTapin. Warszawa, 1883 r.—Pamiętnik Mikołaja Jamiołowskiego. Lwów, 1850. — Otto w Enc. Org. t. 23. — Volumina legum“.

Aryarates I, król Kappadocyi, syn Aryamnesa, ogłosił pierwszy niepodległość Kappadocyi za panowania Aleksandra Wielkiego i bronił jej po śmierci jego przeciw Eumenesowi (ob.), mianowanemu przez Perdykasa rządcą tej prowincyi, ale, zwyciężony, został przybity do krzyża w 322 r. przed Chr., w wieku 82 lat. A. przysposobił za syna starszego syna brata swego, Holofernesa. — A. II, syn poprzedniego, przepędził pierwsze lata po śmierci ojca na

nia wyłomów. W tym celu żołnierze nieśli go na rękach i walili, co sił starczyło, w mury. Później dopiero ułatwienie nastąpiło w tern, że machinę tę opierano na balu, podtrzymywanym przez stalugi, co oszczędzało pracy dźwigania, a większej siły dodawało uderzeniu (Vitruvius; X, 13,2). Nareszcie oprawiono ją w szkatułę, ciągnioną na wozie i obito deskami dla ochrony od pocisków nieprzyjaciela z góry.

K.K.

wygnaniu w Armenii. Po śmierci Eumenesa w 315 r., A., przy pomocy króla Armenii, Adeatesa, zamordował rządcę macedońskiego, Amyntasa, i wstąpił na tron Kappadoeyi. A. miał trzech synów, z których starszy nastąpił po nim pod imieniem Aryamnesa III. — A. III, w⁷nnk poprzedniego, zaślubił Stratonikę, córkę Antyocha II, króla Syryi, i zaczął rządzić państwem jeszcze za życia swojego ojca. — A. IV, syn poprzedniego (220—162), zaślubił Antyochidę, córkę Antyocha Wielkiego, i brał udział w wojnie jego z rzymianami, ale, po porażce Antyocha, zawarł oddzielnie pokój w roku 188. — A. V (162 — 130). Wychowany w Rzymie, był A. wiernym sprzymierzeńcem rzymian i, stosując się do ich życzenia, odrzucił ofiarowaną sobie rękę siostry Demetryusza Sotera (ob.). Następstwem wynikłej stąd wojny była detronizacya A-a, który udał się do Rzymu około r. 158. Wróciwszy do kraju przy pomocy rzymian, A. wziął w r. 154 stronę Attala Pergamskiego w jego wralce z królem Bitynii, Pru-zyaszem, a w r. 130 wystąpił, w związku z rzymianami, przeciw królowi pergamskiemu, Arystoninowi. A. V odznaczał się szlachetnością charakteru i zamiłowaniem do filozofii i literatury. Dwór jego był schronieniem dla poetów i uczonych, którzy tłumnie garnęli się do stolicy Kappadoeyi. Z małżeństwa z Laodyką miał A. sześciu synów, z których pięciu matka pozbawiła życia, dlatego, żeby sama mogła rządzić państwem w imieniu najmłodszego. Lud, oburzony tą zbrodnią, zamordował Laodikę i wyniósł na tron pozostałego przy życiu syna A-a, pod imieniem A-a VI. — A. VI panował od 130—96 r. Z małżeństwa z siostrą króla Pontu, Mitry data Eupatora, miał dwóch synów⁷, którzy panowrali potem, jako A-owie VII i VIII. A. został zamordowany przez niejakiego Gor-dyusza z namowy tegoż Mitrydata, który, narzuciwszy się na protektora Kappadoeyi, wyniósł na tron ośmioletniego syna A-a i dodał mu za opiekuna zabójcę ojca.—A. VII, zostawszy królem z łaski wroga swego kraju, trzymany przez Gordyusza raczej w więzieniu, niż pod opieką, stracił życie podczas powstania ludu przeciw⁷ Gordyuszowi. Przywołany z rzymskiej prowincyi Azyi brat jego, został obwołany królem pod imieniem A-a Vlll-go. A. VIII panował zaledwie jeden rok, poczem, wygnany przez Mitrydata, umarł wkrótce z choroby. (Just. Histor., 37—8). A. IX wstąpił na tron w r. 42 przed Chr., po śmierci swego brata Aryobarzana III (ob.). Pozbawiony w 36 roku tronu i życia przez Antoniusza, był ostatnim z drugiej dynastyi królów Kappadoeyi. Nastąpił po nim Archelaos.— „Gr. Enc. franę.“ Lamirault’a. ï-5i-

Arybert I, król longobardów, z rodu Agilolfin-gów (książąt bawarskich), siostrzeniec Teodolindy, syn Gondoalda, księcia Asti. Nastąpił po Rodoal-dzie r. 653 i ustalił ostatecznie religię katolicką. Jego panowanie należy do jednej z najburzliwszych epok historyi longobardów (ob.).

Arybert II, król longobardów (708—712), syn księcia Turynu, Raginberta; podniósł rokosz przeciwko młodemu królowi, Luitprandowi, a pobiwszy go w bitwie pod Pawią, kazał ściąć i zawładnął jego tronem. Opiekun Luitpranda, Asprand, schronił się do Bawaryi i, otrzymawszy stamtąd posiłki, wypowiedział A-owi wojnę. A., pomimo przymierza z Kościołem rzymskim, upadł; pobity na głowę, utonął w rzece Ticino (ob. Longobardowie).

Aryel, wyraz hebr.==:Lew, t. j. bojownik Boży, jest to imię wielu osób biblijnych, a prorok Izai-jasz tak nazywa Jerozolimę, która przedstawia mu się jako lew, spoczywający na górze; według innej zaś etymologii — nazwa ołtarza ofiar całopalnych. W późniejszej demonologii hebrajskiej—duch-wodny. Nawet u arabów i persów A. uważany jest za bohatera. W dramacie Shakespeara „Burza“ występuje A., jako duch powietrza.

Aryel, pierwszy, t. j. najbliższy planety, księżyc Urana, odkryty przez Lassela w r. 1846. Widzialny jest tylko przez najpotężniejsze nasze teleskopy; drogę dokoła planety kończy w ciągu 2% (2.52038) dni, a od jej środka oddalony jest na 7.72 jej promieni, czyli 97.58 kilometrów. Droga jego, podobnie jak innych księżyców Urana, jest prawie do ekliptyki prostopadłą; co do tego i innych szczegółów, ob. Uran.

Aryergarda, ob. Straż tylna.

Aryes, (gr. krios, poi. taran). W starożytności, machina złożona z ogromnej kłody drewnianej, na jednym z końców opatrzonej masą żelazną, w kształcie głowy baraniej. Taran ten używany był przy

TT/iIU

Fig. 46. Aryes.

szturmie do zamków dla łamania murów i tworze

(Rich.: „Słów. Star.“).

Aryjczykowie (Aryowie), jeden z najdawniejszych ludów, o których doszły do nas wiadomości piśmienne, a którego język, stopień cywilizacyi i losy odgrywają ważną rolę w nauce współczesnej. Miano to (sanskr. ar y a, zendzkie airya) nadawały sobie ludy, przebywające w zaraniu historyi w Iranie i na północy Indyj Wschodnich. W nowszych czasach, szczególniej uczeni francuscy, nazywają tak wielką grupę narodów, spokrewnionych z sobą językiem, a znanych w nauce pod nazwą narodów indo-europejskich (ob.). Ściśle się wyrażając, A. stanowią tylko część tej grupy, a mianowicie ludy, które mówią lub mówiły językami: staroperskim, zendzkim, pehlevi, parskim, nowo-perskim, kurdzkirn, beludżyjskim, osseckim, sanskryckim, pra-kryckim, pali, oraz nowoczesnenri dyalektami hindo-stańskierni. Co się tyczy eyganów, afganów i armeń-czyków, zdania są podzielone; jedni zaliczają ich do A-ów, inni uważają za odrębne ludy szczepu indo-europejskiego. Znaczenie A-ów dla nauki wykazało dopiero językoznawstwo porównawcze. Pierwszy William Jones zwrócił uwagę w 1785 r. na ważność sanskrytu i jego pokrewieństwo z językami europejskiemi. Dobitniej przemówił w tym przedmiocie Fr. Schlegel w 1808 r., główną jednak zasługę na tern polu przyznać należy Er. Boppowi („Vergl. Grammatik“, 1833—1852), który wywołał po sobie cały szereg badaczów. Sanskryt zaczęto uznawać za język pierwotny ludzkości, a piewców Rig-Vedy i pasterzów Sapta-Sindhu za pierwszy naród na kuli ziemskiej. Od tego czasu datuje się zajęcie aryj-czykami i roztrząsanie kwestyj, ich dotyczących, jak dotąd jednak bez stanowczych rezultatów. — O pochodzeniu i znaczeniu wyrazu ary a pisze obszernie

F. M. Müller i wywodzi go, zbijając inne zdania, od źródłosłowu ar, z którego powstały: łac. ar are, grec, aroó, gockie arjan (puszczać kłosy), litew. a r t i (pług), słów. orać i in. Stąd wynika, iż pierwotne znaczenie wyrazu ary a było: rolnik, posiadacz ziemi, a być może—zrodzony z ziemi, do czego upoważniają odpowiednie podania mitologiczne innych narodów. Imieniem ary a autorowie hymnów Rig-Vedy nazywają swój naród, najwidoczniej nadając mu pewne znaczenie rodowe. Używają go często w przeciwstawieniu do swych wrogów i obcych ludów. Nieprzyjaciół swych nazywają dasyus i błagają Indrę i Agni, aby troskliwie odróżniali aryas od dasas lub dasyus przy zsyłaniu łask swoich i nie zaniechali zniszczyć dasyów. Jeden z ustępów Rig-Vedy (111, 34, 9) zdaje się dowodzić, że z nazwą aryas było połączone pojęcie o odrębnej rasie, z odrębnem zabarwieniem skóry. Czasem nadają to miano bogom swoim. W księgach Manu, powstałych później, niż Rig-Veda, znajdujemy, jako nazwę zamieszkanego przez A-ów indyjskich kraju: Ary av ar ta — siedziba A-ów. Wtedy również, na nowej siedzibie, gdy zaczęli czcić Bralimę i podzielili się na kasty, imieniem aryas oznaczali tych, którzy należeli do trzech kast najwyższych (Braminów, Kszatryów—wojowników i Waisyas—posiadaczy gruntów), odróżniając ich w ten sposób od kasty czwartej—Sudras, powstałej z pokonanego plemienia tubylców. W późniejszym sanskrycie ary a znaczy już tylko: szlachetny, z dobrej rodziny. Dłużej przetrwała ta nazwa w pierwotnem znaczeniu rodowem u A-ów zachodnich, którzy dotychczas kraj swój od tego wyrazu Iranem nazywają, a jedną z jego prowincyj — Aryą. W Zend-Avesta airya znaczy: albo szanowny, albo też nazwę narodu; znajdujemy tam wyrażenie: airyanam airyo — aryjczyk z aryjczyków. Ludy obce są tam: anairya — nie-aryjczycy (w sanskr. wyraz ten znaczy zawsze tylko: bezecny). Wyraz arya znany był grekom. Hel-lanikos nazywa tak Persyę, a późniejszy Herodot mianuje medów—Arioi. Strabo całe terytoryum od oceanu Indyjskiego do gór Hindukusz i Paropami-zu, od Indusu do morza Kaspijskiego, zowie Ariana, oraz wspomina o anariakach na pograniczu Hirka-nii. Eudemus, uczeń Arystotelesa, prawie współczesny Daryuszowi, powiada we fragmencie, cytowanym przez Damaskiosa: „Magoi de kai pan to Areion ge-nos“ (Magowie i cały lód aryjski). Dziad Daryusza zowie się Aryaramna i w napisie klinowym z chlubą o sobie powiada, że jest aryjczykiem. 1 po-za obrębem Iranu istnieją nazwy krajów i ludów, pochodzące prawdopodobnie od tego źiódłosłowu; wymienimy tu np. Armenię, ossetów⁷ kaukaskich, którzy dotąd sami siebie nazywają ironami, oraz wzmiankowane przez Tacyta (Germania, 45; plemię arii.— Co się tyczy charakterystyki A-ów z punktu widzenia antropologicznego, uczeni dotychczas nie potrafili go określić, z powodu braku materyału porównawczego, oraz sprzeczności, jakie zawiera każda z wygłaszanych dotychczas teoryj. Nawet cechy fizyczne teraźniejszych mieszkańców Indyj północnych i prowincyj irańskich nie są dokładnie znane, z powodu małej ilości obserwacyj. Uważano czas jakiś gwebrów długogłowych za typowych A-ów, ale przypuszczenie to upadło już wobec now⁷szych obserwacyj. Barwa włosów nie pozwala również wyciągnąć żadnych wniosków. W Azyi środkowej są spotykane wszystkie jej odcienia, chociaż blondyni rzadziej się zdarzają (od 3°/„ do 25°/₀). Są wskazówki, że ci ostatni byli uważani za rasę niższą, za przybłędów, gdy tymczasem w Europie zajmowali i zajmują stanowiska nieraz pierwszorzędne» Henryk Martin robi uwagę, że nawet pomiędzy typami europejskiemi i azyatyckiemi, na pozór jednakie-rni pod względem budowy czaszki i barwy włosów, dają się dostrzedz, po bliższem zbadaniu, znaczne różnice.— Również niezdecydowaną jestkwestya: gdzie była pierwotna siedziba A-ów, z której powoli, czy też gromadnie rozpostarli się naprzód po krajach Azyi i Europy? W odpowiedzi mamy tylko liczne hypotezy. Najczęściej bywał dawniej komentowany rozdział jednej z ksiąg Zorcastra (Vendidad), gdzie są wyliczone krainy, stworzone przez Ormuzda, a na czele owej listy znajduje się Airyana-Vaeja (v. znaczy: źródło). Niektórzy uczeni (Rhode, Lassen, Haug) zrozumieli pod tą nazwą Baktryę bez podstawy dostatecznej. Opis kraju Airyana-vacja w księoze Zo-roastra jest bajeczny: miał to być raj ziemski, ogrodzony, aby cała ludzkość do niego się nie zbiegła. Brćal (w „Journ. Asiatique“, ser. VII, t. XIX) odmawia temu opisowi wszelkiej wartości geograficznej, chociaż są w nim wzmianki o Bagdlii (Baktra? dziś Balkh), o Hapta Hendu (Sapta Sindhu). Inni wskazują Pamir, jako kraj, gdzie pierwotnie osiedli i skąd rozeszli się Aryjczycy. Trudno temu uwierzyć, skoro nowsze badania dowiodły, że kraj ten jest niemal wcale niezdatny do zamieszkania. Naj-większem uznaniem cieszy się mniemanie, że pierwotni Aryjczycy pochodzili z Azyi środkowej, z kraju górzystego u wierzchołków rzek Oksus i Jaksar-tes (Arnu i Syr-Daryi), pomiędzy Paropamizem a Hindukusz. Językoznawstwo i mitologia porównawcza zdają się stwierdzać ruch emigracyjny ze wschodu na zachód. Niektórzy uczeni przytaczają na potwierdzenie tego zdania wędrówkę w tymże

indisches Leben“, 1879.

kierunku zwierząt domowych. De Mortillet twierdzi, że pierwsza znaczna wędrówka odbyła się z Azyi Mniejszej do Europy na początku obecnej epoki geologicznej. Peschel, powołując się na dane, zebrane przez Pictet’a, przeznacza Kaukaz na kolebkę A-ów. W ostatnich zwłaszcza czasach zjawili się zwolennicy teoryi, że ojczyzną A-ów jest wschodnia lub środkowa Europa; do nich należą uczeni: Latham, Ben-fey, L. Geiger, F. Müller; niektórzy wskazują półwysep Bałkański i okolice uścia Dunaju, inni jak Pösche, Litwę, a Penka Skandynawię. Do tego ostatniego zdania przychyla się też O. Schräder. Przyczyny porzucenia przez A. pierwotnej ojczyzny są również przedmiotem domysłów. Haug przypuszcza, że niesnaski religijne stały się tego powodem, nie daje jednak na to przekonywających dowodów. Prawdopodobniej skłoniło A-ów do porzucenia ojczyzny pierwotnej przeludnienie lub jakieś klęski. Ostatecznie ludy aryjskie rozpostarły się na obszarze europejskim i azyatyckim, jak to zauważył A. Lefèvre, w kształcie mocno wydłużonej elipsy, w której ognisku wschodniem osiedli A. indyjscy. Jak się to stało? Ani historya, ani antropologia nie dają na to dotychczas odpowiedzi. Podobieństwo języków różnych narodów indoeuropejskich niekoniecznie musi świadczyć o tern, że wszystkie te ludy wyszły z jednej kolebki. Języki romańskie zapanowały w Europie od Portugalii do Rumunii, chociaż narody niemi mówiące nie wywędrowały z Latium. Wyżsi kulturą, chociażby mniej liczni, mogli tego dokonać, nawet bez starć krwawych (choć o nich są wzmianki w Rig-Vedzie) i bez tłumnego wychodztwa. Było to jednak niemożliwem w stosunku do A-ów, gdyż ci, jak zauważył Renan (Conférances de la Sorbonne, 1878 r.), nigdy nie stanowili tak potężnego mocarstwa, jakiem była Roma. Schleicher na podstawie swych badań filologicznych przyszedł do wniosku, że od A-ów oddzieliła się naprzód grupa plemion, które dały początek Germanom, Litwinom i Słowianom na północo-wschodzie Europy; później oderwali się od pnia rodzinnego Celtowie, Grecy (z plemionami tracko-illyryjskiemi) i Italowie, zajmując południe i zachód Europy; dopiero naostatku Aryj-czycy irańscy i indyjscy zajęli swoje ostateczne siedziby. A. Fick każe A-om dzielić się tylko na dwie grupy: europejską i azyatycką. Jan Schmidt obmyślił „teoryę falowania“ (Wellentheorie, Uebergang), tej treści: Od Indyj do Atlantyku, jednocześnie na całej przestrzeni, rozsiadły się ludy pokrewne, mówiące dyalektami jednego języka; bezpośredni są-siedzi rozumieli się wzajemnie, dla bardziej oddalonych plemion było to już rzeczą trudną. Z biegiem czasu pewne plemiona wzięły górę nad sąsiednie-mi, narzuciły im swój język, i w ten sposób powstały jednostki państwowe, każda z własnym odrębnym językiem. Obie te teorye, Schlei-chera i Schmidta, starał się z sobą pogodzić Les-kien (1878). Bądź co bądź, z historyi wędrówek A-ów wiadomem jest tylko przejście A-ów indyjskich z południowej pochyłości Hindukusz na doliny po-rzecza Indusu i Gangesu, pomiędzy górami Hima-lajskiemi a Vindyjskiemi, do kraju nazwanego później Aryavartą. Pewniejsze, chociaż szczupłe wia-

Eneyklopedya Fowizechna Iluatrowana. T. T.

domośei mamy, dzięki Rig-Vedzie, o stopniu cywili-zacyi A-ów, jeszcze przed osiedleniem się ostatecz-nem. Stosunkowo byli już wtedy na wysokim stopniu rozwoju, szczególniej pod względem wierzeń. Czcili światło i siły przyrody, uznawali bóstwo nieba (Dyaus—grec. Zeus), wierzyli w życie pozagrobowe, duchy złe i dobre. Pod względem urządzeń społecznych, posiadali pojęcie o rodzie, odróżniali nawet dalsze pokrewieństwa, mieli naczelników i wodzów, hołdowali pewnym zwyczajom i prawom. Znali system dziesiętny liczenia, umieli szyć i wyrabiać tkaniny, budowali domy i ulice; w łodziach wiosłowych po wodach pływali. Znaną im była pono miedź i żelazo, z którego broń wyrabiali. Z zajęć oddawali się rolnictwu i hodowli bydła; przyswoili psa, krowę, owcę i konia, który, prócz do jazdy wierzchem, służył też do ciągnienia wozów, zaopatrzonych w koła.—Bibliografia. Bréal: „Géographie de l’Ave-sta“, („Journ. Asiat.“), 1862; „Bulletins de la Société d’Anthropologie de Paris“; Fick: „Die ehemalige Spracheinheit der I.-Europa“, 1873; de Harlez: „Les Aryas et leur première partie“, 1880; Kiepert: „Ueber die geographische Anordnung der Kamen arischer Landschaften“/ 1856; Kuhn: „Zur ältesten Geschichte der indo-germ. Völker“, 1845; Lassen: „Indische Alterthumskunde“, 1867; F. M. Müller: „Aryan“ („The encycl. britaim.“ II); A. Pic-tet: „Les origines indo-européennes“; Pösche: „Die Arier“, 1878; Pott (w Encykl. Erscha i Grubera); „Revue d’anthropologie“; Rhode: „Die heilige Sage des Zendvolks“; Sarasin: „Les origines indo-europ.“, 1860; J. Schmidt: „Verwandtschaftverhältnisse der indo-germ. Sprachen“, 1872; 0. Schräder: „Sprachvergleichung und Urgeschichte“, 1883; Spiegel: „Ave-sta, die heilig. Schriften der Parsen“, 1852—63; tenże: „Commentär über das Avesta“, 1865; tenże: „Die arische Periode und ihre Zustände“, 1887; tenże: „Eranische Altkunde“, 1871; Zimmer: „Alt-

L. S. K.

Aryman (Ahriman), po staropersku: ahriya maniyus, po zendzku: Angra-mainiyus, co znaczy: „duch niszczący“; w nauce religijnej Zoroastra jest uosobieniem złego pierwiastku i odwiecznym wrogiem Ormuzda, czyli Ahura-mazdy, pierwiastku dobrego. Nie posiada on jego siły twórczej, ale ma moc w każdy jego czysty i dobry twór wcisnąć zarodek złego, jest więc źródłem wszystkich szkodliwych sił natury, roślin jadowitych, zwierząt drapieżnych, chorób, ciężkich pór roku—jednem słowem, wszelkich fizycznych i moralnych utrapień. A jak Ahura-mazda jest wodzem dobrych duchów i panem życia i światłości, tak on przewodniczy złym duchom, panuje nad ciemnością i śmiercią. Według Zend-Avesty, świat ten od początku swego istnienia jest widownią zaciekłej walki dwóch tych pierwiastków, która trwać ma 12,000 lat, podzielonych na cztery okresy po 3,000 lat, a skończy się tryumfem Ahura-mazdy.    *

Arymaspowie (A r i m a s p o i), lud bajeczny, umieszczony przez Greków na krańcach znanego im świata, na północy Scytyi (Herod, III, 116; IV, 13, 27. — Esch: w Prom. w. 807; i inni). Podania o nich zebrał legendowy poeta Arysteasz z Prokonnezu (ob.),

17

którego utwór, Arimaspeja, zaginął, lecz czerpali zeń wiadomości pisarze spółcześni, po nich Strabon (XI),

po raz trzeci za granicą Kappadocyi, dokąd powraca dopiero w 84. Po 18 latach A. raz jeszcze zostaje zdetronizowanym przez Mitrydata, a przywrócony na tron przez Pompejusza, zrzeka się w 63 r. władzy na rzecz swego syna. Rzym wynagrodził wypróbowaną wierność A-a przyłączeniem do jego państwa znacznej części Cylicyi i Gordyany. A- II, Filopator, syn poprzedniego, zginął z ręki mordercy przed r. 51. A- III, zwany Euzebes (pobożny) i Filoro-meus. utrzymywał bardzo przyjazne stosunki z Cyceronem, za czasów bytności tegoż w Cylicyi w charakterze prokonsula, za co Cyceron odwdzięczył się wykryciem spisku, uknutego przeciw A-wi na rzecz jego brata. W walce Cezara z Pompejuszem A. stanął po stronie ostatniego i przyprowadził mu 500 jeźdźców. Po śmierci jednak Pompejusza A. pogodził się z Cezarem i otrzymał od niego część Armenii, a gdy został zwyciężony i wygnany przez Farnaka, króla Pontu, Cezar nietylko przywrócił go na tron, ale jeszcze ozdobił tytułem przyjaciela narodu rzymskiego. Po zamordowaniu Cezara, Kasyusz i Brutus ogłosili A. wrogiem rzeczypospolitej i odebrawszy mu państwo, samego pozbawili życia.

Aryon, jeden z najstarszych i najgłośniejszych poetów lirycznych Grecyi, współczesny Alkajosowi, Safonie i Erynnie, ur. w Metynuiie na wyspie Lesbos, w początku VII wieku. Był on zrazu tylko cytrzystą, ale bogaty temperament liryczno-poetycz-ny wparł go na drogę twórczości. Jak zainteresował ku sobie społeczność, najbardziej świadczy przywiązana doń przez tak surowego, choć łatwowiernego w rzeczach cudu, pisarza, jak Herodot (I, 1, rozdział 24) legenda, według której, gdy A., w chwili niebezpieczeństwa śmierci, rzucił się w morze, delfin, zachwycony poprzedzającemi tę chwilę pieśniami wieszcza, nadstawił mu grzbiet i żywego na ląd wysadził. Niezaprzeczenie popularnym musi być człowiek, którego lud czci bajką; lecz ducha tej bajki stwierdza również rzeczywistość, faktem bowiem jest, iż A. używał wielkiego zachowania u możnowładców Grecyi, szczególniej zaś upodobał go sobie znany władca Koryntu, Pe-ryandros. A., według świadectwa pisarzy starożytnych, miał być wynalazcą formy lirycznej, zwanej dytyrambem. Przypisuje mu ten zaszczyt zwłaszcza Pindar (Olimp. XIII, ep. 1), do niego stosując zwrot: „Wynalazcę sławi dzieło. A któż to na święto Bacha wprowadził dytyramb i tryumfalnego wołu?“ Właściwie nie wynalazł dytyrambu A., tylko go wydoskonalił. Dytyramb, śpiew na cześć Bacha, istniał i przedtem, ale jak? Był to śpiew, raczej

Pliniusz: (Hist. nat., 22; 1). Gelliusz: (Noce Attyokie,

IX, 4). Mieli to być zatem ludzie dzicy, jednoocy, wiecznie borykający się z gryfami, stróżami, według starych opowiadań, złota, ukrytego we wnętrzu ziemi. Jedni też starożytnicy widzą w tych cechach aluzyę do dzikich mieszkańców stref, obfitujących w kopalnie złota, jak Ural, Ałtaj i t. p.; drudzy nadają im znaczenie wprost mityczne, i bajki te odnoszą do podań, dotyczących Apollona Hyperborejskiego. (Böttiger:

Kleine Schriften. — Bähr: Excurs. VI ad Herodot.

III, 116). Sztuka korzystała również z podań o A-ch.

Najstarszym jej okazem jest rzeźbiony kamień etruski, wyobrażający Arymaspa w zapasach z gryfem, (King:

K. k.

„Ant. gems and rings“, Londyn, 1872). Podobne wyobrażenia znajdują się też z terrakoty, służące za ozdoby do fryz i narożników, w których figurują i kobiety, mylnie uważane za Amazonki.

I S.

Arynga, wyraz z łaciny średniowiecznej, oznacza przepisane, lub też przez zwyczaj wprowadzone formuły pisania, używane w pewnych okolicznościach, np. arynga aktu jakiego, wekslu, kontraktu, pozwu, prośby, zapisu obligacyjnego i t. p. Takie aryngi na zapisy inskrypcyjne (tak zwane u nas pisma dowodzące, czyli obejmujące kontrakty, umowy, jakoteż akta procesowe) przepisał Zygmunt I w r. 1523 na sejmie w Piotrkowie.    *

Aryobarzanes. Ksenofont wspomina w swej historyi Grecyi o niejakim A-e, który w r. 405 przed Chr. odprowadził do brzegów Mizyi poselstwo ateńskie, więzione w ciągu trzech lat przez * Cyrusa Młodszego. A. król Pontu, syn Mitrydata I, panował według Diodora Sycylijskiego od 363—287. Początkowo był on satrapą Frygii, Lidyi i Jonii, ale, powstawszy przeciwko Artakserksesowi, potrafił utrzymać swoją niezależność i może być uważany za właściwego założyciela niepodległego państwa Pontu.

Demostenes opowiada, że Ateńczycy udzielili A-wi i trzem jego synom prawa obywatelstwa. A., król Pontu, syn Mitrydata, panował 266—240, wezwał Gallów, mieszkających w Azyi mniejszej, na pomoc przeciw Ptolemeuszowi, królowi Egiptu. Jego synem i następcą był Mitrydates IV.

Aryobarzanes, satrapa perski za Daryusza Ko-domana, walczył przeciwko Aleksandrowi Wielkiemu, usiłując powstrzymać go w pochodzie na Persepolis.

W tym celu zajął wąwóz na drodze ku stolicy i opierał się tak skutecznie szturmom, przypuszczanym doń przez Macedończyków, że Aleksander nie mógł zdobyć tego przejścia inaczej, jak za pomocą

która, na podziękowanie bogu za poczęstunek, co gardła starczyło, na różne tony niekarne wrzeszczała mu: „Evohè!“—.skacząc przytem i rzucając się, jak przypadło. A. w ten krzykliwy rozgardyasz wprowadził rytm muzyczny, według taktów regularnych, a pod te takty liry podciągnął opowieść jakiejś skomponowanej naprędce przygody boga; do tego rytmu zastosować się musiały i ruchy ciała, odpowiednio uszlachetnione. Czyli to, co było przed nim prostym wybuchem cielesności, podbudzonej alkoholem, A. poddał karbom artystycznym—i w takiem

obejścia stanowiska persów przez górską ścieżkę | krzyk nieprawidłowy zgrai, podochoconej winem, i zmuszenia w ten sposób persów do ucieczki.

Aryobarzanes I, król Kappadocyi, zwany na mo-netacn Eiloromeusem t. j. przyjacielem rzymian, panował z przerwami od 93—63 przed Chr. W walce Rzymu z Mitrydatem Wielkim trzymał A. stale stronę pierwszego i był zwykle, pierwszą ofiarą każdego wybuchu wojny w Azyi mniejszej. Wygnany przez Mitrydata w pierwszym zaraz roku panowania, został przywrócony na tron w 92 przez Sullę. W .89 r. wprowadza A-a z powtórnego wygnania do kraju M. Akwiliusz, a w 8.8 widzimy go

balladę.

to zapewne znaczeniu Pindar nazwał go wynalazcą dytyrambu. Suidas utrzymuje, iż dytyramby jego | ca 1533 r.), jeden z największych poetów włoskich, miały charakter tragiczny: gdyby tak było, A. po- nr. w Reggio (w Modeńskiem), gdzie ojciec jego, stawiłby krok na drodze do dramatu. W każdym Mikołaj, był komendantem twierdzy z ramienia Her-jednak razie, dokonane przez niego przeobrażenie | kulesa I, księcia Ferrary. W r. 1486, A. razem z oj-dytyrambu przyczyniło się do przyśpieszenia rozwoju dramatu, który, jak wiadomo, powoli, bo dopiero w V w., z dytyrambu się wyłonił. Znalazł on już gotowy chór, gdyż choreuci A-a śpiewając w takt i trzymając się za ręce, w takt też tańczyli około ofiarnego ołtarza, stąd chór cykliczny (kołowy), który miał nawet swą pedagogię, pod nazwą „Cyklo-didaskalia“. Polem głównem popisów A-a był Korynt, gdzie i po nim chór cykliczny był mocno uprawiany. Z poezyj jego nie pozostało nic, tak dalece, że niektórzy sceptyczniejsi badacze starożytności literackich zastanawiają się, azali A. nie jest osobą mityczną, na podobieństwo Homera, Linosa i Orfeusza. Bądź co bądź, skoro pozostała wielka i upowszechniona tradycya, musiała ona nie w tej,

£*.4:

hsvi,

WA',

W"'

Fig. 48. Aryost Ludwik.

Je

mum

mm?

ikr/*

Fig. 47. Aryon.

to w innej osobie mieć podstawę realną, odnoszącą się do pierwszego brzasku liryki greckiej, który od wysp szedł smugą ku Tebom i Atenom tak potężnie, ciągnąc za sobą uduchowienie społeczności. Imię A-a, jako wieszcza, wstrząsającego pieśnią, było na ustach wszystkich wieków, świadcząc o zapale i wdzięczności narodu za żywioł cywilizacyjny. Przypisywano mu poświęcenie posągu Chronosowi na przylądku Tenares. Układano pod jego imieniem wiersze, tworzone na modłę starożytną, ortyjską lub pityjską. Co większa, poligraf Elien ze szkoły aleksandryjskiej w II wieku po Chr. napisał formą dorycką odę, podsuwając ją A-owi, w której opiewał jego cudowne zdarzenie z delfinem, przez Hero-dota opisane („Poetae lir. gr.“, wyd. Bergka, str. 566), a odę tę A. W. Schlegel na śliczną przerobił

K. K.

Aryost Ludwik (* 8 września 1474—j-4czerw-

cem przeniósł się do Ferrary, gdzie już wte-i dy zaczął się ogniskować niepośledni ruch literacki, w znacznej części pod opieką domu książęcego, i wytwarzał atmosferę, w której poe-w tyckie uzdolnienia mło-dzieniaszka znajdowały właściwą podnietę; szczególniej wystawiane na dworze książęcym komedye rzymskie (w przekładach) wielkie na nim czyniły wrażenie. Jakoż A. już w szkołach zaczął układać komedye i odgrywać je w domu przy współudziale młodszych braci i sióstr. Ale ojciec, człowiek praktyczny i surowy, a nadto liczną pobłogosławiony rodziną, niechętnie patrzył na poetyckie upodobania syna i gdy w r. 1489 udawał się na stanowisko zarządcy książęcego do Modeny, pozostawił Ludwika w stolicy, ale zalecił mu kategorycznie oddać się naukom prawnym. Dopiero po latach pięciu, gdy A. kurs prawa ukończył, a do literatury pociągu nie stracił, ojciec ustąpił i pozwolił mu oddać się stu-dyowaniu umiłowanych poetów rzymskich. Mistrzem jego w tej pracy był słynny humanista i gramatyk, Grzegorz ze Spoleto, bawiący podówczas w Ferra-rze, a obok niego i po nim kilku młodych wielbicieli klasycyzmu i przyjaciół A-a (Herkules Strozzi, Piotr Bembo i inni). Ten najszczęśliwszy okres życia poety, poświęconego studyom, poezyi i przelotnym wrażeniom miłosnym, zamknęła w roku 1500 śmierć ojca, która zmusiła A-a, jako najstarszego syna, zaopiekować się osieroconą rodziną i szukać materyalnego oparcia w służbie na dworze Estów, gdzie już się był dał poznać swojemi drobnemi poe-zyami w języku łacińskim i włoskim. W r. 1503 przyjął go w poczet swoich dworzan kardynał Hipolit, brat Alfonsa I, późniejszego (od r. 1505) księcia Ferrary. A. spełniał przy nim, stosownie do potrzeby, różne obowiązki — sekretarza, nawet przepi-sywacza—i często musiał posłować w misyach różnej wagi, niekiedy bardzo drażliwych; tak np. kilkakrotnie (w r. 1508 dwa razy, w 1509, 1512) już to sam, już to razem z kardynałem, zażegnywał w Rzymie .nieporozumienia ze Stolicą apostolską, której książęta Ferrary byli lennikami. W jednej z tych podróży (1513), A. poznał we Florencyi Aleksandrę Benucci, owdowiałą po Tytusie Strozzim, pokochał ją stale i po kilku latach (niewiadomo dokładnie kiedy) poślubił, ale w tajemnicy, głównie dlatego, żeby nie utracić prebend, które pobierał, jako ksiądz nominalny. Jakkolwiek posługi, których od poety wymagał kardynał, były dla A-a uciążliwe, bo niezgodne z jego usposobieniem i zamiłowaniem spo-

Aryost Ludwik.

132

koju, zostawiały mu one przecież wiele czasu na prace poetyckie. W roku 1507 wystawił na dworze „Cassaria“ („Szkatułka“), a w 1508 r. „Suppositi“ („Podstawieni“)—dwie komedye, opracowane prozą jeszcze przed zaciągnięciem się do służby kardynała, a nadto od r. 1503 ustawicznie pracował nad „Rolandem szalonym“ („Orlando furioso“), poematem romantycznym, w którym, zwyczajem tamtocze-snym, zamierzał uczcić protoplastów swego chlebodawcy. Wydał go wreszcie w 40 pieśniach w roku 1516, z dedykacyą Hipolitowi. Wkrótce potem, uprzykrzywszy sobie służbę u kardynała, który mniej w nim cenił poetę, aniżeli dyplomatę, i zrażony dość obojętnem przyjęciem „Rolanda“, gdy nadto mecenas zażądał jeszcze, żeby A. towarzyszył mu w podróży do Węgier, opuścił go i w r. 1518 został dworzaninem jego brata, Alfonsa I. Książę był wy-rozumialszy dla poety; mimo to w r. 1522 wysłał go, jako swojego komisarza, do zarządu górską pro-wincyą Garfagnana i A. przebył w niej do r. 1525, poskramiając różne bezprawia i rozboje bandytów. Dopiero po powrocie do Ferrary, doczekał się A. spokojniejszych czasów; został on właściwie kierownikiem teatru książęcego, dla którego została urządzona sala w pałacu, podług jego pomysłu, i wystawiał na nim komedye, tłómaczone z Plauta i Te-rencyusza, oraz oryginalne wierszem: „Cassaria“ i „Suppositi“ (obie w powtórnem opracowaniu), „Ne-gromante“ („Czarnoksiężnik“) i „Lena“ („Rajfurka“). W r. 1532 wydał ponownie „Rolanda szalonego“, wygładziwszy go najstaranniej i uzupełniwszy sześciu dalszemi pieśniami. Po śmierci poety, w r. 1534, wyszły z druku jego „Satyry“, pisane tercynami; lubo nie pozbawione zalet poetyckich, mają one wartość nie tyle literacką, co biograficzną, gdyż zawierają przeważnie zwierzenia autora co do jego pragnień, zawodów i stosunków. Wychodziły one często, a ostatnio wydał je Viani (Bolonia, 1875 r.). Komedyami swemi zajął A. wybitne stanowisko w szeregu tych dramaturgów włoskich, co pierwsi próbowali stworzyć komedyę t. z w. „uczoną“ (erudita), t. j. klasyczną; są to właściwie przeróbki komedyj rzymskich; tylko w „Suppositi“ i „Negromante“, przystosowane mniej lub więcej do warunków życia włoskiego; ale posiadają stosunkowo wiele ruchu i żywy, swobodny dyalog. I one także drukowane były wielokrotnie z osobna; zbiorowo zaś, łącznie z niedokończoną „Scolastica“ (dokończył ją brat poety, Gabryel), wyszły z druku we Florencyi w r. 1724, a ostatnio w Medyolanie 1883. Również po śmierci A-a wyszły jego włoskie „Rime“ (Wenecya, 1546) i łacińskie „Poesiae“ (Wenecya, 1553), drukowane łącznie z satyrami w zbiorowem wydaniu drobniejszych jego utworów p. t.: „Opere minori“ (Florencya, 1857, 2 t.). Okazują one w poecie znakomity talent liryczny i podobnież jak satyry—umysł filozoficzny, usposobienie pogodne, towarzyskie, miłujące spokój życia domowego i niezależność osobistą. Nie one wszakże, ani komedye, zapewniły A-owi pierwszorzędne stanowisko w literaturze włoskiej i zjednały przydomek „boskiego“ (divino), ale „Roland szalony“. Poemat ten, osnuty na tle średniowiecznych podań o walkach Karola Wielkiego z niewier-nymi, opiewa w tonie żartobliwym romantyczne. przygody t. zw. paladynów, a głównie dwóch par: Rolanda i Angeliki, oraz Ruggiera i Bradamanty. Zewnętrznie stanowi on ciąg dalszy „Rolanda zakochanego“ Bojarda, pod względem atoli idei przewodniej jest zupełnie samoistny. Wprawdzie krytycy pojmują ją bardzo rozmaicie, gdyż dziwnie powikłana ekspo-zyzya fabuły i nieprzebrane mnóstwo osób działających, utrudnia objęcie całości. Dawniejsi krytycy w ogóle widzieli w „Rolandzie“ albo ironiczne ośmieszenie średniowiecznego rycerstwa w mnóstwie epizodów, nie ujętych w żadną jedność artystyczną, albo też uczczenie protoplastów domu esteńskiego w przygodach Ruggiera i Bradamanty. Sądy w tym rodzaju spotykają się i dzisiaj, ale obok nich dają się słyszeć i takie, które przyznają „Rolandowi“ głębszą, poważniejszą ideę. Settembrini („Lezzioni di letter. ital.“, 1875, wyd. III) widzi w nim obraz zwycięz-kiej walki cywilizacyi i moralności chrześciańskiej nad mahometańską; Rajna („Fonti del l’Orlando Furioso“, 1876), któremu krytyka literacka zawdzięcza szczegółowe wykazanie źródeł, z jakich A. czerpał materyał do swojego poematu, zasadniczą oś „Rolanda“ odnajduje w walce Karola W. z Agraman-tem, ale twierdzi, że A-owi chodziło przedewszyst-kiem o przyobleczenie w formy artyzmu klasycznego treści, nagromadzonej przez jego poprzedników; wreszcie Canello („Storia della lett. ital. nel secolo XVI“, 1880) dochodzi do wniosku, że A., odczuwając współczesne stosunki polityczne świata chrze-ściańskiego wobec groźnej potęgi osmańskiej, odmalował w „Rolandzie“ tysiączne obrazy wybujałości uczucia, która przytłumia w ludziach rozumienie potrzeb życia publicznego i zdolność do czynienia im zadość, a w sferze stosunków prywatnych wytwarzać zwykła bolesne, nawet tragiczne kolizye. Bądź co bądź, na to zgadzają się wszyscy, że A. mistrzowskim pędzlem delikatnej, ujmującej ironii, maluje w nim nieskończony szereg scen rozmaitych, oddanych plastycznie, dykcyą tak lekką i poprawną, że czarował współczesnych i potomnych. To też do r. 1827 (podług Grässego) miał „Roland szalony“ 169 wydań; z nowszych celniejsze są: Panizziego (Londyn, 1834, 4 tomy) z biografią A-a; Giobertiego (Florencya, 1846, 2 tomy i Medyolan, 1870, 2 t.) i Cameriniego (Medyolan, 1869); z ilustracyami Do-régo wydał Carducci (Medyolan, 1881, in fol.); istnieją nadto liczne wydania szkolne (skrócone). Już w w. XVI tłómaczono go kilkakrotnie na jęz. francuski i hiszpański; obecnie wszystkie niemal literatury europejskie posiadają „Rolanda“ w tłómacze-niu. Na język polski tłómaczył go w w. XVII Piotr Kochanowski; część tego przekładu ogłoszona została drukiem w Krakowie (1793, 2 tomy). Oprócz tego (słabego zresztą) tłómaczenia, innego niema; istnieje tylko spory epizod, przełożony przez Felicya-na Faleńskiego w „Tygodniku Powszechnym“ (rok 1885). Zbiorowe wydania dzieł A-a wyszły w r. 1730, 1739, 1741, 1756 i 1766.—Porown. Barufal-di: „La vita di L. A.“ (Ferrara, 1807), Fernow: „Leben L. Ariosto’s“ (Zurych, 1809); Campori: „Notizie per la vita di L. A,“ (Modena, 1871, wyd. 2-gie); Carducci: „Delie poesie latine édité e inédite di L.

„A. als Satiriker“ (Minden, 1890).

A.“ (Bolonia, 1875); Mangelli: „Dell’ Orlando furioso di L. A.“ (Forli, 1882); „Lettere di L. A. con prefazione storico-critica, document! e note per cura di Capelli“ (Medyolan, 1887, wyd. 3-cie); Samosch:

E G.

Aryowald (A r i o a 1 d u s) król longobardów (624 —636), zięć Agilulfa i Teodolindy, przez żonę swoją Gundebergę. Uzurpował tron po chorym umysłowo szwagrze swoim Adoloaldzie. Był on aryaninem, to też stosunki jego z katolikami były bardzo naprężone. Umarł bezpotomnie; po nim wstąpił na tron longobardów Rotaris.

Aryowist, wódz germańskiego plemienia mar-komanów, a później król związku germańskiego w Galii, ukazuje się w historyi, jako pierwszy bohater narodowy germański, poprzednik i niebezpieczny rywal rzymian w Galii. Przywołany przez sek-wanów (ob.), zostających w ciągłych zatargach z są-siedniem plemieniem heduów (ob.), przeprawił się A. w 71 r. przed Chr. przez Ren z 15 tysiącami wojowników, i upodobawszy sobie bogactwo i piękność Galii, rozpoczął podbój tego kraju, sprowadzając z za Renu coraz nowe hordy germańskie. Dziesięć lat trwały walki A-a ze związkiem północnych plemion galskich, które, wobec wspólnego wroga i pod naciskiem gospodarki przybyszów, rychło zapomniały o waśniach domowych; nareszcie w 61 r. odniósł A. wielkie zwycięstwo pod Admagetobrigą nad zje-dnoczonemi siłami gallów i stał się panem całej północnej Galii. A. nietylko wziął od heduów zakładników i nałożył na nich ciężkie podatki, ale i Sekwanom, swoim wrzekomym sprzymierzeńcom, odebrał trzecią część ziemi, dla osadzenia na niej swoich wojowników. Daremnie kołatał już wtedy przywódca rzymskiej partyi w północnej Galii, Divi-tiacus (ob.) o pomoc do Rzymu; senat rzymski, nie pojmując ważności zaszłych w Galii wypadków, zatwierdził A-a w godności króla germanów i zaliczył go w poczet książąt-przyjaciół narodu rzymskiego. Wtedy A. sprowadził nowe hordy germańskie i zażądał dla nich drugiej trzeciej części ziemi od miejscowej ludności. Napływ z za Renu był tak wielki, że w 58 r. przed Chr. liczono germanów w Galii 320,000 głów. Koniec temu podbojowi Galii przez germanów położył Juliusz Cezar (ob.), który, obrawszy Galię za pole do swojej działalności, przybył tam w 58 r. Po zwycięstwie nad helwetami (ob.), którzy w tym czasie także byli wkroczyli do Galii, z zamiarem osiedlenia się w tym kraju, Cezar, postanowiwszy podbić go dla siebie, nie mógł przystąpić do wykonania tego zamiaru, nie rozprawiwszy się uprzednio z A-em, którego słusznie uważał za przeciwnika bardziej niebezpiecznego od słabych i wiecznie z sobą zostających w niezgodzie książąt galskich. Uważając osiedlenie się germanów po lewej stronie Renu za największą przeszkodę dla panowania rzymskiego w Galii, Cezar postanowił odepchnąć ich za Ren i odgrodzić się od nich rzeką i kilkomilową pustynią, jakaby powstała ze zniszczenia bliższych siedzib germańskich za Renem. oposobność do rozpoczęcia walki z A-em nastręczyli Cezarowi książęta galscy, którzy udali się do niego w 58 r. z prośbą o pomoc i ratunek, przekładając, że w razie odmowy, nie pozostanie im nic innego, jak, idąc za przykładem helwetów, opuścić kraj i szukać gdzieindziej ziemi, wolnej od ucisku germańskiego. Wtedy Cezar wezwał A-a, żeby, zwyczajem książąt, sprzymierzonych z Rzymem, stawił się przed nim, dla pomówienia o ważnych rzeczach. Dumny konung odpowiedział, że nie ma żadnego interesu do Cezara, a jeżeli ten ma co do niego, to może sam przybyć do jego obozu. Na żądanie Cezara, żeby zaprzestał krzywdzenia heduów, przyjaciół narodu rzymskiego, A. odparł, że ma takie samo prawo do północnej Galii, jakie rzymianie do południowej—prawo podboju. Widząc, że wojna jest nieuniknioną, obadwaj przeciwnicy podążyli naprzeciw siebie. Cezar uprzedził A-a w zajęciu ważnego miasta Bezontis (Besançon) i podniósłszy ducha w swojem wojsku, zdemoralizowanem przez straszne opowiadania gallów o sile, wysokim wzroście i dzikiej odwadze wojowników germańskich, spotkał się z A-em, po siedmiodniowym marszu, niedaleko od Mylhuzy. Wtedy A. sam zażądał widzenia się z Cezarem i ofiarował mu swoją przyjaźń i pomoc wszystkich germanów przeciwko wszelkim wrogom Rzymu za cenę opuszczenia Galii i pozostawienia jej na pastwę najazdu germańskiego. Nie uzyskawszy nic, A. potrafił zręcznie uchylić się od bitwy, przeszedł koło obozu nieprzyjacielskiego i rzuciwszy się na tyły rzymian, przeciął ich ko-munikacye z resztą Galii, grożąc ogłodzeniem. Z trudnością odzyskał Cezar swoje komunikacye przez podzielenie wojska na dwie nierówne części. Skorzystał z tego podziału A. i uderzył z całą potęgą na obóz mniejszej armii rzymskiej, ale ślepe męstwo germanów rozbiło się o sztukę fortyfikacyjną rzymian. Nie tracąc ani chwili i korzystając z dobrego wrażenia, jakie sprawiło na wojsku to pierwsze niepowodzenie strasznych germanów, Cezar połączył swoje siły, i podstąpiwszy pod obóz A-a, zmusił go do przyjęcia walnej bitwy. Król germański uszykował swoje siły według plemion i rodów. Za wojskiem stał tabor ruchomy z wozów, broniony, zwyczajem germańskim, przez kobiety i starców. Bitwa była ciężka i krwawa i tylko wyższości taktyki wojennej zawdzięczają rzymianie zwycięstwo. Na słabsze, lewe skrzydło germanów uderzył Cezar osobiście i złamał je niebawem; za to na prawem przemogli germanie, ale uderzenie rezerwy rzymskiej, tak zwanych triarii (ob.), rozstrzygnęło losy bitwy. W dzikim popłochu dotarli uciekający germanie do Renu i przeprawili się przez rzekę na łodziach; A. uszedł razem z innymi. 80,000 germanów zaległo pole walki. Razem z utratą Galii, schodzi A. z widowni historyi. Śmierć jego, która wkrótce potem nastąpiła, była przez długi czas opłakiwaną przez germanów. A. był niepospolitem na owe czasy zjawiskiem. Dobry polityk, mężny i zręczny wojownik, potrafił on ocenić ważność takiego kraju, jak Galia i łatwość jego podboju, a także niebezpieczeństwo, grożące światu germańskiemu ze strony wzmagającej się potęgi rzymian. Poprowadził on koloni-zacyę germańską i podbój Galii na wielką skalę, i tylko tej okoliczności, że spotkał na swojej drodze Cezara, należy zawdzięczać, że Galia nie została

t. s.

S. K.

1833 r.).

o 500 lat wcześniej zawojowaną przez germanów i pozbawioną dobrodziejstwa greko-rzymskiej cywi-lizacyi, z której skorzystała więcej, niż jakakolwiek z rzymskich prowincyj.—„Caes. de bello gal lico“, I, 31—54. — F. Dahn: „Geschichte der germanischen und romanischen Völker“ (2 tomy).

Arys, miasto i jeziero w Prusach wschodnich, w rejencyi Gąbińskiej, ob. Orzysz.

Ary-Scheffer, ob. Sehet fer.

Arystarch Z Samos, jeden z najznakomitszych astronomów starożytności, żyjący około r. 260 przed Chr. O szczegółach jego życia nie posiadamy żadnych wiadomości, z pism zaś jego pozostało jedno tylko dzieło: „O wielkościach i odległościach słońca i księżyca“. Uważać go można za poprzednika Kopernika, twierdził bowiem, że słońce i gwiazdy są nieruchome, ziemia zaś dokoła słońca się obraca. Zarzut, jaki tu się łatwo nasuwa, że wskutek ruchu ziemi gwiazdy winny się dla nas pozornie na niebie przesuwać, odpiera, jak później Kopernik, słusznem przypuszczeniem, że odległość gwiazd jest niesłychanie wielką w stosunku do odległości słońca od ziemi; przy tak olbrzymich przeto wymiarach sfery gwiazd stałych, nieznaczne stosunkowo przesuwanie się ziemi pozornego ruchu gwiazd spowodować nie może. Poglądu tego nie znamy wprawdzie bezpośrednio z pism A-a, które do nas nie doszły, za rzetelność wszakże ręczy powaga Archimedesa, który go przytacza w dziele swem: „Psammites“ (ob. Archi med es). W rozmowie Plutarcha (mniemanego): „De facie in orbe lunae“ znajduje się wiadomość, że Kleanthes domagał się, by cała Grecya zawezwała A-a przed sąd za obrazę religii, gdyż twierdzi, że całe niebo jest nieruchome, ziemia zaś bieży wzdłuż pochyłego koła (zodyaku), obracając się współcześnie dokoła własnej osi. System wszakże heliocentryczny miał jeszcze tak mało podstaw, a pogląd geocentryczny wystarczał jeszcze tak zupełnie, że najwięksi astronomowie starożytności nauki A-a nie podzielili, ani też przypuszczać można, aby na pomysły Kopernika wpłynęła. Z tego względu ważniejsza jest druga praca A-a, mianowicie ocena stosunku odległości słońca i księżyca od ziemi, oparta na tej zasadzie, że gdy księżyc dla nas jest tylko w połowie oświetlony, zatem na kwadrze, wtedy słońce, ziemia i księżyc zajmują wierzchołki trójkąta prostokątnego przy księżycu (ob. Księżyc). A. więc zmierzył kąt, jaki wtedy zawierają między sobą linie, idące od ziemi do słońca i księżyca, a stąd mógł oznaczyć stosunek przyprostokątni do przeciwprostokątni tego trójkąta, zatem stosunek odległości księżyca do odległości słońca. Z pomiaru A-a kąt, o którym mowa, okazał się równym 87°, skąd wypadł rzeczony stosunek 1:18. Jest to rezultat bardzo błędny, słońce bowiem jest nie 18, ale 400 razy od nas bardziej oddalone, niż księżyc; błąd ten stąd wypływa, że kąt powyższy czyni nie 87°, ale jest prawie równy 90° (89° 51'), a oznaczenie tak małej różnicy od kąta prostego przy ówczesnym stanie narzędzi było niemożliwem. Sam wszakże pomysł metody o genialności A-a dobrze świadczy. Według Witruwiusza, miał być A. wynalazcą różnych przyrządów i zegarów, oraz kompasu, zwanego „skafion“, który się składał z kuli wydrążonej, zawierającej w pośrodku gnomon, do mierzenia wysokości słońca z rzucanego przez gnomon ten cienia.—Pierwszy przekład łaciński pozostałego dzieła A-a wydał Valla (Wenecya, 1488), dokładniejszy F. Commandinus (Pesaro, 1572). Tekst grecki wydrukowany został w Oksfordzie 1699 r. i w Paryżu 1810. Przekład niemiecki podał Nokk w programie liceum freiburskiego za r. 1854.

Arystarch z Tegei w Arkadyi, grecki poeta tragiczny, współczesny Eurypidesa. Wystąpił najpierw z tragedyami około 453 r. przed Chr., które nie miały powodzenia wielkiego, lubo za nie dwukrotnie otrzymał był pierwszą nagrodę. Był to wszakże jedyny z tragików drugorzędnych, którym się interesowali rzymianie. Z 70-iu dramatów jego znane są tytuły: „Achilleus“, „Tantalos“ i jak się zdaje —„Asklepios“.

Arystarch Z Samotrake. Jednem z głównych zadań wielkiej Akademii aleksandryjskiej było utrzymanie w całości dzieł literackich, jakie przeszłość grecka pozostawiła. W zadaniu tern przedniejszy udział przyjmował A., przebywający w Aleksandry i około r. 150 przed Chr., gdzie założył szkołę gramatyki i krytyki literackiej, z której wyszło około 40 uczonych; był przytem nauczycielem dzieci króla Ptolemeusza Filometora. Trapiony nieuleczalną chorobą, umarł śmiercią głodową na wyspie Cypr, w 72 roku życia. Jako gramatyk i krytyk, poświęcił się głównie krytecznemu przeglądowi Iliady i Odyssei, poematów Homera, zebranych i usystematyzowanych jeszcze za czasów Pizystrata w Atenach (wiek VI). Ponieważ przez długi czas poematy te, co do wierności tekstu niekontrolowane, uległy uszkodzeniom, A. poddał je ścisłemu rozpoznaniu w całej obszerności tekstu: wiersze, które uważał za wtrącone, powyrzucał, wątpliwe wskazał, opuszczone przywrócił, luki własnemi dodatkami, z całą oględnością i uszanowaniem ducha pierwowzoru, uzupełnił, i miejsca takie wyraźnie zaznaczył, niedbalstwa przepisywaczy usunął, nakoniec błędy językowe, jakie z biegiem czasu i zepsuciem mowy greckiej wkradły się do pierwotnego tekstu, wyrugował, całość poematów komentarzami (scholiami), objaśnił; tak oczyszczonego Homera, oprócz innych jeszcze poetów, własną ręką na wynalezionym już podówczas pergaminie przepisawszy, literackiemu światu pozostawił; i takim go posiadamy z jego ręki dotąd. W pracy tej dał on dowód nietylko wytrwałej, rozległej i światłej erudycyi przy porównywaniu tekstów i wyborze, ale zarazem dobrego smaku i zdrowego sądu estetycznego w zakresie poezyi. Jako uczony, jako bystry krytyk i językoznawca, zajął on wysokie stanowisko w swej społeczności, a imię jego po dziś dzień symbolizuje te przymioty w fachu literackim. Do wydania Homera takim, jakim jest dziś, oprócz A-clia przyłożyli się także Arystofanes i Krates Maiło tes. (Zob. „De Aristarchi studiis Homericis“ Lehrsa, w Królewcu,

K. K.

Arysteasz (A r i s t a j o s), bóg czysto helleński, którego nazwa pochodzi od aristos (najlepszy). Jest to bóg sielankowy, dobroczynny i cywilizacyjny. Opie-

K. K.

1705.

w. s.

Porów. art. J. Loeba

kuje się trzodą, łowami, pszczelnictwem, nabiałem, uprawą wina i oliwy, sadzeniem drzew; trochę lekarz, muzyk i wróżbita; strzeże od kanikuły i uczy poznawania, kiedy ona się zbliża. Najdawniejsze i najbardziej rozpowszechnione podanie odnosi go do Tessalii. Hezyod wspomina go w Eojach, Pindar w 9 odzie pityjskiej. Według ich wersyi, pochodzenie A-sza jest następujące: Apollo, zachwycony pięknością nimfy Cyreny, na złotym wozie przeniósł ją z góry Pelion do Libii: tam powiła ona A-sza, w miejscu, gdzie później stanął gród Cyrene. Chłopiec, karmiony nektarem i ambrozyą, przeobraził się w boga. Wzrastał on w Tessalii, pasąc trzody Muz w dolinie Ftii, u stóp góry Otrys, a na brzegach Apidanu: bo też i podania afrykańskiej Cyreny łączą się z tessalskiemi. Z Cyreny przeniósł się do Arkad yi, gdzie uczył ludność wszystkich kunsztów, na początku wskazanych; od niego bohater Arkas miał się dowiedzieć o użytku z wełny. Mit A-sza najbardziej rozwinięty był na wyspie Ceos. Tam-to przybyć miał A. z Arkadyjczykami, z rozkazu ojca, którego mieszkańcy błagali o powstrzymanie nadzwyczajnej suchości w powietrzu. Sprawiwszy ofiary Zeusowi Ikmejskiemu, dokazał, że wiatry zaczęły dąć i ochładzały archipelag przez dni 48. Na wyżynach też wyspy tej ustanowił na cześć Sy-ryusza obrządek nieprzerwanie odbywany; kapłani A-sza obserwowali corocznie wschód tej gwiazdy i spełniali obiaty błagalne. Inna linia pochodu przeprowadza go z Libii do Sardynii, Sycylii i na inne wyspy, jako bóstwo kulturne i dobroczynne; następnie do Tracyi, gdzie kocha się w Eurydyce, która zginęła, ukąszona przez węża. A. znikł z widoku ludzi na górze Hemus. Bardzo ładnie i poetycznie wspomina o nim Wergiliusz w Georgikacli (T. 14 i IV 315 3 q.), nazywając go cultor nemo-rum (opiekun gajów). Nie zapomina o nim i sztuka. W Luwrze mianowicie znajdują się dwa bronzy, przedstawiające go w postaci młodego pasterza ze zgrabnie zarzuconym na karku barankiem. Są też i medale lub monety z jego wyobrażeniem.

Arysteasz (Aristejas) z Pro ko nnezu 1) Legendowy poeta grecki, mający to podobieństwo z Żydem wiecznym tułaczem, że raz w raz w ciągu całych wieków to się pokazuje ludziom, to na długi czas znika. Urodzić się miał na wysepce Pro-pontydy (m. Marmora), Prokonnesos zwanej, jeszcze w VIII wieku przed Chr. i rzekomo był nauczycielem Homera. Natchniony przez Apollona, odbywał podróże do kraju Issedonów w Azyi środkowej, do Hiperboreów, oraz do Arymaspów (zob.), o których napisał epopeję w trzech księgach p. t. „Arimas-peja“, źródło wiadomości o tym bajecznym ludzie dla Herodota i wielu późniejszych pisarzy greckich i rzymskich. Potem jakoby umiera na rodzinnej wyspie: ale znów w późniejszych latach spotykają go podróżni na świecie, aż w r. 340 znajduje się w Metaponcie, w połudn. Italii, gdzie wzywa mieszkańców o wzniesienie świątyni mistrzowi swemu, Apollonowi, sobie zaś posągu. Następnie, ginie już na zawsze. Bajki, dotyczące A-sza, zebrał i opisał Tournier w rozprawie „De Aristea Proconnesio“. Paryż 1862.—2) A., jeden z oficerów Ptolomeusza

Filadelfa, z polecenia króla udał się do Judei, nabył tam stary testament i sprowadził ztamtąd do Aleksandryi 70 uczonych, którzy Testament na język grecki przetłómaczyli; praca ich znaną też jest pod nazwą Przekładu Siedmdziesięciu. Istnieje też historya poczęcia i wykonania tego przekładu, znana jeszcze od I wieku po Chr., i przypisywana A-wi; lecz ściślejsza krytyka wykryła apokryf. Historya ta wydaną została po grecku z tłom. łacińskiem, w Bazylei 1564, następnie w Oxfordzie 1692 r.— Zob. Dale. Dissert, super Aristea; Amsterdam,

K. K.

Arysteasz, rzeźbiarz z epoki grecko-rzymskiej, pracował około r. 100 naszej ery. Pochodził z A-phrodisias z Azyi mniejszej. Jego jest w Rzymie w kapitolińskim zbiorze słynny centaur z czarnego marmuru, zwany młodym, dla odróżnienia od innego, starego. Są nawet ślady że Hippocentaur ten dźwigał na grzbiecie amora małego.

Arysteasz, (A ris ta i os), matematyk grecki, żyjący w Aleksandryi, współcześnie z Euklidesem. Napisał on cztery księgi o miejscach geometrycznych, które zaginęły; uchodziły one za dzieło klasyczne do nauki o przecięciach stożkowych. A. ten nazywa się starszym, być może jednak, że jest on identyczny z A. młodszym, który miał napisać traktat o pięciu wielościanach foremnych.

Arystobul, filozof żydowski z Aleksandryi. Żył prawdopodobnie za czasów Ptolemeusza VI, Philo-metora; uchodzi za autora dzieła, ofiarowanego temuż królowi, będącego wykładem systematycznym zakonu mojżeszowego. Jak wiele z traktatów aleksandryjskiej szkoły żydowskiej, dzieło to, którego tylko urywki dochowały się, pisanem było z celem propagowania judaizmu wśród pogan. Autor jego usiłuje zakon mojżeszowy pogodzić z pojęciami filo-zoficznemi, jakie wówczas w szkole aleksandryjskiej panowały; twierdzi on z całą naiwnością, że Pitagoras, Sokrates i Platon są w zupełnej zgodzie z biblią, a nawet, że czerpali z niej swoje nauki. Ślady nauki biblijnej odnajduje A. także i u Orfeusza, Hezyoda i Homera, opierając się na wyjątkach z ich utworów, które uważa za autentyczne, a które były prawdopodobnie przeinaczone przez poprzedników jego, innych żydów aleksandryjskich. Niektórzy uczeni, jak np. Joel, zaprzeczają autentyczności urywkom z dzieła A-la, a nawet istnienie samego A-la podają w wątpliwość. Urywki te, zdaniem ich, pochodzą z dzieła któregoś z apologetów chrześciańskich z II w. w „La Gr. Encyclopédie“ Lamirault’a, gdzie podana jest wyczerpująca literatura, przedmiotu tego dotycząca.

Arystobul I, właściwie Jehuda A., król judzki, (106—105 przed Chr.), syn i następca Jochanana Hirkana, wnuk Szymona; należał do bohaterskiej rodziny Hasmoneuszów. Po śmierci ojca swojego, objął duchowną i świecką władzę; lecz nie zada-walniając się tytułem arcy-kapłana i naczelnika narodu, pierwszy w rodzie nazwał się królem. Objąwszy władzę, wtrącił, z bojaźni utracenia jej, do więzienia i zagłodził swą matkę, uwięził też braci, oprócz jednego Antygona, którego mianował swym

i. R.

i. R.

i. u.

pomocnikiem. Wskutek atoli intryg dworskich, a zwłaszcza swej żony Aleksandry, powziął i przeciw niemu podejrzenia i zamordować go rozkazał. Ciągłe niepokoje o utrzymanie władzy życie mu skróciły. Panował rok jeden. Z usposobienia należał do partyj umiarkowanych w religii i sprzyjał hellenistom. Podbił Ituryjczyków (na płn. od jez. Geneza-reckiego) i zmusił do przyjęcia judaizmu. Władzę po nim objął, z więzienia uwolniony, brat jego Aleksander Jannai, który się ożenił z wdową po nim. Monety hebrajskie A-a noszą z jednej strony napis:

J. wielki kapłan i gmina judejczyków; z drugiej przedstawiają dwa rogi obfitości, a wśród nich kwiat makowy. Źródła; Flavii Josephi: „Antiqnita-tes Judaicae, Bellum Judaicum“; Opracowanie: P. de Sauley: „Histoire des Macchabées“. 1880. J- R-Arystobul II, król judzki (69—63, f 48 przed Chr.), syn Aleksandra Janueusza, synowiec Arystobula I. Za długiego panowania ojca jego, dwie partye religijno-narodowe: Faryzeuszów (oddzielających się, gorliwych) i Saddyceuszów (sprawiedliwych, umiarkowanych) doszły do przewodnictwa w narodzie. Ojciec A-a opierał się na drugich, matka jego, Aleksandra, która po śmierci ojca przez 9 lat (79—70) sprawowała władzę, i starszy brat jego, Hirkan, ulegali w zupełności pierwszym. A. poszedł śladami swego ojca i dla zapewnienia sobie władzy szukał oparcia u Saddyceuszów. Po śmierci matki, zwyciężywszy partyę brata, pogodził się z nim, nakłonił do ustąpienia sobie władzy królewskiej, a poprzestawaniu na godności arcy-kapłana. Dwie okoliczności wszakże wpłynęły na poróżnienie się wkrótce braci i, po wiekowej niezależności, ostatecznie wtrąciły Judeę pod obce jarzmo. Na dworze Hirkana zjawił się chytry idumejczyk, An ty pater, który zdołał własnemu synowi, Herodowi, zapewnić władzę, dotychczas sprawowaną w kraju przez Ha-smonidów. Na widowni wszechświatowej greckie dy-nastye, rządzące w Syryi i Egipcie, których współzawodnictwo zapewniało niezależność Judei, zastąpione zostały przez czujną i przewidującą władzę Rzymskiego Senatu i ludu. Hirkan, działając pod wpływem Antypatra, ściągnął do Judei Haretata, wodza jednego z sąsiednich plemion arabskich, z 50,000 wojowników, i wraz z nim obiegł Jerozolimę, w celu pozbawienia A-a władzy królewskiej. Zagrożony A. uciekł się pod opiekę Skaurusa, legata, zdobywającego podówczas Armenię Pompejusza. Zniewolony 400 talentami, Skaurus obronił na-razie A-a od brata i jego sprzymierzeńca. Większy atoli odeń polityk, sam Pompejusz zrozumiał, jak korzystną dla Rzymu stać się mogła waśń braterska w Judei. Pod pozorem roztrząśnięcia sprawy i wymierzenia na miejscu sprawiedliwości, zajął w 63 r. Jerozolimę, a Hirkanowi, zapewniwszy sobie nad nim kontrolę, do poprzedniej godności dodał tytuł Etnarchy, nie zaś króla, A-a zaś z rodziną powlókł za sobą, by wraz z innymi, pozbawionymi władzy królami, uświetniał tryumfalny jego wjazd do stolicy świata. Na czele niezadowolonych z nowego panowania stanął w Judei syn A-a, Aleksander. Gdy Gabiniusz, następca Skaurusa, zgniótł opór, stawiany przez Aleksandra, A. zdołał uciec z

Rzymu i ożywić walkę. Pokonany na polu walki, ścigany i zamknięty w forteczce Macherus, A. uległ przemocy (56 r.). Wzięty do niewoli, powtórnie odesłany został do Rzymu, gdzie przebywał do chwili pokonania Pompejusza przez Cezara. Ten, gromiąc sprzymierzeńców pokouanego współzawodnika, by Judeę od niego oderwać, wyprawił z wojskiem A-a do kraju. W drodze zabiła go trucizna, zadana ręką pompej ańczyka.

Arystobul, arcy-kapłan judzki i jako taki przez niektórych historyków, np. Graetza, mianowany A-em III (f 35 przed Chr.). Syn Aleksandra, wnuk Arystobula II, a po matce Hirkana, brata jego, był ostatnim w linii męzkiej potomkiem bohaterskiej rodziny Hasmoneuszów. Już samo istnienie jego niepokoiło Heroda, który przez intrygi dworskie i fawory rzymskie doszedł do władzy królewskiej, wydartej ojcu i dziadowi A-a. Groza atoli w oczach Heroda wzrosła, gdy matka jego, Aleksandra, na wstawienie się Kleopatry do Antoniusza, wyrobiła mu dostojeństwo arcy-kapłana. Nie przyszło z trudnością zyskać A-wi, już to dla własnych przymiotów i pięknej postawy, już to wskutek przechowującej się pamięci o czynach jego przodków, wielkiej miłości u ludu. To stało się dlań wyrokiem śmierci. Herod rozkazał dworzanom utopić go pod pozorem zabawy, gdy obadwaj, goszcząc u matki jego w Jerycho, używali kąpieli w sadzawkach miejscowych.

Arystobul, drugi syn króla judzkiego, Heroda, z żony Maryamny, wnuczki Arystobula II, przez męża na śmierć skazanej (f 6 r. przed Chr.). Utopienie Arystobula (III), brata Mariamny, nietylko uwolniło Heroda od ciągłej obawy o władzę za życia, ale zapewniło spokojne przejście jej na dwóch synów Maryamny, jako już ostatnich, nawet w linii żeńskiej, przedstawicieli rodziny Hasmoneuszów. A. przeto, dla zapewnienia mu opieki Augusta, był przez ojca wychowywany w Rzymie (około 23—18 r. przed Chr.), a następnie dla ściślejszego połączenia z własną swą rodziną i zabezpieczenia z jej strony, ożeniony z Bereniką, córką Salomei, jego siostry. Troskliwość atoli ojcowska nie zapewniła A-owi nietylko tronu, ale nawet życia. Zazdrościł mu brat przyrodni, syn Heroda z idumejki Dorydy, An-typater. Stawszy się przedmiotem ciągłych napaści i oskarżeń ze strony Antypatra i przez niego podburzonej całej rodziny ojca, która zawsze, pomimo ożenienia się z Bereniką, pozostała dla niego obcą i niechętną, A. wpadł nakoniec w niełaskę u ojca oraz w podejrzenia, i po parokrotnych sądach, publicznie odprawianych, z których jeden odbył się na dworze Augusta i w jego nawet obecności, gdy ostatecznie żadnej winy dowieść mu nie było można, został w Se-baście w więzieniu osadzony i tam wraz z bratem uduszony.

Arystodemos. 1) Heraklesa potomek w czwar-tem pokoleniu, syn Arystomacha. Heraklidowie, po śmierci Hyllosa, syna protoplasty, wyparci zostali z Peloponezu, przy umowie, że do żadnych kroków zaczepnych nie przystąpią przed laty stu. Owóż po upływie tego terminu, rozrzuceni po całej Grecyi, zjednoczyli się pod trzema synami praprawnuka He-

raklesowego: Temenosem, Kresfontem i A-em, a sami, zbyt słabymi się czując do odzyskania Peloponezu, naprowadzili nań plemię dorów i razem z nimi wkroczyli, wypierając achajów. I ten to jest ów znany w dziejach „powrót Heraklidów“, jeszcze mgłą mityczną przysłoniony, a przypadający na koniec wieku XII. A-wi dostał się tron Sparty, na którym ród, pochodzący od dwóch jego synów bliźniaczych, Proklesa i Eurystenesa, na dwie gałęzie rozdzielony, panował wspólnie od śmierci przodka.

2)    A- Jeden z wodzów, a następnie król Messe -nii, podczas pierwszej jej wojny ze Spartą, trwającej lat dwadzieścia, pomiędzy 473 — 724 przed Clir. Wielce znużeni nieustannem bojowaniem messeńczy-cy, schronili się do warowni na górze Itome, opuszczając resztę kraju. Wyprawiwszy gońca do Delf, otrzymali odpowiedź, że dla powodzenia winna być poświęconą dziewica z królewskiej krwi Epitosa (Ajpytos). Po tragicznej scenie, jaką odpowiedź ta sprowadziła, A. własną córkę na śmierć poświęcił, nie spełniając tern jednak ścisłych orzeczeń wyroczni. Wojna rozpoczęła się na nowo; nastąpiła zacięta bitwa, nierozstrzygnięta, w której zginął mężny król messeński, Eufaes, a na jego miejsce powołany został A., który czynnie wojnę prowadził, ze współudziałem arkadyjczyków i sycyończyków, spar-tan na głowę pobił i wypędził, ale, trawiony zgryzotą za śmierć córki, sam się życia pozbawił (Plut. „O zabobonie“). Wojna po jego zgonie fatalny dla messeńczyków przybrała obrót; bici wciąż przez spar-tan, ulegli zupełnie ich jarzmu; twierdzę Itome zburzono, a część mieszkańców schroniła się do Arka-dyi i Eleuzy. Szczegóły znajdują się w Pauzaniaszu, Myronie, Dyodorze.

3)    A., znakomity obywatel kumejski. Grecka osada Cumae, w Italii południowej, zrazu wielce kwitnąca, w drugiej połowie V wieku chylić się zaczęła do upadku, a to skutkiem rozdzierających niesnasek wewnętrznych i despotyzmu oligarchów. Potężny zastęp toskanów, w przymierzu z umbrami i darniami, otoczył miasto i przygotował się do szturmu (524—520 przed Chr.). Kumejczycy bronili się dzielnie, ale na czoło ze szczególnem bohaterstwem wystąpił znany już i przedtem obywatel, A. Malakos. Odtąd stał się on niezmiernie popularnym wśród ludu i nabrał ogromnego wpływu, co wzbudziło przeciw niemu zazdrość oligarchów. We dwadzieścia lat potem, od dawnych czasów sprzymierzona z Kumami latyńska osada Arycya, napadnięta przez toskanów, wezwała pomocy. Oligarchia, korzystając z tej sposobności dla pozbycia się niemiłego A-a, wyprawiła go do Arycyi morzem, na statkach zbutwiałych, z garścią posiłków nader szczupłą. Ale nie udał się niecny podstęp; mężny i biegły w rzeczach wojskowych A., oswobodził Arycyę, odprowadził wojsko zwycięskie, oddane sobie duszą î ciałem, a przy jego współdziałaniu, częścią przemocą, częścią sztuką, obalił oligarchię, głównych przywódców uśmiercił i ogłosił się samowładnym. Zazdrosny o władzę, sprowadził oddział wojsk najemnych, lud rozbroił i przez dwadzieścia lat, aż do zgrzybiałości, trzymał się, ciążąc na grodzie surowością i bezprawiem. Sprzykrzyło się to nareszcie ludowi, który

Ëncyklop -dya Powaiechna Uustr. T. V

uknuł spisek, tyrana z całą rodziną i głównymi stronnikami uprzątnął, a na jego miejsce dawny rząd przywrócił (Dyon. z Halik, VIII, 3—10. T. Li* vius, II, 21).

4)    A., spartanin z pod Termopilów, którego hi-s tory a świadczy, czem to był w Spareie (równie jak w Atenach) honor wojskowy. Niepodobna opisać czci, jaką otoczona była pamięć bohaterów spartańskich i tespijskich, walczących pod Termopilami. Herodot wywiedział się wszystkich trzystu nazwisk spartańskich (VII, 224). W sześćset lat potem jeszcze je Pauzaniasz czytał wyryte na kolumnie w Sparcio (III, 14, 1). Jeden tylko z bohaterskiego oddziału, A., powrócił do domu, bez udziału w bitwie. On, i drugi żołnierz, Eurytos, dla ciężkiego zapalenia oczu, otrzymali pozwolenie zatrzymania się w Alpe-ni. Zawiadomiony o bliskiej katastrofie oddziału, Eurytos, nie chciał jej przeżyć; zażądał zbroi i obsługującemu go helotowi kazał się zaprowadzić do szeregu, tam walczył mężnie i poległ, podczas gdy he-lota cofnął się i ocalał. A. nie poszedł za przykładem towarzysza; zgnębiony bólem fizycznym, kazał się odprowadzić do bparty, no i tam dopiero stał się przedmiotem ogólnej wzgardy i urągowiska (Herod. VII, 229). Do imienia jego przylepiono przydomek „Lejpopsychos“ (któremu dusza uciekła w pięty, tchórz); nikt nie chciał do niego ust otworzyć, łączyć się z nim, ognia mu podać. Po roku dopiero takiej hańby, rehabilitował się pod Plateą, narażając się z odwagą, posuniętą do szału, na pociski nieprzyjaciela, od których też zginął. Spartanie, z królem Pauza-niaszem na czele, podziwiali to męstwo, które wywyższyło go nad wszystkich kolegów, ale niemniej odmówili mu tej okazałej czci pogrzebowej, oddawanej innym odznaczającym się wojownikom, którzy, obok wzorowego trybu rycerskiego, walczyli bez szału, ale i bez plamy poprzedniej, życie czyniącej obmierzłem. Rehabilitacya A-a mogła zatrzeć tę plamę, ale niezdolną była podnieść go do poziomu obywateli czci najgodniejszych (Herod. IX, 71, 72). Cała ta historya, w oczach dzisiejszego czytelnika, tchnie przesadą; niemniej stanowi ona rys nader charakterystyczny wieku i psychologii narodu, do którego należy.

5)    A., aktor grecki z czasów Demostenesa, za-wikłany w sprawy polityczne: fakt, świadczący, jakiego zachowania doznawali ludzie jego zawodu i co stanowi jeden z charakterystycznych rysów życia greckiego. Po zdobyciu, podczas wojny świętej, przez Filipa Macedońskiego w r. 348 Olintu, gdzie była załoga ateńska, mnóstwo znakomitych ateńczyków dostało się do niewoli, a stąd płacz i utyskiwanie przed stanami rzeczypospolitej rodzin, domagających się wyswobodzenia jeńców. O toż samo napisał i De-mostenes, już to jako ciągły agitator wojenny, już też jako obywatel, dbały o honor ojczyzny. Owóż postanowiono zawiązać z Filipem pośrednie rokowania i powierzono je dwom znakomitym aktorom tragicznym i komicznym, którzy z racyi swego zawodu, odbywając podróże z miasta do miasta, uważani byli niejako za ludzi uprzywilejowanych: byli to Neoptolem i A., ten ostatni zwłaszcza, znany już przedtem Filipowi i wielkiego doznający ,u niego za-

li. K.

W. G.

aß

Fig. 49. Arystofanea.

chowania. Mieli oni wyprosić życie, a nawet uwolnienie jeńców, najskuteczniejsze ku temu przedsiębiorąc środki. Musieli jednak marudzić ze swem posłannictwem, albo też, przybywszy do Macedonii, dawać przedstawienia, bo ich rok blisko widać nie było; a może też A., wróciwszy, nie spieszył się ze zdaniem sprawy, jako poseł nieodpowiedzialny. Nie daremnie jednak, widać, się krzątał, bo przed jego jeszcze ukazaniem się, przybył z niewoli jeden z najznaczniejszych obywateli Aten, Jatrokles, wypuszczony bez okupu. Wtedy-to przyzwano A-sa i ten, na żądanie senatu, zdał sprawę przed nim, a następnie przed zgromadzeniem publicznem, we wrześniu lub październiku r. 347 przed Chr. Okazało się, że Filip przyjął jego żądania życzliwie, oświadczył się z dobremi chęciami dla Aten i nawet pragnął wejść z niemi w przymierze. Za takie sprawienie się, De-mostenes, wówczas członek senatu, zawotował dla A-a podziękowanie i wieniec w nagrodę. (Demoste-nes, w mowach „O pokoju“ i „O wieńcu“. Eschi-nes, „Fałsz, poselstwo“).

Arystodemos, rzeźbiarz grecki z epoki Aleksandra Wielkiego, słynął z posągów, z bronzu lanych, jako to: dwaj zapaśnicy, dwukonny rydwan z woźnicami, filozofowie, stare baby, posąg króla Seleuka, ale najbardziej wsławił się marmurowym posągiem Ezopa, znajdującym się w willi Ludovici, pod Rzymem. Kierunek tego artysty był natur-alistyczny.

Arystodemos z Nisy, syn gramatyka Mene-kratesa, żył w I wieku przed Chr., odznaczył się jako nauczyciel gramatyki i wymowy w mieście ro-dzinnem, gdzie go między innymi słuchał też Stra-bon. Nauczał potem przez czas jakiś na wyspie Rodos, około zaś r. 60 przesiedlił się do Rzymu, gdzie go powołał na nauczyciela synów Pompejusz. Mimo to, i publicznie gramatyki nauczał, zajmując się wykładem przedewszystkiem Homera, a chcąc się przypodobać rzymianom, wskazywał na podobieństwo z wielu względów żywota greków z czasów home-rowycli z żywotem rzymian i powiadał, że Homer wydaje mu się rzymianinem.    *

Arystofanes (A r i s t o p h a n e s), największy i najoryginalniejszy komedyopisarz wszystkich wieków,

twórca rodzaju. Już w starożytności mało były znane bliższe szczegóły o jego życiu. Jak Homera, z osobnem wyszczególnieniem poetą tylko zwano, tak jego ko-medyopisarzem. Rodem był z południowej starszej części Aten, Prydathenaeon zwanej. Attyckiego rodu matki jego nikt nie śmiał zaczepić, natomiast wątpliwe pochodzenie ojca ściągnęło na poetę zaraz po pierwszym publicznym jaki miał miejsce występie skargę, że bezprawnie przywłaszcza sobie obywatelstwo ateńskie. Ztąd wywodzić należy przeróżne domysły późniejszych gramatyków, którzy kolebkę A-a na wyspie Eginie, lub w Lindos na wyspie Rodos, a nawet w egipskiem mieście Naukratis, znaleźć chcieli. Tylko z pobieżnej wzmianki w jednej z najwcześniejszych komedyj A-a wnosić można, że urodził się około 450 r. przed Chr. Przemożny wpływ na rozwinięcie młodego poety wywarły rozgałęzione i nadzwyczaj czynne kluby polityczne (he-tairiai) w stolicy attyckiej. Z całą siłą młodzieńczego zapału i namiętnego charakteru, został gorącym zwolennikiem arystokratycznego stronnictwa, które nieprzejednaną nienawiścią pałało tak ku politycznym parweniuszom, jak Kleon i Hiperbolos, władnącym wówczas sterem państwa, a ród swó-z podrzędnych mieszczańskich rodzin wywodzącym, jako i ku przedstawicielom postępowego, retoryczno-sofistycznego kierunku w dziedzinie poezyi, wymowy, filozofii i wychowania młodzieży. Przejęty taj kiemi zasadami, a przez muzy, których według Platona wybranym był ulubieńcem, obdarzony niezrównanym dowcipem i nieprzebranym, olśniewającym zawTsze humorem, wzniósł A. scenę komiczną na szczytne stanowisko kształcenia ludu i kierowania go całą mocą w starodawne tory, przez geniusz swój uczynił z niej pierwszorzędną polityczną potęgę. Przeszło 40 lat (od r. 427 do r. 386) władał na tern polu samodzielnie. Nie dziw jednakowoż, że przez tak długi szereg lat sam poeta przeszedł wszelkie przeobrażenia, jakie w komedyi attyckiej zaszły skutkiem zmienionych stosunków politycznych i nowego kierunku w smaku i upodobaniu publiczności. Pod koniec wojny pelopeneskiej objęło wprawdzie arystokratyczne stronnictwo poety ster władzy w Atenach, lecz wielkiego wpływu na bieg wypadków wówczas już wywrzeć nie mogło. Dawniejszą nieograniczoną wolność słowa krępowały obecnie ustawy prawne i obawa przed srogą zemstą najwyższych urzędników państwa. Skarb publiczny wyczerpał się w przebiegu nieszczęśliwej, długoletniej wojny; nie starczyło już pieniędzy, jak za dawniejszych czasów, na zbytkowne przedstawienia teatralne i wystawne urządzenia chórów. Poeta sam wreszcie powoli starzał się, a pod brzemieniem lat stępiły się ostre groty szyderczych zaczepek i bezwzględnych napaści w sferze politycznej. Z tych powodów, od czasów pokoju Nizyasza, gaśnie powoli stronnicza namiętność polityczna w komedyach A-a; w ostatnich utworach występuje poeta wyraźnie w zmienionym zupełnie charakterze nowszej komedyi intrygowej. Umarł Arystofanes około r. 385. Z czterech synów odziedziczyło po ojcu dwóch, Filip i Anaros, talent ko-medyopisarski. Komedye Arystofanesa, które wraz z nieśmiertelnemi dziełami Homera, Eschyla i Sofo-klesa, najdoskonalszym tworem ducha greckiego i w ogóle całego świata starożytnego mienić należy, wiernie odzwierciedlają ówczesne życie w Atenach, mimo że osoby, w nich występujące, przedstawione są z bardzo wybujałą fantazyą i często w rozmyśliłem skarykaturowaniu. Wszakże, aby je zrozumieć, jak należy, znać trzeba dokładniej niż w jakimkolwiek innym starożytnym autorze życie

społeczne i polityczne ówczesnego ateńskiego ludu.

Sofoklesa, wielbicielem dawniejszej epoki i surowsze miary. Szczególnie zaś tragik Eschylos był zdaniem jego niedościgłym ideałem greckiej poezyi. Tymczasem zastał na tragicznej scenie władnących młodszych następców jego, piszących w nowoczesnym kierunku, a jako naczelną ich głowę, Eurypidesa, ulubieńca publiczności teatralnej, głównie zaś młodzieży. Kiedy w jego szumnej retoryce dojrzał wyraźnie upadek dobrego smaku, kiedy przewidział nieszczęsny wpływ jego na ówczesne społeczeństwo, rzucał na niego całe gromy szyderstw i przedrzeź-niań, ścigał go dotkliwemi pociskami ironii i śmieszności, nawet i po za grobem. W najściślejszym związku z tern pozostaje i nienawiść A-a ku nowszej metodzie wychowywania młodzieży, która, pod wpływem łudzących argumentów sofistycznych nauczycieli, skutkiem spekulacyjnych dowodzeń filozofów ów-

szych retorów, nie mogła się przejąć wy próbo wa-nemi zasadami dawniejszej dzielności i męstwa, hartem ducha i energią, prostotą w obyczajach, opartych na głębokiem narodowo-religijnem poczuciu, a takim sposobem przyśpieszyć musiała bliski już upadek ojczyzny. Najwybitniejszego reprezentanta tego kierunku upatrzył, dziwnym sposobem, A. w najgłębszym myślicielu całego starożytnego świata, w Sokratesie, który całą niepokaźną zewnę-trznością swą (Sokrates był bowiem krępego wzrostu, otyły, miał gruby, zadarty nos i ogromną łysinę), nadarzał poecie istotnie wyborny typ nowej, a znanej w całem mieście, figury komicznej. Atoli i karykaturowanie wielkiego filozofa mija się zupełnie z prawdą historyczną. Platon w trzecim rozdziale Apologii składa wyraźnie na A-a główną winę, że Ateńczycy w zaślepieniu swem powodowali się przesadzonym i fałszywym sądem jego i głównie z tego względu Sokratesa na śmierć skazali. Jeżeli A., mimo długiej i uporczywej walki, zwycięstwa nie odniósł, wymarzonych ideałów nie osiągnął i biegu dziejów wstrzymać własnemi siłami nie zdołał, nie poetę o to winić należy. Po śmierci A-a nie pojawiały się więcej na scenie komedye jego, ponieważ utwory starszej komedyi attyckiej, których główne tło równoczesne stosunki polityczne tworzyły, tak z tendencyi, jako i z treści, tylko dla współczesnych powstawały i im jedynie były zrozumiałe. Natomiast bardzo skrzętnie zajmowano się niemi w czasach aleksandryjskich uczonych, którzy je pilnie czytali i objaśniali. Chociaż zaś zbyt subtelnym i skromnym umysłom z czasów cesarstwa rzymskiego, jakimi byli Dion Złotousty i Plutarch, komedye A-a, głównie dla tłustych dowcipów, do smaku nie przypadły—w miejsce jego, jako mistrza sceny komicznej, wynosili pod niebiosa skromnego i u-grzecznionego Menandra (ob.); to jednakowoż z 44 komedyj A-a, jedenaście, bezwątpienia najsławniejszych i najdojrzalszych płodów muzy poety, do dzisiaj się dochowało. Następują one po sobie w takim porządku chronologicznym: 1) Acharnanie (Acharnes), komedya, grana raz pierwszy w 425 r., pierwszą nagrodą odznaczona. Miano swe nosi od

Jedynie ze znacznym zasobem takich wiadomości pojmie się wszystkie genialne aluzye poety, wyborowy, prawdziwą attycką solą zaprawiony dowcip; podziwiać wtedy można doskonałą inwencyę poety, zręczne ujęcie i rozwinięcie intrygi, gryzącą ironię, przerzucającą się niespodzianie w najwznioślejszą egzaltacyę liryczną, wreszcie niezrównane zalety języka i metru, które, razem wzięte, zjednały A-owi miano arcymistrza lekkiej, często nawet zbyt wysoko podkasanej, muzy scenicznej. Z ostatniego mianowicie względu, w humanistycznych szkołach dzieł A-a czytać nie można; wszakże ten nie wniknął w tajniki życia towarzyskiego, w sposób myślenia i wszelkie szczegóły ateńskiego ludu, komu obce są komedye A-a. Jak w kalejdoskopie, roją się tam według dzisiejszych pojęć brudne, wprost sprosne dowcipy uliczne, wesołe drwinki i szyderstwa z naj- czesnych i różnorodnych wykrętów i wybiegów now-po ważniej szych przedmiotów; naraz, jak z rogu obfitości, sypie poeta aluzye i parodye politycznych stosunków, ze zbyt jaskrawą dobitnością i wyrazistością przedstawia słabostki ludzkiej natury, mianowicie w płciowych stosunkach, to znowu wyśmiewa wady i ułomności życia towarzyskiego, drwi z pychy dorobkiewiczów i przebiegłych niewolników, karci wybryki złotej młodzieży ateńskiej, natrząsa się z nadętych zarozumiałością, a wiecznie chciwych zysku kapłanów i wróżbitów. Lecz myliłby się ten bardzo, ktoby sądził, że wszystkie te nieprzebrane dowcipy, wesołe koncepta i cierpkie szyderstwa, cel samoistny stanowią, że A. pisze je jedynie, by zabłysnąć przed publicznością świetnym talentem komicznym. Otóż z każdego utworu jego przebija się jak najwyraźniej szlachetna tendencya wyleczenia umiłowanego ludu swego z dotychczasowych wad i przywar; pod lekką pokrywą wesołego konceptu i żartu lubieżnego, żywi on zawsze nadzieję uratowania swych ziomków z grożącej im przepaści i zwrócenia ich na utarte tory dawniejszej, świetnej epoki Eschylów i Milcyadesów. Przewodnią myślą A-a, aby dotrzeć do tego wzniosłego celu, było wytępienie do szczętu podłości i przewrotności, jakie od pewnego czasu coraz to szersze koła obywatelstwa ateńskiego ogarniały i ostateczną zagubą całego państwa groziły. Dlatego najostrzejsze pociski swego głęboko raniącego dowcipu wymierzył w trzech głównie kierunkach: pragnął oto zmiażdżyć i zniweczyć wrogów swych na polu ówczesnej polityki, poezyi i wychowania młodego pokolenia, a przyszłej nadziei Aten. Arystofanes był zwolennikiem konserwatywnego, arystokratycznego stronnictwa pokoju, wyznawał zasady frakcyi jun-krów ateńskich. Żtąd nie tykał prawie wcale w swych komedyach tak wybitnych osobistości, jak Nicyasza,

Teramenesa, Krytyasza albo nawet Alcybiadesa, natomiast wylał całą żółć i gorycz na popularnych krzykaczy, którzy, obrani z politycznego rozumu i sumienia, niegodziwemi sposoby każdej namiętności motłochu ateńskiego schlebiali i ulegali, na bez-sumiennych demagogów, jak Kleon, Hyperbolos, Agyr-ryos, którzy wreszcie Ateny o zgubę przyprawili.

I w dziedzinie poezyi był A., jako epigon duchowy chóru, złożonego z nieokrzesanych, rubasznych wę-mało dostępnego dla tłumu Eschyla i szlachetnego glarzy wsi Acharny. Poeta przedstawił w tym utwo-

rze usposobienie ludności wiejskiej podczas wojny peloponeskiej. Włościanie, znużeni i materyalnie zrujnowani ogromnemi potrzebami wojny, pragną koniecznie zawarcia pokoju, w sprzeczności z warchołami politycznymi i fanatycznymi poplecznikami wojny (Kleon, Lamachos), którzy w czasach zaburzeń politycznych tylko o własną korzyść dbają i najwięcej się bogacą. 2) Rycerze (Hippes), sztuka przedstawiona na scenie pierwszy raz w r. 424, również pierwszą nagrodą uwieńczona. Jak sam tytuł opiewa, odznaczyli poetę rycerze, t. j. synowie najpierwszych rodów ateńskich, niebywałym zaszczytem, bo sami przyjęli na siebie osobiście odegranie roli chorentów, t. j. członków chóru. Jak bardzo takie niezwykłe wyszczególnienie poetę w dumę wbiło i tern więcej go w politycznych zasadach utwierdziło, dowodzi najwymowniej treść sztuki, w której, z nieokiełznaną żadnemi względami, w dzisiejszych czasach iście niepojętą wolnością słowa, przedstawia błędy polityczne i wady osobiste wszechwładnego naówczas Kleona, a nie szczędzi zarazem ani ludu ateńskiego, którego bezmyślnie i chwiejne uchwały bezlitośnie chłoszcze. Ponieważ żaden z aktorów nie odważył się przyjąć na siebie niebezpiecznej roli Kleona, odegrał ją A. we własnej osobie. Kleon zemścił się za to na poecie w nieszlachetny sposób, gdyż po przedstawieniu potraktował go kijami i oskarżył publicznie o bezprawne przedstawienie komedyi, jako cudzoziemca. Proces wygrał A., gdyż udowodnił swe obywatelskie prawo w Atenach. Dla wykończonej we wszystkich szczegółach dyspozycyi i wybornie przeprowadzonej fabuły komicznej, stoją „Rycerze“ wyżej, niż „Achar-nanie“. 3) Chmury (Nephelai), w następnym roku przedstawione, lecz że były chłodno przez publiczność przyjęte, przerobił je poeta. Drugiego opracowania jednakże nie wykończył, ani też nie przedstawił na scenie w tej formie, w jakiej się do naszych czasów dochowało. A. sam uważał tę komedyę za najdoskonalsze swe dzieło. Potomność o tyle mu tylko słuszność przyznała, że żadnej komedyi jego więcej nie czytano, ani też objaśniano, jak właśnie „Chmury“. Wszelako mniejsza to zasługa artystycznych piękności tego utworu, jak że pioru-ny, wypadające z owych „Chmur“, godziły w taką osobistość, jaką był wielki Sokrates. Tendencya tej komedyi skierowana przeciwko nowoczesnym prądom ducha i sofistyczno-retorycznej metodzie w wychowywaniu ateńskiej młodzieży. Tytuł nadany komedyi od chóru bogiń chmur, nadzwyczaj zmyślnie dobranego symbolu zmiennej, wiatrami podszytej filozofii sofistów. 4) Osy (Sphekes), komedya przedstawiona w r. 422, znowu z polityczną tendencyą. Poeta zwraca się z siłą wymowy i potęgą dowcipu przeciwko przekupstwu i pieniactwu obywateli ateńskich. Zakała ta bowiem zaraża coraz szersze koła od czasu, kiedy sędziom, z łona ludu wybieranym, coraz to wyższe dyety ze skarbu państwa płacono. Ostre bardzo strzały wymierzył A. i tutaj na Kleona i podobnych jemu demagogów, którzy marny grosz sędziom każą wypłacać, a sami bezwstydnie największą część dochodów państwa do własnej kieszeni grabią. Niezwyczajny tytuł „Osy“ nosi korne-dya od chóru sędziów, których dla nieubłaganej surowości przedstawił poeta jako osy, ostrem żądłem opatrzone. Komedyę tę, mimo, że do najlepszych dzieł A-a należy, uznali ateńczycy tylko drugiej nagrody godną. „Osy“ naśladował Racine, w ko-medyi „Les Plaideurs“ z r. 1668. 5)-Pokój (Eirene) był przedstawionym r. 421, krótko przed zawarciem pokoju Nicyasza, uwieńczony drugą nagrodą. Już sam tytuł naprowadza na treść komedyi, która święci niejako wstępną uroczystość bliskiego pokoju. Z dochowanych dzieł poety należy do słabszych. 6) Ptaki (Ornithes), najlepszy z utworów wielkiego poety, przedstawiony w r. 414, przez sędziów ateńskich dziwnym sposobem tylko drugą nagrodą odznaczony. Pod obrazem dwóch obywateli ateńskich: Projektowicza (Peithetairos) i Złotogórskie-go (Enelpides), którzy, uprzykrzywszy sobie rodzinne miasto, rozdarte ciągłemi sporami politycznemi i do-mowemi kłótniami, udają się do dudka, ptaka, odgrywającego znaczną rolę w legendowych dziejach Aten, z prośbą o wskazanie im szczęśliwszego i spokojniejszego miejsca na osiedlenie, wyśmiewa i przedrzeźnia poeta szalone, awanturnicze a tak zgubne dla Aten projekta demagogów, dowodnie wytyka w oczy współobywatelom łatwowierność i niepojętą lekkomyślność w najwyższych kwestyach. Aluzyę do wewnętrznych dziejów Aten przeprowadził poeta z wszystkiemi szczegółami i związał ją bardzo misternie z udatną grą najbujniejszej fantazyi. 7) L y-sis tratę, przedstawiona w r. 411, najstarsza z tak zwanych niewieścich komedyj A-a, w których główną rolę kobiety grają. Tytuł nosi od głównej osoby, która w zebraniu kobiet, pochodzących ze wszystkich części Grecyi, radzi towarzyszkom zmusić mężów swych do zawarcia pokoju przez odmówienie im uległości małżeńskiej; Skutkiem takiego dictum acerbum, przeprowadzonego konsekwentnie i z drastycznemi sytuacyami, tylko A-owi właściwemi, następuje istotnie ugoda pomiędzy Lacedemończykami i Ateńczykami. Jedynie wolna scena w Atenach, gdzie rolę kobiet mężczyźni grali, wytłómaczyć może lubieżne i nieprzyzwoite dowcipy, od których roi się w tej komedyi. 8) T e s m o-foryazuzy (Thesmophoriazuzai), komedya, przedstawiona w tym samym roku, co poprzednia. Główny cel poety stanowi sparodyowanie Eurypidesa, znanego jako nieprzebłaganego nieprzyjaciela kobiet, i drugiego jeszcze tragika, Agathona, wymuskanego ulubieńca i miłośnika płci pięknej. Thesmophoriazu-zai oznacza dosłownie kobiety, obchodzące uroczystość Tesmoforyi, święta bogini Demeter, w Tesmo-forion pod ateńską Akropolis, gdzie żadnej męskiej istocie nie było wolno się pokazać. 9) Żaby (Ba-trachoi), przedstawione w r. 405, nie tylko przyniosły A-owi pierwszą nagrodę, lecz po drugiem przedstawieniu uwieńczono go różdżką świętego drzewa oliwnego. Zgon dwóch wielkich tragików, Sofokle-sa i Eurypidesa, który rokiem poprzednio nastąpił, dostarczył A-owi wdzięcznego tematu. Ateńczycy są ciężko strapieni i bardzo zakłopotani, co się stanie teraz z turniejem dramatycznym po śmierci dwóch wielkich poetów, bo takiej straty nikt powetować nie może. Wybiera się tedy bożek Dionyzos do Ha

St lina*.

desu, aby Eurypidesa znowu z otchłani podziemnej wydostać. Przybywa do podziemia właśnie w tej chwili, kiedy spór zacięty wszczął się między Eschy-lem, dotychczas na tragicznym tronie zasiadającym, a świeżo przybyłym Eurypidesem, który, pełen pre-tensyi, siebie uważa za najgodniejszego, by miejsce to zająć. Sławny ów spór, do którego A. domieszał sporą dozę świetnego dowcipu, nabiera dla nas tem większego znaczenia, że daje nam równocześnie miarę, według której ówczesne koła wykształcone w Grecyi oceniały trzech największych poetów tragicznych świata starożytnego. Według charakteru i przekonania swêgo, A-es staje po stronie Eschyla, wyobraziciela dawnych, świetnych czasów ateńskich, i spór na jego korzyść rozstrzyga. Hołd należny oddaje także szlachetnemu, łagodnemu So-foklesowi, który w skromności swej nie rości żadnej pretensyi do tragicznego tronu. Eschyl wskazuje go jako najgodniejszego następcę swego. Nazwisko nosi komedya nie od chóru mystów, wtajemniczonych w mysterya eleuzyńskie, lecz od wesołego, podrzędną rolę grającego chóru żab, które swawolnem rechceniem swem towarzyszą przeprawie Dionyzosa przez jezioro podziemne.

10. Wiec niewieści (Ekklesiazusai), przedstawiony już po wojnie peloponeskiej w r. 389, jest farsą komiczną, bez osobistych zaczepek, chociaż wyrosłą na gruncie stosunków politycznych. Składa się z dwóch części, luźnie z sobą związanych. W pierwszej opiewa kobiety ateńskie, przebrane za mężczyzn, w długich butach i z przyprąwnemi Wąsami na sejm (ekklesia), ażeby uchwalić, że ster państwa odjęty być winien mężczyznom, którzy nawą państwa kierować nie umieli, a oddany kobietom. W drugiej części występują kobiety już jako rządzące państwem, z komunistycznemi pomysłami wspólności majątku i kobiet. Lecz zaraz pierwsza próba ich władzy nie udaje się, gdyż niejeden obywatel z chciwości i skąpstwa majątku swego do wspólnego skarbca oddać nie chce, głównie zaś dla lubieżności starych obywatelek, które nowe prawo o wspólności mężczyzn, w wybornie skreślonych scenach, wyzyskać chcą na własną tylko korzyść. Osobliwszym wypadkiem, mają socyalisty-czne i komunistyczne uchwały rządów kobiecych według Arystofanesa wiele wspólnego z ideami Rzeczypospolitej Platona. Jednakże mylnym byłby wniosek, jakoby A. zapożyczył główny pomysł z Platona i zamierzał napisać gorzką satyrę na ustawy państwa, wymarzonego przez Platona. To nadzwyczajne pokrewieństwo myśli dwóch wielkich autorów inaczej trzeba tłómaczyć. Skutkiem ogólnej ruiny majątkowej obywateli ateńskich po wojnie peloponeskiej, pojawiły się niezawodnie w gorętszych głowach, jako nieomylne niby lekarstwo, idee komunistyczne. Skorzystał z nich A. i napisał wesołą farsę sceniczną, wielki zaś filozof opracował je w głęboko pomyślanym systemie politycznym. 11. Bogactw o (Plutos), komedya, przedstawiona w r. 388, dochowała się nam w drugiem opracowaniu, napisanem w duchu średniej koinedyi attyckiej. Zamiast politycznej tendencyi, występuje fabuła alegoryczna o bożku bogactwa, oparta na

ówczesnych stosunkach ateńskich. Chór zniknął prawie zupełnie, brak także wielki energii i krewkiego dowcipu, którym dawniej tak hojnie szafował poeta. Pod względem dykcyi uważali gramatycy Arystofanesa, jako wzór czystego attyckiego języka, jakim mówiły wykształcone koła ateńskie. Wynika zaś już z samej istoty komedyi, jako że obraca się w innych przeważnie sferach, niż tragiczni poeci i filozofowie, że A. język ten w daleko większej zupełności okazuje i nawet wzbogaca go nowemi wyrażeniami i zwrotami. Jak w ogóle pod względem formalnym, był A. także mistrzem wiersza. Osobny rodzaj wiersza anapestowego (katalektyczny tetrametr), nadający się wybornie do oddania głębokich wzruszeń i gorących namiętności, nosi do dzisiaj w starożytnej metryce miano wiersza ary-stofanesowego. Z licznych wydań A. wymienić należy, jako najważniejsze: „Editio princeps“ przez Ma-nucyusza w Wenecyi 1498, uzupełnione wydaniem w Bazylei 1532; komentowane wydanie Küstern, z poprawkami Bentleya, w Amsterdamie 1710; wielkie wydanie w trzynastu tomach, rozpoczęte r. 1794 przez invernizzego, według wybornego rękopisu z wieku XI, będącego w Rawennie, dokończone przez Becka i Wilh. Dindorfa r. 1826 w Lipsku. Dalej wydali Aryst.: Bekker w pięciu tomach, Londyn 1829; Meineke, Lipsk 1860; Blaydes, Halla 1886 w dwóch tomach. Wybrane komedye Aryst., z niemieckim komentarzem, wydał Kock w Lipsku 1852; odtąd w kilkunastu nowszych wydaniach.—Nadzwyczaj ważne starożytne scholie, to jest objaśnienia utworów poety, bez których nie zrozumielibyśmy zawiłych ustępów i ukrytych aluzyj, ani też nie umielibyśmy oznaczyć czasu, w którym komedye przedstawiono na scenie, wydał Dübner w Paryżu 1842. Z przekładów Arystofanesa na język polski wyśledziliśmy następujące: „Chmury“ przełożył prof. Motty i ogłosił drukiem r. 1866 w Roczniku Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół nauk i w osobnej odbitce. Uczony wielkopolski ma podobno w rękopisie zupełnie do druku przygotowany przekład wszystkich komedyi A-a, jakie się dochowały; szkoda wielka, że dotychczas nie są publikowane.— Fr, Konarski przełożył wierszem komedyę „Rycerze“, wydał ją we Lwowie r. 1879 w. Albumie młodzieży polskiej, poświęconym Kraszewskiemu, po raz drugi osobno w dwóch tomikach w Warszawie r 188i. nakładem A. Wiślickiego. — Szujski przetlómaczył dwie komedye: „Rycerzy“ i „Ptaki“ Pierwszy przekład pojawił się najpierw we lwowskim Przewodniku naukowym i literackim z r. 1881 (w zeszytach z marca aż do czerwca), następnie wydrukowany został, razem z „Ptakami“, w piątym tomie ogólnego zbioru dzieł Szujskiego w Krakowie. Na niemiecki język przełożyli wszystkie komedye Aryst. najlepiej; Henryk Voss, w trzech tomach w Brunświku 1821; Schnitzer w Sztutgardzie 1842— 1854; Donner, w trzech tomach we Frankfurcie 1861 — 1862 i Droysen w dwóch tomach w Lipsku

1871.

Arystofanes Z Bizaucyum, gramatyk grecki, przybył do Alekśąndryi około r. 198 przed Chr., tam mianowany został dyrektorem wielkiej bibliote-

ki; miał za ucznia znakomitego krytyka, Arystarcha. | się, że patrycyusze rzymscy nie pochodzą z jednego Jemu to przypisują wprowadzenie do języka akcentów i znaków pisarskich. On też, wraz z Arystar-chem, jest twórcą rozumowanego katalogu (Kanon) celniejszych pisarzy greckich rozmaitych zawodów; ale zasługę jego największą stanowią krytyczne objaśnienia poematów Homera. Szczątki jego pism zebrał i opracował Nauck, w Halli, 1848 r.

szczepu, lecz zarówno z latynów jako i sabinów i nareszcie po części od etrusków. u czasem wyrobił się w Rzymie stan optymatów—najpotężniejszych. W zebraniach ludowych przewagę miały zorganizowane z arystokracyi comitia curiatia. Najwyżej opodatkowani największy wywierali wpływ na sprawy publiczne, dzierżąc najznaczniejszą liczbę głosów; senat był organizacyą zupełnie arystokratyczną, aczkolwiek bowiem wysokie urzędy do niego przystęp dawały, to znów wysokie urzędy, dzięki całej organizacyi wyborów, tylko dla wybitniejszych rodzin były przystępne. Stopniowo prawo publiczne znosiło przywileje patrycyuszów. W r. 449 przed Chr., wyszło prawo, dozwalające na związki małżeńskie pomiędzy patrycyuszami a plebejuszami, w r. 445, po zniesieniu konsulatu, najwyższa władza wojskowa, trybunat, stała się przystępną dla plebejuszów; w r. 366 udzielono im dostępu do urzędu konsula, a w kilkadziesiąt lat później równość polityczna stała się zupełną. Patrycyusze pomimo to nie przestali tworzyć w rzeczywistości odrębnej klasy, nie byli atoli nieprzystępnymi, a przez ich protekcyę dużo wybitnych sił z szeregów plebej uszów, faworytów, wchodziło na pierwszorzędne stanowiska. Niewątpliwie społeczeństwo rzymskie przedstawia doskonały, o ile to możliwe, typ organizacyi arystokratycznej. Według Bluntschliego, arystokracya rzymska nie była rodową lub stanową, lecz ludową. Gdy po najściu ludów barbarzyńskich, w Europie zaczynają się wytwarzać narody, obecnie istniejące, znów zwycięscy najezdnicy prawie wszędzie tworzą klasę uprzywilejowaną. Germanowie, frankowie, burgundowie, goci, longobardowie i wandale, biorąc nowe ziemie w posiadanie, ogarniają władzę, wyłącznie ze swoich szeregów dostarczają wojowników (stan rycerski) i faktycznie rządzą. Wiadomo, że według twierdzenia Szajnochy, w ten też sposób powstały rządy szlachty w Polsce. Do dziś odbywa się w taki sposób ko-lonizacya krajów dzikich, że przybysze (biali wobec kolorowych krajowców), stanowią warstwę uprzywilejowaną. To jest źródło jej pochodzenia. Rządy arystokratyczne atoli w późniejszych wiekach znajdujemy już tylko w małych respublikach włoskich. W Genui panowała szlachta, której siła spoczywała w rozległym i potężnym handlu, na jej czele np. stały rodziny Fieschi i Grimaldi, gdy rodziny Doria i Spinola przewodziły stronnictwem demokratycznem. Florencya do XIV wieku miała konstytucyę demokratyczną, w r. 1382 nastąpiły rządy oligarchiczne, ale w r. 1430 upadły, gdy Cosimo di Medicis dla rodziny swrojej uzurpował władzę królewską. W We-necyi istniały rzeczywiście rządy oligarchiczne, a wykonywane z całą bezwzględnością przez niewielką liczbę rodzin, zdołały utrzymać małą rzeczpospolitę na wysokim stopniu potęgi do końca zeszłego wieku. do r. 1797. Z odcieniem arystokratycznej formy rządu spotykamy się też w t. zw. miastach wolnych niemieckich, które należały do Hanzy, a w których przez długie wieki faktycznie rządziła pewna liczba rodzin tak zw. „patrycyuszów.“ Jakkolwiek w średnich wiekach i późniejszych czasach spotykamy się jeszcze z organizmami polity-

Arystogiton, ob. Hippiasz.

Arystogiton. Rzeźbiarz grecki; Tebańczyk, wspólnie z Hyppolodorosem wykonał znakomitą a ogromną grupę bronzową, przedstawiającą „siedmiu wodzów pod Tebami“ (wedle tragedyi Eschylosa),

Zdaje się, że grupa ta nie miała charakteru dramatycznego, ale była tylko zestawieniem w jedno, całość bohaterów.

Arystokles z Mesyny (Messana) w Sycylii, perypatetyk z III w., mistrz Aleksandra z Afrody-zyi. Przypisują mu autorstwo traktatu „O filozofii“ w 10 księgach, będącego rodzajem historyi filozofii, której znaczny urywek przechował się u Euzebiusza (Praep. Evang., XI, 3, XIV, 17 i 18, etc.), oraz innych, mniejszej wagi rozpraw, jak np.: „Który z dwóch, czy Homer, czy też Platon, na większą zasługuje wiarę? “

Arystokracya, (od ansfos=najlepszy i kratia— władza), jako forma rządu w społeczeństwach starożytnych, przedewszystkiem u greków, znaczy panowanie najlepszych, najszlachetniejszych żywiołów nad wielką rzeszą (Demosem). Rządy arystokratyczne panowały w Spareie, gdy w Atenach były rządy demokratyczne. Arystoteles sławił rządy A-yi jako idealne, twierdząc, że „urodzeni otrzymali od przodków cnotę i zamożność,“ niemniej przyznawał, że w polityce trudno w sposób właściwy tę formę, rządu zastosować. Platon powiada: „zasługa dziedziczną jest jak piękność i inne zalety.“ Podług Hezyoda: „bogactwu towarzyszy męstwo i cnota“: żaden z nowszych autorów chybaby zdania Hezyoda nie powtórzył. W Grecyi rządy arystokracyi niejednokrotnie prowadziły do oligarchii. Pochodzenie A-i i jej rządów w rozmaitych krajach było rozmaite.

W pierwotnych czasach najwięcej imponowała siła brutalna, która była źródłem prawa dla mocniejszego rządzenia słabszym, ba nawet rozporządzania jego mieniem i życiem. 1 tak: w Spareie panował szczep spareyatów, który zdobył kraj z bronią w ręku, Perioiki i Lakedemończycy byli poddanymi.

Wszyscy należący do szczepu spareyatów stanowili klasę panujących, kładąc podwaliny do arystokracyi rodowej. Baczono atoli także na to, aby młodzież, należąca do panującego szczepu, wzorowe otrzymywała wychowanie. Arystokratyczna forma rządu okazała w Grecyi (öparta: Kreta) najwięcej trwałości.

1 Kartagina jako przykład służy, Z tern samem zjawiskiem klas panujących spotykamy się w Egipcie i w Indyacli. Widocznie i tu zdobyły one stanowisko swoje zarówno siłą, jak wTyższą kulturą, z tych klas bowiem wychodzą wojowmicy i duchowni. Rzeczpospolita rzymska w gruncie rzeczy także miała charakter arystokratyczny, tylko wyżej rozwinięty od spartańskiego. („Bluntschli Allg. Staatslehre“,

Stuttgart, 1875). Dowodem tego jest stosunek stanów, zebrania ludowe, senat, magistratury. Zdaje

A. D.

K. K.

cznemi, zbliżonemi do pojęć greckich o rządach arystokratycznych, nazwa ta powoli uciera się coraz bardziej na oznaczenie pewnych uprzywilejowanych, osobny stan w społeczeństwie stanowiących, warstw, których wpływ na ogólne sprawy państwowe, mianowicie w rządach monarcliicznych, aż po nasze czasy pozostał bardzo znaczny. Puffendorf (Montezambano) powiada nawet o państwie niemie-ckiem, że jako ustrój polityczny jest to monstrum, chwiejące się pomiędzy monarchiją a arystokracyą, z przeważną atoli tendencyą ku arystokracyi. Bodin (de republica lib. II) powiada: „A chociaż po większej części twierdzą, że państwo niemieckie jest „Monarchią“, jest to stanowczo błądem. Gdyby ktokolwiek zobaczył, jak się zbiera około 300 książąt niemieckich i delegatów państw, którzy posiadają jura majestatis, nie wątpiłby z pewnością, że jest to „Arystokracya“. Inne kraje wprawdzie nie mają tylu udzielnych panów, co Niemcy za czasów, gdy używały nazwy „Heiliges römisches Reich deutscher Nation“, niemniej arystokracya wszędzie na rządy wielki wpływ wywierała, stanowiąc nawet o zmianie rządu. Władza królewska częstokroć była tylko pozorną, nominalną, faktyczne rządy dzierżyła pewna liczba rodzin t. z. arystokratycznych. O charakterze arystokratycznym decydowało tu już tylko pochodzenie, chociaż dla wywierania wpływu potrzeba było także fortuny. To też własność ziemska, nadawana przez państwo wybitnym osobistościom, przenosiła je do stanu uprzywilejowanego. W każdym razie zarówno w wiekach średnich, jak i w późniejszych czasach, już tylko o rodowej arystokracyi jest mowa. Montesquieu (Esprit des lois) powiada, że główną zasadą arystokracyi jest umiarkowanie, jest to zarazem główną zaletą jej udziału w rządach, iż chroni od gwałtownych przewrotów, którym głównie podlegają społeczeństwa, zorganizowane na zasadach demokratycznych. Porównywano ją niejednokrotnie z ładunkiem okrętu, który go chroni od zbytniej wrażliwości na powiewy wiatru i burzy. Bodin powiada: „Gmach rzeczy -pospolitej tern silniej stoi, gdy na starych domach się opiera, jak na kolumnach niewzruszonych; tego samego gmachu nie uniosłaby większa liczba kolumn, gdyby były nowe i słabe.“ Burke w liście do księcia Richmond z r. 1872 stare arystokratyczne domy angielskie przyrównywa do dębów rozłożystych. Napoleon I, który podczas 100 dniowych rządów, 13 marca r, 1815 wydał dekret: „La noblesse est abolie. Les titres féodaux sont supprimés“, w pamiętnikach ze św Heleny (Las Casas V, 36 i d.) pisze: Arystokracya jest podporą i moderatorem monarchii, podnosi ją i stawia jej opór, Państwo bez arystokracyi jest jak okręt bez steru (?), jak balon oddany na łaskę wiatrów dej urok polega na jej tradycyi i t. d.⁴. To samo, co stanowi zalety arystokracyi, z łatwością wyrodzić się może w jej wady. I tak, jeżeli w niej chwalą duch konserwatywny, który zapewnia trwałość a więc i powagę instytucyom państwowym i chroni od zbytecznych przewrotów, ku którym skłonne są wielkie masy, to z drugiej strony zbyteczny konserwatyzm wytwarza zastój, dla niezbędnego rozwoju wszystkich

bez wyjątku społeczeństw niezmiernie szkodliwy. Arystokracya rzymska umiała zastosować się do ducha czasu, ustępując z wyłącznych praw swoich najważniejsze na korzyść szerszych mas; w innych atoli społeczeństwach arystokracya, nadużywając przywilejów swoich, stawała się powodem krwawych przewrotów. Zdawało się, że władza, złożona w ręce tych, których mieniono apiotoi=najlepszymi, dużo dobrego zdziała. Ale niedoskonałość ludzkiej natury i tu się ujawniła, zbyteczna potęga wbijała w dumę i prowadziła do nadużyć. Niezmiernie ważnym czynnikiem w rodzinach arystokrytycznych może być tra-dycya. I tak trądycya zajęcia mogłaby z młodzieży arystokratycznej wyrobić materyał szczególnie podatny do dzierżenia wyższych urzędów państwowych. Sprzyja temu staranne, od dziecka i tradycyjne dobre wychowanie, kształcenie wśród sprzyjających okoliczności, w szerszych stosunkach i poglądach. Gdy jednakże od razu wyrabia się w młodzieńcu, ba już w dziecku, duma, zarozumiałość i próżność, które stanowią największą przeszkodę w rozwijaniu umysłu i serca, zamiast rozszerzać, widnokrąg młodego arystokraty ścieśnia się i zasklepia, utrudniając zrozumienie prądów i ducha czasu. Tak samo tradycya może wyrobić wysokie poczucie godności i honoru, które niejednokrotnie dawały popęd do szlachetnych i wzniosłych czynów, ale w fałszywym poprowadzone kierunku wyradzają się w chorobliwą dra-źliwość, której czyny bohaterskie w zupełnie niewłaściwy się manifestują sposób. Charakter arystokra-cyi w dobrem znaczeniu dosłownem utrzymał się pod każdym względem najbartlziej w noszących tę nazwę warstwach społecznych w Anglii, gdzie należące do t. z. arystokracyi koła nie odznaczają się tą samą co gdzieindziej wyłącznością, lecz, jak arystokracya rzymska, wciągają w swoje szeregi coraz nowe, odświeżające je żywioły. W gruncie rzeczy dzisiejsza „arystokracya“ jest to raczej wysoka szlachta {Noblesse, hohe Adel), to też wszelkie dalsze szczegóły zob. pod wyrazem Szlachta.

Arystokrates. 1) Król arkadyjskiego miasta Or~ chomenos, sprzymierzeniec messeńczyków przeciwko Spareie w drugiej tak zwanej wojnie messeńskiej (648 i 630 r. przed Chr.), który dał się przekupić spartanom i sprzymierzeńców opuścił, co spowodowało klęskę. Nie wyszło mu to na dobre. Wielka część messeńczyków, okropnie uciśniętych po tej klęsce przez spartan, schroniła się do Arkadyi, której mieszkańcy przyjęli ich życzliwie i córki oddawali im za żony. Naodwrót, z całą surowością zwrócili się przeciwko zdrajcy, którego zrzucili z tronu, zamordowali i ród jego wydziedziczyli, a nadto zbrodnię jego i karę upamiętnili napisem przy ołtarzu Zeusa Licejskiego. Tak te dzieje opisuje Pauza-masz, iubo inna powaga, Heraklides z Pontu, u Dio-genesa z Laërty (I, 94) podaje, że syn jego, Ary-stodemos, znowu panował w Orchomenie.

Arystoksenos Z Tarentu (* około 354 r. przed Chr. w Tarencie), filozof, uczeń Arystotelesa i jeden z najsławniejszych, najważniejszych i najstarszych pisarzy muzycznych. A. był pierwszym z teoretyków, który zwalczał zdanie Pitagorasa: że muzyka i jej zasady powinny być oceniane przez liczby i pro-

porcye, że więc jest składową częścią matematyki czystej. A. sądził przeciwnie; twierdził mianowicie, że dzieło sztuki winno być oceniane miarą uczucia, jakie w nas wzbudza, a środki jego, t. j. tony i związki tonów, tylko zmysłem zewnętrznym, a więc uchem. Od A-a tedy bierze początek ów spór, jaki się toczył między matematykami a muzykami aż do nowszych czasów. Z licznych dzieł A-a, o muzyce traktujących, doszła do naszych czasów najważniejsza część jego rozprawy: „Fragmenta de Rhythmica“, wydanej w 1785 r. w Wenecyi przez Morellego, oraz całe dzieło: „Hartnonicorum Ele-mentorum Libri III“, wydane przez Meursiusa w Leydzie, 1616 r.; poprawniejsze wydanie tego ważnego dzieła znajduje się w Meiboma: „Anti-quae musicae auctores septem“ (Amsterdam, 1652,

A. Pol.

T. S.

Aryston Z Chios, filozof grecki ze szkoły Shitów (z III w. przed Chr.), przezwany Łysym, a także Syreną, z powodu uroku, jaki wywierał na słuchaczów mową swoją. A. był uczniem Zenona, nie we wszystkiem jednak szedł za doktryną swego mistrza. Zaniedbywał dyalektykę i fizykę, a pracował głównie nad etyką. W kwestyi istnienia bóstwa zręcznie wywijał się od stanowczego twierdzenia. Opierając

w. o.

T. s.

T. s.

I, 1 — 132).

Arystomache, siostra znakomitego obywatela i wodza syrakuzańskiego, Dyona, zaślubiona przez tyrana Dyonizyusza Starszego, uratowała przed jego okrucieństwem życie Platona, zarówno jak i brata swego, a jego ucznia.    *

Arystomenes, wódz messeński, bohater drugiej wojny messeńskiej. Nie mogąc dłużej znosić jarzma spartańskiego i korzystając z porażki, poniesionej przez Spartę w wojnie z Argolidą, A. podniósł sztandar powstania, około r. 645 przed Chr. W pierwszej zaraz bitwie pod Derai odznaczył się A. takiem męstwem i takim talentem, że go messeń-czycy chcieli obwołać królem, na co się nie zgodził, zadawalniając się tytułem wodza. Potrzykroć dostawał się A. do niewoli spartańskiej, ale zawsze w cudowny niemal sposób uratował się od śmierci. Przygody A-a w niewoli i jego śmiałość niezwykła posłużyły już wcześnie poetom za temat do najróżnorodniejszych utworów fantastycznych. Usadowiwszy się w twierdzy Eira, oblegany w niej przez spartańczyków, bronił się A. przez długi czas z powodzeniem. a nawet w porozumieniu z arkadyjczy-kami robił częste wycieczki, w których zapędzał się nieraz aż pod samą Spartę. Przez pewien czas przewaga była do tego stopnia po stronie messeń-czyków, że spartanie zwrócili się z prośbą o pomoc do ateńczyków. którzy przysłali im, zamiast wojska, poetę Tyrteusza. Ten właśnie, zagrzewając swemi pieśniami spartanów do boju, miał zwyciężyć niezwyciężonego A-a. W r. 628 Eira została zdobytą i broniący jej messeńczycy otrzymali wraz z A-em pozwolenie opuszczenia kraju. Większość udała się do Sycylii, gdzie założyli miasto Messenę; A. zaś. nie chcąc zaprzestać walki z wrogami swojej ojczyzny, udał się na wyspę Rodos, skąd miał szukać pomocy u medów, ale zmarł na Rodos w mieście Jalysos, gdzie był czczony po śmierci jako heros.

pojęcie dobra najwyższego wyłącznie na cnocie, nie uważał on bynajmniej stanów pośrednich pomiędzy zbrodnią i cnotą za stany szczęśliwości duszy. Cy-cero często cytuje A-na w dziełach swoich. Osobę A-na, a nawet i doktrynę jego, mięszano nieraz z innym filozofem tegoż imienia, pochodzącym z Keos (ob.) Porów. Saab „De Aristone Chio et de Herillo Carthaginiensi stoicis commentario:“ (Kolonia 1852). Kriselte: „Forschungen“ (T. I. 404—415).

Aryston z Keos, filozof grecki z III w. przed Chr. Uczeń Likona i następca jego w szkole pery-patetyków. A. uchodzi za autora: Rysu historycznego rozmaitych szkół filozoficznych, traktatu o mądrości, pism polemicznych, skierowanych przeciwko dyalektykom i retorom, i innych dzieł.

Aryston Z Kos, filozof perypatetyk, uczeń i następca poprzedniego, często też brany za swego poprzednika.

Aryston Z Aleksandryi, filozof perypatetyk, żył w pierwszej połowie l w. ery chrześciańskiej.

Arystonidas, rzeźbiarz grecki z Rodos, około r. 140 przed Chr., wsławiony posągiem zrozpaczonego Atamasa. Opowiada Pliniusz, że A., chcąc w postaci zrozpaczonego rumieniec wstydu wyrazić, do spiżu dodał żelaza, r aby tym sposobem różowość ciała naśladować. Świadczy to w każdym razie o naturalistycznym zwrocie sztuki tej epoki.

Arystonikos, syn gramatyka Ptolomeusza, pochodził z Aleksandryi i kształcił się w Rzymie za czasów Augusta. Działalność jego, jako gramatyka, przeważnie polegała na studyowaniu poezyj Homera; najważniejszem jego w tej mierze dziełem jest praca p. t. „Peri seméion tes Iliâdos kai Odys-sćias“, w której usiłował wykazać poprawki w tekście Homera, uczynione przez Arystarcha. Takiej samej roboty podjął się także nieco później i inny gramatyk, Didymos. Urywki z tego dzieła, tyczące się Iliady, wydał L. Friedländer, p. t. „Aristoniei péri seméion Iliâdos“, 1853 r., zaś urywki, tyczące się Odyssei, wydał O. Carnuth, p. t. „Peri seméion Odysséias“, 1870 r. Obok tego napisał A. komentarze do utworów Homera, Hezyoda i Pindara i kilka innych prac gramatycznych. Z dzieł jego ani jedno nie przechowało się do naszych czasów.

Arystonikos, tyran miasta Metymny na wyspie Lesbos, słynny z okrucieństwa. Wygnany przez lud, zbiegł na wyspę Chios, ale pojmany tam przez dowódcę floty macedońskiej i wydany przez Aleksandra W. mieszkańcom Metymny. został przez nich zamordowany.

Arystonikos, nieprawy syn Eumenesa II, króla Pergamu. Gdy brat jego, Attalus III, król Perga-mu, zapisał przed śmiercią (133 r. przed Chr.) swoje państwo narodowi rzymskiemu, A. usiłował po śmierci brata nie dopuścić rzymian do objęcia spad

ku. W r. 131 pobił A. wysłanego przeciw niemu Licyniusza Krassa, ale sam, zwyciężouy w następnym roku przez Akwiliusza i odprowadzony do Rzymu, zdobił tam tryumf zwycięzcy, poczem poniósł karę śmierci.

Arystonikos, sławny eytarzysta z Korfu i nauczyciel muzyki i a dworze Filipa i Aleksandra macedońskiego. Towarzyszył Aleksandrowi w wypra-

wie na persów. W jednej z potyczek ocalił mu życie kosztem własnego, sam bowiem padł na polu walki.

&. Pol.

Arystoteles (* 384 r. przed Chr. w Stagirze, w Macedonii—-f 322 w Chalcys, na wyspie Eubei), najznakomitszy uczony świata starożytnego, jeden z najgłębszych myślicieli Grecyi, ojciec logiki i systematycznej filozofii, pierwszorzędny badacz na polu nauk przyrodniczych, był synem Nikomachosa, znanego ze swych pism lekarskich nadwornego medyka króla macedońskiego, Amyntasa II, ojca Filipa. Przodkowie A-a wywodzili swTój ród od Asklepiosa (Eskulapa) i jako Asklepiadowie byli kapłanami boga zdrowia i leczyli chorych. Dzięki temu pochodzeniu, A. już bardzo młodo zapoznał się z anatomią i sztuką lekarską i nabrał zamiłowania do nauk przyrodniczych. Powstało też stąd podanie, nieusprawiedliwione jednak faktami, że siedmnasto-letni A., straciwszy majątek ojcowski, zajmował się praktyką lekarską i sprzedawał publicznie środki lecznicze. Przeciwnie, wiemy dziś dobrze, że młody A., po wczesnej śmierci rodziców, znalazł w przyjacielu ojca, Proksenosie, godnego opiekuna, który się zajął jego dalszem wykształceniem. W r. 367 młodzieniec udał się do Aten. Tutaj cieszyła się już oddawna powszechnym rozgłosem filozofia, której Platon nauczał w uroczem ustroniu akademii. Chęć zapoznania się ze znakomitym filozofem i korzystania z jego nauki była niewątpliwie głównym powodem przybyciaA-sa do stolicy ówczesnego życia umysłowego, nauki i sztuki. Platona atoli A. niezastał w A-tenach. Znajdował się on w Syrakuzach u młodszego Dyonizyusza I wrócił dopiero po u-pływie dwóch lat, 365 roku. Przez ten czas A. zajmował się pilnie naii-ukami i zaczął gromadzić bogaty księgozbiór, nazwany przez geografa Strabona pierwszą biblioteką, założoną przez osobę prywatną. Nadto biblioteka ta A-a, nabyta później przez Ptolemeusza, miała utworzyć pierwszy zawiązek znakomitego księgozbioru w Atenach. Według świadectwa Gilliusa, pisarza rzymskiego z drugiego wieku naszej ery, A. za same dzieła Speuzyppa, siostrzeńca Platona, zapłacił trzy talenty, t.j. przeszło 4,500 rs. Z tego księgozbioru A. korzystał tak obficie, że u przyjaciół zjednał sobie przydomek „czytelnika.“ Po powrocie Platona, A. wstąpił do grona jego uczniów i słuchał jego nauk przez lat siedmnaśeie, aż do śmierci wielkiego myśliciela w r. 347. O stosunku osobistym A-sa do jego mistrza, rozsiewane były przez niechętnych, jeszcze w starożytności, różne plotki, co do jego jakoby niewdzięczności, pozbawione jednak wszelkiej prawdy. Pomimo odstępstwa od

sj.

/Æ-.

jgjl

Fj

W/

Fig. 50. Popiersia Arystotelesa.

poglądów Platona i nawet stanowczej polemiki z tego powodu z nim, A. nigdy nie zapominał, ile zawdzięcza swemu wielkiemu przewodnikowi i niczem nie zakłócał osobistych z nim stosunków, bwiadezy o tein zarówno wiele miejsc w jego pismach, jak i ta okoliczność, że znajdował się w najbliższej zażyłości z Ksenokratesem, najmilszym uczniem Platona, z którym też po śmierci mistrza odwiedził przyjaciela swego Hermiasa, władcę Atarneusa i As-sosa w Myzyi, także byłego ucznia Platona. Ożenił się z siostrą, czy też siostrzenicą Hermiasa. A., po zamordowaniu Hermiasa przez Persów, zamieszkał w pobliskiej Mytylenie, na wyspie Lesbos, skąd znowu po krótkim pobycie, jak się zdaje, powrócił do Aten. Tutaj otrzymał w r. 342 od króla Filipa macedońskiego wezwanie, aby zajął stanowisko wychowawcy jego syna, czternastoletniego Aleksandra. Przyjąwszy to zaszczytne wezwanie, A. pozostawał przez ośm lat przy dworze macedońskim w Pella i starał się zapoznać swego wychowańca z grecką literaturą i filozofią, oraz zaszczepić w nim zdrowe zasady etyki i polityki. Serdeczny stosunek przywiązania i szacunku łączył od tego czasu Aleksandra z A-sem, o czem donosi obszernie Plu-tarch. Dzięki tej przyjaźni, A. wyjednał między in-nemi odbudowanie swego miasta rodzinnego, zburzonego przez Filipa, i obdarowanie onego kolisty tucyą, wypracowaną przez A-sa. Nadto Aleksander wspierał hojnie badania naukowe A-sa, dostarczając mu szczególnie bogatych materyałów z zakresu historyi naturalnej, mianowicie zoologii. Gdy Aleksander wybierał się w pochód do Azyi r. 335, A. powrócił do Aten i otworzył szkołę filozoficzną w t. zw. Liceum, t. j. w zabudowaniach, położonych wśród ogrodów, należących do świątyni Apollona Lykeiosa (światłodajnego). Pozwolono mu zbierać swych uczniów około siebie w miejscowości tego Liceum, przeznaczonej do przechadzek i zwanej z tego powodu „peripatosem.“ Ztąd pochodzi, że szkołę filozoficzną A-a nazwano „perypatetyczną“, lub też szkołą „perypatetyków.“ Metoda nauczania A-sa różniła się od metody jego poprzedników, Sokratesa i Platona, głównie tem, że nie nauczał tylko przy pomocy swej rozmowy z uczniami, lecz miewał także dłuższe wykłady, w których bez przerwy, w jednym ciągu rozwijał swoje poglądy, to jest nie trzymał się w nauczaniu tylko metody dyalogo-wej, lecz posiłkował się i metodą akroamatycz-ną. Nadto, jak się zdaje, opracowywał swe wykłady w dwóch różnych formach: ściśle naukowej i bardziej przystępnej, popularnej. W rannych godzinach miewał wykłady dla słuchaczy-specyalistów, pragnących głębiej wniknąć w ostateczne podstawy filozofii: z tymi słuchaczami, jak się zdaje, prowadził też żywe dyskusye naukowe podczas przechadzek, po wykładach; godziny zaś popołudniowe poświęcał przeważnie nauczaniu przedmiotów łatwiejszych, mających bezpośrednie zastosowanie w życiu, jak np. rozbiorowi różnych kwestyj z zakresu retoryki, etyki, polityki i t. p. Ztąd powstało błędne zdanie, dość rozpowszechnione w starożytności i wiekach średnich, o dwóch różnych naukach A-a: jednej eso-terycznej, wprowadzającej do tajników jego Ilio

Eacjklopedjra Powszechna ilaetr. T. V

19

zofii i drugiej egzoterycznej, przeznaczonej dla niewykształconego filozoficznie ogółu. W Liceum A. nauczał przez trzynaście lat i opracował w przeciągu tego czasu prawie wszystkie nauki współczesne, szczególniej zaś najważniejsze części filozofii. To też z tej doby pochodzi cały szereg najznakomitszych jego dzieł, zarówno filozoficznych, jak i z zakresu nauk specyalnych. Ze śmiercią Aleksandra W., potężnego protektora A-a, w r. 323, stanowisko filozofa w Atenach stało się bardzo nieprzyjemnem, a nawet groźnem. Chociaż się nigdy nie mieszał w sprawy polityki bieżącej i nadto z przyjaźni wszechwładnego króla macedońskiego korzystał wyłącznie dla dobra nauki, a gdy tylko mógł i dla dobra narodu greckiego, pomimo to, znalazło się grono ludzi zazdrosnych i niechętnych, którzy zarzucali A-owi, że zdradzał swych rodaków, że się mijał ze swemi obowiązkami obywatelskiemu Nie mogąc jednak z te-mi gołosłownemi zarzutami wystąpić ze skargą są- maganiom wyższych warstw społeczeństwa. Znać dową, wrogowie A-a postanowili wytoczyć mu pro- na nim było, że od dzieciństwa przebywał na ces o bezbożność, co wydawało się skuteczniejszem dworach królewskich i znajdował się w bliskich dla zgładzenia niewygodnego filozofa, na wzór postępowania demagogów ulicznych z Sokratesem. A. nie wyczekiwał przebiegu tego procesu, lecz, poru-czywszy kierownictwo szkoły w Liceum uczniowi swemu, Teofrastowi, opuścił Ateny, aby, jak się sam wyraził, nie dać ateńczykom możności do spełnienia nowego grzechu przeciw filozofii. Za miejsce pobytu obrał sobie m. Chalcys, na wyspie Eubei, które znajdowało się pod opieką Macedonii i gdzie posiadał własny dom. Na wezwanie areopagu ateńskiego, A. nie stawił się osobiście, ale nadesłał piśmiennie swą obronę; pomimo to, skazanym został na utratę obywatelstwa ateńskiego i na karę śmierci, w razie, gdyby do Aten powTrócił. W Chalcys, A., otoczony gronem wiernych uczniów, prowadził dalej swe wykłady, lecz tylko przez rok jeden, gdyż wskutek długoletniego cierpienia żołądka umarł w sześćdziesiątym trzecim roku życia, 322 r. Różniąc się w tern od niewdzięcznych ateńczyków, obywatele miasta rodzinnego A-a czcili go po śmierci jako herosa i ustanowili na jego pamiątkę coroczne uroczystości, nazwane Aristoteleia. Doszedł do nas testament A-sa, podany wraz z biografią w znanem dziele Diogene-sa z Laërty: „O życiu, poglądach i sentencyaeh znakomitych filozofów“. Testament ten świadczy zarówno o serdecznem przywiązaniu A-a do swej rodziny, jak i o głębokiej wdzięczności dla swego opiekuna młodości, Proxenosa, któremu każe stawiać pomniki i którego syna adoptował. Nadto widzimy z tej ostatniej woli, że A., prócz córki z pierwszego małżeństwa, pozostawił po sobie syna Nikomachosa z drugiej żony, Herpilli. W pałacu Spada alla Regola w Rzymie znajduje się posąg siedzącej figury z uszkodzonym napisem, z którego zachowały się litery Arist... (fig. 51). Jest to niewątpliwie portret A-a, a nie Arystydesa, jak dawniej sądzono, dzieło mistrza, współczesnego prawdopodobnie A-owi, znakomitego Praksytelesa, lub jednego z jego uczniów, gdyż odznacza się cechami, właści-wemi temu mistrzowi, a mianowicie realistyczną prawdą w odtworzeniu rysów oblicza i w ogóle wszelkich szczegółów. Posąg ten zgadza się w zu-

pełności z opisem powierzchowności A-a, powtórzonym za starszymi autorami przez Dyogenesa Laërtyj-skiego. A. był niskiego wzrostu i delikatnej budowy ciała; czoło miał wysokie, z pod którego jaśniały żywe, lecz niewielkie oczy, nos miał wąski, nieco zgarbiony, usta małe, ściśnięte, a na nich osiadał zwykle wyraz sarkastyczny. Nadto A. ubierał się zawsze starannie, przyjął zwyczaj macedoński golenia twarzy i wydawał się nieco maniero-wanym, szczególnie w mowie, z powodu, że szeple-nił, wymawiając literę r jak l. W ogóle w porównaniu z powierzchownością Sokratesa, Platona i innych poprzedników, którzy po większej części zaniedbywali pielęgnowanie ciała i strój, A. przedstawiał bardziej typ nadwornego uczonego, nie zadowolonego tylko ze swej wyższości umysłowej nad otoczeniem, lecz dbającego zarazem o to, aby i powierzchowność jego odpowiadała obyczajom i wy-

Jffl

Pi

119

§§ü^

Fig. 61. Posąg Arystotelesa, znajdujący rię w Rzym’» w pałacu Spada alla Regola.

osobistych stosunkach z najmożniejszymi tego świata. Wiadomości o życiu A-a czerpiemy głównie ze wspomnianego powyżej dzieła Dyogenesa z Laërty, który posiłkował się jeszcze niedoszłemi do nas życiorysami tego znakomitego filozofa, napisanemi przez autorów starożytnych. Wiadomości o tych życiorysach, jakoteż i ważniejsze biografie A-a z czasów późniejszych podaje J. G. Buhle, w pierwszym tomie swego niedokończonego wydania dzieł A-a z r. 1791. W naszym wieku, prócz takich historyków filozofii, jak Ritter i Zeller, opracowali obszerniejsze życiorysy A-a następujący autorowie: Ad. Stahr, „Aristotelia. T. L“; „Das Leben des A. von Stagira“, 1830 r.; Blakesley: „Life ot Aristotle“ 1839 r.; T. C. Engelbrecht: „Ueber die wichtigsten Lebensumstände des A.“ 1845 r., (rozpatruje głównie stosunek A-a do Aleksandra W.); Brandis: „Aristoteles, seine akademischen Zeitgenossen und nächster Nachfolger“ 2 t. 1853, 1857 r.; G. II. Lewes, w pierwszym rozdziale dzieła: „Aristotle, a chapter from the liistory of the science“ 1864 r.; A. E. Chaignet w dziele: „Essai sur ’a psycholo-

gied’A.“ 1883 r. Dzieła A-a: Dzieła A-a obejmują prawie całkowity obszar współczesnej mu wiedzy. Według przesadnych doniesień niektórych starożytnych pisarzy, dzieła A-a obejmowały do tysiąca ksiąg; Dyogenes z Laërty wylicza w swym katalogu już tylko 146 dzieł, składających się z 400 ksiąg. Co do swej treści doszłe do nas dzieła A-a, mogą być rozdzielone na dwie główne grupy: przyrodnicze i filozoficzne, przyczem atoli zaznaczyć należy, że wskutek ścisłej łączności filozofii z nauką, w ogóle w poglądach A-a podział ten nie daje się przeprowadzić bezwzględnie; w dziełach bowiem przyrodniczych traktowane są często różne kwestye filozoficzne i, odwrotnie, w filozoficznych napotykamy nieraz szczegółowe materyały naukowe, odnoszące się właściwie do przyrodoznawstwa. Główniejszemi dziełami przyrodniczemi A-a są: „Fizyka“, w 8-iu księgach, z których jednak 7-a, chociaż się opiera na notatkach A-a, zdaje się być późniejszego pochodzenia; „O niebie“, 4 ks.; „Meteorologia“ 4 ks.; „Historya naturalna zwierząt“, w 10-ciu ks., z których ostatnia nie autentyczna; „O częściach składowych zwierząt“, 4 ks. (jest to rodzaj chemii, histo-logii i anatomii ciała zwierzęcego); „O początku zwierząt“, 5 ks. (embryologia i biologia). Zbiór jedenastu rozpraw treści fizyologicznej, znany pod nazwą „Parva naturalia“, tylko w małej części ma A-a za autora. Toż samo należy powiedzieć o tak zwanych „Problematach“, które doszły do nas w ta-kiem pomieszaniu z późniejszemi dodatkami, że dziś już pierwotnego tekstu odnaleźć niepodobna. Przypisywane dawniej A-owi dzieła: „Mechanika“ (z którego Witruwiusz w dziele o architekturze wiele skorzystał: „O kosmosie“, „O roślinach“, „O barwach“, „O dźwiękach“ ,„0 wiatrach“, „Fizyognomi-ka“ i niektóre inne, nie są autentyczne. Do dzieł przyrodniczych zaliczyć można po części: 3 księgi „O duszy“, chociaż w swej części zasadniczej traktat ten ma charakter przeważnie filozoficzny. Dziełami ściśle filozoficznemi A-a są: „Organon“, nazwa późniejszych czasów, nadana zbiorowi następujących pięciu samodzielnych prac nad różnemi przedmiotami z zakresu logiki: 1) „O kategoryach“, czyli zasadniczych pojęciach, dotyczących istnienia bytu; rozprawa ta doszła do nas w redakcyi bardzo zepsutej; 2) „O zdaniu“ {Perl liermeneios), (de interpre-tatione) rozbiór zdania gramatycznego w związku z sądem logicznym; według przypuszczenia niektórych uczonych (np. Zellera) jest to wykład nauki A-a przez jednego z perypatetyków trzeciego wieku przed Chr. 3) „Analityka“, pierwsza i druga, każda w dwóch księgach. Pierwsza część Analityki traktuje o wnioskach, druga o dowodach, defmieyach, klasyfikacyi i o poznaniu zasad. Analityka jest najważniejszą częścią „Organonu“, gdyż zawiera w sobie zasadniczą treść logiki A-a. 4) „Topika“, w 8 ks., o dowodach prawdopodobieństwa z ogólnych punktów widzenia (łópoi). 5) „O błędach wnioskowania Sofistów“, czyli charakterystyka i rozwiązanie sofizmatów. Rozprawa ta zaliczaną bywa przez niektórych do Topiki, jako jej ks. 9-ta. Dalej należy tu „Metafizyka“ w 14-tu księgach. Nazwa tego dzieła również nie pochodzi od A-a, lecz od jednego z późniejszych perypatetyków (zapewne Andronikosa z Rodosu, w I w. przed Chr.), który wszystkie prace, odnoszące się do tak zwanej przez A-a pierwszej filozofii (zob. niżej), połączył w jedną całość i umieścił w zbiorze dzieł wielkiego filozofa po fizyce, stąd nazwa tego dzieła: tà viétà tà fysïkà t. j. prace, następujące po [fizyce. Dzisiejsza re-dakcya Metafizyki A-a przedstawia się dość zawi-kłanie. Jednolitą całość stanowią tylko księgi: I, 111, IV i VI do IX-tej. Księgi II i XI uchodzą za nieautentyczne. Księgi V, X i XII zawierają samodzielne rozprawy z niedokończonego dzieła „o pierwszej filozofii“. Księgi XIII i XIV powtarzają w zmienionej i rozwiniętej formie przeważnie historyczno-krytyczną treść księgi pierwszej. Etyka. Dzieło to doszło do nas w trzech różnych redakcyach, znanych pod nazwami Etyki Nikomachosa w 10 księgach, Etyki Eudemosa w 7 ks. i Etyki Wielkiej w 2 ks. Najnowsze badania, szczególniej Leonarda Spengela (z lat .1841 i 1-863), wykazują, że autentycznem dziełem A-a jest Etyka, nosząca imię syna jego Nikomachosa, któremu poświęconą została, podczas gdy druga z powyższych redakcyj jest samodzielną przeróbką dzieła A-a przez ucznia jego Eudemosa. Wielka etyka zaś jest późniejszym zbiorem wyciągów z poprzednich dwóch dzieł. Przy-tem atoli zauważyć należy, że księgi V, VI i VII nikomachejskiej Etyki są prawdopodobnie w znacznej części późniejszemi dodatkami, zaczerpniętemi z dzieła Eudemosa. Po Etyce wypada wymienić Politykę A-a, w 8 ks. W niej ciągłość wykładu, według zdania najznakomitszych badaczów, wymaga, aby księgi VII i VIII doszłej do nas redakcyi wstawione zostały między III i IV księgę. Nadto niektórzy uczeni są zdania, że księgę VI-tą należy postawić przed V-tą. Wreszcie zaznaczyć należy, że, zapewne z powodu przedwczesnej śmierci filozofa, dzieło to nie zostało skończonem w zupełności według pierwotnie zamierzonego zarysu. W ścisłym związku z Polityką pozostaje praca A-a, mająca za przedmiot opis 158-u helleńskich i innych „Państw“ (politeiai), która jednak doszła do nas tylko w niewielu fragmentach. Był to, jak się zdaje, zbiór ma-teryałów przygotowawczych i notatek do studyów nad polityką, dowodzący w każdym razie nadzwyczajnej sumienności i skrzętności A-a w gromadzeniu danych do swych badań naukowych. W roku 1890 znaleziono w Bibliotece Muzeum Brytańskie-go w Londynie rękopis, pochodzący prawdopodobnie z I wieku naszej ery, a obejmujący opis ustroju państwowego Aten. Jest to niewątpliwie fragment z owej pracy Arystotelesa, która miała za przedmiot rozbiór różnorodnych form państwowych. Rękopis ten wydał w r. 1891 F. G. Kenyon w Londynie p. t. „Aristotle on the Constitution of Athens“. Treść tej nowo odszukanej pracy znakomitego myśliciela ma przeważnie doniosłość historyczną i uzupełnia pod niejednym względem dotychczasowe poglądy na instytucye społeczne i życie polityczne Aten. Ekonomika uzupełnia Politykę, ale z dwóch jej ksiąg, druga uznaną jest powszechnie za nieautentyczną, a pierwsza budzi poważne wątpliwości, chociaż napisaną jest zupełnie w duchu A-a; nie-

we-

którzy uczeni mają ją za dzieło wzmiankowanego powyżej Eudemosa, inni za pracę Teofrasta, bezpośredniego następcy A-a w Liceum. Retoryka w 3 ks., z których trzecia, jak się zdaje, nie ma A-a za autora. Poetyka w 2 ks., druga jednak do nas nie doszła. Nie autentycznemi są takie pisma filozoficzne, przypisywane dawniej A-owi, jak: „Kse-nofanes“, „Zenon“ i „Gorgias“, „O początku świata“, „Retoryka“, poświęcona Aleksandrowi Macedońskiemu i inne. Większość powyższych systematycznych dzieł A. napisał w ostatnim okresie swej naukowej działalności, t. j. po powrocie do Aten z Macedonii. Nie ulega jednak wątpliwości, że i przedtem był czynnym, jako autor różnorodnych pism, nawet jeszcze za życia Platona. Tak np. początkowo pisał dyalogi na wzór platonowych, z których atoli posiadamy tylko fragmenta. Dyogenes z Laërty wylicza 27 takich dyalogów. Do najgłośniejszych należeli: Eu dem os, traktujący o nieśmiertelności duszy w duchu plafonowego Fe-dona; Sofista, O'bogactwie, O poetach, O sprawiedliwości, O filozofii i inne. Ostatni dyalog zawiera w sobie już pierwsze zawiązki krytyki ideologii Platona. Pisma O ideach, O dobrem z tegoż okresu, są sprawozdaniami z wykładów Platona.—A. był też poetą. Dyogenes z Laërty zachował jego Hymn do cnoty, poświęcony pamięci Hermiasa, jako męczennika cnoty. Hymn ten zasługuje na szczególną uwagę dlatego, że podał wrogom filozofa pozór do wytoczenia mu wzmiankowanego powyżej procesu o bezbożność, gdyż według skargi sądowej hymn ten oddaje cześć boską człowiekowi. Istnieje także zbiór utworów poetycznych, szczególnie dystychów p. t. péplos, przypisywany A-owi. Większość tych utworów nie może jednak mieć A-a za autora; tylko mała cząstka mogłaby być autentyczną. Niektórzy uczeni są zdania, że są to tylko ekscerpta z różnych poetów, zebrane co najwięcej przez A-a. Doszłe do nas Listy A-a są z małemi wyjątkami podrobione i późniejszego pochodzenia. Historya dzieł A-a tłómaezy zepsutą i powikłaną redakcyę, w jakiej do nas doszły. Strabon i Plutarch opowiadają, że rękopisy A-a po śmierci jego przeszły na własność Teofrasta, który je znowu przekazał swemu uczniowi Ne-leusowi, pochodzącemu ze Scepsis w Myzyi. Po ostatnim przeszły one drogą spadku do jego krewnych w Scepsis, którzy z obawy, aby im nie zostały zabrane przez sąsiednich władców Pergamonu, gromadzących księgozbiory, schowali je do piwnic, gdzie w wilgoci, toczone przez robactwo, przeleżały 130 lat. Wreszcie około 100 roku przed Ch. dowiedział się o ich istnieniu bogaty biblioman, Apelli-kon z Teos w Lidyi, nabył je i przewiózł do Aten. Sulla, zdobywszy Ateny, zabrał, jako zdobycz wojenną, dzieła A-a do Rzymu. Tutaj po śmierci Sulli dostały się w ręce gramatyka Tyranniona, który je zakomunikował Cyceronowi i innym znakomitym rzymianom. Dowiedział się o niej perypatetyk Andro-nikos z Rodos, który wówczas nauczał filozofii w Rzymie. Uzyskawszy zezwolenie Tyranniona, Andro-nikos sporządził katałog dzieł A-a, podzielił każde z nich na księgi, uporządkował według pewnych

zasad przewodnich i około 70 roku przed Ch. uskutecznił nowe wydanie. Dopiero od tego czasu, dług zdania Strabona i Plutarcha, dzieła A-a stały się powszechnie dostępnemi. Bezwzględna wiarogod-ność powyższego opowiadania budziła pewne wątpliwości w uczonych już na początku zeszłego wieku, a w nowszych czasach Brandis, Stahr, Zeller i inni wykazali dowodnie, że pisarze starożytni trzeciego i drugiego wieku przed Ch. znali główne dzieła A-a, że zatem i przed wydaniem Androniko-sa dzieła A-a były rozpowszechnione. Nie podlega jednak wątpliwości, że dzięki temu nowemu wydaniu, jak również i licznym komentarzom, dodanym przez Andronikosa do dzieł A-a, ożywiło się znacznie zajęcie ówczesnego świata naukowego filozofią znakomitego Stagiryty. Nadto wpływ, jaki wywarła filozofia A-a na rozwój umysłowy średnich wieków, łączy się w każdym razie z pracami Andronikosa. Podobnież i doszłe do nas redakcye dzieł A-a wyszły po większej części z pod jego ręki. Pierwszą redakcyę tekstu greckiego dzieł A-a ogłosił w druku Aldus Manutius w Wenecyi, 1495 do 1498, w 5 tomach in folio (ed. Aldina). Drugie wydanie tej re-dakcyi wydrukowano także w Wenecyi 1551 roku. Pod nadzorem znanego humanisty, Erazma z Rotterdamu, ogłoszono nową staranną redakcyę w Bazylei 1531 r., która później, w trzeciem wydaniu w r. 1550, uzupełnioną została przez Isengrina i pod nazwą „Ed. Basileensis texta sive Isengriniana“ dotąd jest poszukiwaną. Po tych najstarszych wydaniach dzieł A-a zasługują jeszcze na uwagę: wyd. frankfurckie Fr. Sylburga z r. 1584 do 1587; liońskie Izaka Casaubanusa, wraz z przekładem łacińskim, z r. 1590, paryskie G. du Vala, również z przekładem łacińskim, z r. 1619. Dwie ostatnie redakcye wydane zostały jeszcze kilkakrotnie w pierwszej połowie XVII w., po roku zaś 1654, w którym ogłoszono ostatnie wydanie redakcyi paryskiej, zaprzestano na długi czas publikowania nowych edy-cyj kompletu dzieł A-a. Kontentowano się nowym przekładem łacińskim tych dzieł, wydanym w Rzymie 1668, oraz edycyami i przekładami pojedynczych dzieł A-a. Dopiero pod koniec XVIII wieku rozpoczął nowe wydanie oryginalnego tekstu dzieł A-a znany historyk filozofii, Buble. Wydanie to jednak, drukowane w Zweibrücken, w latach 1791 do 1880 (ed. Bipontina) nie zostało doprowadzone do końca; obejmuje ono pięć tomów, które, prócz cennych rozpraw wstępnych o dziełach i filozofii A-a, zawieraj ą w sobie tylko Organon, Retorykę i P o-etykę. W bieżącym wieku ogłoszono kilka wydań, z których najpełniejszem i zarazem najgruntowniej-szem jest wyd. Akademii nauk w Berlinie, sporządzone pod kierunkiem Im. Bekkera i Ch. A. Bran-disa. Obejmuje ono pięć tomów; dwa pierwsze z r. 1831 zawierają w sobie tekst grecki, opracowany przez Bekkera, z podaniem ważniejszych waryantów według doszłych do nas rękopisów; tom trzeci, także z r. 1831, podaje przekład łaciński; tom czwarty z r. 1836 obejmuje liczne wyciągi z najstarszych komentatorów A-a w opracowaniu Brandisa; wreszcie piąty tom dodatkowy z r. 1870 zawiera ważniejsze fragmenta w opracowaniu Wal. Rosego, który nadto w r. 1886 uskutecznił osobne uzupełnione wydanie tych fragmentów. Ponieważ dwa pierwsze tomy tego wyd. mają jednę ciągłą paginacyę, (str. 1 do 1462), więc przyjęto w cytatach z tego wyd. podawać jedynie liczbę stronicy, która już sama przez się zaznacza, w jakiem dziele A-a cytata się znajduje. Na tern wydaniu opiera się w znacznej części edy-cya paryska Finnin Didota, z r. 1848 do 1874, w pięciu tomach, wraz z fragmentami i z przekładem łacińskim.—Tauchnitz sporządził w Lipsku stereotypowe wydanie w jednym tomie, 1843 r. Pomijamy tutaj liczne wydania pojedynczych dzieł A-a. Najlepsze z nich przytacza Ueberweg w swej histo-ryi filozofii, 7-me wyd. Heinzego, 1886 r. Tam też znaleźć można szczegółową bibliografię, dotyczącą najnowszych badań nad dziełami A-a. Co do przekładów dzieł A-a, łączących się ściśle z wpływem jego filozofii na rozwój umysłowy, przedewszystkiem zaznaczyć należy, że w VI wieku znany Boecyusz przełożył Organon oraz wstęp (Izagogę) Porfiryusza do traktatu o kategoryach na język łaciński i przez to stał się jednym z nader ważnych pośredników pomiędzy A-em i uczonymi scholastykami, niezna-jącymi języka greckiego. Wskutek wydalenia filozofii z granic państwa byzantyjskiego przez cesarza Justyniana w r. 529, Symplicyusz i inni ówcześni nauczyciele filozofii w Atenach przenieśli się do Persyi i zabrali z sobą dzieła A-a. Dzięki ich zachęcie, powstały jeszcze w tymże VI wieku przekłady dzieł A-a na język syryjski, a później, w IX wieku, uczeni arabscy uskuteczniali przekłady z języka syryjskiego na arabski, co dało początek rozkwitowi filozofii A-a wśród Arabów. Na zachodzie scholastycy aż do połowy XII wieku znali A-a tylko za przytoczonych powyżej pism Porfiryusza i Boe-cyusza. Dopiero przekład dzieł A-a z języka arabskiego na łaciński, uskuteczniony w r. 1150 z polecenia arcybiskupa Rajmunda z Toledo, zaznajomił scholastyków z treścią metafizycznych prac A-a. Takiż przekład z arabskiego na łacinę prawie wszystkich dzieł A-a uskuteczniono na początku XIII wieku w Sycylii, z polecenia cesarza Fryderyka II. Pierwszy zaś przekład łaciński, wprost z greckiego oryginału, główniejszych dzieł opracował dopiero w drugiej połowie XIII wieku arcybiskup Koryntu, holender, Wilhelm Moerbeke (f 1281) wskutek inicyatywy św. Tomasza z Akwinu.—Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego posiada rękopis z XIII w., zawierający niektóre traktaty logiczne A-a, oraz kilka rękopisów z XIV w. z łacińskim przekładem prawie całego A-a. (Zob. katalog rękopisów tej biblioteki Wł. Wisłockiego, 1877—1881, Nr. 2177, 703, 704 i inne). Pierwsze kompletne wydanie łacińskie dzieł A-a w druku sporządzonem zostało przez kardynała Bessariona w Wenecyi, 1489 r. O późniejszych tłómaczeniach łacińskich, wydanych wraz z tekstem greckim, wspomnieliśmy już powyżej. W bieżącym wieku dokonano też licznych przekładów dzieł A-a na języki nowożytne. Przekład angielski wydał Taylor 1812 r. i nast. Przekład francuski wszystkich dzieł filozoficznych A-a oraz fizyki, meteorologii, o niebie i innych ogłosił Barthélemy Saint-Hilairę, wiatach 1837 do 1879,z do-

daniem pouczających wstępów i komentarzy. Wśród niemieckich przekładów zasługują na uwagę: naprzód wydany przez Metzlera w Stutgardzie r. 183*") do 1857, obejmujący wszystkie dzieła A-a, dalej przekłady główniejszych dzieł filozoficznych z objaśnieniami w „Bibliotece filozoficznej“. Kirchmanna, 1868 i nast. Co do przekładów A-a na nasz język, to po starannem przejrzeniu bibliografii Estreichera z XVI do XIX wieku okazuje się, że posiadamy jedynie następujące: naprzód przekład wspomnianych powyżej Problematów, dokonany przez Andrzeja Gla-bera z Kobylina i wydany w Krakowie 1435 r. p. t. „Problemata czyli Gadki z pisma Arystotelesa“, oraz przekłady albo raczej przeróbki Sebastyana Petrycego, piękną polszczyzną napisane, Ekonomiki, Polityki i pięciu pierwszych ksiąg Etyki, wydane również wr Krakowie, kolejno, w latach 1601, 1605 i 1618. Oto wszystko. Czy wydawana u nas obecnie „Biblioteka filozoficzna“ obejmie przekład choćby jednej z pierwszorzędnych prac A-a, wątpić należy, wobec, niestety, prawie zupełnego braku u nas czytelników tego rodzaju nader cennych dzieł. Filozofia A-a, Przechodząc do przedstawienia w ogólnych zarysach filozofii A-a, zaznaczamy z góry, że bierzemy pod uwagę tylko logikę, metafizykę, etykę i estetykę; pogląd zaś na filozofię przyrody A-a i ocena jego doniosłości dla przyrodoznawstwa jest przedmiotem osobnego artykułu, napisanego przez specjalistę w tym zakresie wiedzy. Filozofię utożsamia A. jeszcze w zupełności z nauką, t. j. filozofia nie jest w jego oczach tylko jedną z nauk, lecz nauką wogóle; do jej zakresu, według jego zdania, należą nietylko nauki, które dziś filozofi.cz-nemi nazywamy, lecz i wszystkie inne ówczesne nauki, a mianowicie matematyka i fizyka, W tym ogólnym obszarze wiedzy naukowej rozróżnia on trzy główne grupy czyli szeregi wiadomości: jedne mają charakter teoretyczny i dążą do poznania prawdy dla samej prawdy; drugie mają na oku dobrobyt człowieka i nazywają się praktycznemi; trzecie wreszcie dotyczą zręczności człowieka w przerabianiu danych materyałów i w ich ukształtowaniu; A. nazywa je poety okiem i (od poein = robić, przekształcać, tworzyć), mybyśmy je, stosownie do nowszej terminologii, nazwali techniczne mi, przy-czem jednak zauważyć należy, że obejmują one według A-a. zarazem wiadomości z zakresu sztuk pięknych. Bo nauk teoretycznych zalicza A.: analitykę czyli późniejszą logikę, jako ogólne narzędzie (organort) wszelkiej wiedzy, pierwszą filozofię, czyli późniejszą metafizykę z teologią, jako naukę o pierwszych zasadach bytu, następnie matematykę i fizykę. Naukami praktycznem i są: etyka, polityka, ekonomika, retoryka i teorya sztuki wojennej. Wiedzy poetyckiej A. nie rozdzielił na pojedyncze nauki; odpowiada ona jednak w swych ogólnych zasadach dzisiejszej estetyce, stosownie do takiej klasyfikacyi nauk, podanej przez samego A-a, przedstawienie jego filozofii obejmować winno najprzód jego logikę, jako wstęp do nauki wogóle,następnie metafizykę, zawierającą w sobie zasady jego poglądu na świat i Boga, dalej etykę, jako zjednoczenie filozofii praktycznej, i wreszcie

usuwa

estetykę, czyli jego teoryę twórczości i sztuk pięknych.— Logika A-a. A. pierwszy rozpoczął ściśle naukowe badania nad procesami myśli ludzkiej, jako środkami poznania prawdy; on pierwszy rozebrał dokładnie główne formy myślenia, wykazał ich skład wewnętrzny i określił warunki ich prawidłowego rozwoju. Ten rozbiór myśli opierał on na jej bezpośrednim przejawie w mowie, wskutek czego łączył jeszcze jak najściślej logikę z gramatyką. Pomimo to, logika jego nie ma charakteru wyłącznie formalnego, jak sądzili scholastycy, a za nimi powtarzają zwolennicy tego kierunku w logice. Logika A-a, stosownie do gruntowych w tym przedmiocie badań Rittera, Trendelenburga, Zellera i innych, jest przeciwnie pełną teoryą poznania, mającą na oku rozbiór nietylko formalnej prawidłowości myślenia, lecz stosunku form myślenia do rzeczywistego bytu i ich doniosłości dla istotnego poznania rzeczy, na co zwolennicy tak zwanej formalnej logiki uwagi już nie zwracają. Z tego stanowiska logika, czyli teorya poznania A-a, daje się sprowadzić do następujących zasad. — Prawda jest to zgodność naszej myśli, o pewnym przedmiocie z samym tym przedmiotem.--Pojęcie rzeczy i jej d e fi n i c y a ma za zadanie określić istotę przedmiotów, objętych tą formą myśli, np. pojęcie człowieka, konia. Wypowiadając jaki sąd o rzeczach, określamy stosunek pojęć między sobą, np. człowiek jest śmiertelny; stąd wyprowadza A. znany w logice skład sądu. Sądy nasze są prawdziwe w dwóch wypadkach: raz, gdy łączność pojęć w sądach odpowiada łączności przedmiotów ze sobą, a następnie, gdy rozdział pojęć w sądach odpowiada rozdziałowi samych rzeczy (sądy twierdzące i przeczące prawdziwe). Fałsz zaś, nieprawda, wkradają się w nasze sądy wtedy, gdy łączymy w sądach to, co jest rodzielonem w rzeczywistości, lub rozdzielamy to, co jest w niej połączonem.—Wniosek polega na wyprowadzeniu nowego sądu z innych poprzednio danych. Działanie to myśli uskutecznia się w dwojaki sposób: albo wyprowadzamy sąd szczegółowy z o-gólnych danych, albo sąd ogólny ze szczegółowych danych; pierwszy wniosek A. nazywa syllogizmem czyli wnioskiem dedukcyjnym; drugi jest i n d u k c y j-ny m. Szczegółowemu rozbiorowipoddaje A. tylko syl-logizm i to głównie tę formę jego, którą późniejsza logika zna pod nazwą kategorycznego czyli stanowczego, pomija zaś jeszcze syllogizm hipotetyczny, czyli warunkowy, i dysjunktywny, czyli rozdzielny. Wszechstronny rozbiór syllogizmu kategorycznego, dokonany przez A-a i będący dotychczas podstawą formalnej syllogistyki, pozostaje w związku z ogólnym poglądem jego na znaczenie dedukcyi w poznaniu rzeczy. Według tego poglądu, metoda ściśle naukowa powinna być dedukcyjną, t. j. ona powinna wyprowadzać zdania szczegółowe z zasad ogólnych. Rozum ludzki, według A-a, zawiera w sobie pewne prawdy ogólne,konieczne, odpowiadające istocie rzeczy, jak np. prawo logiczne, że sprzeczność w myślach możność poznania prawdy, albo prawo wyłączonego trzeciego, według którego między twierdzeniem i przeczeniem, odnośnie do jednej i tej samej rzeczy, niema zdania pośredniego i t. p. Podobnież rozum wytwarza pewne najogólniejsze pojęcia czyli

kategorye myśli, pod które podciągnąć można wszelkie szczegółowo dane naszej wiedzy. Takich zasadniczych kategoryj A. wylicza 10: istota (czyli substan-cya), ilość, jakość, stosunek gdzie (przestrzeń), kiedy (czas), położenie, posiadanie, działanie i stan bierny. Tylko zdania szczegółowe, wyprowadzone z takich zasad i pojęć ogólnych, mają według A-a charakter ściśle naukowy, gdyż tylko taki wywód szczegółów z zasad ogólnych objaśnia w sposób należyty pierwsze na podstawie ostatnich i doprowadza do niewątpliwych wyników. Tymczasem indukcya, według A-a, zdolną jest doprowadzić do bezwzględnie pewnych wyników tylko wtedy, gdy znane nam są wszystkie szczegóły danego rodzaju. W innych zaś wypadkach, gdy nie znamy wszystkich, lecz tylko pewną część szczegółów danego rodzaju, indukcya, według A-a, doprowadza tylko do prawdopodobieństwa, nie zaś do prawdy niewątpliwej. Pomimo to, A. dalekim jest od przyznania dedukcyi wyłącznego znaczenia w sprawie poznania rzeczy. Owe wywody dedukcyjne zdań szczegółowych, charakteryzujące np. ścisłość rozumowań matematycznych, przestawiają się A-wi tylko jako najwyższy ideał nauki, jako ostateczny cel jej rozwoju. Ale z drugiej strony A. pojmuje dobrze znaczenie zmysłów i doświadczenia w poznaniu prawdy. Pod tym względem zaznacza on jak najwyraźniej, że faktyczny postęp wiedzy ludzkiej przedstawia pochód odwrotny w porównaniu z ide-alnemi wymaganiami nauki, t. j. faktycznie poznanie nasze rozpoczyna się obserwacyą zmysłową, poznaniem szczegółowych przedmiotów, działających na zmysły. Tylko przez uogólnienie szczegółowych danych umysł ludzki dochodzi do świadomości swych własnych prawd zasadniczych, i dopiero następnie dąży do należytego zrozumienia szczegółów, ze stanowiska tych prawd ogólnych. Ztąd to A., pomimo przyznania w teoryi pierwszeństwa dedukcyi, trzymał się w praktyce naukowej głównie indukcyi i miał na oku prze-dewszystkiem nagromadzenie szczegółowego mate-ryału wiedzy przyrodniczej i historycznej, jako punktu wyjścia dla wszelkich dalszych badań filozoficznych. Świadczy o tern szczegółowy rozwój jego poglądu na świat i człowieka. Wśród licznych dzieł, traktujących o logice A-a, zasługują na szczególną uwagę: K. Prantl: „Geschichte der Logik im Abendlande“, t. I, 1855. Ad. Trendelenburg: „Elementa logices Aristoteleae“, 1836, wyd. 8-me 1878, do tego „Erläuterungen“, 1842, 3-ie wyd. 1876. R. Eu-cken: „Die Methode der aristotelischen Forschung“,

1872. R. Biese: „Die Erkenntnisslehre des A. u. Kants“, 1877.—Metafizyka A-a. Pierwsza filozofia A-a, czyli później tak zwana metafizyka, ma za przedmiot zbadanie istoty, czyli pierwotnych zasad wszechbytu. Rozpada się ona właściwie dla A-a na dwie główne części: na naukę o istocie bytu wogó-le, czyli on to logię (o??=rbyt) i na naukę o Bogu, jako przyczynie wszelkich objawów bytu, czyli teologię. W swych poszukiwaniach ontologicznych, A. rozpatruje byt z trzech zasadniczych punktów widzenia, a mianowicie: najprzód z punktu widzenia szczegółowych i ogólnych czynników, objawiających się w bycie, dalej ze stanowiska formy i materyi bytu i wreszcie z punktu widzenia ruchu, któremu

rze-

swemu

byt podlega, i celowości jego. Kwestya, co jest istotą bytu: czy czynniki ogólne, spostrzegane w wielości szczegółów, czy też same te szczegóły; czy byt, jako ogólna, jednolita istota, czy też pojedyncze zjawiska bytu—stanowi dotąd kamień węgielny wszelkiego poglądu na świat. Nawet nowoczesny pozytywizm, wyrzekający się w teoryi wszelkiej metafizyki, zmuszony jest dotknąć tej kwestyi i rozstrzyga ją, jak wiadomo, bezpośrednio, bez wszelkiej krytyki, a zatem czysto dogmatycznie, na korzyść szczegółów czyli pojedyńczych zjawisk. Tylko zjawiska stanowią, według pozytywizmu, byt realny, wszelki zaś ogół jest wytworem myśli, abstrakcyi, istnieje nie w rzeczywistości, lecz tylko w umyśle ludzkim. A. pierwszy kwestyę tę traktuje głębiej, wszechstronniej, na podstawie zarówno danych empirycznych, jak i danych historyi filozofii. Krytyka ideologii Platona doprowadza go do przekonania, że czynniki ogólne, przedstawiające się w nauce Platona w formie pozaświatowej, nie mogą stanowić wyłącznej istoty bytu, jak uczy Platon, bo w takim razie istota bytu istniałaby po za jego szczegółowe-mi zjawiskami, a te musiałyby być uznane za prostą ułudę, za niebyt, gdyż, nie posiadając w sobie istoty bytu, nie mogą wogóle istnieć. Konsekweneya doprowadza też w samej rzeczy Platona do takiego poglądu na zjawiskowość bytu. A. natomiast uczy, że ogół nie ma samodzielnego istnienia po za szczegółami, że istotę bytu stanowią szczegóły, pojedyncze zjawiska w bezpośrednim związku z działające-ini w nich czynnikami ogólnemi, nadającemi szczegółowym zjawiskom jednakowe własności i wspólność wewnętrzną. Istotą bytu nie jest zatem, według A-a, ani ogół w oderwaniu od szczegółów, ani szczegóły, pozbawione ogólnych czynników; istotą bytu jest szczegółowe zjawisko, ożywione i przeniknięte ogółem, pewnym jednolitym czynnikiem bytu, wchodzącym w skład każdego pojedynczego zjawiska, jako treść wspólna wszystkim szczegółom. I w samej rzeczy, jeżeli i dzisiejszy przyrodnik mówi o pewnych ogólnych prawach zjawisk, to albo należy owym prawom przyznać znaczenie wyłącznie podmiotowe i widzieć w nich wytwór umysłowy, nie odpowiadający przedmiotowym czynnikom bytu, albo też należy uznać, że istota bytu przedmiotowego nie wyczerpuje swej treści szczegółowem zjawiskiem, jako odrębnem i odosobionem od innych, lecz obejmuje zarazem i pewne czynniki ogólne, działające w zjawiskach szczegółowych i nadające im wszystkim tyle własności wspólnych, że z nich wyprowadzić możemy owe tak zwane prawa zjawisk. Taki też był w gruncie rzeczy pogląd A-a. Z tego syntetycznego zjawiska rozjaśnia się też A-owi zawikła-na u jego poprzedników kwestya co do czynników formy i materyi bytu. Słowo forma, kształt, (eidos, morfę) oznacza w terminologii A-a ten czynnik bytu, który nadaje każdemu szczegółowemu zjawisku, każdemu jestestwu, charakter indywidualny, jemu właściwy; jest to tedy czynnik kształtujący, organizacyjny i indywidualizujący bytu. Ponieważ zaś dalej rzeczywistość skończona każdego szczegółowego bytu, w różnicy od procesu, wytwarzającego i kształtującego pojedyńcze zjawiska i jestestwa,

przedstawia się nam w mnogości gotowych, już ukształtowanych form bytu, przeto formy te A. utożsamia z rzeczywistością i określa je jako byt w stanie aktualnym, dokonanym (energeia on). Dana czywistość bytu jest tedy zbiorem gotowych, ukształtowanych form bytu. Ten czynnik kształtujący bytu, ta jego czynna i energiczna forma, ta siła organizacyjna, nie może jednak istnieć sama przez się, jako jedyny i wyłączny czynnik bytu. Niezbędnym jest substrat czyli inateryał, podlegający ukształtowaniu i przekształcaniu, stanowiący zatem przedmiot, objekt, względem którego objawia się działalność organizacyjna formy. Tym substratem bytu, z którego się wytwarzają jego aktualne formy, jest dla A-a materya. Stanowi ona czynnik bierny bytu w różnicy od czynnika energicznego formy. A że nadto substrat bytu sam przez się, t. j. substrat nieukształtowany, pozbawionym jest wszelkich szczegółowych własności, wszelkiego jakościowego określenia, wynikającego dopiero wskutek działania formy na materyę, przeto pierwotna materya, w duchu A-a, mst bytem w stanie zupełnie nieokreślonym, nie będącym właściwie jeszcze bytem rzeczywistym, aktualnym, lecz zawierającym w sobie tylko możliwość aktualnego bytu, przy współdziałaniu formy; jest to tedy byt tylko w stanie możliwości, potencyi (dynamei on). Przytem zauważyć należy, że sam A. dobrze pojmuje, iż te abstrakcyjne określenia formy i materyi są tylko wytworami myśli, ma-jącemi na celu pojęciowe objaśnienie istoty bytu, gdyż w samym bycie niema nigdzie i nigdy formy bez materyi, ani materyi bez formy. Materya przedstawia ów czynnik ogólny bytu, o którym była mowa powyżej; forma zaś jest czynnikiem szczegółowym, jednostkowym. Ale jak ogół nie istnieje sam przez się, po za szczegółami, lecz tylko w szczegółach, w bezpośredniej spójności z niemi, tak też materya nie ma bytu odrębnego od formy, lecz istnieje w mnogości szczegółowych form, w ścisłym związku z owym czynnikiem kształtującym bytu. Na tej podstawie A. wygłasza zdanie, zaznaczające znowu jak najwyraźniej jego syntetyczne stanowisko w metafizyce, że istota bytu jest spójnią {synolon) sub-stratu bytu, czyli materyi, i czynnika kształtującego, czyli formy. Wszelkie istotne różnice, jakie w bycie napotykamy, nie polegają na przeciwstawieniu formy i materyi, lecz tylko na różnym stopniu icli obopólnego zespolenia. Oto punkt, w którym zaznaczyć należy przejście od metafizyki do fizyki A-a, t. j. od jego poglądu na zasadnicze czynniki bytu wogóle do poglądu na różnorodne szczegółowe objawy i jestestwa przyrody. Przyczyna, objaśniająca tę różnorodność, tkwi dla A-a w różnym stopniu połączenia materyi, jako substratu, z formą, jako siłą, kształtującą materyę. Do ostatecznego atoli określenia istoty bytu doprowadza A-a jej rozpatrzenie z punktu widzenia ruchu i celowości. Ponieważ w niektórych miejscach dzieł A-a napotykamy wyliczenie tych dwóch pojęć metafizycznych wspólnie z poprzedniemi, przeto dotąd w wielu historyach filozofii powtarzają, że A. przyjmował cztery zasadnicze czynniki bytu: materyę, formę, ruch i cel. Bliższe jednak rozpatrzenie rzeczy wykazało, że te ostatnie pojęcia wprowadzane są przez A-a tylko dla bliższego określenia dwóch zasadniczych pojęć całej jego ontologii, t. j. pojęć materyi i formy. I tak: ruch jest dla A-a tylko wynikiem, skutkiem wzajemnego do siebie stosunku formy i materyi. Działanie formy na materyę objawia się jako ciągłe przekształcanie materyi, t. j. jako ciągła zmiana form materyi. Otóż ta zmiana form materyi, to jej przejście z jednego stanu szczegółowego w drugi, stanowi, według A-a, istotę ruchu. A że każdy stan poprzedni materyi jest stanem potencyalnym, stanem możliwości w stosunku do nowego, rzeczywistego stanu, wynikającego z przekształcenia poprzedniego, przeto A. określa też często ruch, jako przejście materyi ze stanu poteneyalnego w stan aktualny, a my-byśmy dzisiaj powiedzieli, ze stanu naprężenia w stan czynny, czyli żywy. Z tego określenia ruchu wyprowadza A. bezpośrednio zdanie o wieczności ruchu. Istota bytu jest wieczną, a że w niej dokonywa się zawTsze pewnie działanie formy na materyę, czyli pewna zmiana form materyi, przeto i ruch, jako wynik tego wzajemnego do siebie stosunku zasadniczych czynników bytu, musi być wieczny. Wreszcie i celowość nie jest dla A-a jakimś czynnikiem dodatkowym, odrębnie i samoistnie działającym w bycie, lecz czynnikiem, łączącym się jak najściślej z powyższemi pojęciami formy i materyi. Cel stanowi istotę kształtującego ruchu formy. Zmiana form, którym jestestwa podlegają, przedstawia, według A-a, wewnętrzną łączność, na której podstawie formy pierwotne, mniej doskonałe, ustępują miejsca formom coraz doskonalszym, odpowiadającym coraz bardziej istocie danego jestestwa. W ten sposób ruch wewnętrzny jestestwa, zmiana jego form, zmierza wyraźnie ku nadaniu mu takiej formy, która byłaby najdoskonalszym wyrazem jego istoty. Ta ostateczna forma każdego jestestwa przewidzianą jest tedy od pierwszych początków jego ukształtowania i działa w każdem jestestwie wraz z samą siłą kształtującą, jako cel wywołanego przez nią ruchu. Z tego wynika, że według A-a, każde jestestwo ma samo w sobie cel swego istnienia, swych zmian i dąży z natury swojej do jego urzeczywistnienia. Forma, jako zasadniczy czynnik metafizyczny bytu, nie jest siłą kształtującą szczegółowe objawy bytu wogóle, lecz siłą, wywołującą zarazem stopniową przemianę form, czyli ruch, i działającą w kierunku z góry przewidzianego celu. Natura, mówi A., nic nie czyni bez celu; ona dąży zawsze do doskonałości i piękna. W ten sposób forma przyjmuje u A-a charakter myśli, działającej celowo, idei, urzeczywistniającej w materyi swoją treść, pierwowzoru dla przyszłego ukształtowania każdego jestestwa. Niema wątpliwości, że takie pojęcie formy, jako idei, zaznacza jaknajwyraźniej wpływ nauki Platona na A-a. Postęp jednak znakomity przedstawia A. szczególniej pod tym względem, że nie przenosi owego czynnika idealnego w sfery nadziemskie, w świat transcendentalny, jak to czynił Platon, lecz pojmuje ten czynnik, jako siłę nieodłączną samych szczegółowych jestestw, jako siłę, że tak powiem, światową, ziemską, ściśle związaną z istnieniem i życiem, z bytem rozwojem tych jestestw. Idea A-a nie jest istotą nadpowietrzną, oderwAną zupełnie od rzeczywistości zmysłowej; przeciwnie, ona żyje w samej tej rzeczywistości, przenika ją i kształtuje nie z zewnątrz, mechanicznie, lecz z wewnątrz, stanowiąc najistotniejszą treść samego jestestwa. W tern też tkwi bardziej naturalne i głębokie pojmowanie celowości w nauce A-a. Nie zostaje ona narzuconą jestestwom, jako czynnik dla nich obcy, lecz stanowi ich własną istotę, t. j. jestestwa szczegółowe nie są tylko środkami dla obcych celów, lecz są samodzielnemi celami swego istnienia i życia. Ztąd pochodzi, że urzeczywistnienie przez dane jestestwo właściwego mu celu czyli przeznaczenia, nie rozchodzi się z jego dążnościami, lecz jest jego wewnętrzną potrzebą, której zaspokojenie pociąga za sobą zadowolenie i szczęście jestestwa. Z takiem pojmowaniem formy i celowości łączy się z jednej strony cala biologia i psychologia A-a, a z drugiej jego etyka. W gruncie rzeczy owa kształtująca i celowa siła bytu jest życiem, duszą każdego z osobna jestestwa. W tei\ sposób tłómaczy się dziwne z pierwszego wejrzenia określenie duszy, podane przez A-a, że jest ona formą ciała. Ona organizuje ciało z surowej ma-teryi i stanowi przyczynę owego ruchu wewnętrznego istot, który pociąga za sobą celową zmianę ich form. Całe życie przyrody jest skutkiem takiego celowego ruchu, a udoskonalenie etyczne człowieka polega na wszechstronnem urzeczywistnieniu działającego w nim celu. Przytem jednak zwrócić należy uwagę na charakterystyczną rolę, jaką, według A-a, odgrywa materya w tym ruchu celowym świata. Swoją biernością i ociężałością tamuje ona pod niejednym względem działalność formy i stoi na zawadzie pełnemu urzeczywistnieniu jej celowości. Materya stawia opór formie i idei, a z tego wynika, że rzeczywistość nie odpowiada w zupełności idealnemu założeniu, że proces celowy świata ulega pewnym zmianom postronnym, od niego niezależnym, wypływającym z natury materyi, jako substratu kształtowanego przez formę. Z tego punktu widzenia, materya staje się u A-a, podobnie jak i u Platona, głównem źródłem złego w świecie. Wszelka niedoskonałość jestestw, wszelkie zboczenia od wymagań idealnej celowości, istnieją tylko wskutek oporu materyi. Co więcej, nawet rozdział gatunków na chaotyczną mnogość odrębnych osobników, dalej powolny postęp od niższych form bytu do wyższych, wreszcie wytworzenie się różnicy zasadniczej między niebiańską doskonałością i ziemską niedoskonałością, to wszystko wynika, według A-a, z oporu, jaki forma napotyka w materyi przy urzeczywistnianiu swych celów. Materya reprezentuje wogóle w nauce A-a czynnik mechanicznej konieczności i przypadkowości, w przeciwieństwie do zasady rozumnej celowości. Jak byt wogóle jest spójnią formy i materyi, tak też faktyczna rzeczywistość przedstawia współdziałanie celowego ruchu i mechanicznej konieczności. Stopniowe opanowanie ostatniej przez pierwszą, oto istota wszechświatowego procesu istnienia. —Przejście od tych ontologicznych poglądów do t e o 1 o g i i stanowią w filozofii A-a pytania: co je -1 pierwszą przyczyną wszechświatowego ruchu i si: . 1 pochodzi, że świat jest ustrojem jednolitym, łączą-

Cym mnogość szczegółowych zjawisk w jednę harmonijną całość? Ruch wszechświatowy musi mieć, według A-a, pozaświatową, bezwzględnie nieruchliwą, spokojną w sobie przyczynę. Ten aksyornat swej teologii, A. stara się wyjaśnić w sposób następujący. Ruch celowy wszechświata jest wprawdzie sam przez się wiecznym, bez początku i końca, pomimo to jednak musi istnieć równie wieczna przyczyna, powodująca ciągle i niezmiennie ten ruch. Przyczyna ta sama nie może ulegać ruchowi, gdyż w takim razie musielibyśmy znowu szukać przyczyny jej ruchu—i tak bez końca. Przyczyna ruchu musi tedy być różną i zupełnie odrębną od ruchu i od poruszanego. Gdyby takiej przyczyny nie było, to nie byłoby ruchu w świecie. Dalej, przyczyna ta nie może mieć nic wspólnego z materyą, bo materya, jako możliwość bytu, podlega ciągłym zmianom i ruchowi, owa zaś pierwotna przyczyna ruchu nie podlega zmianom. Ona nie jest tedy nieokreśloną możliwością bytu, lecz bytem skończonym, bezwzględnie doskonałym, który dlatego nie podlega ruchowi, że się nie potrzebuje doskonalić, że nie ma przed sobą celu dążności, że sam sobie zupełnie wystarcza. Taki zaś byt niemateryalny, bezwzględnie doskonały, zadowolony jedynie w sobie, może być tylko czystą formą, ideą czyli duchem. Tylko myśl jest sama sobie celem i znajduje w swej treści zupełne zadowolenie; tylko ona nie potrzebuje zewnętrznych danych dla zaspokojenia swych potrzeb, więc też bez ruchu może istnieć sama przez się i w sobie. Oto Bóg A-a. Jest on w istocie swej „myśleniem myślenia“, znajdującem w świadomem przejęciu własnej swej treści cel swego istnienia i zupełne, doskonałe szczęście. Jeżeli zaś zapytamy, w jaki sposób taki byt w sobie spokojny, sobą zajęty, pozbawiony ruchu, może wywołać i ciągle podtrzymywać ruch wszechświatowy, to otrzymujemy odpowiedź, że Bóg jest stałą przyczyną tego ruchu, wskutek samego istnienia swego, jako ostatecznego celu owego ruchu. Czynniki myśli, formy, w każdem jestestwie, z natury swojej dążą do doskonałości, do czystej idei, do Boga, jako najwyższego ducha. W ten sposób Bóg, pomimo, że w swym pozaświatowym majestacie nie podlega żadnym zmianom, żadnemu ruchowi, przez samo swoje istnienie staje się celem, do którego zmierzają wszystkie istoty skończone i wywołuje przez to w całym świecie ciągły, nieprzerwany ruch, ciągłe kształtowanie się i przekształcanie materyi od najniższych form, pogrążonych jeszcze w zupełności w bycie materyalnym, aż do najwyższych, zbliżonych bezpośrednio do czystej myśli Boga, do jego niczem niezakłóconego wewnętrznego spokoju, do bezwzględnej doskonałości, wystarczającej samej sobie. Takie pojęcie Boga jedynie też zdolnem jest wytłómaczyć, według A-a, jedność i harmonijny ustrój wszechświata. Mając przed sobą jeden najwyższy i ostateczny cel, t. j. boską doskonałość, ruch wszechświatowy układa się i normuje w stosunku do tego najwyższego celu, a wszystkie szczegółowe objawy i wytwory tego ruchu równoważą się wzajemnie, porządkują i uzupełniają ze stanowiska owego celu, działającego wszędzie i zawsze, nadającego każdemu jestestwu odpowie-

Eucyklopedya Pow»zechn:i Ilustr T V.

dnie stanowisko w całości wszechświatowego bytu. Z powyższego wynika też bezpośrednio pogląd A-a na stosunek Boga do świata. Są to dwie samodzielne, obok siebie istniejące istoty. Świat nie jest dziełem Boga. Kwestya stworzenia świata dla A-a nie istnieje wcale. Świat ma byt równie wieczny, jak sam Bóg. Proces, wytwarzający w świecie szczegółowe objawy i jestestwa, nie jest wynikiem czynnego wpływu Boga na świat, lecz wynikiem samej natury działających w świecie czynników. Bóg, wyłącznie sobą zajęty, nie zakłóca swego majestatycznego spokoju sprawami świata. Cała spójnia świata z Bogiem polega tylko na tern, że Bóg jest biernym celem wszechświatowego ruchu, że świat dla swego szczęścia potrzebuje Boga, tęskni za nim, dąży ku niemu, szuka w nim zaspokojenia swych potrzeb, uzupełnienia swych braków. Bóg w tym stosunku odgrywa rolę magnesu, świat zaś jest zbiorem pyłków żelaznych, wprawianych w ruch i kształtujących się wskutek siły przyciągania magnesu. Magnes nie troszczy się o to, co się dzieje z pyłkami żelaza, te znowu niczego po nim spodziewać się nie mogą, prócz tego jedynie, że, ulegając owej sile przyciągania, zbliżają się coraz bardziej do źródła odwiecznego spokoju i doskonałości. O metafizyce A-a traktują specyalnie: J. Barthélemy St.-Hi-laire: „De la métaphysique, sa nature et ses droits dans ses rapports avec la religion et avec la science. Pour servir d’introduction à la métaphysique d’Aristote“, 1879. W. Luthe: „Begriff u. Aufgabe der Metaphysik des A.“, 1884. A. L. Kym: „Die Gotteslehre des A.“, 1862.—Etyka A-a. Pierwsze zasady etyki A-a pozostają w ścisłym związku z po-wyższemi poglądami metafizycznemu Każde jestestwo, a zarazem i człowiek, z natury swojej dąży do urzeczywistnienia najwyższego celu swego bytu i w tein urzeczywistnieniu swego przeznaczenia znajduje też najwyższe zadowolenie i szczęście. Szczęście jestestwa jest tedy skutkiem osiągnięcia przez nie swego przeznaczenia czyli celu. Powszechna zatem dążność jestestw do szczęśliwości eudaimonia) łączy się bezpośrednio z ich dążnością do urzeczywistnienia tkwiącego w nich celu, t. j. jestestwa stają się istotnie szczęśliwemi w miarę tego, jak się przybliżają do ogólnego celu swego istnienia, jak się stają w rzeczywistości aktualnie tem, czem są w możliwości, potencyonalnie. Człowiek z natury swojej jest istotą rozumną, tylko działalność, odpowiadająca wymaganiom rozumu, zdolną jest doprowadzić człowieka do urzeczywistnienia jego przeznaczenia, a więc i do szczęśliwości. Działalność taką nazywamy cnotą, a z tego wynika, że prawdziwa szczęśliwość Człowieka polega na cnocie. Rozumna zaś działalność człowieka objawia się według A-a w dwóch kierunkach. Rozum dąży najprzód do panowania nad namiętnościami i wogóie nad niższemi porywami natury ludzkiej, a następnie za pomocą świadomej siebie myśli urzeczywistnia swoją własną treść. Stąd pochodzą dwa główne rodzaje cnót, a mianowicie: cnoty praktyczne czyli etyczne, wytwarzające charakter moralny człowieka wskutek panowania rozumu nad jego naturą i żjciową działalnością, i cnoty teoretyczne czyli logiczne, mające na oku prawidłowy

20

rozwój najwyższych zdolności umysłu. Przy porówna- łecznego nie powinny być zdobycze wojenne, lecz niutych dwóch rodzajów cnót A. oddaje pierwszeństwo wykształcenie umysłowe i moralne narodu, aby w po-ostatniemu, a to dlatego, że teoretyczna działalność umysłu jest najczystszem źródłem szczęśliwości dla człowieka, i nadto dlatego, że rozumne cele praktycznej działalności osiągnięte być mogą tylko na mocy poprzedniego prawidłowego rozwoju umysłu.

koju mógł żyć życiem ducha i cnoty. A. rozróżnia trzy główne formy ustroju społecznego: rodzinę, gminę i państwo. Dwie pierwsze poprzedzają wprawdzie pojawienie się państwa, ale pomimo to wchodzą w jego skład i przyczyniać się winny do urzeczywistnienia celów tej najwyższej formy ludzkiego uspołecznienia. Rodzina obejmuje małżonków, dzieci i niewolników. Głową rodziny jest mąż, ojciec i pan w jednej osobie. Władza jego nad żoną równa się władzy ar-chonta; nad dziećmi powinien mieć władzę królewską; w stosunku do niewolników jest despotą, panem. Narody barbarzyńskie, według A-a, z natury swojej przeznaczone są na to, aby służyły grekom i były ich niewolnikami, Z tein wszystkiem pan i w nich szanować winien istotę ludzką. Gmina stanowi w oczach A-a tylko formę przejściową od rodziny do państwa i traci swoją sainoistność z chwilą uorganizowania się państwa. Co do rodziny zaś, A. nie podziela poglądów Platona, rozszerzającego wszechwładzę państwa i na życie rodzinne, lecz domaga się uznania jej odrębności w ustroju państwowym. Prawo obywateli do swobodnego wyboru małżonków, do wychowywania swych dzieci i do posiadania własnego majątku wyprowadza A. z samej istoty państwa, które nie ma na celu bezwzględnego wyrównania obywateli, lecz stanowi jedność, złożoną z różnorodnych, samoistnych i swobodnych jednostek. I co do swych poglądów na ustrój państwa A. dalekim jest od bezwzględności Platona.

Platon dowodził, że przedstawiony w jego „Rzeczypospolitej¹' ideał ustroju państwowego jest jedynie doskonałym, a wszystkie organizacye państwowe, odstępujące od tego ideału, są ziemi, to A. przeciwnie, zaznacza, że forma ustroju państwowego jest rzeczą względną, że każdy naród i każda epoka rozwoju dziejowego, stosownie do swych odrębnych, warunków i potrzeb, mogą wytworzyć różne typy ustroju państwowego, równie dobre i doskonałe, gdyż dobroć i doskonałość organizacyi państwowej nie zależy od jej formy zewnętrznej, lecz od cnót obywateli, a szczególniej od należytego spełniania funkcyj państwowych przez odpowiednie organa ustroju państwowego. Główna zaś różnica między dobremi i złemi formami państwa polega na tem, czy osoby, stojące u steru rządu, spełniają swe obowiązki, lub nie. Z tego stanowiska A., stosownie do liczby j charakteru osób, dzierżących w swych rękach władzę, rozróżnia następujące typy ustroju państwowego. Najprzód wymienia królestwo, które ma miejsce wtedy, gdy jeden rządzi państwem dla dobra reszty obywateli. Królestwu przeciwstawia tyranię, która zjawia się wtedy, gdy jeden, rządzący państwem, nie ma na oku dobra wszystkich innych obywateli, lecz wyzyskuje ich dla swoich osobistych celów. Drugą grupę stanowią: arystokracya i oligarchia. Ary-stokracya, jako forma ustroju państwowego, polega na rządach małej liczby prawdziwie godnych i szlachetnych obywateli dla dobra res ;ty, podczas gdy oligarchia przedstawia rządy mniejszości obywateli na niekorzysó większości. Do trzeciej grupy należą: rzeczpospolita (politeia) i demokracya, które polegają na udziale

Jeżeli

Do cnót teoretycznych zalicza A.: poezyę wraz ze sztukami pięknemi, naukę i mądrość. Pielęgnowanie tych cnót powinno być zadaniem każdego myślącego człowieka, a w każdym razie jest warunkiem jego szczęśliwości i głównym celem jego istnienia. Pomimo to, A. pojmuje dobrze całą doniosłość życiową cnót praktycznych i łączy je jak najściślej z moralnym rozwojem człowieka. Istota tych cnót praktycznych polega na stałym nastroju woli w dążeniu do rozumnej równowagi między ostatecznościami, pociągaj ącemi ku sobie człowieka. Każda cnota praktyczna trzyma tedy środek między pewnemi skraj-nemi objawami nierozumu, złego. Tak np. odwaga jest środkiem między tchórzliwością i zuchwalstwem; umiarkowanie trzyma środek między nadużyciem i ociężałością; szczodrość jest środkiem między rozrzutnością i skąpstwem i t. d. Prócz tych cnót A. zalicza do cnót praktycznych jeszcze: wspaniałomyślność, poczucie godności, łagodność, układność, przyjaźń z miłością i sprawiedliwość, i podaje ich szczegółową charakterystykę. Najobszerniej rozpatruje A. sprawiedliwość, którą nazywa najdoskonalszą cnotą praktyczną i której poświęca całą piątą księgę swej etyki. W sprawiedliwości widzi główny warunek prawidłowego układu stosunków między ludźmi. Rozróżnia on wydzielającą i wyro wny-wającą sprawiedliwość. Pierwsza wydziela dobra i honory między członków społeczeństwa, propor-cyonalnie do ich zasług, przyczem A. wyjaśnia swe poglądy na podstawie pewnych formuł matematycznych. Sprawiedliwość zaś wyrównywająca ma na celu doprowadzić do równowagi wszelkie naruszenie prawidłowego ustosunkowania warunków bytu społecznego. Środkami takiego wyrównania stosunków ludzkich są: umowa i kara, których znaczenie A. rozbiera szczegółowo. Uzupełnienie etyki A-a j dalszy rozwój jego nauki o cnotach praktycznych, szczególniej sprawiedliwości, napotykamy w jego Polityce, która jest w gruncie rzeczy tylko zastosowaniem wyłożonych zasad etycznych do ustroju społecznego i państwowego. Za punkt wyjścia dla polityki A-a służy prawda, że człowiek z natury swojej jest istotą społeczną (àv9-çcoroç cpóasi jroXt-Tixov £wov). Społeczeństwo jednak nie jest tylko warunkiem bytu fizycznego człowieka i jego materyal-nego dobrobytu, lecz zarazem i warunkiem jego prawidłowego umysłowego i moralnego rozwoju. Dla tego też zadanie ustroju społecznego według A-a nie ogranicza się do zabezpieczenia obywatelom dóbr materyalnych, t. j. nie ogranicza się obroną życia i majątku od wewnętrznych i zewnętrznych nieprzyjaciół, lecz nadto ustrój społeczny ma za zadanie połączyć obywateli w ten sposób, aby się wzajemnie wspierali w osiągnięciu prawdziwej szczęśliwości, opartej na cnocie. Z tego stanowiska A. zaznacza wyraźnie, że głównym celem dążności ustroju spo

wszystkich obywateli we władzy państwowej. Ale w pierwszej z tych form każdy obywatel, jako czynnik ustroju państwowego, dąży do dobra reszty obywateli, w demokracyi zaś każdy spożytkowywa swój udział w rządach dla celów osobistych. Pomiędzy temi głównemi typami ustroju państwowego istnieją, według A-a naturalnie, liczne formy pośrednie i przejściowe, których charakter atoli wyjaśnia się dostatecznie na podstawie owych typów zasadniczych. A. nie kontentuje się jednak tą klasyfikacyą form państwowych, lecz rozpatruje także kwestyę, jaki jest najlepszy ustrój państwowy dla greków, wśród danych warunków umysłowego i moralnego rozwoju, oraz potrzeb społecznych tego narodu i dochodzi do wyniku, że najwłaściwszą formą rządu dla greków jego czasu jest arystokracya. Pogląd ten usprawiedliwia A. tą okolicznością, że naród grecki o tyle jest rozwiniętym, że nie można już znaleźć, jak za czasów heroicznych, pojedyńczej osobistości, któraby wszystkie inne przewyższała swemi zdolnościami do rządzenia państwem. Z drugiej zaś strony, rozwój umysłowy i moralny narodu, greckiego nie dosięgnął, według A-a, tak wysokiego stopnia, aby wszyscy obywatele mogli należycie zrozumieć obowiązki rządzących i spełniać te obowiązki z korzyścią dla reszty obywateli. Stąd pośrednia forma arystokracyi wydaje mu się najdoskonalszą. Przypomnieć tu jednak należy, że Polityka A-a nie jest ukończoną i że wskutek tego nie posiadamy dokładnego poglądu na szczegóły jego nauki o najwłaściwszej organizacyi państwowej wśród współczesnych mu warunków życia narodowego. Do prac, zajmujących się specyalnie etyką i polityką A-a, prócz znanych historyj tych nauk Janet’a, Blakey’a, Zieglera, należą: Ch. E. Luthard: Die Ethik des A. in ihrem Unterschied von der Moral des Christenthums“, 1869. — W. Oncken: „Die Staatslehre des A.“, 1870.— R. P. Paul: „An analysis of Aristotle’s Etliics“, 1874, i inne. — Estetyka A-a. Do prac estetycznych A-a należą głównie: „Retoryka“ i „Poetyka“. Pierwsza jednak ma przeważnie charakter praktyczny; prócz niewielu uwag ogólnych o stosunku piękna do dobra, zawiera w sobie tylko wskazówki, w jaki sposób spożytkować należy środki dyalektycznego rozumowania dla osiągnięcia celów etyki i polityki. Poetyka A-a zaś, jak widzieliśmy, doszła do nas tylko jako fragment. Stąd pochodzi, że o poglądach estetycznych A-a posiadamy bardzo niedokładne wiadomości. To, co wiemy, daje się sprowadzić do następujących zdań. Pojęcia piękna A. nie odróżnia jeszcze wyraźnie od pojęcia dobra. Piękno—mówi—jest dobrem, wywołującem zarazem przyjemne wrażenie. W istocie swojej piękno jest zatem dobrem; jest ono dobrem w formie przyjemnej. Sztuka uwydatnia tę stronę piękna. Posiłkuje się ona w tym względzie naśladowaniem natury, ale naśladowanie to nie ma na celu tylko strony zewnętrznej przedmiotów, lecz skierowane jest głównie ku odtworzeniu ich wewnętrznej istoty, tego, co odpowiada ich celowi, myśli przewodniej, idei. Z tego wynika, że przedmiotem sztuki pięk-nęj, jej treścią, nie jest dana rzeczywistość, lecz to, co się zgadza z naturą przedmiotów, co być powinno w prawidłowym rozwoju istoty rzeczy. Sztuka piękna przedstawia typy (paradeigma) objawów przyrody, ich ogólną prawidłowość i wskutek tego uzupełnia każdy pojedynczy przedmiot ze stanowiska tkwiącej w nim idei, t. j. idealizuje go zgodnie z jego naturą. Cel sztuki pięknej, według A-a, może być wieloraki. Najniższe utwory sztuki mają na oku zabawę, rozrywkę. Inne utwory budzą żywe zajęcie umysłu, podniecając jego działalność w kierunku, zaznaczonym przez treść utworu. Jeszcze inne kształcą poczucie moralne człowieka. Najwyższym zaś celem sztuki pięknej jest oczyszczenie i uszlachetnienie uczuć. Cel ten osiągniętym zostaje najprzód przez poddanie wszelkich poruszeń serca lu z-kiego pewnym normom, pewnej mierze estetycznej, a następnie przez usunięcie na plan dalszy interesów i uczuć osobistych, na korzyść spraw ogólnie ludzkich. Powyższe zasady estetyczne objaśnia A. przy rozbiorze tragedyi i podaje szczegółową jej teo-ryę. Poglądy estetyczne A-a rozpatrują specyalnie:

R. Zimmermann i M. Schasler w swych historyach estetyki. Prócz tego zasługuje na szczególną uwagę dzieło A. Döringa: „Die Kunstlehre des A.“, 1876.— Znaczenie dziejowe filozofii A-a. Niema whi-storyi filozofii drugiego systematu, któryby wywarł tak stanowczy i rozległy wpływ na rozwój umysłowy ludzkości, jak systemat A-a. W porównaniu ze swymi poprzednikami, A. przedstawia postęp znakomity, tak pod względem metody badania naukowego, jak i pod względem systematyczności i ścisłości wykładu. A. pierwszy opiera swe poglądy z jednej strony na rozległych study ach liistoryczno-krytycznych, mających za przedmiot sumienną ocenę dobytków naukowych przeszłości, a z drugiej strony— na własnych badaniach, przy pomocy obserwacyi zjawisk świata zewnętrznego, oraz objawów życia w rozlicznych jego formach: jako życie fizyczne, umysłowe i społeczne. Wskutek pierwszego z tych czynników A. stał się twórcą krytycznej historyi nauk, jako środka postępu wiedzy ludzkiej. Ze względu zaś na czynnik empiryczny swych badań, uznany być winien za pierwszego naukowego przedstawiciela przyrodoznawstwa i wogóle nauk, na obserwacyi opartych. Jeżeli do tego dodamy jego zasługi, jako analityka procesów poznania rzeczy, jako twórcy logiki naukowej i weźmiemy pod uwagę, że on pierwszy ustalił terminologię naukową i nadał rozproszonym materyałom wiedzy ludzkiej formę systematyczną, uporządkować i zaokrąglił te materya-ły w jednolite całości naukowe, których wzajemny do siebie stosunek w ogólnym obszarze wiedzy określił dokładnie — natenczas nie zdziwimy się, że wdzięczna potomność stawia go na czele wszelkich badań naukowych, w ścisłem znaczeniu tego słowa, że uznaje w nim ojca nauki wogóle. W każdym razie, A. jednoczy w sobie, w metodycznem i syste-nmtycznem opracowaniu, całkowitą wiedzę świata starożytnego, a z tego wynika, że o ile wiedza nowoczesna, tak co do formy, jak co do treści, opiera się na wiedzy starożytnej i z niej organicznie wyrasta, o tyle rozproszone promienie jej światła, badane w kierunku zwrotnym, ku swym źródłom, doprowadzają zawsze do A-a i w nim się skupiają.

Wskutek tego śmiało powiedzieć można, że niema nauki nowoczesnej, któraby w swych zawiązkach dziejowych nie wskazywała na A-a i nie uznała w nim bądź swego twórcy i pierwszego samodzielnego badacza, bądź przynajmniej teoretyka i systematyka, nadającego wiedzy swych poprzedników formę naukową. Świadczy o tern wymownie histo-rya logiki, metafizyki, etyki, estetyki, psychologii i większość nauk przyrodniczych i społecznych. To znaczenie A-a uwydatniło się jednak tylko stopniowo w dziejach umysłowego rozwoju ludzkości. W święcie starożytnym filozofia A-a nie wywiera jeszcze wpływu stanowczego na umysły. Szkoła arystotele-sowska perypatetyków, na której czele stali w przeciągu trzech wieków po śmierci A-a: Teofrastos, Eu-demos, Arystoksenos, Śtraton, Likon, Krytolaus, wychwalany przez Cycerona Kratyppus, i wielu innych, zajmuje w starożytnej Grecyi i w Rzymie dość skromne stanowisko, w porównaniu ze zwolennikami nauki Platona (akademikami), stoicyzmu i epikure-izmu. Dopiero pod koniec tej epoki, gdy wspomniany już powyżej Andronikos sporządził nowe wydanie dzieł A-a, ożywiało się coraz bardziej zajęcie dla jego filozofii i wyraziło się dobitnie już w naszej erze w pracach licznych komentatorów dzieł A-a, mianowicie w pracach Aleksandra z Aegae, nauczyciela Nerona, Aleksandra z Afrodisias, Porfiry u-sza, Boecyusza, Simplicyusza i wielu innych. Podana powyżej w ogólnych zarysach historya dzieł A-a i ich przekładów zaznacza zarazem stopniowe wzmaganie się wpływu filozofii tego myśliciela na cały ówczesny świat wykształcony, począwszy od IX-go stulecia naszej ery. Panujące w wiekach średnich na wschodzie i zachodzie nauki religijne mahome-tanizmu, judaizmu i chrześciaństwa zespoliły się jak najściślej z filozofią A-a i spożytkowały ją wszechstronnie, tak w celu uprzystępnienia rozumowi ludzkiemu swej mistycznej treści, jakoteż w celu jej systematyzacyi i logicznego zaokrąglenia. W ten sposób filozofia A-a wpoiła się głęboko w umysły średniowieczne i zjednoczyła się jak najściślej z całym ich poglądem na świat, a szczególniej z ich wiarą religijną. Teologia każdej z powyższych religij przybrała formę naukową tylko na tle filozofii A-a. Podobnież i wszystkie inne nauki rozwijały się w wiekach średnich przeważnie pod jego wpływem. Najznakomitsi myśliciele arabscy X-go, XI-go i XII-go , wieku, jak Alfarabi, Awicenna, Awerroes i inni byli arystotelikami i uznawali A-a za najwyższą powagę naukową. Najuczeńsi żydzi średnich wieków, szczególniej Abraham ben Dawid, Mojżesz Majmonides, kształcili się na A-sie i rozwijali swoje poglądy w ścisłej zależności od jego filozofii. Wreszcie, w święcie chrześciańskim tradycya filozofii A-a ciągnie się w kościele wschodnim już od czasów, gdy Jan Fili-ponos, gramatyk VI-go wieku, pisał komentarze do dzieł A-a, a św. Jan Damasceński, w VIII wieku, wyłożył naukę kościoła w ścisłym związku z logi-cznemi i metafizycznemi zasadami A-a. Na zachodzie tradycyę tę, podtrzymują początkowo wspomniane powyżej przekłady łacińskie dzieł greckiego myśliciela, szczególniej Boecyusza, aż wreszcie w środku XIII-go wieku, kościół rzymski w osobie takich znakomitych przedstawicieli, jak św. Bonawentura, Albert wielki, św. Tomasz z Akwinu i inni, przyznawał zasadniczą zgodność nauki chrześciań-skiej z filozofią A-a i opierał na niej systematyczny wykład dogmatów kościoła. I po najnowsze czasy, szczególniej wskutek encykliki Leona XIII „Aeterni Patris“ z d. 4 Sierpnia 1879 r., filozofia A-a, w opracowaniu św. Tomasza, stanowi urzędową filozofię kościoła katolickiego. W przeciwstawieniu z taką scholastyczną przeróbką A-a, już w epoce odrodzenia nauk, szczególniej od końca XV-go wieku, pojawiali się uczeni, dążący do bardziej krytycznego i historycznego pojmowania filozofii wielkiego greka i do jej oczyszczenia od samowolnych dodatków średniowiecznej uczoności. Na uwagę zasługują pod tym względem tacy uczeni, jak Leonicus Thomäus, Piotr Pomponatius, Szymon Porta, Juliusz Cezar Ska-liger, Melanchton i inni. Prawda, że pojawienie się nowszej filozofii, opartej od czasów Giordana Bruno we Włoszech, Bakona w Anglii, Kartezyusza we Francyi, Böhmego w Niemczech, na samodzielnych krytycznych zasadach, łączy się ściśle z opozycyą przeciw scholastycznej filozofii, a wraz z nią i przeciw A-owi. Od tej chwili upada z natury rzeczy bezwzględne zaufanie do filozofii A-a i ona wywierać już może wpływ na samodzielnych myślicieli tylko dzięki swej istotnej wartości, nie zaś na podstawie z góry uznanej powagi swego twórcy. Pomimo jednak tego ograniczenia, prawdziwa doniosłość A-a i dla najnowszych badań w zakresie filozofii uznawaną jest przez najznakomitszych myślicieli ostatniej doby. Zmysł historyczny, charakteryzujący naukę współczesną i dążący do jasnego poglądu na dziejowe zawiązki naszych pojęć filozoficznych, oddaje A-owi zupełną sprawiedliwość. Nietylko systematyzacya nauki wogóle, a w szczególności filozofii, zaznacza dotąd wpływ potężnego umysłu A-a, ale i sama treść najnowszych poglądów na świat łączy się pod niejednym względem z jego poglądami. Chwila obecna w rozwoju myśli filozoficznej przedstawia wiele rysów analogicznych z chwilą, w której działał A. Jak on stanął w pośrodku pomiędzy ideologią Platona i bardziej empirycznym i praktycznym nastrojem swego czasu, któremu sam w swych badaniach przyrodniczych ulegał; podobnież dzisiejszy myśliciel pod wodzą dziejów zajmuje krytyczne stanowisko pomiędzy idealistyczną tradycyą, wiodącą swój początek od Kanta i znajdującą w Heglu wymownego rzecznika, a wspaniałym rozkwitem współczesnego przyrodoznawstwa. Tożsamość zadań filozoficznych, wynikająca z takiej analogii dziejowego stanowiska, zmusza po dziś dzień najsamodzielniejszych myślicieli do wszechstronnego zgłębiania filozofii A-a i do zdania sobie sprawy z rezultatów jego sumiennej pracy myśli. Niema też wątpliwości, że czas nasz, chcąc się przybliżyć choć w części do rozwiązania przedstawionych mu przez dzieje trudnych zagadnień, nie może rozpoczynać swych badań ab ovo, lecz musi korzystać ze wskazówek wielkich myślicieli przeszłości i oprzeć na nich swe dalsze poszukiwania. Wśród zaś tych myślicieli przeszłości A. zajmie na zawsze stanowisko pierwszorzędne. Literatura. W uzupełnieniu zaznaczonych powyżej prac,

n. st.

poświęconych bądź życiu A-a i jego dziełom, bądź specyalnym częściom jego filozofii, dodamy tu jeszcze ważniejsze prace, mające za przedmiot filozofię A-a w ogóle i jej dziejowe znaczenie. Pierwsze miejsce zajmują w tym względzie odpowiednie części historyi filozofii powszechnej H. Rittera, oraz historyi greckiej filozofii Brandisa i Zellera. Prócz tego zasługują na szczególną uwagę: Fr. Biese, „Die Philosophie des A.“ T. I. „Logika i metafizyka“, T. II. „Nauki specyalne“, 1835 i 1842 r.;

G. Grote: „Aristotle“, wyd. Al, Baina, 2 tomy 1872, 3 wyd. 1884 r.; H. Preiss: „Des A. Stellung zur platonischen Ideenlehre“ 1876 r,; Ch. Waddington: „De l’autorité d’Aristote au moyen âge“ 1878 r.; A. Bullinger: „Des A. Erhabenheit über allen Dualismus“ 1878 r.; J. Frohschammer: „Ueber die Principien der aristotelischen Philosophie“ 1881 r. Literatura polska co do A-a bardzo jest szczupłą. Najwięcej posiadamy komentarzy łacińskich do pism A-a, oraz scholastycznych opracowań jego filozofii. Prace tego rodzaju stanowią prawie całą naszą literaturę filozoficzną od średnich wieków aż do połowy XVIII stulecia. H. Struve przytacza większość tych prac i podaje ich szczegółową charakterystykę w swej historyi logiki w Polsce, mieszczącej się w pierwszym tomie jego „Wykładu systematycznego logiki“ 1870 r. Zob. str. 140 do 174. Prócz tego pisali u nas o A-sie: Jan Śniadecki dodał do swej „Filozofii ludzkiego umysłu“ notę p. t. Treść nauki A-a i dawnych Diałektyków o Syllogizmie. Zob. <14eła jego, wyd. M. Balińskiego, T. V. 1837 r., str. 316—324. F. Ii. Lewenstan napisał obszerny artykuł o A-sie w wielkiej Encyklopedyi Orgelbranda, T. II, 1859 r. H. Struve dodał do swej lekcyi wstępnej: Wywód pojęcia filozofii, 1863 r., rozprawę p. t. „O stanowisku A-a w historyi filozofii, mianowicie ze względu na jego logikę i metafizykę“ (str. 27 do 50). St. Pawlicki zamieścił artykuł o A-sie w „Encyklopedyi Wychowawczej, T. I 1880 r., str. 313 do 329. Hr. W. Dzieduszycki ogłosił wykład o A-sie w „Bibliotece Warszawskiej“, sierpień i wrzesień 1882. Wreszcie gruntowna „Historya greckiej filozofii“ prof. St. Pawlickiego, wydana w r. 1890, traktuje z należytą obszer-nością i o filozofii A-a.

Arystotelesa fizyka zupełnie jest odrębną od fizyki dzisiejszej, wyróżniając się od niej przede-wszystkiem brakiem metody doświadczalnej. Jak poprzednicy jego w Grecyi, stosuje A. do rozpatrywania przyrody metodę filozoficzną; podaje zasady ogólne, z których drogą wywodów logicznych stara się odtworzyć prawidłowość przyrody. A. jest ostatnim i najwybitniejszym przedstawicielem tego kierunku filozofii natury w starożytności, jak Archimedes (ob.) góruje w późniejszym okresie fizyki matematycznej. Podajemy tu najpierw ogólny pogląd na teorye fizyczne A„ a następnie krótką treść należących tu jego dzieł.—Przyrodę stanowi ogół ciał materyalnych, pozostających w ustawicznym ruchu i zmianie. Przestrzeń jest w sposób ciągły materyą wypełniona, niema więc przestrzeni próżnej, ani atomów. W przestrzeni pustej, która jest jedynie negacyą materyi, .niema rozmaitości miejsca, a tern samem jest w niej niemożebny ruch, z ruchem bowiem łączy się pojęcie rozmaitości w przestrzeni.—Poszukując zasad rzeczy zmysłowych, napotykamy tylko cztery antytezy pierwotne, dające się wyróżnić czuciem, to jest ciepło i zimno, suchość i wilgotność; są to elementarne własności materyi. Ponieważ sprzeczności łączyć się z sobą nie mogą, kombinacye tych własności przeto wytwarzać mogą tylko cztery substan-cye elementarne, t. j. gorący i suchy ogień, gorące i wilgotne powietrze (A., jak w ogóle fizycy starożytni, nie rozróżniał powietrza od pary wodnej), zimną i wilgotną wodę, oraz zimną i suchą ziemię. Substancye te są to żywioły (elementy), z których się ogół ciał tworzy. Ziemia jest to żywioł bezwzględnie ciężki, ogień bezwzględnie lekki, powietrze i woda są ciężkie lub lekkie, stosownie do tego, z jakim elementem są połączone. Stąd też i wszystkim ciałom właściwa jest ciężkość lub lekkość, dążą więc na dół ku ziemi, lub w górę ku niebu. Ruchy te są więc naturalne i trwają, dopóki gwałtownie nie będą powstrzymane; wszystkie inne ruchy są wymuszone, czyli gwałtowne, i ustają, gdy przerywa się ciśnienie, które je wywołuje. Ruchy naturalne ciał nie są jednostajne, a tern samem nie są doskonałe. Doskonałym jest tylko ruch kołowy i wieczysty, a dla urzeczywistnienia go istnieje żywioł piąty, eter, z którego składa się niebo, quinta essentia, sfera gwiazd stałych; planety są już pomieszane z substancyami ziemskiemi, bo ruchom ich brak zupełnej jednostajności. Ziemia, jako żywioł najcięższy, poruszać się nie może i spoczywa w środku świata; jest ona kulista, czego mamy dowody i co jest koniecznością, bo wszystkie ciała dążą jednostajnie do środka świata. Obwód ziemi wynosi 400.000 stadyów, t. j. około 9.970 mil geogr., (liczby te są prawie dwa razy większe, aniżeli czynią rzeczywiste wymiary ziemi, nie podaje wszakże A., w jaki sposób do rezultatu tego dochodzi). A. wie, że ciała spadają biegiem przyspieszonym, ale mniema, że prędkość spadku jest proporcyonalna do ciężaru ciał, że zatem ciało dwa razy cięższe spada dwa razy prędzej. Więcej trudności nastręczają mu ruchy gwałtowne; dziwi się, że ruch ciała rzuconego trwa jeszcze, choć opuściło rękę; sądzi więc, że pozostawia ono za sobą przestrzeń pustą, a wpadające tam powietrze udziela mu coraz nowego nacisku.—Najświetniejszym ustępem mechaniki A-a jest zasada drążka; tłómaczy, że większem jego ramieniem dźwignąć można większy ciężar, większe bowiem ramię porusza się silniej, albo jeszcze lepiej, że siła działająca w większej odległości od punktu podpory porusza ciężar łatwiej, opisuje bowiem większe koło. Twierdzi też, że ciała, dla których iloczyny z ciężaru i prędkości są równe, wywierają jednakie działanie. —W ogólności mechanika A. utyka na nieszczęśliwem przypuszczeniu o ciałach bezwzględnie i względnie ciężkich lub lekkich. Z przypuszczenia tego wypływa, że woda nie jest ciężką względem ziemi, ani powietrze względem wody, a ztąd woda nie może cisnąć na ziemię, ani powietrze na wodę. Aby więc wytłómaczyć podnoszenie się wody w pompie, odwołać się musi do przypuszczenia, że natura lęka się próżni, do sławnego Jiorror va-cui,“ jakkolwiek wie, że powietrze posiada ciężar i nawet próbuje je ważyć.—O zjawiskach akustycznych traktuje A. głównie przy rozważaniu zmysłów. Obok wielu niedorzeczności i pustej dyalektyki znajdujemy tu niektóre spostrzeżenia i wnioski dokładne, tak, że dział ten fizyki A-a za daleko lepszy od jego mechaniki uważać należ}?-. Ton powstaje nie ztąd, że ciało brzmiące wtłacza powietrzu pewną formę, jak niektórzy sądzą, ale ztąd, że wprawia ono we właściwy sposób powietrze w ruch. Powietrze ulega przy tem ściskaniu i rozciąganiu, a ulegając wciąż uderzeniom ciała brzmiącego, rozprowadza głos coraz dalej. Powietrze w uszach jest uwięzione, aż do nieruchomości, aby różnice ruchu lepiej uczuwać się dały. Echo powstaje, gdy powietrze napotyka zawadę, która je odrzuca jakby piłkę.—Rozpatrując objawy wzrokowe, zwraca się A., podobnie jak De-mokryt, przeciw tym, którzy sądzą, że promienie wzrokowe wybiegają z oka; gdyby bowiem widzenie pochodziło ztąd, że światło z oka wychodzi, jakby z latarni, dlaczegóż nie moglibyśmy widzieć w ciemności? Dawniejsi filozofowie przypisywali każdemu zmysłowi pewien żywioł, a w szczególności oku ogień; A. sądzi, że w miejsce ognia przyjąć należy wodę, a to dla jej przezroczystości, bo chociaż i powietrze jest przezroczyste, ale woda przyjmuje i utrzymuje światło lepiej, dlatego źrenica i oko składają się z wody. Na własność przezroczystości A. kładzie nacisk wielki: nie widzimy przedmiotu, który zbliżamy tuż do oka, między ciałem świecącem a naszem okiem istnieć musi środek przezroczysty. Barwy nie są własnością bezwzględną ciał, ale łączą się tylko z ciałami widzianemi i powstają ztąd, że światło widzimy przez ciemność, światło więc łączy się z ciemnością. Światło słońca, widziane przez mgłę, wydaje się czerwonem, a tęcza, która ztąd powstaje, że słońce odrysowuje się w ciemniejszych chmurach, okazuje wszystkie barwy.—Ciepło jest u A. własnością elementarną, właściwą prze-dewszystkiem ogniowi, jako żywiołowi, ale za jego pośrednictwem i innym ciałom. Ponieważ ogień z natury swej zawsze w górę dąży, tłómaczy to zatem parowanie cieczy oraz topienie się ciał. Brak wszakże dokładnych pomiarów nasuwa dziwaczne uwagi. Woda wrząca ogrzewa silniej, aniżeli płomień, ale płomień pali ciała palne i topi topliwe, woda zaś tego nie czyni. Nadto ogień nie staje sio zimnym, woda zaś stygnie zawsze. Krew pod względem czucia jest cieplejsza niż woda, ale prędzej krzepnie. Niektóre z ciał ciepłych mają ciepło obce, inne zaś własne, stanowi to zaś wielką różnicę, w jaki sposób ciało jest ciepłe. Jest rzeczą jasną, że nie łatwo jest rozstrzygnąć, która z dwu rzeczy jest cieplejsza, w pewien bowiem sposób jest jedno ciało cieplejsze, w inny sposób znów inne, jedno silniej pali, inne znów cieplejsze jest dla czucia naszego.— Dzieła A. tyczące się fizyki są następujące: J) Fizyka; 2) O budowie nieba; 3) Meteorologia;

4) O powstawaniu i niszczeniu; 5) Zagadnienia mechaniczne.— F i z y k a dzieli się na ośm ksiąg. Pierwsza obejmuje wiadomości historyczne o dawniejszych poglądach na zasady rzeczy i podaje zasady samego A-a; druga zawiera określenie natury i naukę o czterech przyczynach rzeczy: causa formalts (istota), causa materialis (substancya), causa efficiens (ruch) i causa finalis (cel); księga trzecia rozpatruje ruch, przestrzeń i czas; czwarta zawiera teoryę ciał rzuconych, a ostatnie mówią głównie o innych rodzajach ruchu. Szczegółową nazwę nadaje danemu ruchowi jego cel.—Rozprawa o budowie nie-b a zawiera w pierwszej księdze wyjaśnienie materyi, oraz wykład o ciężkości i lekkości. Księga druga podaje poglądy A-a o niebie i gwiazdach. Sklepienie niebieskie ma postać kuli, podobnie jak i gwiazdy; wszystko bowiem składa się z tego, w czem się znajduje, ponieważ zaś gwiazdy poruszają się po kołach, muszą być przeto z kół złożone. Ciepło i światło gwiazd powstają wskutek tarcia ich o powietrze, ruch bowiem rozżarza drzewo, kamienie i żelazo. Księga trzecia obejmuje wykład o żywiołach, czwarta wraca znów do zasad ciężkości i lekkości.—Dwie księgi o powstawaniu i niszczeniu podają teoryę trzech rodzajów powstawania, a dalej znów teoryę żywiołów i własności zasadniczych; całe to dzieło oparte jest wyłącznie na gołosłownych dochodzeniach dyalektycznych. — Meteorologia posiada większy zasób dostrzeżeń; trzy pierwsze księgi tłó-maczą zjawiska meteorologiczne, czwarta jest jakby rozprawą chemiczną o żywiołach. Do zjawisk meteorologicznych zalicza A. gwiazdy spadające, komety i drogę mleczną, którą uważa za nagromadzenie wyziewów ziemskich, w powietrzu zawieszonych; dalej zaś chmury, mgłę, deszcz i śnieg. Wie, że rosa powstaje tylko podczas nocy pogodnych, że wiatr obraca się najczęściej ze słońcem i że pary wody morskiej są słone, choć mniema, że woda morska tylko na powierzchni jest słona. Trzęsienie ziemi tłómaczy prężnością zamkniętego w jamach powietrza.—Z a g a d n i e n i a (problematy) mechaniczne obejmują zbiór pytań i zadań, jakoteż próby ich rozwiązywania, które A. zbierał może jako ma-teryał do swych badań, nie mając zamiaru ich ogłaszania; być też może, że część ich tylko pochodzi od samego A-a, część zaś została następnie dodana. Nadmienić wypada tu jeszcze, że A. pierwszy pra-wdopododobnie posługuje się rysunkiem dla uzmysłowienia swych dowodzeń, a do krótszego oznaczania wielkości używa głosek, otwierając tern drogę do późniejszej symboliki matematycznej.—Obszarem swej znajomości przyrody góruje A. niesłychanie nad poprzednikami swoimi, a cel swój, wyjaśnienia natury przez logiczne wywody z pewnych zasad naczelnych, przeprowadził w sposób tak konsekwentny, że praca jego słuszny budzić musi podziw. Pomimo to, doprowadziła go ona do rezultatów zupełnie błędnych. Za przyczynę tego niepowodzenia uważano brak dostatecznej podstawy faktycznej; Whewell w swej historyi nauk indukcyjnych, odpierając ten pogląd, sądzi, że greccy filozofowie natury posiadali dostatek faktów i pojęć, pojęcia ich jednak nie były ani wyraźne, ani do faktów należycie przystosowane. Lewes dostrzęga błąd A-a w tem, że nie stosował doświadczeń do sprawdzania zarówno przyjmowanych faktów, jak i pojęć powziętych. Niewątpliwie uchroniłby się A. od wielu błędów, gdyby wnioski swe starał się zawsze doświadczalnie potwierdzać,

takie wszakże posługiwanie się doświadczeniem nie jest dostateczne; idzie tu o całą metodę, doświadczalną w jej pełnem znaczeniu, o drogę wnioskowania, opartego na podstawie faktów dokładnie zbadanych, bez pojęć i uprzedzeń z góry powziętych. Takiej metody brakło A-owi: nie był on fizykiem w należy tern zrozumieniu tego wyrazu, był raczej filozofem. Nie odwracał się on wprawdzie od rzeczywistości, gromadził zasób wiedzy faktycznej, pomimo to uważa zawsze za swe zadanie poszukiwanie zasad ogólnych, prowadzących do wyjaśnienia całości. I w najnowszych wszakże jeszcze czasach filozofowie łudzili się, że drogą rozumowania filozoficznego istotę przyrody odsłonić zdołają, tern mnie] więc A. na zarzut zasługuje, gdy w jego czasach brakło jeszcze uzasadnionych powodów do powątpiewania, że droga ta do celu doprowadzić może.—Wraz z uwielbieniem dla całej filozofii A-a, wzrastało uznanie i dla jego fizyki; komentowano go tylko, ale nie ośmielano się zaprzeczać jakiemukolwiek jego twierdzeniu—cześć dla A-a powstrzymała samodzielny rozwój wiedzy. Już jednak Roger Bacon odezwał się przeciw tyranii fizyki perepatetycznej: „Gdybym miał władzę nad książkami A-a, kazałbym wszystkie spalić, studyowanie ich jest bowiem tylko stratą czasu, przyczyną błędów i mnożeniem nieświadomości.“ Odkrycia Galileusza unicestwiły dynamikę A-a, doświadczenia Torricellego wyrugowały „obawę próżni,“ a wraz z tem i cała.fizyka A-a rychło się w nicość rozwiała. Jeżeli zaś umysł ludzki tak długo tonął w bezpłodnym scholastycyzmie, winić należy o to nie wielkiego filozofa, ale raczej niedołęstwo jego komentatorów. Coraz wszakże wyraźniej wybijająca się jałowość i błędność arystote-lizmu była źródłem odrodzenia wiedzy, gdyż umysły wybitne zwróciła do badań samodzielnych, drogą obserwacyi i doświadczeń. Por. Rosenberger: „Die Geschichte der Physik;“ Heller: „Geschichte der Physik“; Lewes: „Aristoteles“ (18(55).    s- K-

A-a Pisma biologiczne składają: 1) „Hist, animalium“, 2) „De partibus animalium“, 3) „De anima“, 4) „De generatione animalium“; 1) wydał Schneider (Leipzig, 1811), 2) Frantzius (Leipzig, 1853), z dodatkami i komentarzami, 3) a) Trendelenburg (Jena, 1833), b) Torstrick A. (Berlin, 1862). Pierwsze jest ważne dla filologów, drugie niezbędne dla fachowych. Bardzo dobrego angielskiego tłómaczenia dostarczył Charles Collier: „A. on the vital principle“ (Cambridge, 1855); 4) najlepsze wydanie i tłóma-czenie ogłosili Aubert i Wimmer (Leipzig, 1860).— Anatomia A-sa przedstawia olbrzymi materyał, obejmujący łańcuch stworzeń, od jamochłonnych do człowieka. Opis zwierząt podamy niżej. Co do anatomii człowieka, to A., nie znając jej praktycznie, nie robiąc nigdy sekcyi trupa, nie mógł dać żadnego opisu anatomicznego; nie znał żadnego mięśnia, nie wiedział nic o systemie nerwowym. Opisuje A. twory, które nazywa „neuron“, lecz są to ścięgna, powięzie a nawet mięśnie, których początek ma być w sercu. Bezkrytyczni chwalcy wszystkiego, co A. napisał, przypisywali mu odkrycie nerwów dlatego, że mówi o „poroi“ (rzeczywistych nerwach), idących do ucha, oka etc. A. nazywa „poroi“ wszelkie kanały, jak: kiszkę, ureter etc., a nerwy oka, ucha i nosa (węchu) mieni być kanałami odżywczemi. Wystarczy wiedzieć, że A. twierdził, jakoby mózg był bez krwi, że tył czaszki jest pusty, że płuco jest pojedyncze, że macica podwójna jak jądra, że serce leży powyżej płuc, że nerki są płatowate—aby się dostatecznie przekonać, że A. nietylko nie mógł robić sekcyi, ale że wypowiadał swoje zdania bez najmniejszego sprawdzenia, poprostu, jako podania ludowe. Trafne za to jest przełożenie naczyń do serca, dokładnym opis kanału pokarmowego (wskutek podobieństwa do zwierząt domowych), jakoteż bystrem rozróżnienie aorty od vena cava. Jeżeli w anatomii brakło A-wi praktycznych tylko wiadomości, tc zrozumiemy, że w fizyologii, która powstała na rezultatach mozolnych studyów chemii, anatomii i fizyki, A. nie mógł być innym, jak tylko konjekturalnym. Porzuciwszy stare, dobre zdanie Hipokratesa, jako mózg jest siedliskiem uczucia, przełożył je do serca, jedynie dla apriorystycznego przekonania, że środek jest miejscem szlachetniej-szem od innych, mózg zaś gra, podług A., jako najzimniejszy, bo bezkrwisty, rolę moderatora ciepła. Jeżeli pominiemy fantastyczne przekonanie, że powietrze ma cel ochładzać organizm, to musimy za to przyznać wielki talent A-owi jego osobnym traktacie „o oddychaniu“ (De respiratione). Spotykamy się tu bowiem z bystrą uwagą, celem której jest wykorzenienie przekonania, że wszystkie zwierzęta wciągają powietrze (oddychają). A. wiedział, że oddychanie jest „wspólnem“ dla wszystkich zwierząt i że cel jego jest wspólny dla wszystkich, jakkolwiek sądził o niem fałszywie; niemniej jednak z całą ge-nialnością odróżnić pragnął oddychanie przez płuca, skrze 1 a lub całą powierzchnię ciała; nie mógł jednak osiągnąć tego, ponieważ nie wiedział, że np. w wodzie powietrze się znajduje (o czem Galen wiedział); przypisywał zatem oddychanie jedynie zwierzętom w płuca zaopatrzonym. A. napisał również osobny traktat: „De motu animalium“. Każdy ruch ma mieć początek w duszy, między duszą zaś a ciałem pośredniczy „pneuma“, którego siedliskiem jest serce. Bliższych wiadomości o owem „pneuma“ w istniejących pismach A-a niema, który się powołuje na to, co już gdzieindziej powiedział. Że cały oddział „zmysłów“ nie daje nam u A-a więcej nic, prócz czczych spekulacyj, dziwić się, wobec trudności, jakie jeszcze dziś w tej gałęzi istnieją, nie możemy. W traktacie „Parva naturalia“ spotykamy się zresztą jeszcze raz z opisaniem zmysłów w oddziale „De sensu“. Zmysłów, odpowiednio do pięciu elementów, przyjmuje pięć. Oko nie jest „z ognia“, jak twierdzą Empedokles i Plato, lecz, jak Demokrit, A. utrzymuje że „jest wodniste“ (hydor einai). Smak i powonienie są prawie równoznaczne, lecz po w-stają nie w tych samych organach. Słuch jest tu opuszczony; opisanie jego znajdujemy w dziele „De anima“. W „Parva naturalia“ również znajdują się cztery traktaty; są one: o śnie, pamięci, długiem ikrótkiem życiu, marzeniach sennych. Pierwsze trzy nie przynoszą zaszczytu talentowi A-a. Pominąwszy bowiem nawet brak pojęcia wszelkiego o zasadzie kojarzenia idei (przy pamięci), pominąwszy zastosowywanie przy objaśnieniach frazesów banalnych, już wtedy ludowych, bez kuszenia się o sprawdzenie ich wiarogodności (przy śnie), cała metoda rozumowania jest fałszywa i A. jest tu często (sit venia verbo) nielogicznym. Inaczej rzecz się ma z marzeniami sennemi. A. jest tu, wobec trudności objaśnienia faktycznej strony tych zjawisk, nadzwyczaj trafnym i oryginalnym. Marzenia same definiuje jako „odbicie następcze“ przejętych raz wrażeń, podobnie jak po długiem patrzeniu na kolorowy przedmiot, barwa jego w oczach pozostaje, mimo, że patrzymy gdzieindziej. W dziele „De anima“ staje A. w rzędzie największych psychologów, a raczej jest z nich najpierwszym; wyprzedza wszystko, co zrobiono po nim aż do ostatnich czasów i dziś jeszcze słowa jego mają znaczenie. A. twierdzi, że „badanie duszy jest udziałom fizyologa (fysikos)“, że „duch jest najwyższym szczytem rozwoju życia“, a życie pojmuje jako „funkcyę organizmu.“ Życie, podług A-a, jest zawsze „ogólną formą czynności organicznej“, duch zaś tylko „jedną ze szczególnych form“, która się „rozwija w późniejszym stanie, brak jej zaś we wczesnym.“ Do tych definicyj dodaje A. objaśnienie, godne zastanowienia: „...gdyby oko było zwierzęciem, to widzenie byłoby jego duszą (psyche); ponieważ ono (widzenie), abstrakcyjnie biorąc, jest istotą oka, materyal-ną bowiem częścią widzenia, jest oko; gdyby więc nie było widzenia, wtedy oko byłoby okiem, tylko przez swe nazwanie.“ Dotyk jest pierwszym i najważniejszym zmysłem. A. wątpi, bardzo trafnie, czy „mięso“ jest tem, co czuje, lecz czy nie jest ono raczej tem, co pośredniczy w czuciu? a czy proton aisteterion (to, co istotnie odczuwa) nie jest właściwie coś innego? Wiemy, że A. uważa serce za tę wewnętrzną część, która odczuwa, która jest wspól-nem sensorium. Dotyk i smak są pierwotnemi i nie-zbędnemi zmysłami. „Zmysły nie błądzą — błędy powstają jedynie z fałszywego sądu.“ Rozdział o słuchu nie przedstawia nic szczególnie godnego uwagi. Ogólne biologiczne prawidła i refleksye A-a zdumiewają nas trafnością. Spotykamy tu nierzadko zasady, które nowocześni biologowie zaliczają do najwspanialszych rezultatów filozoficznej spe-kulacyi. Chociaż więc intuicya w ścisłych naukach me wydaje żadnych rezultatów, chociaż wiadomem jest, że często zasady starożytnych filozofów zgadzają się łś najnowszemi wynikami właśnie dlatego, źe ich umysły bez szerszego poznania i bez trudności w badaniu, jakie wywołuje nagromadzenie niezliczonych nabytków, z którymi nam liczyć się przychodzi, pod wpływem pierwszego wrażenia, trafne do zdumienia o naturze wypowiadali zdania; niemniej przeto godnemi uwagi są niektóre prawa, podane przez Arystotelesa w zakresie ogólnej biologii. Zamiast trzech królestw tworów natury podaje A. bez porównania więcej filozoficzny podział na królestwo organiczne (ta apsycha) i nieorganiczne (taempsycha) i przyjmuje powolne przejście w naturze od minerałów do najwyższych tworów, wraz z powolnie wzrastającą zawiłością zjawisk życiowych. Człowiek jest najwyższem zwierzęciem w łańcuchu wszystkich tworów. Pierwszym stopniem czynności duszy jest odżywianie, wspólne wszystkim żyjącym stworzeniom. Wskutek tego więc rośliny muszą żyć, ponieważ mówi, że to, co się odżywia, rośnie i ginie, jest żyjącem (ob. wyżej: De anima). Co żyje, posiada duszę, lecz rośliny, jako posiadające tylko jednę czynność—odżywiania, jakkolwiek posiadają analogiczną zwierzętom duszę, nie jest ona położona w środku, stąd brak ruchu u roślin. Dalszym stopniem są zwierzokrzewy (zoophytą), które, jako niepewnej wartości zwierzęcej, za pośrednie królestwo uważa. A. uważa gąbki za zwierzęta; powołuje się przytem na ich kurczliwość; nie wiadomo zatem, czy A. nie brał polipów za gąbki. Trzecim stopniem w tym łańcuchu jest rozwój zwierząt (s. strict.), gdzie przy wzmożonej czynności pierwiastku życiowego powstaje czynność zmysłów, a wraz z nią wola, a następnie ruch. Zaznaczyć też należy prawo morfologiczne A-a, które brzmi, że: bujność wzrostu u roślin wzmaga się ze szkodą, czyli kosztem tworzenia się nasienia.—Oce-niając wielkiego filozofa wieków starożytnych, nowsi uczeni nieraz dawali się porwać uwielbieniu i, wczytując się w niego, wyczytywali w jego dziełach to, co sami wiedzieli, a co było rezultatem nauki, uzbrojonej metodą i środkami, o jakich starożytni pojęcia nie mieli. Dlatego też, nim przejdziemy do dzieł zoologicznych A-a, winniśmy w imię bezstronnej krytyki oddzielić od zasłużonych laurów A-a niektóre z tych przesadzonych wieści, które mu zjednały rozgłos prawdziwego proroka w nauce, wyprzedzającego dzisiejsze jej rezultaty. Że gąbki są zwierzętami, przypuszczał A. dla ich rzekomej kurczliwości. Do orzeczenia tego trzeba było dziesiątek lat istnienia mikroskopu. Że A., jak to twierdził v. Siebold, wiedział o znaczeniu hectocotylusa u Argonauta, nie jest prawdą. A. powtarza za rybakami zdanie, że: „podobno Argonauta ma na jednem ramieniu coś podobnego do prącia, co jest białe i ściągniste“. A., który tak dokładnie opisuje wszystkie sposoby spółkowania zwierząt w dziele „De generatione“, nie mógłby pominąć faktu tak uderzającego i jedynego w naturze, gdyby był o nim wiedział. Przypisywano A-owi zrozumienie rozpłodu u pszczół, A. jednak zaprzecza w ogóle zapładnianiu u tych zwierząt, jakoteż spółko waniu, a przyjmuje rodzaj hermafrodytyzmu. Podobnie wreszcie ma się rzecz z rybami dwupłciowe-mi (Serranus scriba, S. cabrilla, hepatus); A. polega znowu na zdaniu rybaków, którzy twierdzili, że u ryb tych istnieją tylko samice, i przyjmuje, że się same zapładniają, podobnie jak pszczoły. Cuvier przypisywał A-owi odkrycie mózgu u ślimaków. Wiemy jednak, że A. przez ta malakia rozumiał tylko głowonogie (Ceplialopoda), całą grupę mięczaków zaś, jako „bez-krwistych“, mieni być także bez mózgu. Wreszcie zwoje główne nie są bynajmniej homologią mózgu kręgowych. Toż samo można powiedzieć o odkryciu nerwów (o czem wyżej). Fałszywem byłoby przypisywać A-owi poznanie znaczenia homologii, dlatego, że zrozumiał analogię w budowie przednich i tylnych kończyn, co oczywiście nie było trudnem. Podobnie niesłusznem jest przypisywanie mu uprzedzenia prawa G. St. Hilaire’a: o „ekonomii natury“ (balancement des organes), jeżeli A..

objaśnia je w ten sposób, jak np. „niedźwiedź nie ma ogona, ponieważ natura spotrzebowała wszystkie ziemiste części na długi włos ciała“. Mówiąc o krwi, wspomina A. o włóknach (a? lysę); nie jest to an-tycypacyą włóknika, ponieważ A. niewątpliwie myśli to samo, co Plato, który we krwi przypuszczał istnienie faktycznych włókien, krwią poruszających. Podobnych przykładów przytoczyćby można więcej. „Historiae animalium“ są, historycznie biorąc, dziełem podziwu godnem, uderzającem niesłychaną masą drobnych szczegółów, olbrzymim zbiorem uwag o zwierzętach, ich budowie, podobieństwach wzajemnych, obyczajach etc. Daremnem byłoby jednak szukać tu systemu, jak również naukowego ugrupowania faktów, po większej części niedokładnych, niekiedy tylko prawdziwych. A. nie miał na myśli klasyfikacyi i fałszywem jest zdanie Cuvier’a, jako A. podzielił zwierzęta na krwiste i bezkrwiste. A. nie uznaje przedewszystkiem znaczenia zasady negacyi przy podziale (ob. niżej) —zresztą słusznie; jeżeli zaś mówi o czemś podobnem, to nie w myśl zasady klasyfikacyi, lecz pobieżnie, bez ogólnego zastosowania. Prędzej przypisaćby mu można podział na: żyworodne, jajorodne i czer-worodne (vivipara, ovipara, vermipara); zresztą i ten podział, jak wiele innych (zwierzęta z nogami i bez nóg, o skrzydłach, lub bez nich etc.), jest tylko dorywczym. Następuje opis części zwierzęcych, poczynając od człowieka. Materyał jest kolosalny i choć tylko ilościowo, toć przecież w tym tłumie faktów widać wielkie początki nauki, widzieć można, co wiedza późniejsza mogłaby z A-a skorzystać, gdyby więcej na to pilne zestawienie danych uwagi zwracała. W 4 księdze znajdujemy już daleko ściślej opisaną anatomię bezkręgowych, która nadzwyczaj korzystnie mówi o A-sie. Szczególniej zaś rozdział o „głowonogich“ jest bardzo dokładnym i wolnym od wszelkich bajek i podań ludowych. Trzeźwości swojej składa sam świadectwo, mówiąc, że „ci ludzie (rybacy) nigdy nie obserwują dla samej nauki“. Następuje opis mięczaków, raków i owadów: wszystkie znacznie lepsze od opisu kręgowych. Dalsze oddziały o płodzeniu znajdą osobne miejsce. W 8-ej księdze spotykamy całą encyklopedyę najróżnorodniejszych szczegółów o zwierzętach. Niema chyba drobnostki, któ-rejby A. nie dotknął. Uderzają jednak niedorzeczności czasem, które nas w tym samym stopniu zdumiewają. (Człowiek tylko, np., nie dostaje wścieklizny po ukąszeniu psa wściekłego, słoń cierpi tylko na wiatry i biegunkę; myszy zdychają, jeżeli piją wodę w lecie). Jeżeli Hist, animal, uderzają nas tylko ilością faktów (prócz ogólnych zasad biologicznych tu się znajdujących, a które już opisaliśmy), to dwa następne dzieła stanowią filary niespożytej sławy A. Dzieło „De partibus animalium“, które bezpośrednio łączy się z poprzedniem, zajmuje się opisar niem przyczyn tych zjawisk. Dzieło to jest próbą objaśnienia fenomenów biologicznych, i jakkolwiek obfituje w grube błędy, z niedostatecznego badania wynikłe, stawia ono A-a w naszych oczach jako mędrca, który starał się ugruntować biologię na anatomii porównawczej. Zaczyna A. od klasyfikacyj i, choć sam nie daje nam ża-

Encyklopedya Poirazechna Ilustrowana. T. V.

dnej, uderza naprzód na zasadę dićhotomii (Plato) i przekonywa, że sama istota negacyi, jako nie przedstawiająca różnic, do klasyfikacyi się nie nadaje: nie inasz rodzaju braku. Już w 4 rozdziale widzimy bystre spostrzeżenie analogii między piórem a łuską. Schleiden zwrócił uwagę, że tu A. przeczuwał potrzebę układu naturalnego, choć o jego wyższości pojęcia mieó nie mógł. Następnie wyczytujemy ze zdziwieniem, jak A. poważnie broni tych, którzy zajmują się naukami przyrodni czerni: „a kto (powiada) uważa za ubliżające tern się zajmować — sam sobie ubliża.“ Refleksya i w dzisiejszych czasach cenna. Po dziwacznych spe-kulacyach o własności krwi, jej ciepłocie, przechodzi A. do tematu wówczas bardzo ulubionego: do samego ciepła. Wobec subjektywnego jedynie uczucia, które było miarą ciepła, nie mają te roztrząsania znaczenia. Podług A-a trawienie jest rodzajem gotowania, rośliny dostają pokarm z ziemi, gdzie jest dostateczna ilość ciepła do ich zgotowania. Tłuszcz powstaje z krwi, bezkrwiste przeto zwierzęta tłuszczu nie mają. Tłuszcz w nadmiarze jest nie dobry; tenże nie ma czucia, bo i krew go nie ma; kobiety tłuste są niepłodne, bo krew potrzebna dla płodu zużytą jest na tłuszcz. Tu też jest ważna uwaga, że mózg nie ma czucia. Przytem robi A. nieszczęśliwą uwagę, że człowiek ma najwięcej szwów na czaszce a to dla łatwości waporowania. Wnętrzności są opisane bardzo dokładnie. Serce jednak z wiadomych powodów (p. wyżej) nie uszło metafizycznym zachciankom. Żółciowy pęcherzyk nie wszyscy ludzie posiadają; przy tej fałszywej uwadze spotykamy się jakoby z rehabi-litacyą teleologicznych często przekonań A. Zbijając bowiem zdanie Anaxagorasa, jakoby żółć była przyczyną gorączkowych chorób, powiada A. (księga IV, Cap. II), „posługuje się natura niekiedy wydzielinami ku pewnemu celowi, dlatego jednak nie należy we wszystkich szukać pewnego celu, bo gdy pewne rzeczy pewną własność posiadają, to z tego koniecznie powstaje wiele innych zjawisk“. Dowodzi to dostatecznie, że A. tam tylko, gdzie bliższe przyczyny fenomenu były mu ciemne, do przyczyn końcowych się uciekał. Zwierzęta bezkrwiste nie mają wnętrzności, powiada A., choć muszą posiadać coś analogicznego z sercem, jako przyczynę życia; siedliskiem zaś tego musi być środek ciała. Tutaj także znajdujemy ważną wzmiankę o stanowisku osłonnie (Tunicata) i jainoehłonnych (mian. Achi-niae) między królestwem roślinnem a zwierzęcem. „De generatione animalium“ jest największem dziełem A-a z zakresu nauk biologicznych i wogóle przyrodniczych. Obfitość szczegółów, głębokość spekula-cyi i mistrzostwo w rozjaśnianiu najciemniejszych problemów nauki, stanowią przymioty tego arcydzieła. Dzieło zaczyna się od objaśnienia, że ma być dalszym ciągiem „De partibus“ i będzie traktować o płodzeniu i o częściach do płodzenia przeznaczonych. O jego anatomii ludzkiej mówiliśmy, że była błędną. Po anatomicznym opisie różnych części płciowych, jakoteż sposobach rodzenia u różnych zwierząt, przechodzi A. w 17 Cap. do nasienia. Nasienie jest wydzieliną z przeobrażonych pokarmów;

21

Edenburgh 1853 r. (Aristotle).

Arystotelesa latarnia, ob. Jeżowce. Arystotym, tyran Elidy, z III w. przed Chryst., mimo sojuszu z macedończykami, nie zdołał się utrzymać i padł ofiarą swego okrucieństwa (około 270 r. przed Chr.).    *

Arystowszczyzna, sekta róskolnicza, tak nazwana od imienia swego założyciela, kupca petersburskiego, Bazylego, syna Koźmy, Arystowa (* 1763— f 1819). Należał on do sekty Fedosiejowców, lubo różnił się od nich co do wykładu małżeństwa i stosunku chrześcian do władzy świeckiej.—(„9hu,hkjio-

widocznem jest, że niektóre zwierzęta wydają je ze siebie, czy również i owady, i mięczaki? rzecz nie pewna; czy jednak i samice je wydzielają, lub też, jeżeli one nie wydają nasienia, czy nie dodają od siebie czegoś innego? Samo to pytanie dowodzi już bystrości A-a, który nie mógł wiedzieć o jaju ssących, jakkolwiek o jajach a nawet jajnikach (Cephalo-poda) niższych zwierząt wiedział dokładnie (I księga). Następnie rozstrząsa kwestyę: czy nasienie z jednej części, czy z całego ciała pochodzi? Jego argumen-tacye są tu mistrzowskie. Po długiej dyspucie przychodzi do przekonania, że nasienie nie pochodzi z całego ciała, lecz ma przeznaczenie iść do całego ciała. Zaprzecza wyraźnie, jakoby samica wydawała nasienie, bo w takim razie musiałyby powstać dwa stworzenia. Nasienie jest źródłem {arche) ruchu, zarazem przyczyną organicznego rozwoju w materyi, której dostarcza samica. A. nie wiedział oczywiście o owulacyi i stosunku jej do miesiączkowania, chociaż więc przypuszcza, że katamenie są analogią nasienia, odrzuca stanowczo mniemanie, że płyn miesiączkowy jest nasieniem. Wydzielina miesiączkowa jednak samicy zawiera materyał twórczy. A. twiedzi, że samica jest niedoszłym do rozwoju zupełnego samcem. Wpływ męski jest jakościowy, nie ilościowy. Następnie robi uwagę, że indywidum jest śmiertelne, ponieważ jest osobnikiem; gatunek jest wieczny, bo płodzi indywidua. Samica i samiec istnieją tylko ku temu właśnie celowi rozpłodu. Po opisie różnych sposobów płodzenia, w którym znać dokładną wiadomość o przeobrażeniu, przystępuje A. do jasnego opisu nauki o epigenezie. Już przy nasieniu wspomina o tern, teraz jednak z całą dokładnością mówi: zatem części muszą powstawać naraz lub jedna po drugiej, lecz widzimy, (powiada), że jedne organy już powstały, gdy drugich jeszcze nie masz, są one tak małe, że ich widzieć nie można; podobnie jak z chłopca wychodzi mężczyzna. Nie można przypuścić, (mówi), żeby w nasieniu odrazu już były gotowe części organizmu. Nietylko wypowiada A. całą naukę o epigenezie (którą Harveyowi przypisywano), lecz z niezrównaną genialnością rozwija biogenetyczne prawidło dzisiejszych czasów i mówi: że powstaje zwierzę i człowiek, lub zwierzę i koń, to nie dzieje się jednocześnie, i tak samo u innych zwierząt, ponieważ cel i wykończenie (doskonałość) zjawiają się na końcu; specyficzność zaś jest celem rozwoju wszystkiego (każdego). Następnie przychodzi A. do innego problemu i rozwiązuje go, o ile możności, pomyślnie. Zarodek, mówi, przedstawia zwierzę w stanie napięcia (po-tencyalnie), a zatem zwierzę musi się odżywiać. Tu więc opisuje naczynia pępkowe, „twierdząc, że one dają płodowi pożywienie“, i zbijając twierdzenie Demokryta, jakoby płód dlatego pozostawał w macicy, aby przybrać kształty matki. „Organy istnieją już w zarodku w stanie napięcia, potrzeba jedynie bodźca nasienia, a organa poczynają się rozwijać w przynależnem następstwie“. Widzimy dalej, że A. badał embryologicznie, i jakkolwiek mylił się nieraz, (sądził, że serce rozwija się najpierw), to jednak tu nawet miał często słuszność, twierdząc np., że górna część ciała pierwej się rozwija niż dolna.

Po opisie rozwoju i łożyska przystępuje do kwestyi bezpłodności bastardów i znów, ku zdumieniu, twierdzi, że wiele mieszańców jest płodnych. Że A. przyjmował samorodztwo, nie może nas dziwić. Mimo tak obszernych wiadomości, A. powtarza przekonanie, że muchy, owady inne, węgorze etc. powstają z gnijących substancyj. Nieobarczony względami religijnemi, A. wypowiada śmiało, że i ludzie musieli tak powstać, a to albo z jaja, albo też z roli a k ó w (pod scolex rozumie A. gąsienice prawdopodobnie), sam zaś przypuszcza to ostatnie. Zbija bezmyślne hypotezy o powstawaniu męzkiego lub żeńskiego potomka i przyznać trzeba, że kwestyi i tak nierozwiązalnej, nadaje tło nieskończenie prawdziwsze i rozumniejsze, niż wszyscy jego poprzednicy i następcy. Z wielką bystrością również mówi o „wpływie indywidualnym“ przy dziedziczności i wreszcie odrzuca bajki o potworach, o ludziach z głowami zwierząt etc. Twierdzi znakomicie, że potworności per excessum nie przedstawiają nic nadprzyrodzonego; o potworach zaś mówi, że już dlatego są niemożliwe, bo okres ciężarności u różnych zwierząt jest rozmaity. Jeżeli przypomnimy sobie, że nietylko kwestye takie, jak ostatnie, lecz cała nauka o płodzeniu aż do wieku XVIII przedstawiała chaos absurdów i fantastycznych bajek, to uznać musimy traktat A-a „De generatione“ za arcydzieło, za ostatni wyraz geniuszu jego. Do krytyki dzieł przyrodniczych A-a istnieją, oprócz dzieł starożytnych autorów, następujące źródła: Hermo-laus Barbarus: „Compend. scientiae naturalis ex Ar.“, 1547 r.; Portal: „Histoire de l'anatomie et de la chirurgie“, 1770 r.; Grüner: „Analecta ad anti-quitates medicas“, 1774 r.; Montucla: „Histoire des mathématiques“, Paris 1758 r.; Lauth: „Histoire de l’anatomie“, 1815 r.; Köhler: „A. de molluscis Ce-phalopodis“, 1820 r.; Spid: „Geschichte und Be-urtheilung aller Systeme in der Zoologie“, 1811 r.; Macgillivray: „Lifes of eminents zoologists“, 1834 r.; Libri: „Histoire des sciences mathématiques en Italie“, 1838 r.; (przytacza rzecz nadzwyczaj ciekawą, że A. do oznaczenia nieokreślonych ilości używał liter). Thielmann: „Veterum opin. de angiol. att. sang, motu“, 1832 r.; Cuvier: „Histoire de sciences naturelles“, 1841 r.; Blainville: „Histoire des sciences de l’organisation“, 1847 r.; Jourdain: „Recherches sur les anciennes traductions latines de T A.“, 1843 r.; J. B. Meyer: „Ar’s. Thierkunde“, Berlin 1855 r.; Whewell: „History of the inductive sciences“, 1857 r.; Lewes H. G.: „Aristotle. An Essay etc.“, London 1864 r.; „Encyclopaedia Britanica“.

Br. T. Ł.

ne^HuecFiä CjiOBapb“ przez profesora Andrejew-

skiego).    *

Arystydes (Aristeides), zwany Sprawiedliwym, ateński mąż stanu. Ubogi i niewysokiego rodu, ale nieposzlakowanej prawości i wielkiej cnoty obywatelskiej, A. odegrał wybitną rolę w epoce walki greków europejskich z perską monarchią o niepodległość i przyczynił się niemało do założenia podwalin późniejszej potęgi i wielkości Aten. Po raz pierwszy ukazuje się A. na szerszej widowni w r. 490 przed Chr., podczas wyprawy Daryusza Hystas-pa (ob.) na Attykę, która zakończyła się bitwą pod Maratonem. Widzimy go w tej wojnie w liczbie dziesięciu strategów, dowodzących dziesięciotysiącznem wojskiem ateńskiem. Stosownie do zwyczaju, główne dowództwo nad wojskiem przechodziło z dnia na dzień, po kolei, od jednego stratega do drugiego; A. wszakże, pojmując wynikające stąd niebezpieczeństwo, namówił wszystkich swoich kolegów do oddania dowództwa na czas nieograniczony Mil-cyadesowi (ob.), jako jedynemu z pomiędzy strategów, który już walczył dawniej z persami i znał ich taktykę. Zrzekając się w ten sposób władzy dla dobra ojczyzny, stał się A. poniekąd pośrednim sprawcą zwycięstwa pod Maratonem i prędkiego zakończenia wojny. Dziesięcioletni okres, oddzielający tę wojnę perską od następnej, wypełnia w Atenach walka dwóch stronnictw, z których jedno, tak zwane arystokratyczne, opiera całą potęgę państwa na klasie większych i mniejszych właścicieli ziemskich i na rekrutującej się z niej ciężkiej piechocie (ho-plitai), gdy drugie, demokratyczne, upatruje przyszłość kraju w rozwinięciu szerokiej polityki morskiej i oparciu się w tym celu na czwartej klasie ludności (według podziału Solona), na tak zwanych fetach czyli wyrobnikach, którzy, jako nie posiadający własności ziemskiej, niebyli pociągani według praw ateńskich do regularnej służby wojskowej, ale mogli stanowić doskonały element dla uzbrojenia licznej floty. Na czele pierwszego stronnictwa spotykamy zaraz po wojnie A-a. Miał on wrodzony wstręt do hałaśliwych, nieporządnych i rzadko kierujących się zdrową ideą polityczną rządów motło-chu ulicznego; może już wtedy przewidywał on nieszczęścia, jakie miała sprowadzić na Ateny zbyt wybujała demokracya. Stojąc wiernie przy konsty-tucyi Klistenesa (ob.), bronił A. wytrwale praw właścicieli ziemskich i rolniczego charakteru, jaki posiadała od wieków ateńska rzeczpospolita, przeciw usiłowaniom zdolniejszego od siebie i nieprzebiera-jącego w środkach Temistoklesa, przywódcy stronnictwa demokratycznego, skierowanym ku utworzeniu potężnej floty i przerobieniu Aten na państwo przemysłowo-handlowe. Jakkolwiek w dalekiej przyszłości zgubnemi okazały się dla Aten rządy demokracyi, na razie, wobec grożącej nowej wojny z Per-syą, przy słabych siłach lądowych, Ateny nie miały w samej rzeczy innego wyjścia, jak zapewnienie sobie panowania na morzu. W pierwszych latach po bitwie maratońskiej, przewaga w walce stronnictw była po stronie A-a. Znaczenie jego w kraju wzra-.stało szybko, głównie dzięki prawości charakteru, pociągającej ku niemu wszystkich, bez względu na stronnictwa, i jednającej dla jego przekonań politycznych tych ludzi, którym nie tyle idzie o to, czego chce dane stronnictwo, ile o to, kto stoi na jego czele. Jako archont, w r. 487 szczególnie odznaczył się A. niezwykłą u stronnictw partyi arystokratycznej sprawiedliwością w sądzeniu spraw między ludem i bogaczami. Nie istniały dla niego żadne względy, ani racye polityczne, wobec prawdy i prawa. Tej też działalności A-a należy zapewne przypisać pochodzenie przydomka „Sprawiedliwego“, którym go uczcił naród ateński, a który historya zatwierdziła. Po roku 485 walka między obydwoma stronnictwami zaostrza się coraz więcej. Zabiegom i intrygom genialnego i przeświadczonego o ważności dla kraju swoich reform Temistoklesa nie mógł sprostać A., aniby też chciał, gdyby mógł. Walczyć z przeciwnikiem jego własną bronią, ubiegając się o popularność i wpływ na lud wszelkiemi godzi-wemi i niegodziwemi środkami, A. nie umiał, ale też i ustąpić dobrowolnie wbrew przekonaniu nie chciał. Nastąpiło więc w Atenach położenie, przewidziane przez konstytucyę Klistenesa, która posiadała na wypadek wielkiego zaognienia rywalizacyi między dwoma stronnictwami środek nie dopuszczający do ostateczności. Był to tak zwany ostracyzm (ob.), czyli odwołanie się do narodu, żeby większością głosów zdecydował, który z przywódców przeciwnych sobie obozów ma ustąpić i pójść na wygnanie. Skazanie przywódcy było jednoznaczne z po-kojowem pobiciem całego stronnictwa, które usuwało się wtedy z drogi, zostawiając swoim przeciwnikom pole do działania. Gdy więc w r. 483 rząd powołał naród ateński do wybierania między A-ern i Temistoklesem, naród, nastrojony oddawna przez zręczniejszego z przeciwników, a także instynktowo przeczuwając w Temistoklesie przyszłego wodza w czekającej go stanowczej walce z persami, skazał A-a na dziesięcioletnie wygnanie z kraju. Wielki obywatel opuścił ojczyste miasto, prosząc bogów, aby jego ziomkowie nigdy nie byli zmuszeni żałować swego kroku. Że nie samo przeświadczenie o zbawienności polityki Temistoklesa, ale i zręczna agitacya przeważyła szalę na stronę demokracyi, świadczy następna anegdota, przechowana u Plutar-cha: podczas głosowania, jeden z obywateli, nie znając osobiście A-a, zwrócił się do niego samego z prośbą o napisanie na tabliczce, służącej do głosowania, imienia A-a, jako tego, który winien być skazany na wygnanie, i spytany, co ma przeciw A-owi, odpowiedział, że nic nie ma przeciw niemu, ale że mu się sprzykrzyło słyszeć, jak go wszyscy nazywają sprawiedliwym. Pozostało więc w pamięci greków przekonanie, że wielka popularność A-a została wyzyskaną przez jego pomocników na jego niekorzyść. Po ustąpieniu A-a, wszystkie reformy, proponowane przez Temistoklesa, zostały przeprowadzone; Ateny otrzymały flotę i wypadki wybuchłej w 480 r. wojny dowiodły, że zwycięstwo A-a nie byłoby wyszło Atenom na pożytek. Cofnięcie wyroku i powrót do ojczyzny wywalczył sobie A. pod balaminą. W przeddzień tej sławnej bitwy, Te-mistokles, dowodzący w zwiększonej flocie greckiej eskadrą ateńską, nie mogąc w żaden sposób naklo-

nić innych dowódców i głównodowodzącego spartań- | budowania spalonych przez Kserksesa Aten, podźwi-czyka, Eurybiadesa, do wydania persom stanowczej gnięcia murów i dalszego prowadzenia wojny z per-walki w zatoce Salamińskiej, podstępem nakłonił sami, zatarła na czas jakiś wszelką rywalizacyę Kserksesa do wydania rozkazu, aby zamknięto za- między stronnictwami. Postawiony razem z Cymo-chodnio wyjście z zatoki, od strony Megary, przed nem (Kimon) na czele floty ateńskiej, prowadzi A. grekami. W tych stronach znajdował się właśnie dalej wojnę o niepodległość grecką, zdobywając, we-A., krążący zdaleka około stanowisk greckich. Spo- spół ze spartanami pod Pauzaniaszem, miasta i wystrzegłszy manewra, wykonywane przez flotę per- spy greckie, zostające jeszcze w ręku wielkiego kró-ską w myśl planu, podyktowanego królowi przez Te- la. Tak w 476 r. zdobywa A. Cypr i Bizancyum. mistoklesa, uważał A. za swój obowiązek zawiado- Sama obecność A-a przy flocie ateńskiej usuwa mić o tern greków. Przemknął się więc w nocy u innych greków wszelką obawę i nieufność przed wśród burzy i innych niebezpieczeństw w małej polityką Aten, gdy przeciwnie buta i despotyczne łódce rybackiej przez zatokę i dotarł do statku, na zachcianki Pauzaniusza zrażają coraz to więcej gre-którym greccy wodzowie ciągle jeszcze radzili nad ków jońskich do Sparty. Jakim był stosunek A-a ucieczką, gdy Temistokłes z niecierpliwością oczeki- do sprzymierzeńców i jednocześnie wpływ jego na wał skutków swego podstępu. Ukazanie się A-a, naród ateński, widzimy z następnego opowiadania i głos jego, zwiastujący, że droga do odwrotu zo- u Plutarcha. Jednego razu Temistokłes oświadczył stała przecięta, przeważyły decyzyę rady wojennej na zgromadzeniu narodowem, że ma plan niezmierna korzyść bitwy, która rozstrzygnęła losy wojny nie ważny i pożyteczny dla Aten, ale nie może go i całej Grecyi. W samej bitwie przyjął A. udział wyjawić publicznie, jak tego wymagało prawo, dla zgodnie ze swojem usposobieniem, walcząc na czele otrzymania pełnomocnictwa do działania. Naród za-oddziału ateńskich hoplitów przeciw wojskom per- żądał, żeby Temistokłes wyjawił swoją myśl A-wi. skim, wysadzonym przez Kserksesa na wysepce Temistokłes wtedy przedstawił, że można za jednym Psyttaleia, w środku cieśniny, między wyspą Sala- zamachem spalić w nocy całą flotę związkową, wyminą i stałym lądem Attyki, dla odcięcia grekom, ciągniętą na brzegu i źle strzeżoną, przez co Ate-w razie porażki, odwrotu na tę wysepkę i dla ło- ny ze swoją flotą nabyłyby natychmiast panowanie wienia i zabijania przypływających na nią w czasie nad morzem i nad całą Grecyą. A., zapytany o zda-bitwy greckich rozbitków. Z zadania tego wywią- nie, oświadczył, że plan Temistoklesa jest bardzo zał się A. w zupełności, zniósłszy nieprzyjaciela i za- pożyteczny, ale bardzo nieuczciwy i zgromadzenie jąwszy jego stanowisko. Wrócony do kraju po bi- narodowe, nie pytając o więcej, odmówiło swojej twie, A. objął w następnym (479 r.) dowództwo nad sankcyi. Głównie urokowi, jaki roztaczał koło sie-lądowem wojskiem ateńskiem i w tym charakterze bie A. i bezwarunkowemu zaufaniu, jakie umiał on brał udział w bitwie pod Platejami, gdzie walczył wzbudzać ku sobie i ku sprawom, którym przewo-na czele 8,000 ateńskich hoplitów, na lewem skrzy- dniczył, przypisują starożytni autorowie zmianę die armii greckiej, mając przeciw sobie macedoń- w usposobieniu związku greckiego i ugruntowanie czyków, tebańczyków i greków z Azyi Mniejszej, hegemonii Aten. Zrażeni przez Pauzaniasza, związ-Przed rozpoczęciem bitwy, dwa razy zmieniał król kowi ogłosili Ateny za głowę związku w dalszej spartański, Pauzaniusz, pozycyę; zajmował on pra- walce z persami i zepchnęli Spartę z dominującego we skrzydło, przeciw któremu była uszykowana po- stanowiska, jakie dotychczas zajmowała w całej tężna jazda perska, pod samym Mardoniuszem. Nie Grecyi, do stanowiska przewodniczki państw pelopo-clicąc więc wystawiać się na walkę z najlepszą bro- nezkich. Urosła stąd wielka niechęć Sparty do Aten nią nieprzyjaciela, dwra razy używał Pauzaniasz A-a i o mało co nie przyszło do wojny, ale zaradził te-do zamiany stanowisk, pod pozorem, że ateńczycy mu niewyczerpany w pomysłach Temistokłes (ob.), już pod Maratonem nauczyli się zwyciężać persów. Tymczasem A., korzystając z przechylenia się więk-A. za każdym razem chętnie przystawał na zajęcie szóści państw greckich, szczególnie jońskich, kn bardziej niebezpiecznego stanowiska. Nie przyszło je- Atenom, założył stały związek, tak zwrany Delijski, dnak do tego, bo i persowie nie mieli ochoty spot- którego celem byłoby dalsze prowadzenie wojny, aż kać się znowu z bohaterami z pod Maratonu i, za do wyzwolenia wszystkich greków z pod obcego pa-pomocą odpowiednich manewrów, udaremnili usiło- nowania i po dopięciu tego, utrzymywanie stałej wania Pauzaniasza. W samej bitwie A. odrazu prze- floty dla obrony greckich wód od uroszczeń króla łamał szyki swoich przeciwników, i pędząc ich przed perskiego do panowania nad niemi. Ateny stanęły sobą, pierwszy dopadł ze swoim oddziałem oszań- na czele związku; A-owi poruczono obliczenie wyso-cowanego obozu perskiego, którego zdobycie zakoń- kości podatku, który każdy członek, stosownie da czyło bitwę. Po powrocie do Aten, znalazł się zno- swoich sił, miał wnosić rocznie do kasy związkowej; wu A. u steru arystokratycznego stronnictwa; teraz samą kasę umieszczono na wyspie Delos. I znowu jednak, sam uznając przewagę nad sobą Temistokle- A. wywiązał się z tego drażliwego zadania ku ogól-sa i jego olbrzymie zasługi, nietylko nie przeszka- nemu zadowoleniu. Jego imię ręczyło za wszystko, dzał mu w dalszych jego wielkich pracach około Związek ten ugruntował na długo potęgę Aten i dał ugruntowania morskiej potęgi Aten, lecz gorliwie możność trzymania na wodzy persów przez całe mu w tern dopomagał. Nie lubiąc i nie szanując pół wieku. To było ostatnią pracą A-a. Czczony Temistoklesa jako człowieka, służył mu A. zawsze i uwielbiany przez swoich i obcych, umarł A. w 467 radą i poparciem swego stronnictwa, ilekroć szło r. w Atenach. Człowiek, przez którego ręce prze-o dobro publiczne. Zresztą wspólna praca około od- chodziły miliony, sam był tak biednym, że, jeśli

t. s.

„Scholia“

K. K.

stuł tamże w świątyni Cerery. Jak powiada PIL uiusz, był to pierwszy obraz obcokrajowca, jaki podziwiali rzymianie. A. uchodzi za pierwszego z pomiędzy greków, który w obrazach swoich umiał wiernie odtwarzać silne uczucia i grę namiętności. Zwłaszcza słynął pod tym względem obraz jego, przedstawiający niewiastę, ranioną podczas oblężenia pewnego miasta (przypuszczalnie Iliupersis), która, umierając, odsuwa od swego łona dziecko, z obawy, aby, zamiast pokarmu, krwią jej się nie karmiło. Aleksander W. po zdobyciu Teb odesłać miał ten obraz do stolicy swojej, Pella.

Arystydes Quintilianus, grecki pisarz zyczny z pierwszych czasów cesarstwa rzymskiego. W dziele „Peri musikes“ podał on bardzo dokładne szczegóły o muzyce starogreckiej. Ważne to dzieło przetłómaczył na łacinę Meibom i p. t. „Arist. Quintil. de musica libri III“ etc., zamieścił w swej pracy: „Antiquae musicae auctores sep tern“ (Amster-

a. roi.

wierzyć starożytnym, nie zostawił nawet na pogrzeb. Naród ateński uczcił swojego wielkiego obywatela pogrzebem na koszt państwa i wyposażył pozostałe po nim córki. Sławę swoją, pod względem której A. stoi na równi z największymi bohaterami starożytności, zawdzięcza nie tyle talentom i zasługom, ile tej niezwykłej prawości i czystości charakteru, która postawiła go wysoko po nad wszystkie stronnictwa, pod nad wszystkie zarzuty. Najbardziej charakterystyczną cechą A-a jest to, że nie umiał on być innym w życiu publicznem, niż był w życiu prywatnem; wszędzie i zawsze stosował on jedną zasadę sprawiedliwości, nie licząc się z następstwami. Błądził wskutek tego czasami, jako mąż stanu i polityk, ale zyskiwał w oczach świata jako człowiek. Stoi on pomiędzy wielkimi ludźmi starożytnej Grecyi, jako niedościgniony typ prawdziwej cnoty obywatelskiej, jako najdoskonalszy przedstawiciel te-

wielkiego pokolenia, tak zwanych „Maratonoma-chów“, co zasłoniło piersią swoją świat helleński przed zalewem wschodniego barbarzyństwa i stworzyło grunt, na którym tak bujnie potem rozwinęły się sztuki piękne i nauka.—Plut., Arist., Cor. Nep. Arist., Grote III., Curtius II.

Arystydes (A e 1 i u s), mówca grecki, urodzony w Bitynii (według innych w Hadrianopolis, w Mi-zyi) r. 117 lub 129 po Chr., pobierał nauki u Heroda Attyka w Atenach, a następnie osiadł w Smir-nie, gdzie zasłynął jako znakomity mistrz krasomów-stwa. Gdy miasto uległo zniszczeniu przez trzęsienie ziemi, gorącem słowem nakłonił cesarza Marka Aureliusza do odbudowania go, za co mieszkańcy wznieśli mu spiżowy posąg i mianem „odbudowcy“ uczcili. Um. 189 r. Mów pozostało po nim 54, w których, bez względu na wady stylowe, wiekowi temu w piśmiennictwie greckiem wspólne, znać naśladowanie dobrych wzorów, a zarazem jędrność, siłę argumentacyi i pewną samoistność krasomówczych pomysłów; stanowią one nadto cenne źródło do poznania obyczajów spólczesnych. Prócz tych mów i zagajeń, napisał także wykład wymowy publicznej i prywatnej. Spuściznę po nim wydał naprzód Samuel Jebb w Oxfor Izie 1722 r., w dwóch tomach, z przekładem łacińskim i objaśnieniami, ostatecznie Dindorf w Lipsku 1829 r. wydał Frommel we Frankfurcie 1828 r.

Arystydes Z Teb (w Beocyi), malarz grecki ze szkoły tebańskiej, był synem, a jak chcą niektórzy— bratem, malarza Xikomacha z Teb, w każdym zaś razie jego uczniem, oraz uczniem Eksymida. Współczesny Apellesowi, chociaż znacznie od niego starszy, A. należy do sławniejszych artystów greckich owej epoki, a obrazy jego dochodziły do cen bajecznych. I tak: za obraz, przedstawiający bitwę z persami, za każdą figurę na nim żądał artysta po 10 min, że zaś obraz ten zawierał 100 figur, A. dostał za niego 1,000 min, to jest, podług dzisiejszej normy pieniężnej, około 20,000 rs. Do najsławniejszych obrazów A-a zaliczano powszechnie jego „Dyonizosa“,za który Attalos, pragnący nabyć to dzieło wprost od artysty, napróżno ofiarowywał mu 100 talentów, to jest około 200,000 rs. Obraz ten, przez L.Mum-miusza przewieziony do Rzymu, umieszczonym zo-

s.s.

mu-

dam 1652, II. 1—338).

Arystydes z Mil et u, w I lub II w. przed Chr. Pisał tak zwane „Powieści miletyńskie“, nakształt dzisiejszych nowelli, sprośne, ale bardzo czytane, które na łacinę tłómaczył Sisenna; ani jednak z oryginału, ani z tłómaczenia nic nie pozostało.

Arystydes Święty, filozof ateński, nawrócony na chrystyanizm, w r. 125, podał ces. Hadryanowi „Apologię chrześciaństwa“, dziś zaginioną; święto jego obchodzą 31 sierpnia.

Arystyon, zwany Atenionem, „ostatni demagog“ ateński (f około 86 r. przed Chr.), syn ateń-czyka Ateniona i niewolnicy egipskiej; był zwolennikiem szkoły perypatetyka Erymneusza. Najpierw wykładał filozofię w Messenie i Larysie, a następnie zamieszkał w Atenach, gdzie, pomimo wielu wad swoich, był powszechnie poważany z powodu bogactw i pięknej wymowy. Gdy w r. 88 przed Chr., Mitrydates, król Pontu, wymordował rzymian w Azyi Mniejszej, stronnictwo demokratyczne w Grecyi umyśliło za jego pomocą odzyskać swą niezależność i w tym celu wysłało do niego w poselstwie A-a, Przyjęty życzliwie i zachęcony obietnicami, A. za powrotem podburzył demokratów, którzy za jego namową znieśli prawa, wydane przez rzymian w duchu arystokratycznym. Zawarto przymierze z królem ponckim. Jako strateg z władzą nieograniczoną, A. rozdał urzędy swoim kreaturom i począł niemiłosiernie prześladować partyę arystokratów, stronników Rzymu. W połączeniu z wodzem ponckim, Ar-chelaosem, brał udział w nierozstrzygniętej bitwie pod Cheroneą w r. 87, z rzymianami, pod dowództwem legata Sury. Gdy w r. 86 Ateny zostały zdobyte przez Sullę i strasznie zniszczone, A. zamknął się na Akropolu; atoli wkrótce, skutkiem braku wody, zmuszony był się poddać. Podług Appiana i Pau-zaniasza, został natychmiast, z rozkazu Sulli, stracony, według zaś Plutarcha, dopiero po zawarciu pokoju dardańskiego był otruty na żądanie Arche-laosa.

Arystyp z Cyreny, filozof grecki, z IV w. przed Chr., uczeń i wielbiciel Sokratesa, założyciel i głowa szkoły filozoficznej, od miejsca pochodzenia swego mistrza, cyrenajską zwanej. Data i miejsce uro-dzenia A-a, podobnie jak i przechowane wiadomości o życiu jego, są nader niepewne. Prawdopodobnem jest jednak, że A. pochodził z zamożnego domu, że kształcił się w podróżach, że dwukrotnie bawił w Syrakuzach na dworze Dyonizyusza młodszego, że poznał się tam z Platonem, że w Atenach długi czas słuchał nauk Sokratesa, że tamże jeszcze przed śmiercią tego ostatniego nauczał i, zwyczajem sofistów, za wykłady płacić sobie kazał. Szkoła filozoficzna cyrenajska, podobnie jak szkoła cyników, komentowała, z właściwym sobie sposobem zapatrywania się, głównie stronę praktyczną życia. Obie te szkoły, wypłynąwszy ze wspólnego swego źródła: nauki Sokratesowej, miały głównie na oku etykę; zaniedbując badań fizykalnych i logicznych, trzymały się one przeważnie strony praktycznej filozofii Sokratesa, chociaż i w tym zakresie poglądów od zasad mistrza odstąpiły zupełnie. A. zasadzał cel życia na szczęściu, które znowu widział wyłącznie tylko w rozkoszy (liedone), a stąd uważanym jest za twórcę he do ni z mu (liedonismus), to jest nauki o rozkoszy, której uzasadnienie i konsekwentne zastosowanie w życiu codziennem wytknęła sobie za cel filozofia cyrenajska. Konsekwentnie z głoszoną zasadą używania świata i korzystania z każdej zdarzonej sposobności dla zaspakajania swych pragnień i rozkoszy, A. pędził życie hulaszcze, wesołe, nie krępując się żadnemi względami, mogącemi zatruwać lub niweczjć przyjemności. Wyższym był on jednakże od bezmyślnych hoł-downików zmysłowości tern, że życie swoje uzasadniał filozoficznie, i że starał się, pomimo hołdu swego dla wszelkich przyjemności, zostawać zawsze panem swych żądz i namiętności. Niezależność bowiem A. uważał także za jedną z rozkoszy. I niezależności tej nie pojmował on jednakże w wyższem znaczeniu; głoszona i sławiona niezależność jego była raczej egoistycznem zwolnieniem się od obowiązków: uważa on siebie za gościa wśród społeczeństwa ludzkiego. Wszędzie, gdzie przybywa, mianuje siebie A. gościem (ksenos) i tein uwalnia się, w swem mniemaniu, od wszelkich obowiązków. Podczas gdy i cynicy nawet występowali w roli czynnej swego kosmopolityzmu, A. zadawal-nia się rolą, o ile można, bierną obcokrajowca, to jest wiecznego „gościa“. Nie ten praktyczny egoizm jednakże, ale odpowiednie rozumowanie filozoficzne dało rozgłos A-owi, a teoryi jego wyrobiło prawo obywatelstwa wśród innych szkół, z filozofii Sokrates sowej zrodzonych. Określenie rozkoszy, jako „lekkiego poruszenia, które dochodzi do świadomości“ (Diog. Laërt., II, 8), zawiera w sobie streszczenie teoryi hedonistycznej A-sa, i z niej też konsekwentnie wypływa przepis unikania zbyt silnych lub zanadto słabych pobudzeń ruchu czyli nerwów. Jakkolwiek A., dla odróżnienia od wnuka jego, także imię A. noszącego, starszym zwany, jest właściwym twórcą teoryi hedonizmu, teorya ta ostatecznie w systemat rozwiniętą została przez uczniów jego, jakimi byli wspominany już wnuk jego, A. młodszy, Teodor, powszechnie ateuszem zwany, Hegezyasz, dwóch Annićerysów i wreszcie Euhemerus. Oni to nadali hodouizmowi ostateczną, subtelnie wypracowaną formę, ujmując go w ramy wykończonego systematu filozoficznego. Dane biograficzne i bibliograficzne, odnośnie do A-a, zebrał najdokładniej Henryk v. Stein w dziele: „De philosophia Cyrenaica, Part. prior. De vita Aristippi“, (Gettynga. 1855) Wszystkie ułamki szkoły eyrenajskiej zebrał i objaśnił Mullach w swoich: „Fragm. Philos. Graecor.“, (Tom II, str. 397—438). Porów, także: Thrige: „Res Cyrenensium“, Kopenhaga 1878 r.; E. Zeller: „Die Philosophie der Griechen“, (II, 1: Sokrates und die Sokratiker“, Lipsk 1875, str. 288—332); „Zu Aristip-pus“(„Archiv für Geschichte der Philosophie“, T. I. Berlin 1888); Natorp: „Aristipp in Platons Thaeetet“,

S. Pawlicki: „Historya filozofii greckiej“. (T. I Kraków. 1890 r., str. 416—426) tamże, t. III, 1890 r.; jest to krótki wykład teoryi poznania A-a); Z dawniejszych dzieł wspomnieć także należy i o nacechowanym erudyeyą romansie Wielanda: „Aristipp und einige seiner Zeitgenossen“, (Lipsk 1800—2, 4 tomy), w którym autor pod formą listów A-a oraz wybitniejszych owoczesnych filozofów, polityków, literatów i artystów, odtwarza typową postać tego filozofa i daje charakterystykę owych czasów i ludzi. Arytaeniodeus, ob. Nalewkowy. Arytmetyczna proporcya, a. stosun ek, a. p o-stęp, ob. Proporcya, Stosunek, Postęp.

Arytmetyczne znaki, toż samo co Algebraiczne znaki (ob.)

Arytmetyczny trójkąt, a. wielokąt, ob. Trójkątne, wielokątne liczby.

Arytmetyka, z grec. arithmos—UczhsL, zatem nauka o liczbach: dział matematyki, zajmujący się badaniem liczb i ich własności. Podobny zakres posiada i algebra, przedstawia jednak charakter ogólniejszy, dlatego Wroński określa algebrę, jako naukę o prawach, odnoszących się do liczb, gdy A. zajmuje się tylko faktami, tyczącemi się liczb. Pierwsze wyobrażenie liczby zdobywamy drogą spostrzeżeń potocznych i powszednich doświadczeń, które nas prowadzą bezpośrednio do pojęcia liczby mianowanej: 5 funtów, 7 łokci; odrywając uwagę od jednostki, funt, łokieć, otrzymujemy pojęcie liczby niemianowanej: 5, 7, a prowadząc uogólnienie to dalej jeszcze, mówić możemy o ilościach, niewy-znaczonych nietylko co do swej jedności, ale i co do wielokrotności, i ilości te wyrażać pewnemi umó-wionemi znakami, do czego pospolicie służą głoski alfabetu. W ten sposób arytmetyka prowadzić może swe rozważania za pośrednictwem niosek, nie ograniczając się do liczb wyraźnie oznaczonych; dlatego też rachunek głoskowy nie może stanowić cechy odrębności algebry od A-ki,jak to się często w po-tocznem rzeczy uważaniu przyjmuje; oba te zresztą działy wiedzy matematycznej tak są zespolone, że istotne ich wyróżnienie i odgraniczenie jest niemo-żebne, a pod nazwą A. powszechnej (A. univer-salis) rozumiano często algebrę. Jeżeli się dzieli A-ę na n i ż s z ą i wyższą, przez tę ostatnią rozumieć należy teoryę liczb (ob.). W innem znaczeniu nazwą A-i ogólnej oznacza się niekiedy naukę o szeregach, co się usprawiedliwia samym sposobem pisania liczb. Jakoż liczba, dajmy: 5786.329 przedstawia właściwie szereg potęgowy: 5.10³+7.10² + 8.10î+6.10°-f3.10-¹-|-2.10-¹-f9.10-², który u-ogólnić można w sposób: a-f-&x-fcx²+dx³-4-..., badanie więc własność' szeregów jest rzeczywiście, jakby A-ą uogólnioną (ob. Analiza matematyczna).— Rozróżnić dalej można A-ę teoretyczną i praktyczną; ta ostatnia, w zakresie ogólniejszym, obejmuje zbiór sposobów ułatwiania rachunków lub prowadzenia rachunków przybliżonych, t. j. dążących do rezultatów niezupełnie ścisłych, ale przedstawiających przybliżenie, dostatecznie odpowiadające potrzebom danego zadania. Od tak określonej A. praktycznej odróżnić należy A. stosowaną, do której przedewszystkiem zalicza się A. handlowa i A. polityczna. Pierwsza zawiera rachunki tyczące się dyskontowania weksli, kupna i przedaży papierów publicznych, rachunki towarowe, arbitraże i t. p., druga obejmuje zastosowanie A-i do okoliczności, zachodzących w administracyi państwa, a mianowicie rachunki, tyczące się pożyczek publicznych, rent, ubezpieczeń, tablic śmiertelności i innych danych statystycznych (ob. A n n u i t y, Ubezpieczenia, Statystyka).—W znaczeniu najpospo-litszem, co zwykle A-ą nazywamy, jest to A. początkowa, elementarna czyli szkolna, której zakres, naukowo statecznie uzasadnić się nie dający, wyrobił się jednak odpowiednio do potrzeb pedagogicznych i wymagań życia praktycznego. Jako najelementarniej-szy dział matematyki należy ona do nauk początkowych, wywierając na rozwój umysłu uczącej się młodzieży w sposób najprostszy wpływ, który w ogólności wartość pedagogiczną naukom matematycznym nadaje; ponieważ dalej pewna jej znajomość jest niezbędną dla potrzeb najbardziej nawet potocznego życia zwykłego, wykład jej mieć musi z natury rzeczy charakter w części teoretyczny, w części zaś praktyczny. Rozpoczynając więc od ogólnych pojęć o liczeniu i o liczbach, uczy, jak z liczb danych otrzymywane być mogą inne, za pomocą „działań arytmetycznych“: dodawania i odejmowania, mnożenia i dzielenia, podnoszenia do potęg i wyciągania pierwiastków. Działania te rozszerzają zarazem obszar A-ki, prowadzą bowiem do liczb nowych, których liczenie pierwotne nie nasuwało; tak mianowicie z dzielenia wypływa pojęcie ułamków, wyciąganie pierwiastków daje początek liczbom niewymiernym. Ułamki i liczby niewymierne, mogąc różnić się między sobą o ilości dowolnie małe, zapełniają odstępy między liczbami całkowitemi, następującemi po sobie w porządku naturalnym. Tak zagęszczony szereg liczb prowadzi do pojęcia ciągłości, pojęcie to zatem nie jest cechą właściwą geometryi tylko, i nie można niem charakteryzować różnicy A-ki od geometryi, jak to niektórzy przyjmują (ob. Matematyka). Nauka o działaniach stanowi jakby jedną część A-ki, część™ druga zajmuje się porównywaniem liczb, co prowadzi do pojęcia stosunku i proporcyi. Zastosowanie pro-porcyj do rozwiązywania zadań ujęte jest w tak zwane „reguły“, na które A. dawniejsza kładła nacisk silniejszy, ale które i obecnie, ze względu na praktyczną swą użyteczność, miejsce swe w całokształcie A-i elementarnej zachowały, jak mianowicie: reguła trzech, reguła łańcuchowa, spółki, procenta, potrącania procentu czyli dyskonta, mieszaniny.—Rozszerzenie pojęcia proporcyi prowadzi do postępów, a zestawienie postępów ilorazowych z ró-żnicowemi do logarytmów; jakkolwiek zaś na podstawie tych wiadomości arytmetycznych nauki o logarytmach dokładnie uzasadnić i rozwinąć nie można, wchodzi ona czasem zakres A-i elementarnej, a to ze względu na znaczne korzyści i ułatwienia, jakie się przy pomocy logarytmów w rachunkach wszelkiego rodzaju nastręczają. Do powyższego, mniej więcej, zakresu ogranicza się A. elementarna, dalsze zaś części analitycznego działu matematyki stanowią już przedmiot algebry. Co do szczegółów, ob. właściwe wyrazy. —H i s t o r y a. Jakkolwiek pospolite liczenie sięga niewątpliwie naj-« dawniejszych czasów, a nazwy liczb u różnych plemion i narodów wraz z samym rozwojem mowy utworzone zostały, umiejętność rachunku rozwijała się zwolna, a daleko wolniej jeszcze rozpowszechnia ła się śród ogółu. Liczenie oparło się prawie wszędzie na podstawie zasadniczej liczby 10, co się tłó-maczy łatwo nasuwającą się pomocą palców do wykonywania prostych rachunków; zabytki jednak językowe wskazują, że za podstawę przyjmowane były niekiedy liczby 5 i 20, chociaż układy te nigdy zupełnego rozwoju nie osiągnęły. W niektórych razach znajdujemy układy liczenia oparte na podstawach 12 i 60. Do wypisywania liczb używano bądź znaków odrębnych, bądź też głosek alfabetu, a rzymski sposób oznaczania liczb dotąd jest jeszcze bardzo rozpowszechniony. Szczególniejsze wszakże znaczenie przedstawia pisanie liczb u dawnych hindusów, oni to bowiem obmyślili i rozwinęli system, wszędzie teraz przyjęty, a polegający na tej zasadzie, że wartość liczebna każdego znaku nie jest zawsze jednaka, ale zależy nadto i od jego położenia względnego, w zestawieniu z innemi znakami. W ósmym wieku po Chr. poznali arabowie ten system hindusów i przyjęli ich znaki czyli cyfry wraz z zerem, z których u arabów zachodnich rozwinęły się, jako odmiany, cyfry zwane „gobar“, te zaś dały początek obecnym naszym cyfrom. (Ob. Liczba, Liczenie, Cyfry). Narody europejskie posługiwały się długo znakami rzymskie-mi od wieku XIV występują wprawdzie cyfry arab-sko-indyjskie wraz z zerem, na nagrobkach, wykłady jednak rachunku, oparte na użyciu cyfr, ukazują się zaledwie w końcu XV i XVI wieku, a to dopiero dało możność istotnego wydoskonalenia się A-i elementarnej i jej rozpowszechnienia śród ogółu.— Według świadectwa Herodota, używali dawni egip-cyjanie do pomocy w rachunkach kamyków, ułożonych na tablicy w rzędy równoległe. Babilończycy, którzy, jak i egipcyjanie, do zwykłego rachunku mieli system dziesiętny, posługiwali się też i układem 60-tnym, zwłaszcza do rachunków z ułamkami. System ten powstał niewątpliwie przy opracowywaniu obserwacyj astronomicznych przez kapłanów babilońskich, rok bowiem, złożony z 360 dni, dał pochop do podziału okręgu na 360 równych części, z których każda przedstawiać miała pozorny ruch dzienny słońca na sferze niebieskiej. Matematycy greccy zajmowali się wyłącznie niemal geo-metryą, którą w sposób genialny rozwinęli, A. była

Iz

ś+h-H

CD 4H

H- *

* “fi

J.

» -H+ł

r.

li’

£-----0*    -I—1- £

u nich jednak w zaniedbaniu. Pytagoras odróżnia A., jako naukę o liczbach od „logistyki“, która obejmowała praktyczne tylko prowadzenie rachunków. Za czasów Arystofanesa posługiwano się w życiu zwykłym rachunkiem na palcach, oraz działaniami na abaku (ob. A b a c u s). Mnożenie prowadzono w ten sposób, że rozpoczynano od najwyższego rzędu i iloczyny częściowe zbierano w sumę. Tak np., wyrażając działanie to dzisiejszemi znakami, mnożono: 126X237 = (100 + 20 + 6) (200 + 30+7) = 20000 + 3000 + 700 + 4000 + 600+140 + 1200+180 + 42 —29862. Jak mozolne były te działania, oparte na niezręcznym systemie pisania liczb, okazuje się już z tego, że Archimedes nie zdołał dokładniej wyrazić stosunku okręgu koła do średnicy, nad ułamki 22 j 223.—u rZymian, jak świadczy Pliniusz, racho-

7    71

wano na palcach, a według tego Boëtius, około r. 500 po Chr., liczby od 1 do 9 nazywa liczbami palco-wemi, liczby 10, 20, 30... stawowemi (oznaczały je bowiem stawy palców), inne zaś liczby dwucyfrowe (według naszego oznaczania) złożonemi. Często też używany był abakus (ob.), który pospolicie był tylko deską posypaną piaskiem, niekiedy zaś wyrobiony był z metalu i opatrzony wyżłobieniami, w których mieściły się marki lub inne znaki, dające się przesuwać. Schematyczny rysunek takiego

b?

<P

-fc

Fig. 52. Abakus rzymski.

abaka daje fig. 52, na której linie pionowe oznaczają zagłębienia, kreski zaś poprzeczne wyobrażają marki. Kolumny ax a₂... a₇, bx b₂... ó₇ tworzą układ od 1 do 1000000; na każdej z kolumn a znajdują się cztery, na kolumnach b tylko po jednej marce. Każda z 4 marek oznacza jedności, górna zaś, pojedyńcza marka, 5 jedności odpowiedniego rzędu. Dalej każda marka na cx—._L, na c₂— na c₃— _L, na c₄r=r_L, na c₅—_L; ułamki te mają

związek z podziałem rzymskiego asa. Według tego odczytujemy łatwo liczbę na abaku (fig. 52) wypisaną: 782192+!+!+±=782192łi. Boëtius, który

12    24    72    36

marki abaka nazywa „apices“, podaje pewne wiadomości o sposobach mnożenia i dzielenia u rzymian. Wykonywały się one prawdopodobnie przez dopełnienia, t. j. aby podzielić liczbę up. przez 17, dzielono ją przez 20—3, co, jak łatwo poznajemy, było działaniem bardzo zmudnem. Do abaku rzymskiego zbliżony jest „suanpan“ chińczyków, obecnie jeszcze używany w Rossyi pod nazwą „szczotów“.— Rachunek hindusów, od czasu wprowadzenia A-i cyfrowej, opiera się na regułach, zbliżonych do działań naszych; mnożenia dokonywano w niektórych przypadkach przez rozkład mnożnika na czynniki i sumowanie iloczynów częściowych; w ogólności hindusowie są dotąd mistrzami w rachunkach pamięciowych. Metody rachunkowe arabów, podobne do indyjskich, zachowali nam Alcharizmi i Alnassawi.—Ułamki napotykamy w czasach bardzo dawnych; Ames, mianowicie, autor najdawniejszego dzieła matematycznego, które czasów naszych doszło, podaje, jak dawni egipeyanie działania z ułamkami prowadzili (oh. Aines). Babilończycy posługiwali się wyłącznie ułamkami z mianownikiem 60. Grecy pisali ułamki w ten sposób, że obok licznika umieszczali mianownik, oznaczając go dwiema kreskami, licznik zaś 1 pomijali; tak up. S" = */₄. Rzymianie używali głównie ułamków z mianownikiem 12, co pochodziło z podziału monety ich, asa, na 12uncyj. Hindusowie wypisywali licznik nad mianownikiem, nie oddzielając ich jednak linijką. Arabowie w rachunkach astronomicznych używali również wyłącznie ułamków z mianownikiem 60; liczby mieszane wypisują niektórzy ich autorowie w trzech wierszach, najwyżej liczbę całkowitą, pod nią licznik, a niżej mianownik ułamku. —Rachunki praktyczne narodów starożytnych obejmowały, prócz przypadków odnoszących się do życia zwykłego, także zadania astronomiczne i geometryczne. Ames przytacza zadania z reguły spółki oraz najprostsze szeregi. Rzymian zajmowały najwięcej rachunki, tyczące się procentów i spadków; hindusowie rozwinęli regułę trzech i regułę fałszywego założenia, oraz mieszaniny, co arabowie dalej wydoskonalili. Pyta go rejczycy odróżniali liczby parzyste i nieparzyste, sprzyjaźnione (ob. A m i ca b il es nu mer i), a dalej doskonałe, nadmierne i niezupełne. Liczba była doskonałą, gdy była równą sumie swych części wielokrotnych (6=1+2-}-3), jeżeli zaś suma tych części była mniejsza lub większa od samej liczby, była ona nadmierną lub niezupełną (8>1 + 2+4,12<+ + 2+34-4+6). Euklides pozostawił badania nad podzielnością liczb, nad największym wspólnym dzielnikiem i najmniejszą wspólną wielokrotną, choć ze stanowiska geometrycznego. Hindusowie znali ułamki ciągłe, a od nich wiadomości te przeszły do arabów. Jakkolwiek są to początki skromne, tkwi w nich zaród teoryi liczb.-0 stanie A-i w pierwszych czasach wieków średnich mamy wiadomości mało, prawdopobnie jednak najbardziej rozpowszechniony był rachunek na palcach, calculus digitalis, chociaż A-ą zajmowano się prawdopodobnie, jak to wskazuje podział nauk na trivium (gramatyka, dyalektyka, retoryka) i quadrivium (A., muzyka, geometrya, astronomia). Gerbert w w. X podaje reguły rachunku na abaku według Boëtiusa. W ogóle abacyści górowrali na zachodzie aż do w.

XII, zwolna dopiero przedarł się od arabów rachu- procentów składanych i związane z nim zadania nek na cyfrach z zerem, pod nazwą algorytmu (ob.), rozwinęły się od czasu wprowadzenia ubezpieczeń najwięcej do rozpowszechnienia tych metod przy- na życie i innych podobnych urządzeń państwo-czynił się Fibonacci, czyli Leonard z Pizy swo-jem „Liberabaci,“ gdzie ułamki wypisywane są już w sposób obecnie używany. Żywsza jednak działalność rozwinęła się dopiero w wieku XV, a „algorytmy“ ówczesne obejmują następne działania: uumeratio, additio, subtractio, mediatio, duplicatio, divido, progressif), t. j. postępy, oraz wyciąganie pierwiastku, które przed wprowadzeniem ułamków dziesiętnych wykonywano za pomocą ułamków sześćdzie-siętnych. W wieku XVI nauczanie A-i w szkołach początkowych stało się powszechniejszem. W ogólności używany był rachunek linijny, za pomocą marek czyli kamyków, rozłożonych na liniach poziomych. Idąc od dołu ku górze każda marka na linii I, 2, 3 i t. d. miała wartość 1, 10, 100 i t. d., pomiędzy zaś liniami znaczyła 5, 50, 500 i t. d.

Tak np. na fig. 53 przedstawioną jest liczba 41096 72.

Działania wykonywano przez powiększanie lub zmniejszanie liczby kamyków, na każdej linii; dzielenie traktowano jako kolejne odejmowanie. W wieku jednak XVII A. linijna ustępuje już zupełnie cyfrowej. Sposoby mnożenia i dzielenia coraz się bardziej upraszczają i przyjmują wreszcie w wieku XVIII formę dzisiejszą. Na „próby“ działań kładziono dawniej silny

Co do dalszego rozwoju A-i ob. Alg e-

0—0—©—O

—e—e

Fig. 53 Eichunek linijny

nacisk, do czego powszechnie używaną była próba „przez dziewięć“, następnie zastąpiono ją wykonywaniem działania odwrotnego. Znaki działań dopiero w wieku XVIII przeszły z algebry do A-i elementarnej; wyrazy milion, bilion i t. d., napotykają się już w końcu wieku XV. Liczne ułatwienia przy mnożeniu i dzieleniu wprowadzono w wieku XVIII, głównie dla potrzeb rachunków kupieckich. Ułamki dziesiętne wprowadził Stevin w końcu w. XVI; przecinka do oddzielenia ich od liczby całkowitej użyć miał piewszy Keppler. Książki miały zresztą charakter czysto praktyczny, a najważniejszą rolę w nich odegrywała reguła trzech, reguła kupiecka, także złotą zwana, traktowano ją wszakże mechanicznie, bez uzasadnień. Rozróżniano też różne reguły, pod osobliwemi, zapomnianemi dziś nazwami, jak reguła residui, reäpricationis, excessus, divisionis, quadrata, in-ventionis, transversa, lig ar, alligationis, falsi, i w. i. Reguła łańcuchowa, pochodzenia indyjskiego, wydoskonaliła się w w. XVI, ale dopiero we dwa stulecia później została rozpowszechnioną. Rozmaite ułatwienia rachunkowe, stanowiące tak zwaną w arytmetyce handlowej metodę włoską, weszły w życie już od w. XVI i XVII. Na różnicę między dyskontem od stu i na sto zwrócił uwagę Leibniz. Rachunek

£ncyklopedya Powv/echn» iltutr. T. V

wycli.

bra, Teorya liczb, Matematyka. Pierwsze A-i, wydane w Krakowie, pisane w języku łacińskim, ukazały się w początku wieku XVI, jak „Algorithmus Mag. Joan. de Sacro-Busto“ (1509 —ma być de Sacro-Bosco), zapewne przedruk lub przeróbka autora z w. XIV; „Algoritmus novus“ (1514), „Algor. Georgii Peurbachii“ (1530) i in. Najdawniejszą wszakże A-ą po polsku napisaną jest: „Algorithmus, to jest nauka liczby. Polską rzeczą wydana przez księdza Tomasza Kłosa“ (Krak. 1537 i 1538), przedrukowana przez Baranieckiego w r. 1889. Pod względem wartości ustępuje wszakże A-ce Wojewódki: „Algorithm, t. j. nauka liczby, po polsku na liniach uczyniony“ (1553, 1574, 1602); jest to A. linijna, której objaśnienie podaliśmy wyżej. Metoda ta rachunku musiała być wtedy u nas bardzo rozpowszechnioną, ówczesne bowiem książki przeważnie do tego rodzaju należą; najwięcej zaś wydań miała „Arithmetica linearis“ Benedicti Her-besti Neapolitani. Jak sądzą niektórzy, przydomek „Neapolitanus“ oznacza może poprostu pochodzenie z Nowego Miasta (Nea Polis) pod Przemyślem. Z dziesięciu wydanych u nas w wieku XVII-m traktatów arytmetyki, cztery są w języku polskim. Ciekawą jest szczególniej Krzysztofa Szedla: „Arytmetyka, t. j. nauka rachunku, na trzy podzielona księgi. W pierwszej doskonałe i skuteczne a do zrozumienia łatwe jednemu priucipiantowi, masz opisane arytmetyki species. W drugiej regulam detri, według praktyki włoskiej, krótko, przy pokazanym sposobie do pojęcia prędkiego określona. W trzeciej—wszystkie reguły arytmetyki, tak kupcowi, jako i każdej kondy-cyi ludziom pożyteczne i potrzebne. Przykłady wy-bornemi, przez rezolwowanie pilnie ilustrowowane znajdziesz. Przytem indicem ksiąg, rozdziałów i artykułów, oraz i podzielenie wagi, monety, miary etc. jednego całego na części. Przez K. S. pilnie zebrana i wydana w Krakowie u Schedlów J. K. M. typogr.“ Wydaną została zapewne między 1663 a 1668 r. — A. Jana Tońskiego dzieli się na trzy części: o liczbach całkowitych, ułamkach i liczbach mieszanych; w dodatkach, czyli fragmentach, traktuje o ułamkach sześćdziesiętnych i dziesiętnych. Słabszą znacznie jest A. Formankowica (1669). Solski wyłożył A-ę wierszem, zapewne dla celów mnemo-nicznych: „Geometry polskiego zabawa o A-ce, albo rachunkowaniu“ (1683, przedruk Bayera w Warsz.

1863). W wieku XVIII, zwłaszcza w drugiej jego połowie, wyszło kilkanaście wykładów A-i, podobnie jednak, jak i dzieła dawniejsze, mają małą wartość pedagogiczną, podają prawidła gotowe, bez koniecznych uzasadnień. Komisya edukacyjna dopiero zwróciła należytą baczność na nauczanie A-i i ogłosiła konkurs na napisanie dobrego podręcznika. Pierwszeństwo zdobyła wyborna książka Lhuilliera: „A. dla szkół narodowych“, z rękopisu francuskiego przełożona przez Jędrzeja Gawrońskiego (1778, 1785, 1786 i nast.). Dla szkół wyższych służyła: „Nauka matematyki do użycia artyleryi francuskiej“ Bezou-

22

war-

w za-

s. K

Arytmia, (Arrhythmia) wyraz grecki, używany przez Platona dla oznaczenia nieprawidłowości, nieładu, nierównomierności, jako przeciwstawienie

M. Ro.

Dr. Ł

ta, tłómaczenie Józefa Jakubowskiego (1781). W nowszych czasach liczba wydanych u nas podręczników A-i jest bardzo znaczna; więcej używane były: Czecha „Krótki wykład A-i“ (1807, kilka wydań do 1828), wyborna książka, więcej dla nauczycieli przeznaczona; Radomińskiego, 2 t. (liczne wydania od 1821 r.); Barcińskiego (1843, 1856); Libelta (2 t., 1844); Mocnika—przekłady i przeróbki Stokowskiego, Krawczykiewicza, Bączalskiego, Grzybowskiego, Śtaneckiego. Dalej: Steczkowskiego (1851), Wrześniewskiego (1853, zadania 1854), Grubeckiego (1857 i nast.), Zabiełły, wydanie okręgu naukowego szawskiego (1858—9), Niewęgłowskiego (1866, wyd. 2-ie 1872), Jeskego (książki początkowe dla dzieci). Z najnowszych wymienimy: Dicksteina ,.A. daniach“, Zajączkowskiego (Lwów, .1888). Berkma-na: „Początki A-i (1883) i Baranieckiego: „A., kurs teoretyczny“ (1882), wchodzą w skład Biblioteki fiz. mat., wydawanej z zapomogi kasy imienia J. Mianowskiego. Z zakresu A-i stosowanej: Zubelewicza: „Rachunkowość handlowa“ (1843), Kramsztyka: „Wykład A-i handlowej, część ogólna“ (1879), obejmująca wykład ułatwień i skróceń rachunkowych. — Historyę A-i w Polsce dokładnie przedstawił W. Trybul ski w „Encyklopedyi pedagogicznej“, oraz Baraniecki: „Krótki rys rozwoju A-i i o jej nauczaniu w Polsce“ (Warszawa, 1884). — Ob. też: Matematyka.

Arytmetyka dwójna, dwnnastkowa, ob. Liczenie.

rytmu (ob.).

Arytmia (grec, a, rythmos — miarowość), w medycynie w ogólności: zboczenie w miarowej czyli rytmicznej czynności jakiegokolwiek organu; pospolicie jednak używają tego wyrazu do oznaczenia nieporządkowego, bezładnego ruchu serca, przyczem serce, zatem i tętno, uderza chwilami już to pospiesznie, już też wolno, czasem wstrzymuje się, czasem goni nieprawidłowo. Ponieważ miarowość ruchu serca zależy od właściwej innerwacyi, przeto A. polega zawsze na zboczeniu czynności odpowiednich nerwów; zdarza się to więc czasem u osób zresztą zdrowych, bez zmiany w samem sercu lub tętnicach i człowiek nie uczuwa wcale tej niemia-rowości. Częściej atoli bywa A. następstwem poważnych zmian w ścianach, zastawkach serca (wada organiczna), albo w tętnicach lub płucach, i wtedy wywołuje ona bardzo dotkliwe, często bolesne uczucie, łączące się z przykrem utrudnieniem oddechu, omdleniem i t. p. A. występuje często chwilowo, w napadach, czasem znowu trwa ciągle i czasowo tylko powiększa się lub łagodzi.

Arytmometr, ob. Rachunkowe maszyny.

Arythmomancya, druga część kabały żydowskiej, oznacza sztukę wróżenia za pomocą liczb. Jeżeli np. kto chce wiedzieć, która z dwóch osób dłużej żyć będzie, układa, zamiast liter ich imion, cyfry, biorąc te, które oznaczają miejsce danej litery w alfabecie (tak więc a= 1, b=2 i t. d.), poczem, po dodaniu liczb każdego z dwóch imion, przepowiada tej osobie dłiiższe życie, której imię po zamianie na cyfry da większą sumę. Początku A-i należy szukać u Chaldejczyków, skąd przeszła do żydów, a następnie do szkoły nowo-pytagorejskiej i stała się praktyką wielce popularną.

Aryusz, ob. Ar y an i e.

Arzachel Abraham, astronom żydowski z okresu arabskiego (* w Toledo, żył około r. 1080). Napisał traktat o pochyłości ekliptyki i oznaczył położenie punktu przyziemnego, czyli apogeum słońca, z 400 przeszło obserwacyj. Najważniejszem wszakże jego dziełem są tablice planet, na których się opierają tablice Alfonsowe.

Arzamas, bardzo stare miasto powiatowe w gub. niżegorodzkiej, liczące 11,848 m-ców, położone na prawym brzegu Teszy, dopływu Klaźmy. Za czasów Iwana Groźnego A. posiadał twierdzę i należał do księstwa moskiewskiego. Obecnie znany jest jako miasto przer ysłowe; mieszkańcy trudnią się przeważnie mydlarstwem, wytapianiem łoju i biało-skórnictwem.

Arzerum, ob. Erzerum.

Arze w, po francusku: Arzeu le Port, portowe miasto w Algierze, nad odnogą tegoż imienia, w pro-wincyi Oranu, w kantonie St. Cloud, posiadające

3,200 m-ców, z których połowa jest narodowości francuskiej. Już w XII w. A. było znacznem miastem handlowem, z doskonałym portem, w którym obecnie może się zmieścić wygodnie 200 dużych okrętów. Do ważniejszych jego produktów wywozowych należą: bawełna, anyż, tytoń i zboże. Jest to miasto o cechach europejskich, posiadające piękny kościół, szkołę, twierdzę Lapoint i latarnię morską. Okolice, gdzie znajdują się zwaliska dawnych budowli rzymskich, dostarczają znacznej ilości soli.

As, jedność monetarna bronzowa w Rzymie starożytnym, w Etruryi i w Italii środkowej; nazwę tę wyprowadzają z sanskryckiego aj as, co znaczy całość. W początkach, u pierwszych mieszkańców Italii, jak wogóle u wszystkich ludów, u których życie pasterskie pierwej się rozwinęło, niż rolnicze i przemysłowe, podstawą tranzakcyj handlowych było bydło. Ztąd też z wyrazu pecus (bydło), powstał wyraz pecunia, który był nazwą znaku zamiany, a ostatecznie stał się nazwą monety metalowej, gdy ta jedynie zaczęła być w handlu używaną. Rzymianie więc, jak i inne ludy italskie, i jak grecy z czasów Homera, używali bydła, jako urzędowej stopy monetarnej w zapłacie za towary. Według Festusa, wół liczył się u nich za 10 owiec. Z rozwojem rolnictwa, kiedy się nauczono już obrabiać metale i używać ich na broń i narzędzia rolnicze, miedź i żelazo stały się obok bydła głównym materyałem zamiennym. Dzięki łatwości, z jaką metale te dawały się przenosić z miejsca na miejsce i dzielić się na części, rychło zastąpiły one zupełnie bydło przy ocenie towarów. A ponieważ naonczas złoto w Italii środkowej było prawie nieznanem, a srebro bardzo rządkiem i przywożonem tylko z za granicy, miedź więc, jako produkt krajowy, znajdujący się w wielkiej obfitości, stała się wyłączną miarą wartości w handlu. Nowa miara ta, czyli stopa, nazywała się aes rude, albo aes infestum, t. j. miedź s u r o w a. Według Pliniusza, używano jej aż do czasów Serwiusza Tulliusza. Aes rude jest to sztabka miedzi niekształtna, raudera, rauduscula\ niema na niej znaku urzędowego, któryby był rękojmią jej wartości i wagi; to też przy tranzakcyach kupieckich trzeba było ją ważyć. Wyraz łaciński estimare, cenić, pochodzi z czasów, gdy wszelkie przedmioty w handlu oceniały się na sztabki miedzi surowej. Wiele z tych sztabek dochowało się do naszych czasów. Niektóre ważą po 700 gramów, inne mało co więcej nad 2 grm. W wiele wieków później, w epoce, gdy już aes rude przestała być znakiem zamiennym i gdy ludność Italii środkowej posługiwała się już monetą właściwą, te dawne sztabki metalowe składano jako ex-vota w świątyniach bogów. Nadto zaś ta miedź surowa, zdemonetyzowana, obiegała jeszcze z charakterem religijnym, jako symbol ak-wiła ją sztabka czworoboczna, rodzaj cegły miedzianej, z wyobrażeniem jakiego zwierzęcia, np. wołu (fig. 54), owcy, wieprza, które są wyraźnym zabytkiem czasów, gdy bydło było miarą wartości w handlu. Niekiedy wyobrażano na nich broń, lub symbole mitologiczne, tarczę, miecz, ostrze włóczni, maczugę, laskę Merkurego, trójząb, księżyc na nowiu, trójnóg, kałamarz, pegaza i t. d. Są także, i to zapewne najdawniejsze, na których, jako jedyne znaki monetarne, znajdują się tylko wypukłe kreski równoległe i regularne, a obok nich niekiedy kropki czyli kulki. Waga ich wynosiła od 4 do 5 funtów i dlatego się nazywały quadrussis lub ąuincussis. (fig. 54) Aby mieć sztabkę mniejszej wagi od czterech funtów, kawałkowano ąuincussis lub quadrussis, albo też używano sztabek jajowatych, z jedną, dwiema, trzema lub czterema kropkami, albo kreskami podłuźnemi,

\B

f=

?:

rr^

~S :i

11

t *% m \v\\

rSr

|£

?- - •" gg^'¹

â=

'p

=/

\ 'a.

i

I

i:

_\

r^r

£33

-T~j

yźżA~&-

,r\J

Fig. 54. Quincussis (5 asów;.

tów zwyczajnych życia publicznego i prywatnego. Naprzykład przy sprzedaży roli lub domu, strony kontraktujące zamieniały się takiemi starożytnemi sztabkami, dla uświęcenia dokonanej tranzakcyi, a to się nazywało sprzedażą per aes et libram, i odpowiada sprzedaży średniowiecznej per festucam et glebam. Za naszych czasów aes rude daje się napotykać głównie pomiędzy ex-votami, składanemi bóstwom potowym, których świątynie wznosiły się u źródeł rzek i przy krynicach, jak np. u źródła Arno, u podnóża góry Falterona, przy Aquae Apolinares, pod Vi-earello, nieopodal starożytnych Tarkwiniów. W epoce, którą trudno określić, zaczęto kłaść na sztab-kach miedzianych znaki, wskazujące ich wagę i wartość; to była aes signatum, która w porządku chronologicznym nastąpiła bezpośrednio po aes rude i jest pierwszą próbą monetarną u rzymian. Stano-odpowiadającemi poddziałowi regularnemu ąuincussis lub quadrussis. Taką to była „miedź znaczona“ (aes signatum), zaprowadzona, według podań ïzyin-skich, przez Serwiusza Tulliusza i przez czas długi używana, o czem świadczą kwinkussy z wyobrażeniem słonia, które nie mogły być wcześniejsze od pogromu Pyrrhusa (274 r. przed Chr.), gdyż wtedy rzymianie po raz pierwszy słonie ujrzeli. Jednak za czasów Decem wirów rzymianie znali już monetę wygodniejszą i lżejszą od tych A-ów ogromnych. Decem wiro wie, objąwszy rządy w r. 450 przed Chr., chcieli naśladować Solona w Atenach, nałożyć z urzędu obowiązek płacenia nie w naturze, ale monetą metalową i w tym celu obmyślili nowe pieniądze. Wyroby mennicze z bronzu, zaprowadzone przez De-cemwirów, nie uaśladują już formy kwadratowej albo sześciennej aes signatum. Są to sztuki soczew-

ko wate, bardzo ciężkie, przynajmniej w porównaniu z późniejszemi; ztąd też nazwano je grave. Największe miały wagę funta rzymskiego z 12 uncyj, czyli 288 skrupułów (327 gramów), ztąd też pieniądz ten zwany był As libralis (as funtowy) (fig. 55). Syste-

, triens ..

• •)

PL

Fig. 55. As rzymski systematu libralnego.

mat A-a libralnego został wkrótce przyjęty przez większą część miast Latium i Etruryi. A-y funtowe, przypisywane Rzymowi, w początkach nie nosiły

'Æ

:_T7

ÜmJ

—— — u

-•.i⁷':

i-«

i-

Fig. 66 Tegoż strona odwrotna

wcale napisu „Roma“; miewały zwykle ua odwrotnej stronie wyobrażenie przodu okrętowego (rostrum) (fig. 56). Moneta libralna dzieli się na dwunastki. A. funtowy jest jednością systematu monetarnego; równoważny on jest co do wartości z litrą srebrną syrakuzańską; podział też litry sycylijskiej był wzorem dla monety rzymskiej bronzowej. Teoretycznie czynniki A-a są następujące: Dupondius (2 asy), tripondius albo tressis (3 asy), quadrussis (4 asy), qumeussis (5 asów), sextussis (6 asów), sep-tussis (7), odussis (8), nonussis (9), decussis (10); ale większa część tych sztuk bitą wcale nie była; były to tylko monety rachunkowe, z wyjątkiem dupondius, tripondius i decusssis, ale i te są zjawiskiem

tylko przejściowem w monetarstwie rzymskiem. Poddziały A-sa, czyli czynniki uncyi, były: As=12 uncyj, deunx—11 une., dextans czyli decunx=l0 une., dodrans—9 une., bes— 8 une., septwnx—1 une., semis— 6 une., quincunx—h une., triens—± une., quadrans—3 une., sextans— 2 une., uncia—1 une., sem-uncia—l/₂ une. Niektóre z wymienionych monet, jak np. deunx i septunx, nie były nigdy w obiegu, inne, jak bes i dodrans, tylko przypadkowo. Jedyne, które od początku ciągle kursowały, są: as, semis, triens, quadrans, sextans i uneya. Wartość każdej monety oznaczona na niej w sposób następujący: Decussis X, quincussis V, quadrussis IV, tripondius III, Dupondius II, as I, semis S, quincunx quadrans .... sextans .., uneya ., semuneya X. Te znaki pozwalają odróżniać jedne od drugich rozmaite sztuki seryi; ostateczną wszakże cechą jest to, że lubo wszystkie noszą na odwrotnej stronie rostrum, to wszakże każda z nich na stronie przedniej ma znak odmienny. I tak na asie znajduje się dwutwa-rzowa głowa Janusa, na semisie głowa Jowisza, na triensie głowa w hełmie bogini Rzymu o rysach Pallady czyli Minerwy, na sextansie — Merkurego, na uncyi taka sama, jak na triensie. Wszystkie te typy zapożyczone są z monet bądź królów Peonii i Macedonii, bądź też miast greckich Kampanii. A., jakeśmy rzekli wyżej, teoretycznie ważył 1 funt. Waga ta wszakże jest raczej punktem wyjścia syste-matu, niżeli wagą rzeczywistą. Wszystkie zabytki aes grave libralnej, jakie doszły do naszych czasów, ważą mniej od funta; najdłużej utrzymywała się waga 10-uncyowa, ale było też wiele A-ów i dziewię-eiouncyowych, co świadczy, że legalna waga monety w końcu znacznie była zmieniona. Był czas, gdy waga A-a zmniejszyła się nagle o połowę, a potem doszło stopniowo aż do tego, że A. ważył już tylko jedną uncyę, a nawet jeszcze mniej. Czy to się stało bezwiednie, niepostrzeżenie, czy też umyślnie i legalnie? Chcąc odpowiedzieć na to trudne pytanie, badacze zaznaczają tylko etapy kolejnej i stopniowej deprecyacyi. Oznaczenie różnicy między wagą i modłą A-a libralnego, a A-a pierwszej redukcyi, jest łatwe, redukeya ta bowiem odrazu już przenosi połowę. Nowe A-y ważą zaledwie po 4 uneye, stąd nazwa A. trientalis. Zniknięcie A-a libralnego i zastąpienie go A-em trientalnym, schodzi się prawdopodobnie z ukazaniem się w Rzymie pierwszej monety srebrnej (268 r. przed Chr.). Rzymianie w tym czasie, gdy A. swój zredukowali do v₃ jego wagi pierwotnej, zaprowadzili, dla zastąpienia wielkich sztuk zdeprecyowanych, nowe monety, wartujące po kilka A-ów, jak decussis, dupondius, tripondius. Nadużycia ciągle się ponawiały w biciu monety bronzowej, tern łatwiej, że sztuki o zmniejszonej objętości, skutkiem zjawienia się monety srebrnej, przeszły na monetę zdawkową, prawie bez żadnej już wewnętrznej wartości. Z wagi czterech uncyj A. stopniowo zszedł do trzech uncyj (quadrans), potem dwóch (sextans), a wreszcie jednej (as uncialis). W r. 217 przed Chr., w roku bitwy pod Trazymeną, za dyktatury Q. Fabiusa Maxima, za konsulatu C. Berviliusa, prawo Flaminiusza, zwane także prawem Fabiusza, ustanowiło A. uneyalny.

A. Pol.

K. J.

Nowa ta demonetyzacya, według Pliniusza, nie miała innego celu, jak tylko ten, aby, bijąc z tejże ilości metalu więcej sztuk monet takiej samej wartości, pokryć tym sposobem koszta ogromne wojny z Annibalem. Oto jest serya monet z ich wagą prawną, bitych w owym czasie: As (uncya wagi)=r27 gramów, semis (¹/₂ uncyi)—13 gr., triens (¹/₃ uncyi) =9 gr.. quadrans (7₄ uncyi)—6 gr., sextans (¹/₈ un-cyi)=4 gr., uncya (7l2 uncyi wagi)=r2 gr. Za panowania systematu uncyalnego, rzadko się trafiają monety lane; odbijano je tylko młotkiem, a wszystkie na odwrotnej stronie, pod rostrum, nosiły napis ROMA. Lecz moneta bronzowa tak spadła z ceny, że od r. 154 do 104 przed Chr. A-ów wcale nie wypuszczano. Skutkiem tej nowej deprecyacyi, sy-stemat uncyalny zastąpiono semiuncyalnym, który zatwierdzony został przez prawa Piautia Papiria (89 roku przed Chr.), z powodu wielkiej klęski finansowej, wywołanej przez wojnę wewnętrzną; A. naów-czas ważył normalnie tylko 13 gramów. A ponieważ A. taki nie miał żadnej rzeczywistej wartości, więc i tę małą wagę jeszcze bardziej zmniejszno, doprowadzając ją do ¹/₈ uncyi, aż wreszcie, około 74 r. przed Chr., na długi czas zaniechano wypuszczania monety bronzowej, a z nią zniknął i typ trądycyo-nalny głowy Janusa, oraz przodu okrętu. Dopiero około r. 15 przed Chr., znów się ukazał A. nowego typu ze swemi poddziałami. Miał on wtedy wagi V₃ uncyi, czyli 9 gramów; lecz za panowania Sewera Aleksandra znów był zredukowany do ⁵/24 uncyi, za Trajana Decyusza do ¹/₆, wreszcie za Try-boniana Galla do *|₁₂. Oddawna już podówczas A. był zdetronizowany przez wypuszczone za Karakalli Antoniany, uchodzące za srebrne, ale właściwie tylko posrebrzane. Powodzenie tej nowej monety wyrugowało A. z obiegu, znikł zaś on ostatecznie, gdy Dyokleeyan przedsięwziął reformę całkowitą systematu monetarnego. „La Gr. Encycl. “Lamirault’a. *

As w kartach do gry, ob. Karty.

As (fr. La bémol, ang. a fiat), wyraz muz.; jest nazwą sylabiczną dziewiątego stopnia dzisiejszej gamy chromatycznej, postępującej—poczynając od c— a zarazem nazwą obniżonego szóstego stopnia (a) gamy diatonicznej.— As dur lub As major, wyr. muz., oznaczające tę tonacyę majorową, która ma dźwięk as za podstawę. Gama tej tonacyi wymaga, podług praw tcoryi, obniżenia za pomocą bemolów, czterech stopni: h, e, a i d; oznacza się też czterema bemolami: be, es. as i des.—As mol lub As minor, wyr. muz., oznaczające tę tonacyę minorową, która ma dźwięk as za podstawę. Gama tej tonacyi wymaga, podług praw teoryi, obniżenia wszystkich dźwięków gamy naturalnej c, za pomocą bemolów; oznacza się też siedmioma bemolami.

As-Asar (geol). Szwedzka nazwa (czytaj oz), w liczbie pojedynczej i mnogiej, oznaczająca oddawna skalne naturalne usypiska pewnej specyalnej formy, wytworzone podczas okresu lodowcowego. Usypiska podobne, oprócz Skandynawii, pod różne-mi nazwami znane są też w Danii, Szkocyi, Irlan-dyi, Anglii, Rossyi i w Ameryce północnej. Ozy te są to wąskie, długie pagórki, a raczej łańcuchy pagórków, ciągnących się na znacznej wśród lądu długości, w pewnym oznaczonym kierunku. Formę ich typową najlepiej przypominają sztuczne nasypy dróg żelaznych. Są ozy, które w jednym kierunku ciągną się więcej, niż na 30 mil naszych. W południowo-wschodniej Skandynawii mają one zwykle jeden kierunek, z pólnoco-zachodu na połuduio-wschód. Miejscami dochodzą do 80 metrów wzniesienia nad poziomem okolicy, przedstawiając wązki grzebień na szczycie, po którym z trudnością przejść można; to znowu zniżają się, jakby rozpływały się lub dzieliły na pojedyńcze pagórki, w jednym idące kierun

ku. Szczytowa krawędź oza przedstawia skaliste zagięcia. Do typowych zjawisk w ozach skandynawskich należą tak zwane ich lejki, czyli okrągłe, eliptyczne albo podłużne doły, znajdujące się w ich szczycie lub na stokach. Uczeni skandynawscy rozróżniają kilka gatunków ozów, jak piaskowe (San-dâsar), otoczakowe (Rullstenâsar) złożone z otoczaków, czyli drobnych okrągłych głazików i wreszcie ozy właściwe (Asar). Sposób powstania ozów starał się wyjaśnić Erdmann, który uważajeza materyał lodowcowy, ułożony pod działaniem fal nadbrzeżnych. Skandynawia, według niego, pokrywszy się grubą powłoką lodową podczas okresu lodowcowego, uległa obniżeniu; fale tedy nadbrzeżne rozmywały spodni zwał (morenę) lodowca (ob. Moren a), sortując i układając materyał skalny, zwał ten stanowiący, w nadbrzeżne usypiska. Teorya ta wszakże nie zdaje się być odpowiednią, bo jeśli porównać kartę jego topograficzną ozów z kartą orograficzną tychże miejscowości, to łatwo się przekonać, że linie rozmaitych wzniesień bezwzględnych nie zgadzają się z kierunkiem ozów, ale są do niego prostopadłe, coby istnieć nie powinno, gdyby ozy stanowiły materyał spodniego zwału lodowca, ułożony przez fale nadbrzeżne. Inni znowu uczeni skandynawscy z ró-żnemi wystąpili teoryami. Położenie znanego Upral-skiego oza wśród głębokiej doliny wywołało hypo-tezę, że sam lodowiec może zwał swój spodni układać w podobnie podłużne pagórki. Dotąd wszakże nie zauważono podobnych skutków działalności lodowców dzisiejszych, mianowicie olbrzymich lodowców podbiegunowych, ażeby mianowicie materyał swojego spodniego zwału układały w coś do ozów podobnego.

Asa, syn i następca Abii, czyli Abiama, na tronie judzkim; panował od 955—914 przed Chr., po dług przyjętej chronologii. Miał znieść obrządki bałwochwalcze, zaprowadzone przez jego poprzedników i wzbogacił skarb świątyni w Jerozolimie. Zagrożony najściem Baazy, króla izraelskiego, A. okupił sobie pomoc i przymierze króla Syryi damasceńskiej i podczas gdy Syryjczycy wtargnęli do królestwa dziesięciu pokoleń od północnego-wschodu, on sam uderzył na fortyfikacye, wzniesione przez Baazę w Rama, o kilka zaledwie godzin drogi od Jerozolimy, w kierunku północnym, i zburzył je, poczerń wzmocnił zdobytym materyałem dwa posterunki obronne judzkie, Gabaa i Masfa. Druga księga „Kronik“ (rozdz. XIV — XVI), wspomina także o tych faktach, dodaje jednak nie zasługującą na wiarę wzmiankę o jakiejś bajecznej wyprawie je dnego z królów etyopskich, Żary, którego A., ze-

A. I’Ol.

brawszy siedmkroćstutysięczną armię, miał pokonać.

Asa dulcis, ob. Benzoes.

Asachi Jerzy (*1788—f 1869 w Jassach), patryota, literat i poeta rumuński, wielce zasłużony w sprawie rozbudzenia ducha narodowego w Mul-tanach, kształcił się w matematyce na uniwersytecie lwowskim i wiedeńskim. Po powrocie do kraju założył pierwszą drukarnię rumuńską, a w r. 1817, łącznie z kilku innymi patryotami, założył prywatne stowarzyszenie teatralne i dla niego układał sztuki dramatyczne, przeważnie historyczne. W r. 1856 objął zarząd nad sprawami oświaty i na tern stanowisku bardzo się przyczynił do podniesienia szkolnictwa w kraju, zakładając gimnazya i szkoły przemysłowe. Jako pisarz, dbał wielce o czystość języka ojczystego i usuwał z niego wyrazy obce. Oprócz różnych podręczników szkolnych, wydał dwa zbiory poezyj: „Culegere.de poesii“ (Jassy, 1854, wyd. 2) i „Fabule“ (tamże, 1862). Jego celniejsze utwory prozaiczne wyszły p. t. „Nuvele istorice a Româ-nici“ 1867 r.

Asadi, z przydomkiem Thusi, od miasta rodzinnego Thus, (f 1020 r.)', jeden z najstarszych poetów nowoperskich, nauczyciel sławnego epika Firduzego. Oprócz „Dywanu“ (zbioru pieśni) napisał poemat epicki „Gerszaspnńme“ i był autorem Forhangu, najstarszego słownika perskiego.

Asaf, lub A ss a p h, syn Barachiasza, z pokolenia lewitów, psalmista, prorok i śpiewak świątyni jerozolimskiej, za czasów Dawida; wiele pieśni jego chóralnych, śpiewanych przez lewitów podczas służby Bożej, przechowało się w biblii.

Asaf-ud-Daula, nabab i wezyr królestwa Audh, nastąpił po ojcu Sudjah-ud-Daula w r. 1775 i panował do r. 1797; przeniósł rezydencyę swoją z Fejzabad do Laknau i erygował to miasto na stolicę, państwa. Młody, słabego charakteru, zamiłowany w literaturze i przyjemnościach, A. dał się powodować generał-gubernatorowi angielskiemu, Warren Hastingsowi i był w jego ręku igraszką i dowol-nem narzędziem. Zaraz na początku swego panowania zawarł z groźnym gubernatorem traktat, na mocy którego ustępował na rzecz Kompanii Indyjskiej praw swoich zwierzchniczych nad prowincyą Benares i zobowiązał się łożyć z własnej szkatuły na utrzymanie 3-ej brygady wojska Kompanii, przeznaczonej rzekomo do obrony jego terytoryum a mającej właściwie zadanie trzymania go w zależności od anglików. A. nie mógł następnie dotrzymać ostatniego zobowiązania, gdyż taki ciężar przenosił jego siły, a zresztą miał skarb na wpół zrujnowany rozrzutnością bez granic, i zażądał zredukowania haraczu lub też wycofania 3-ej brygady. Taka propozycya nie podobała się chciwemu Warren Hastingsowi, to też, używszy całego swojego wpływu i potęgi, zmusił nababa do targnięcia się na własność matki i babki, wyposażonych przez Sudjah-ud-Dauleha i żyjących po książącemu w Fejzabad. Majątek tych księżnych wynosił około 3 milionów funtów szterlingów. Obaj przyjaciele-wspólnicy zjechali się na granicy swoich posiadłości, w Cliunar r. 1781 i zawarli nowy traktat, zwalniający nababa z poprzednio przyjętych ciężarów, ale zmuszający go za to do odebrania wszystkich douacyi (jaghir), nadanych tak przez siebie, jak i przez ojca. W taki-to sposób postanowioną została spoliacya majątku księżnych z Fejzabad, co zresztą było przedmiotem osobno i w sekrecie spisanego artykułu. Gdy przyszła chwila zamachu, A. zląkł się i, ulegając dopiero presyi rezydenta angielskiego, Middletona, któremu groził Warren Hastings, że sam zje-dzie na egzekucyę, przystąpił do dzieła. Oskarżono tedy dwór księżnych o rewolucyjną agitacyę i uwięziono dwóch ich enuchów, których skazano na głód. Księżne przysłały okup, ale gdy ten nie został uznany za dostateczny, enuchów okuto w kajdany i odstawiono do Laknau, gdzie ich wzięto na tortury. Nadszedł drugi okup, znacznie większy. Ale i to było zamało; ^ojsko otoczyło pałac księżnych (A. nie śmiał go zdobywać, bo by to stanowiło w oczach ludności świętokradztwo) i przecięło dowóz żywności. Zmuszone głodem, księżne wypłaciły przeszło milion funtów szterlingów. W tej skandalicznej sprawie, stanowiącej jeden z cięższych zarzutów aktu oskarżenia, sporządzonego przeciw Warren Hastingsowi w głośnym procesie, jaki miał sobie wytoczonym, A. był jedynie narzędziem w rękach generał-gubernatora, niemniej jednak splamił się, co zresztą sam pojmując, upadł zupełnie na duchu. Kiedy w r. 1788 lord Cornwallis zwiedzał królestwo Audh, gdzie go przyjmowauo z oznakami największego szacunku, uderzony nędznym stanem kraju, zapytał nababa, dlaczego nie czyni nic, by złemu zaradzić; nieszczęśliwy książę odpowiedział, że dopóki będzie musiał zaspakajać nienasycone żądze gubernatora angielskiego, dopóty nic zdziałać nie zdoła, i że wogóle wszelkie reformy i ulepszenia administracyjno-finansowe są wprost niemożliwe, wobec mieszania się władz angielskich do miejscowej administracyi. Jego własny lud uważa go za nic i pogardza nim i ministrami. A. był bardzo wykształconym i zajmuje wybitne miejsce pomiędzy poetami Hindostanu. Niektóre z jego utworów poetycznych przeszły do potomności—jako pieśni ludowe. Chwalą szczególnie jego poemat 6 uroczystości Muharamu. Garcin de Tassy cytuje jeden jego utwór erotyczny.—Bibl. Torrens: „Empire en Asie.“ Garcin de Tassy: „Tableau de la litt, hindonie ęt hin-doustanie. “

Asa foetida, vulgo Sterms Diaboli, Asafety-da, Czarcie łajno, jest gumo-żywicą, pochodzącą z rośliny zwanej £apaliczką smrodliwą, (Feruła Asa foetida L., Scorodosma foetidum Bge), należącej do rodziny Baldaszkowych, plemienia Go-ryszy (Umbelliferae, Peucedaneae), rosnącej w Per-syi, w prowincyi Chorassan, a także w Afganistanie, Beludżystanie i Pendżabie. Jest to roślina zielna, trwała, o korzeniu grubym i mięsistym, z którego głowy wyrasta 6—7 liści pierzasto-siecznych a z po-środka nich wznosi się łodyga, prawie naga, mająca na sobie tylko pochwy ogonków liściowych, wysoka od 2—4 metrów, zakończona baldachami kwiatów. Żywica A-dy otrzymuje się z nacięć skośnych, poczynionych w szyi jej korzenia, wystającej nad powierzchnią ziemi, z których wypływa ona w posta-

J A.

Asajowie (po grec, as ai o i), naród sarmacki, osiadły nad rzeką Rha (Wołgą), w dzisiejszej gu-bernii orenburskiej, prawdopodobnie szczep alanów, którzy krainę tę aż do pobrzeża morza Czarnego zajmowali.    *

Asalskie jezioro, po arabsku: BirketeiAsal, t. j. jezioro miodowe, w Afryce północno-wschodniej, w 48 kilometrach od miasta portowego Tadżury, pod 11° 40' sz. półn., a 42° 30' dł. wsch.; ma powierzchni około 80 km.n, a leży o 174 metry niżej od poziomu morza Czerwonego, widocznie w olbrzymim kraterze wygasłego wulkanu, ze wszech stron, oprócz wschodu, otoczone górami; wodę ma bardzo słoną i lepką, z której na brzegach w wielkiej obfitości osiada sól.    *

Asam Kosmas Damian, słynny malarz mni-chowski, syn Jerzego, malarza fresków i obrazów olejnych, zmarłego w r. 1696, ur. w Benediktheuern, kształcił się w Rzymskiej akademii, gdzie pierwsze nagrody otrzymał. Obrazy jego, zarówno olejne, jak i freskowe, odznaczają się poprawnością rysunku, malowaniem silneni, śmiałem i harmonij-

ci żółtawego soku, prędko na powietrzu ścinającego się w ciało stałe. Drogą handlową przychodzi ona do Europy w trzech różnych formach, noszących specyalne nazwy: 1) Ziarnowa albo łzo-w a (A. f. in granis lacrymis), w postaci ziarn luźnych, kańciatych, lub zaokrąglonych, jakby skrzepłych łez, różnej wielkości, zewnątrz białych, z odłamem muszlowym, lśniącym jak wosk; w palcach odmiękczają się i stają się ciągliwe, w zimnie robią się kruche i do sproszkowania łatwe; w wodzie nie wiele się rozpuszczają, tworząc męt mleczny: w spirytusie rozpuszczają się więcej niż do połowy; w occie i żółtku jajka rozpuszczają się całkowicie. Ogrzane topią się, spalone pozostawiają mało popiołu; zapach mają silny, czosnkowy, bardzo nieprzyjemny, smak ostry i gorzki. 2) Zlepkowa albo migdałowa (A. f. in massis, s. amygdaloi-dea), przedstawia się w bryłach nieforemnych, zle-

aa,

mk

Fig. 57. Feruła Asa foetida.

pionych z kawałków mniejszych i większych, ciemniejszych i jaśniejszych, z których pierwsze mają często niejakie podobieństwo do ziarn migdałów. Ta odmiana bywa zanieczyszczona szczątkami łodyg roślin i włosami. Ostatnie pochodzą ze skór, w których opakowana przychodzi. 3) Skalista czyli kamienna (A. f. petrea). Bywa w kawałach kańciastych, nieforemnych, przez długie leżenie mocno stwardniałych jak kamień, koloru żółto-białego, na powietrzu brunatniejących, składa się z kawałeczków, na których dają się widzieć drobne świecące punkciki. I ona bywa zanieczyszczoną szczątkami liści. Zapach ma słabszy i mniej nieprzyjemny, niż u odmian poprzedzających. W łyżce platynowej topi się jak olej, przyczem wydaje zapach mocny, czosnkowy; spalona pozostawia węgiel, wielkości prawie takiej, jakiej był kawałek spalony. Zdaje się być fałszowaną. Do użytku lekarskiego używa się A-da oczyszczona (A. f. depurata), zwykle w proszku, dla otrzymania którego wystawia się ją na mróz, tłucze się w moździerzu i przesiewa się przez osobne sito. Proszek musi być trzymany w chłodnem miejscu, w piwnicy, gdyż inaczej, w porze letniej, łatwo się skupia w kawały. Asafetyda, podług analizy Brandesa, zawiera: żywicy 47.2; gumy 19.4; olejku lotnego 4,6; substancyi do żywicy podobnej 1.6; bazsoryny 6.4; materyi wyciągowej 1; soli różnych 7.6; zanieczyszczeń 4.6. Żywica Asafetydy ma własność przyjmowania barwy czerwonawej na powietrzu; składa się ona z dwóch odmiennych żywic, jednej ciemno-żółtej i drugiej zielonawo-brunatnej. Olejek lotny jest bezbarwny i zawiera w sobie siarkę. Hlasiwek wykazał, że olejek ten jest mieszaniną dwóch siarko-wodorów węgla, i że przez działanie różnych ciał mogą powstać z niego: kwas octowy, mrówczany, propiono-wy, weterycznowy i siarki allylu, to jest te same, które się w olejku czosnkowym znajdują. Zapach Asafetydy łatwo się udziela wielu ciałom, i dlatego w aptekach musi być utrzymywaną w osobnej szafie i mieć osobne naczynia do przygotowywania z niej preparatów. W medycynie odgrywa ona ważną rolę, jako środek pobudzający, nader energiczny; działanie swe Asafetyda wywiera zrazu na organy trawienia, w których podnieca sekrecyę śluzową, lecz wkrótce oddziaływa i na cały organizm, a w szczególności na system nerwowy. Z tego powodu Boerhaave poczytywał ją za potężny środek antyspamatyczny i zalecał jej stosowanie w hyste-ryi, hypochondryi, astmie i t. p. Będąc materyą bardzo gorzką, jest ona przytem środkiem przeciwko robakom wnętrzakom, tak samo jak piołun, wrotycz i t. p. Używa się także i zewnętrznie (w plastrach) do rozpędzania znieczulonych stwardnień. Jakkolwiek Asafetyda posiada dla nas odor obrzydliwy, przez persów a zarówno i Indyan jest ona używaną do przypraw tak wszystkich pokarmów, jak i napojów, ażeby je uczynić smakowitszemu

w o.

A. Poi.

gfP

f-

IK

P'-

Fig. 58. Asapłius,

nem Głowy pełne wyrazistości w jego dziełach spotyka się. W Mnichowie malował kościoły: św. Szczepana i św. Ducha, w r. 1729 w Lehel kościół Franciszkanów; w Aldernach, w Strabing, w katedrze w Freising, w Ingolstadt, w Regensburgu kościół św. Emerana, również w Bamberdze. W Schleisheim klatkę schodową ozdobił, gdzie wykonał obraz, przedstawiający Wulkana i Wenerę, jakoteż plafon w kaplicy dworskiej. W 1730 r. pracował w Szwaj-caryi w kościele Maria Eiusidl. i w Insbrucku w far-nym kościele św. Jakóba. Olejny obraz jego u św. Anny w Lehel: św. Joachim i św. Auua, w bocznych ołtarzach św. Hieronim i św. Piotr. Wiele innych obrazów ołtarzowych wykonał: w Osterhofen

N. Pannę z dzieciątkiem, w Strabing u św. Urszuli, w Salzbach u Kapucynów i t. d.

Asam Egidyusz, brat poprzedzającego, ur. w Tegernsee; był rzeźbiarzem i sztukatorem, pracował częstokroć razem z bratem, Kosmasem, jak np. w Ingolstadt, gdzie on robił sztukateryę, a Kosmas malowania. W Mnichowie u św. Piotra jest jego posąg św. Piotra, z drzewa wyrzeźbiony. Najpiękniejszym jest pomnik obudwu braci u św. Jana w Mnichowie, który-to kościół Egidyusz wystawił swoim kosztem pomiędzy latami 1733 a 174.6, cały ozdobami pokryty aż do zbytku. — Ob. „Lipowsky Bayrischer Kunst Lexicon“.

Asam. v. Assam, malarz historyczny, żyjący w połowie XVIII w. w Bamberdze, zapewne syn Kosmasa. Wielu w Bamberdze posiada głowy, przez niego malowane, w okolicy zaś spotkać się można z obrazami ołtarzowemi jego roboty, zaleca je żywość barw: umarł w ubóstwie.

Asamo-Jama, wulkan, 3,000 m. wysoki, w środku wyspy Nipon, w odległości 110 km. □ na płn.-zach. od miasta Tokio, pamiętny straszliwym wybuchem w r. 1783. Krater jego wynosi 300 m. średnicy i ciągle zieje dymem.    *

Asan, albo Äsen, ob. Asie no wie.

Asanczewski, Michał (* w Moskwie 1838 r.), russki kompozytor muzyczny, uczeń Hauptmanna i Rychtera w Lipsku. W latach 1866—70 mieszkał w Paryżu, gdzie zakupił słynną bibliotekę muzyczną Andersa, uzupełnił ją cennemi swemi zbiorami i ofiarował konserwatoryum petersburskiemu, którego—po ustąpieniu Rubinsteina w 1870 r.—został dyrektorem. Ustąpiwszy z tego stanowiska w 1876 r., A. poświęcił się wyłącznie kompozycyir z wyjątkiem jednak kilku utworów fortepianowych, kwartetu smyczkowego i uwertury koncertowej, wszystkie jego prace znajdują się dotychczas w rękopisie.

Asanczukowieże, kniaziowie pochodzenia tatarskiego. Na początku w. XVI chorążym tatarów grodzieńskich był kniaź Alikeer ułan A., po nim mianowany przez króla Aleksandra wnuk jego, Ahmet ułan A.; od 1547 brat Alimeta, Mahmet Jachno-wicz ułan A., który ustąpił miejsca (1549) Asano-wi ułanowi Ahmetowiczowi A. (Boniecki. „Poczet rodów, str. 3).

Asander (Asandros), wódz macedoński, synowiec Parmeniona, po zdobyciu Sardes w r. 334 został władzcą Lidyi z woli Aleksandra Wielkiego; przyczynił się później do wzięcia Halikarnasu i od r.

328 brał udział w azyatyckich wyprawach króla macedońskiego. Przy podziale obszernej monarchii Aleksandra między wodzów jego, A. otrzymał Karyę, która mu wprawdzie była odebraną, ale wkrótce podczas nowego podziału w Triparadeis zwrócona przez Antypatra. Walczył potem przeciw wojskom Perdykasa, zostającym na południowem wybrzeżu Azyi Mniejszej pod dowództwem Attala i Alcety, a w r. 316, przystąpiwszy do związku, zawartego między Ptolemeuszem, Seleukiem, Kassandrem i Li-zymachem, zwycięzko odpierał przez długi czas najazdy Antygona, który dopiero w r. 313 zmusił go do wydania sobie całej armii, a prócz tego do przywrócenia swobód nadmorskim miastom greckim i w samej Karyi do uznania swego zwierzchnictwa. Wkrótce potem A. powstał przeciw Antygonowi i w bitwie z nim prawdopodobnie zginął, gdyż od tego czasu nie mamy już żadnej o nim wzmianki w dziejach.

Asander, szwagier i namiestnik Farnaka II, króla Bosforu, którego po zwycięstwie Cezara kazał ściąć (47). Był popierany przez Cezara; Mitrydates pergamski zrzucił go z tronu, August znów go przywrócił.

Asaphus Brongt. (paleont.). Rodzaj kopalny z rzędu skorupiaków trylobitów, o dużej wogóle skorupie, z wielką zwykle głową (k) i prawie równej jej tarczy ogonowej (s). Tułów (r) złożony z ośmiu pierścieni. Tarcza głowy okrągła, albo z przodu i na tylnych końcach zaostrzona. Glabella (gl) często mniej wyraźna, rozszerzona ku przodowi. Oczy (a) wielkie.

Szwy twarzowe (n) zaczynają się od tyłu głowy, pochylają ku oczom, a następnie ku bokom.

Pleury (jpl) ze skośna, ku tyłowi bruzdą (f).

Liczne pierścienie, stanowiące tarczę ogonową, zwykle tylko na osi (ax) wyraźne. Rodzaj ten, liczący wiele gatunków, jest bardzo pospolity w dolnem ogniwie sylurskiem Europy i Ameryki północnej. A. espantus jest charakterystyczną skamieniałością dla pokładów ortoceratytowyeh, zwanych jeszcze od niego pokładami expan sut w Skandynawii i russkich nadbałtyckich prowineyach. K J-

Asarhaddon, Ob. Assur-ani-idia.

Asarmoth, albo Hasarmoth (po hebrajsko przysionek. albo wnijście do śmierci), był trzecim synem Jektana, wnukiem Hebera, pra-prawnukiem Sema, syna Noego. W Asarmocie tym upatrywano protoplastę Sarmatów, niesłusznie uważanych za szczep słowiański, ztąd to ks. biskup Jan Paweł Woronicz napisał poemat p. t. „Pieśń Asar^ mota, narodów sarmackich patryarchy“ (1805 r.), Klementyna z Tańskich Hoffmanowa imieniem tem nazwała „Zabawę historyczną z dziejów polskich,

J. A.

ułożoną dla dzieci“. W Armenii było miasto Asar-moth.    *

Asarum T. Kopytnik. Rodzaj z rodziny Ko-kornakowatych (Arisiolochiaceae), przez Bartliuga przyjęty za typ osobnej rodziny, nazwanej przez niego Asarineae. Kopytniki mają kwiaty foremne i dwu-płciowe. Ich osadnik wklęsły, na którego brzegu umieszczony okwiat trójdzielny, o działkach w przed-kwitnieniu stykających się brzegami. Pręcików 12. Z sześciu zewnętrznych trzy przeciwległe działkom okwiatu i trzy naprzemianległe. Pozostałe sześć na-przemianległe względem poprzednich. U wszystkich pylniki 2-u komórkowe, odśrodkowe otwierające się w dwie podłużne szpary, z łącznikiem szydełkowato przedłużonym ponad komórki pylnikowe. Słupek składa się z zalążni dolnej, uwieńczonej szyjką u góry, rozdzieloną na sześć klap znamieniowych, w formie gwiazdy. Zalążnia 6-o komórkowa, komory jej przeciwległe mniejszym pręcikom, a w każdej z nich znajdują się dwa szeregi zalążków wsteczno-zwrot-nych, zwróconych ku sobie szewkami. W wieku bardzo młodym ta zalążnia bywa jedno-komorową o sześciu łożyskach ściennych, które, powiększając

JhS i*

Fig. 59. Asarum europeum..

1. łodyga 2. przecięcie kwiatu.

się, schodzą się w jej środku. Owocem jest torebka nieprawidłowo otwierająca się, której liczne nasiona, opatrzone czepeczkiem wzdłuż szewka, zawierają duże bielmo, przy końcu którego mieści się mały zarodek. Są to zioła trwałe, o łodydach podziemnych, o gałęziach czołgających się, o liściach przeciwległych i o kwiatach samotnych, szypułkowych. Rodzaj ten zawiera 12 gatunków, żyjących w krajach północnych, z których przytoczymy: Kopytnik pospolity (Asarum europaeum h.). Rośnie on u nas w lasach cienistych i gajach. Kwitnie w maju. Ma łodygę podziemną grubą, sta wo watą, czołgającą się, wypuszczającą korzenie włókniste; część nadziemną tejże łodygi krótką, na ziemi rozpostartą, pojedyń-czą, dwoma zakończoną liściami. Te są długo-ogon-kowe, naprzeciwległe, doskonale nerkowate, zupełnie całe, skórzaste, z wierzchu gładkie, ciemno-zielone,

Kncjklopcdya Powszechna Ilustrowana. T V

nieco lśniące, pod spodem bledsze, omszone tak, jak i cała roślina. Kwiat samotny, z kąta liścia wyrastający, zwisły, szypułce prawie wyrównywający, barwy brudno-purpurowej, kosmaty. Łodyga podziemna, niewłaściwie przez wielu za korzeń uważana, i liście, a nade wszystko pierwsza, mają smak gorzki, ostry i szczypiący, zapach nieprzyjemny, odurzający

1    posiadają własność wywoływania silnych wymiotów, jeśli są zażyte w stanie świeżym, w infuzyi, od

2    do 2]/,₁ gramów na pół litra wody. Były one dawniej używane w medycynie, dopóki nie poznano Ipekakuany. Obecnie mają zastosowanie tylko w we-terynaryi. Kopytnik, prócz tego, jest silnem sternu-tamentum, czyli środkiem pobudzającym kichanie. We Francyi robią proszek do zażywania od bólu głowy, pod nazwą poudre de Saint-Ange, w którym główną część składową stanowi kopytnik. Takie same własności posiadają i inne gatunki tego samego rodzaju, a mianowicie Asarum canadense L. i A. arifolium Michx., używane w Ameryęe północnej.

Asathor Ob. A z a t h o r.

Asauła, urząd policyjny w siczy zaporoskiej. Dodawano do tej nazwy tytuł: wojskowy, bądź pułkowy. Urząd asauły pułkowego był podrzędnym, wojskowego zaś zaliczał się do tak zwanej starszyzny. Był on pewnego rodzaju szefem policyi przy atamanie koszowym i zarazem jego głównym przybocznym adjutantem. Głos asauły wojskowego na naradach starszyzny siczowników należał do najpoważniejszych. A. posiadał laskę, jako godło władzy; w chwilach uroczystych przyjęć niósł pieczęć siczową, na której widzimy zaporożca z rusznicą w dłoni, w sutym polskim stroju, a w o-toku czytamy (tak było do r. 1760): „Pieczęć sławnego wojska Zaporoskiego, Niżowego“. Spełniał swe obowiązki asauła często i poza Koszem, upędzając się na granicach ziem zaporoskich za hajdamakami (zbójcami) i „charcyzami“ (złodziejami), pilnującprzy-tem na północno-wschodnich węgłach tych ziem, aby ościenni nie czynili krzywdy mieszkańcom zaporoskich „zimowników.“ Władza najwyższa wykonawcza spoczywała w jego ręku; znaglał wieśniaków „poddanych kosza,“ aby spełniali ściśle rozkazy i poddawali się wyrokom sądów koszowych. Podczas wojny rzadko asauła dowodził oddziałem wojsk; pospolicie był on przy boku koszowego i wraz z wojskowym „oboźnym“ pilnował porządku w obozie, rozdawał żołd, otrzymywał transporty żywności i takową rozdawał, wykonywał doraźne wyroki, strzegł ciszy i ładu w obozie, ochraniał od wszelkiego rodzaju nadużyć okolicę, otaczającą obóz. Jako dygnitarz w siczy, nosił tytuł „pana.“ Mówiono i pisano w urzędowych papierach kosza: „pan asauła;“ posiadał przytem straż przyboczną, złożoną z siedmiu kozaków. Przy wykonywaniu wyroków i sprawowaniu urzędu wogóle pomagali mu asaułowie pułkowi i tak zwany wojskowy dowbysz (zapewne dobosz). — W dzisiejszych wojskach nieregularnych kozackich (dońskich, orenburskich, syberyjskich, amurskich i inn.) spotykamy tytuł wojskowy asauła, co jest nazwą rangi, odpowiadającą randze porucznika w wojskach regularnych, i nie ma nic wspólnego z dawnym, zaporoskim urzędem. W guberniach nie-

2i

M. 1).

K. J.

K. J.

których południowych, jak podolskiej, wołyńskiej, nazywano asaułą, aż do ostatnich czasów, dozorcę robót w polu. Gburowatość tych dozorców stała się zapewne źródłem orzeczenia, określającego czyjeś imponujące a szorstkie zachowanie się: „krzyczy jak asauła. “

Asbest. Minerały, znane pod nazwiskiem asbestu przedstawiają się w masach włóknistych, przechodzących z jednej strony w igiełkowate kryształy, z drugiej w giętkie jedwabiste nitki, dające się prząść do pewnego stopnia i zwane Amiantem (ob.). Nazwę swoją otrzymały z greckiego wyrazu asbestos (niespalny). Jeżeli włókna asbestu przedstawiają postać wyraźną, wtedy przekonać się można, że jedne są amfibolowe, drugie pyroksenowe. Lecz jeżeli postaci krystalicznej odróżnić w nich nie można, wtedy trudno im naznaczyć pewne miejsce w klasyfi-kacyi oryktognostycznej, tembardziej, że skład chemiczny amfibolu bardzo jest bliski składowi pyrok-senu. W ogólności są to krzemiany żelaza, wapna i magnezyi. Znajdują się szczególniej w postaci drobnych żył w serpentynie i w pokładach rud żelaznych i miedzianych, bardzo obficie w Zoeblitz w Saksonii; w Reichensteiii w Szląsku; w Pfits i Graj-ner w Tyrolu; na Harcu, St. Gothardzie, w Piemoncie, Szwecyi, Norwegii, Szkocyi, w Kornwallis, na Uralu, w Syberyi i t. p.

Asbjörn Sigurdarson Selsbané, zabójca Thori Sela, bohater norweski, właściciel Amdu, (Halogaland), był synowcem dwóch potężnych naczelników: Erlinga Skjalgssona i Thorego Hund Bjar-key. Podczas panującego głodu zgwałcił zakaz wywożenia zboża z południowej Norwegii do północnej części tego kraju, stanowiącej odrębną prowincyę (1022), ale mu cały ładunek ziarna zabrał intendent królewski okręgu Oegvaldsnes, Thori Sel. A. mszcząc się, zabił intendenta pod figurą św. Olafa i posiadł potem miejsce swojej ofiary, ale nie dotrzymawszy warunków, został z kolei ścięty przez Asmunda Grankellssona (1024). Ciekawa ta histo-rya stanowi treść „Thatr Asbjarnar Selsbana“, wydanej w trzech różnych redakeyach i tłómaczonej na język duński, łaciński i angielski.— „Fornmanua sa-gur“, t. IV; „Saga Olafs Konungs ens Helga“, Chryst. 1853 i „Hateyjarbok“, t. II; Snorrć Sturluson: „Heims kriugla“; Munch: „Det norske Folks. Hist.“, vol. 1, t. Il, str. 601, 616—627.

Asbjörn Ulfs s on, jarl (książę) duński, brat króla Svend Estridsena; był jednym z przywódców gwardyi duńskiej króla angielskiego Edwarda Wyznawcy, dopóki ta nie została rozpuszczoną (1049). Brat jego, mający pretensye do królestwa Knuda Wielkiego, wysłał A-a na czele floty, liczącej 240 okrętów; A. zdobył miasto York (1049), złupił klasztor Peterborough i splądrował wybrzeża, ale musiał niebawem wracać do Danii, nie dopiąwszy celu ekspedycyi (1070 r.). Oskarżony potem o przekupstwo na rzecz Wilhelma Zdobywcy, wygnany został z Danii; gdy tron zawakował, A. zdobył się jeszcze na tyle siły, że uzyskał koronę dla zięcia swego, Haralda Heina, z pominięciem dwóch synów zmarłego króla, Haralda i Knuda. Po śmierci Haralda Heina, A. stanął na czele chłopów, zbuntowa-

nych przeciwko Knudowi Świętemu i ten ostatni został zamordowany w Odense (1086). W kilka dni potem, jak niesie podanie, A. został żywcem zjedzony przez szczury.—Adam Bremenski: „Hist, eccl.“ „Chroń, anglo-sax.“, 1049—1069. „Knytlinga saga.“ Munch: „Det norske Folks. Hist.“; Roder: „Dannmark under Svend Estridsen“, Kopenhaga, 1871.

Asbjörnsen Piotr Chrystyan (* 1812 — f 1885), przyrodnik i literat norweski, studya uniwersyteckie odbywał w rodzinnem mieście Chrystya-nii, w późniejszych zaś latach (1856—58) studyował jeszcze leśnictwo w Tharandt (w Saksouii) i po powrocie do kraju otrzymał urząd leśnika przy mini-steryum spraw wewnętrznych. Wydał wiele prac specyalnych i popularno-naukowych z dziedziny przyrodoznawstwa, głównie traktujących o faunie i florze krajowej. Odbywając po kraju liczne podróże, czy to w charakterze badacza przyrody, czy też jako leśnik, A. gruntownie poznał lud norweski, jego obyczaje, mowę, wierzenia i baśni i uzbierany tą drogą materyał zużytkował w „Norska Folke - Eventyr“ (Chrystyania, 1842—43, 2 tomy), które opracował wspólnie z Moem i w „Norska Huldreeventyr og Folkesagn“ (tamże, 1845—48). Są to bardzo szczęśliwe przeróbki baśni i klechd ludowych, w których A. potrafił zachować wszystkie właściwości tego rodzaju produkcyi. Zyskały one wielką wziętóść i rozgłosiły imię autora nawet za granicą, zwłaszcza w Niemczech i Anglii.

Asbolan Breithaupt, (miner.), zwany jeszcze rudą kobaltowo-manganową, albo kobaltem ziemistym czarnym, jest minerałem bezkształtnym, występującym w postaci gronowej, nerkowatej, stalaktytowej, jako powłoka, zbity lub zakropiony, z odłamem muszlo-wym, bardzo miękki i prawie kowalny. C. wł. 2.1 — 2.2; Tw. 1 —1.5. Barwa błękitno-czarna, nieprzezroczysta. Wzór chemiczny według rozbiorów Ram-melsberga: Ro+2 Mii0₂+4 H₂0, gdzie Ro oznacza przeważnie CoO i CuO; z małą domieszką tlenniku żelaza (4°/₀), baryty i potażu; ilość tlenku kobaltu 19—20°/o; wody 21°/₀. Na węglu się nie topi; z boraksem w płomieniu utleniającym daje perłę ciemno-fioletową, w odtleniającym jasno-niebieską; w kwasie solnym rozpuszczalny z wydzieleniem chloru; roztwór zielonawo-błękitny, po rozlaniu wodą czerwony. Znajduje się w Kamsdorfie, Saalfeldzie, Gliicksbrunie, Riechelsdorfie. Wraz z innemi rudami kobaltowemi przerabia się na błękit kobaltowy.

Asbóth de Nemescso Ludwik (* 1803 — f 1882) generał honwedów, służył najpierw w wojsku austryackiem, ale w r. 1844 podał się do dy-misyi i ożeniwszy się, osiadł na wsi. W r. 1848 jął się znowu oręża, wstąpiwszy do wojska węgierskiego, i odznaczył się w bitwach pod Mor tudzież przy ataku na stolicę Węgier, co mu szybko zjednało wielką popularność u narodu, pod Pered mianowany był generałem. Po rewolucyi w Aradzie osądzony został na śmierć, atoli wyrok śmierci zamieniono na karę ośmnastoletniego więzienia, skutkiem czego byt zamknięty w twierdzy Aradu, gdzie przebył jednak tylko lat siedm, t. j. od r. 1849—1856. W r. 1861 był znowu uwięziony i osadzony w Theresienstadt. Po odzyskaniu wolności wydał swe „Pamiętniki“

ÜT

K. K.

]L

i był mianowany w r. 1863 członkiem korespondentem akademii węgierskiej. Później ogłosił drukiem: „Az ćjszak-amerikai polgàrhâboru törtenete“. (Dzieje północno-amerykańskiej wojny narodowej).

Ascaris ob. Glista.

Ascaules (wyraz grecki). Nazwa fujarzystów, przyjęta i w Rzymie. Nie są to muzykanci z zawodu, gdyż i narzędzie nie odpowiada wyższym zadaniom muzycznym, ale właści-wem jest tylko chłopstwu i niższym warstwom ludowym, i wreszcie fi-zyonomie tych grajków, znajdowane na marmurach lub drogich kamieniach, znamionują prostactwo. (Rich. „Słów. star.“).

Ascelin, albo Anzelm Mikołaj, dominikanin, wysłany był przez papieża Inocentego IV-go do Mongo-Fig. 59. Ascaules. łów w celu szerzenia między nimi wiary chrześciańskiej w r. 1247. Misya ta wcale się nie powiodła i A. ledwie zdołał wrócić do ojczyzny. Opis dwumiesięcznej tej podróży jego znajduje się w „Spéculum historicale“ Wincentego z Beauvais, skąd Bergeron tłómaczył go na język francuski p. t. „Voyages faits principalement en Asie“, a także na ruski Dymitr Jazykow—(„Co-ópaHie nyTemccTBifi kt> TaTapaMV‘ Petersburg 1825).

Ascension. 1) A. czyli wyspa Wniebowstąpienia, leży na oceanie Atlantyckim, prawie na połowie drogi pomiędzy Afryką apołudniową Ameryką, pod 7° 55’ sz. połud. a 14° 25’ dł. zachód., całkiem osamotniona, od najbliższej zaś wyspy Sw. Heleny prawie o 1300 km. odległa. Ma rozległości 88 km., składa się z wygasłych wulkanów, a przedstawia obraz dzikiej górskiej krainy, która w środku wyspy, w trachitowej Green-Mountain, dosięga największej wysokości 885 m. Klimat ma bardzo suchy, ale zdrowy, grunt nieurodzajny z jedynym tylko strumieniem, a stąd, lubo już w 1501 odkrył ją Portugalczyk Joa de Nova Garego w dzień właśnie Wniebowstąpienia, skąd wzięła nazwę, pozostała niezamieszkaną i niezajętą aż do r. 1815, gdy Anglicy urządzili tu stacyę dla łatwiejszego dozoru wyspy bw. Heleny, gdzie więzili Napoleona. Później było tu stanowisko statków angielskich, przeznaczonych do stłumienia korsarstwa afrykańskiego; wtedy też zaczęto grunt uprawiać i doprowadzono do tego, że wyspa, dawniej pusta zupełnie, zaczyna okrywać się zielonością i dostarcza paszy bydłu i owcom. Z roślin tropikalnych hodują tu pieprz, tomato i ricinus, a z europejskich—jarzyny. Zwierzynę reprezentują tu głównie liczne turkawki, ptactwo morskie, ryby, żółwie olbrzymie i dzikie kozy. Obecnie wyspa ta jest przystanią dla statków, płynących do Indyj wschodnich na połów wielorybów. Jedyne miasto, Georgetown, na pół. zach. brzegu, z twierdzą, bezpiecznym portem, z królewskim morskim szpitalem i 400 wolnymi murzynami. 2) A. wyspa archipelagu Karolińskiego (ob. Po napę). 3) A. Bahia de la A., odnoga morza Karybskiego w południowo meksykańskim stanie Yukatan. *

Asceta. Ascetami w rozumieniu chrześciańskiem, nazywają się ludzie, oddający się as cezie (ob.)

t. j. ćwiczeniom duchowym, dla przezwyciężenia swych namiętności i dla udoskonalenia się moralnego. Nazwa ta służy także autorom, traktującym o życiu i rzeczach ascetycznych.

Ascetyka jest to nauka, która się zajmuje wykładem teoretycznym środków, prowadzących do cnoty i doskonałości chrześciańskiej. Literatura ascetyczna bardzo jest obfita i datuje sięod pierwszych wieków chrystyanizmu, w nowszych wszelako czasach o tyle zmieniła swój charakter, że gdy dawne dzieła ascetyczne miały głównie na celu doskonałość najwyższą, jaką można osiągnąć w życiu zakonnem, to późniejsze, nie poprzestając na tej formie specyal-nej, obejmują doskonałość chrześciańską wogóle, o ile ona jest powinnością i prawdziwym celem życia każdego ehrześcianina, w każdym stanie i w każdem położeniu. Do najdawniejszych pism ascetycznych należą: Listy św. Klemensa Rzymskiego, św. Polikarpa i św. Ignacego. W tymże duchu pisali: św. Augustyn (Soliloquio) św. Jan Złotousty, Ambroży, Bernard, jako też Albert Wielki, Tomasz z Akwinu, Jan Tauler, Tomasz a Kempis (O naśladowaniu Chrystusa), Ignacy Loyola, Ludwik z Granady, Wawrzyniec Scupuli, św. Franciszek Salezy (Droga do życia pobożnego), św. Alfons Liguori i inni.

Asceza, po grecku askesis, u greków starożytnych tak się nazywało ćwiczenie cielesne, przez które atleci przygotowywali się do zapasów i gonitw; ascezą też następnie nazwano przygotowywanie się do walk moralnych dla osiągnięcia cnoty, przez umartwienie zmysłów, ujarzmienie skłonności cielesnych, a szczególnie żądzy nieczystej. Dążność tego rodzaju objawiła się jeszcze przed Narodzeniem Chrystusa pomiędzy stoikami; ale ascetyzm ich opierał się na dualizmie, poczytującym za złe istotne materyę i wszystko, co z nią ma związek, i dlatego wymagali oni bezwzględnego umartwienia ciała, powściągliwości chuci zmysłowych, ażeby natura duchowa człowieka wyzwolić się mogła z pod natury materyalnej, nie skutkiem czynów, wypływających z wolności moralnej, ale przez pewien rodzaj działania naturalnego, czyli higieny filozoficznej W kościele chrześciańskim A. znaczy wytrwałe usiłowanie wolnego ducha ludzkiego, aby przy pomocy miłości Bożej przezwyciężać przeszkody do zbawienia, a przez pełnienie cnót nabywać coraz większej doskonałości, czyli, według słów Pisma św., „zwlec z siebie starego człowieka z jego czynami, a oblec nowego w sprawiedliwości i świętości.“ Idzie więc tu nietylko o to, aby osłabić w sobie potęgę natury, a następnie ułatwić panowanie ducha, lecz nadto, aby wzmocnić swą wolę, wyzwolić swego ducha, iżby mógł zachować swobodę wobec natury, a środkami wiodącemi do tego są w porządku fizycznym: pokarm skromny, posty, krótki i przerywany sen, odjęcie sobie zwykłych wygód życia, jak wygodne mieszkanie, piękne ubiory, roskosze rodzinne, lub w wyższym jeszcze stopniu: umiartwienie ciała przez zadawanie mu boleści; w porządku zaś moralnym: ćwiczenie się w pokorze chrześciańskiej, umarzanie miłości własnej, pychy, zazdrości, gniewu, kłąm-

A. N. ,T.

stwa, potwarzy, przyjmowanie miejsc najniższych, uleganie nietylko starszym, ale nawet i równym sobie, znoszenie krzywd i zniewag, obok tego zaś czytanie Pisma św., książek duchownych i budujących, rozmyślanie i kontemplacya, ciągła modlitwa i częsty rachunek sumienia, a wreszcie nieustanna gorliwość w służeniu bliźnim, w poświęcaniu się dla nich, w popieraniu wszelkiego dobra, w obronie sprawiedliwości i niewinności. Powściągliwość płciowa była szczytem ascetyzmu chrześciaiiskiego. Asceci chrześciańscy, zwani także „agonistikoi“ t. j. walczący, z początku nie odłączali się od społeczności, śród której żyli; doświadczenie, na drodze duchowej zdobyte, oddawali na usługi swych braci, których zachęcali swoim przykładem i kierowali swemi radami. W zebraniach religijnych zajmowali przedniejsze miejsce, pomiędzy wiernymi a duchowieństwem; ubiór nosili szary lub czarny, używali też płaszcza dawnych filozofów. Ubiór ten tak dalece był im właściwym, że z pomiędzy księży ci tylko sobie nań pozwalali, którzy prowadzili życie ascetyczne. Od czasów prześladowania Decyusza, (249 r.), gdy wielu chrześcian uchodziło w pustynie, asceci prowadzili tam życie, zupełnie oderwane od świata i odosobnione. Forma ta ascetyzmu, praktykowana przez „anachoretów, eremitów“, znalazła głównie naśladowców w Egipcie, gdzie św. Paweł Tebański (228—246) i św. Antoni (251— 356), pociągnęli ku sobie licznych uczniów, skąd wyrodziło się pomiędzy nimi życie wspólne, zakonne, po grecku koinobion, po łacinie coenobium. W formie tej występuje ascetyzm od czasów św. Paclio-miusza, ucznia św. Antoniego.    *

Asch, Pieter Jans z, Van Asch (* 1603 r. w Delft), był bardzo cenionym pejzażystą holenderskim. Zostawił on po sobie niewiele prac, gdyż w młodości, jak powiada Honbraken, cały prawie swój czas musiał poświęcać- troskliwemu pielęgnowaniu chorych rodziców i dlatego jego obrazy były za życia artysty i są jeszcze teraz bardzo poszukiwane. Jego małe widoki, do których czerpał natchnienie w skromnej przyrodzie rodzinnego kraju, odznaczają się wielką prostotą kompozycyi, silnym, harmonijnym i pełnym prawdy kolorytem i przypominają Salomona i Jakóba Ruysdaelów, lub J. Wy-nantsa. Arcydziełem mistrza jest jego krajobraz dużych rozmiarów, z miastem Delft na ostatnim planie, przechowywany w ratuszu tegoż miasta, a ozdobiony figurami ludzi i zwierząt przez Henryka Vers-schueringa. Muzeum w Kopenhadze posiada dwa ładne jego pejzaże: „Widok zamku Oversteen w Ho-landyi“ i „Pańską rezydencyę nad brzegiem kanału“; oprócz tego kilka jego widoków przechowuje się w Roterdamie, w zbiorze rodziny Van der Hoop w Amsterdamie, w Kolonii i w Darmsztacie. Pod wpływem czasu niektóre obrazy Van Ascha bardzo poczerniały, a przynajmniej nabrały tonu zbyt brunatnego; w wyprzedażach publicznych często je biorą za prace Pynackera.

Aschaffenburg, miasto w bawarskim okręgu Niższej Frankonii, leży w pięknej i zdrowej okolicy nad Menem, przy ujściu do tej rzeki Aschaffu, na przecięciu się dróg żelaznych bawarskiej pań

stwowej i heskiej—Ludwika. Jest tu siedziba sądu apellacyjnego i rozmaitych urzędów administracyjnych; ludność wynosi 12.175 (r. 1800). Z gmachów publicznych najgodniejszy uwagi jest zamek Johannis-burg, wzniesiony 1605—14 przez księcia elektora mogunckiego, Jana Schweikarda, z czerwonego piaskowca, z czterema narożnemi po 58 m. wysokie-mi wieżami. Znajduje się w nim cenna biblioteka, posiadająca wiele inkunabułów, ozdobione prześli-cznemi miniaturami księgi Ewangelii oraz zbiór 20,000 sztychów i 382 obrazów staroniemieckiej i holenderskiej szkoły. Katedra, wzniesiona 980 r. w stylu romańskim, później wszakże rozszerzana i przebudowywana, zawiera wiele pięknych pomników. Dalej, obok koszar wojskowych i szpitala miejskiego, zasługuje na wzmiankę tak zwany dom pompejański (Pompejanum), który król Ludwik I-y (1842—1849), na wzór domu Kastora i Polluksa w Pompei, zbudować kazał i sprzętami, artystycznie w guście starożytnym wykonanemi, przyozdobił. Na cmentarzu przed bramą wermbachską znajduje się grób Klemensa Brentana (fl842), jakoteź poety Heinsego, twórcy „Ardinghella.“ Przez Men prowadzi most kamienny, 250 m. długi, zbudowany 1430 r. Oprócz szkoły leśnictwa dla całej Bawaryi, znajduje się w A-ie gimnazyum, szkoła łacińska, szkoła realna, seminaryum dla chłopców, angielski zakład wychowawczy dla panien i wyższa szkoła żeńska królewska z seminaryum nauczycielek, nadto zaś wiele instytucyj dobroczynnych i miłosiernych. Główne środki zarobkowania mieszkańców, po za gospodarstwem, stanowią zwykle miejskie rzemiosła, jako-też handel drzewem oraz kamieniem budowlanym. Pomiędzy fabrykami pierwsze miejsce zajmuje fabryka papierów kolorowych, oraz wielka fabryka papieru białego. Piękne przyległości otaczają miasto dokoła, jak np. Schönthal, Bażantarnia, Schön-Busch, na lewym brzegu Menu, z królewskim pałacem i oranżeryą i t. p.—A., rzymskie Asceburgum, w w. X weszło w skład księztwa Frankonii nad-reüskiej. Otto I, książę Szwabii i Bawaryi, przyłożył się znakomicie do jego wzrostu. Po śmierci Ottona, przyłączone do Arcybiskupstwa mogunckiego, pozostawało przy niem aż do rozwiązania się cesarstwa niemieckiego. Po upadku Napoleona I w r. 1814 przyłączono je do Bawaryi. W 1847 r. w A-ie odbył się sobór, na którym roztrząsano prawa kościoła niemieckiego wobec stolicy Apostolskiej i zagajono układ, zatwierdzony ostatecznie w Wiedniu— i stąd zwany konkordalem aszafenburskim, lub wiedeńskim.    *

Aschbach J ó z e f (* 1801 —f 1882), historyk niemiecki; po ukończeniu studyów uniewersyteckich w Heidelbergu, gdzie między innymi stuchał głośnego Schlossera, był najprzód nauczycielem gimnazyalnym we Frankfurcie nad Menem, potem (od r. 1842) profesorem historyi w Bonn, wreszcie (od 1853 do 1872) w Wiedniu. W r. 1855 został członkiem wiedeńskiej akademii nauk. Ważniejsze jego prace odnoszą się do dziejów średniowiecznych: „Geschichte der Westgothen“ (Frkf. 1827;; „Gesch. der Omajja-den in Spanien“ (tamże, 1829—30, 2 fomy); „Gesch. Spaniens und Portugals zur Zeit der Herrschaft der

mo-

Almorawiden und Almohaden“ (tamże, 1833—27, 2 t.); „Gesch. der Heruler und Gepiden“ (tamże, 1835); „Gesch. Kaiser Sigismunds“ (Hamburg, 1838 — 45, 4 t.). W Wiedniu, oprócz wielu monografij, odnoszących się dziejów cesarstwa rzymskiego, opracował (nieukończone) bardzo cenne dzieło: „Geschichte der Wiener Universität“ (Wiedeń, 1865—88, 3 t.). Ożywioną polemikę naukową wywołał A. swoją nografią „Roswitha und Konrad Celtes“ (Wied. 1867), w której dowodził, że dramaty łacińskie, przypisywane poetce Hroswicie, były utworem humanisty Celtesa. Argumentacya A-a znalazła wielu poważnych przeciwników.

Asche Bab lub A chi, żyd, doktor talmudzista, był od r. 375 do 427 przywódcą głośnej szkoły talmudzistów w Sora w Babilonii. Wsławił się przez zebranie i uporządkowanie rozrzuconych przed nim niezliczonych materyałów, z których powstał talmud babiloński (ob.). Był on zatem istotnym redaktorem tegoż talmudu, jakkolwiek dzieło to powiększo-oryginałnością i udrzają silnem poczuciem barwy lokalnej. Ceniony jako artysta i jako człowiek, Van Assche był członkiem honorowym wielu akademij, otrzymał na rozmaitych wystawach liczne medale, został zaszczycony przez rząd krzyżem Leopolda, miał dość znaczną liczbę uczniów, a po jego śmierci wdzięczni koledzy kazali wybić na jego cześć medal pamiątkowy. Van Assche odbywał liczne podróże do Włoch północnych, do Holandyi, Niemiec i Szwaj -caryi, a w każdej z nich zasilał swą tekę nowemi pracami; wskutek swego zamiłowania do przedstawiania młynów wodnych w ruchu i kaskad, został on przezwany „malarzem wodospadów“. Widoki jego, malowane zwykle na drzewie mahoniowem, ukazywały się na wszystkich peryodycznych wystawach w Brukselli, Antwerpii, Gandawie i Liège; muzeum brukselskie posiada jego „Młyn wodny“ i „Wodospad Toccii w Szwaj caryi“, muzeum w Antwerpii „Uderzenie piorunu“, najdawniejszy znany utwór artysty z 1805 roku, w Bruges znajduje się jego „Widok

/ -•

------: . - -• 1

•üüsü HH

wm

zi±^.

lii

gsa

=s

■'I

mm

»Ä1

i jpi

ün

\ ÿ|

fi!

sw ■

SV »

B £- .

SRI

I i;

i.;!

or.

;r\

b:

p5

y-\y

wmm

ÇT&

.i

«m

.ii

......^

Ci

mmm*

!■:.

tl

\; ;

âËla

mmmm

SÂi

>'

iü

imßik

II? w>

Fig. CO. Aschaffenburg.

s»

n-.r-:=z

nem zostało jeszcze znacznie po nim. Utrzymują, ale jest to nieprawdopodobne, jakoby kolosalna ta praca redakcyjna ułożoną była cała z pamięci i później dopiero talmud został spisany. Graet: „Gesch. d. Juden, t. IV“; Brüll: „Jahrbücher für jüd Geschichte und Literatur“, 2 rok (Frankfurt n. M. 1876) str. 8 inast.

Asche Henryk, Van Assche, (* 1785 — f 1841), pejzażysta flamandzki rodem z Brukselli; kształcił się w pracowni J. B. Deroy, któremu zawdzięczał swoje nawyknienie do uważnego, studyo-wania natury, ale którego przerósł później o całą głowę. Razem z Ommeganck’iem starał się on zwrócić sztukę flamandzką ku dawnym zdrowym tradycyom i zastąpić rozwielmożnioną naówczas kon-wencyonalność i manierę przez wierne i umiejętne naśladowanie przyrody; to też jego krajobrazy odznaczają się prawdą, wytwornym smakiem i wielką z okolic Brukselli“; pałace królewskie w Hadze, w Haarlem i w Brukselli ozdobione są licznemi pracami artysty, nabytemi przez królów Wilhelma 1 i Leopolda I, a wiele ich także znajduje się obecnie w prywatnych zbiorach angielskich, belgijskich i holenderskich. Córka Henryka, AmeliaVan Assche, ur. w 1804 r., kształciła się uAntissier’a w Brukselli a później u Mille t’a w Paryżu. Jej portrety, miniatury, akwarelle lub pastele—są bardzo cenione, nietylko dla wielkiego podobieństwa, ale także dla zalet rysunku, modelowania i kolorytu. Jej portret króla Leopolda I zjednał jej tytuł nadwornej malarki królowej Ludwiki Maryi. Synowicą Henryka, a zarazem jego uczennica, Izabella Katarzyna Van Assche, zaślubiona Karolowi Kindt, naśladowała w swych krajobrazach rodzaj stryja i otrzymała pierwsz v medal na wystawie w Gandawie 1829 r. Jeden z jej

widoków, odtwarzających zawsze okolice Brukselli, znajduje się w zbiorze królewskim w Haarlem.

Aschenbrenner Clirystyan Henryk (* 29 grud. 1654 r. w Altstettin — f 13 grud. 1732 r. w Jena), znakomity skrzypek. Kształcił się w Mer-seburgu i Wiedniu; piastował urząd pierwszego skrzypka orkiestry w Zeitz (1677—1681), w Mer-seburgu (1683—1690), dyrektora orkiestry księcia Sasko-Merseburskiego (1713—1719). Od tego czasu żył prawie w niedostatku, utrzymując się zdawania lekcyi. Z kompozycyj A. został zbiór: „Gast und Hochzeitsfreude, bestehend in Sonaten, Präludien, Allemanden, Couranten, Balleten, Arien, Sarabanden mit drei, vier und fünf Stimmen, nebst dem basso

A. Sol

A. Pol.

I¹/!

b.

\\\ i

A. N.J

continuo“ (1673).

Ascher Wapenstein, ob. A s z e r o w ie.

Ascher Józef, (* 1831 w Londynie — f tamże 1869), pianista i kompozytor lekkich utworów salonowych; niemiec z pochodzenia. Kształcił się w lip-skiem konserwatoryum u Moschelesa. W 1849 udał się do Paryża, gdzie w kilka lat później został mianowany pianistą nadwornym cesarzowej Eugenii. Utwory A-a należą do działu tak zwanej akroama-tycznej muzyki (ob.), mimo to w gronie dyletantów licznych miały wielbicieli.

Aschersleben, miasto w regencyi magdeburskiej, w prowincyi pruskiej Saksonii, leży o 52 km. ku połud.-zachód, od Magdeburga i w 42 km. ku płn.-zachod. od Halli nad Einą, która o dwa km. poniżej miasta wpada do Wipper, i na linii Halla-Vie-neburg kolei państwowej pruskiej, od której tu się oddziela odnogą do Köthen; mieszkańców liczy 19.500 (1880 r.). A. składa się z miasta właściwego, Nowego i trzech przedmieść. Jest siedzibą sądu apelacyjnego, ma dwa kościoły luterskie, jeden reformowany i jeden katolicki, synagogę, szkołę realną pierwszego rzędu, trzy szpitale, oraz dom dla ubogich. A. prowadzi na szeroką skalę gospodarstwo rolne i ogrodnictwo, produkuje flanele i kołdry wełniane, płótno, cukier, piwo, cegły, machiny, wyroby papierowe, żelazne, blaszane i t. d. Wszystkie te przedsiębiorstwa przemysłowe dzielnie podtrzymują dwie bogate kopalnie węgla brunatnego. W ostatnich czasach zaczęto pod A. eksploatować wielkie pokłady soli kamiennej, znajdujące się w posiadaniu towarzystwa akcyjnego angielsko-niemieckiego. Znaczny jest także handel wywozowy zbożem i kartoflami. Rzeka Eine porusza cztery młyny i folusz. A. był dawniej stolicą hrabstwa Askańskiego, w r. 1332 przeszedł w posiadanie kollegiaty Halbersztadzkiej, a w r. 1648 elektorstwa brandenburskiego. O dwa km. poniżej miasta znajdują się założone w r. 1831 kąpiele solne Wilhelmsbad, a nieco wyżej od niego, tak zwany Alte Burg, bardzo stary zamek, ze zwaliskami wieży, będący dziś ulubionem miejscem spa-cerowem, ale niesłusznie uważany za szczątki zamku Askańskiego, który leżał ze strony zachodniej miasta. Okręg A., którego landrat rezyduje w Que-dlinburgu, ma 450 km. i 69,725 miesz. (1880). *

Ascholius, albo B a s i 1 e u s, arcybiskup Saloniki z połowy IV w. Nawrócił r. 380 cesarza Teodozyu-sza I, który od r. 379 panował w cesarstwie wscho-diiiem, a od r. 392—395 także i w zachodniem i był żarliwym opiekunem i krzewicielem wiary chrześciań-skiej; on też za radą A-a r. 392 wydał surowy zakaz przeciw wszelkiemu bałwochwalstwu.

Ascidia, w botanice, jest nazwą organów, powstających ze szczególnego przeobrażenia bici,

C..Æ

Si

V,

i\ Jfl»

û Mß

> —--

Fig. 61. Sarracenia.

przyjmujących już to formę długich lejków, jak w rodzaju Sarracenia, już postać dzbanuszków albo ampułek, opatrzonych w zamykające się i otwierające się klapy, jak u Nepenthes, Cejhalotus i TJtri-

a.

c.

ł ii»/

Fig. 62. Nepeathes.

cularia. O szczegółowej budowie i funkcyi tych organów obacz przy opisie tych czterech rodzajów rośliny. _    J- A-

Ascidia (Ż ach wy). Ascydye — małe morskie zwierzęta, należące do typu Osłonnic (Tunicata), najbardziej zbliżonych do kręgowców z powodu niektórych właściwości budowy, a zwłaszcza z powodu swego rozwoju. Jako przedstawiciel tej grupy zwierząt, może nam służyć wyobrażona na załączonej rycinie (B) Ascidia (seu Phallussiu) mentula. Ciało jej, bocznie umiarowe, ma kształt worka, jednym końcem przytwierdzonego do jakiegoś przedmiotu podwodnego, a na drugim zaopatrzonego w dwie wystające rurki, każda z otworem: przez dłuższą rurkę (wpust — a) woda dostaje się do ciała, przez

s-'V

U hit i

mniitjk

pl

eź

S,

krótszą (uście — l) uchodzi. Żadnych innych wyrostków ciało nie posiada; całe ono jest okryte nieprzezroczystą, chrząstkowatą powłoką (pl), harwy żółtej lub blado-niebieskiej, z licznemi brunatnemi lub czarnemi plamami; powierzchnia jej pokryta jest mnóstwem brodawek i guzów. Powłoka ta zwie się płaszczem, czyli osłoną (trnica), skąd pochodzi nazwa całego typu zwierząt. Płaszcz innych źachw bywa galaretowaty lub chrząstkowaty, zabarwiony lub bezbarwny, przezroczysty lub nie. Stanowi on wydzielinę zewnętrznej warstwy ciała—jego nabłonka (epithelium) i zawiera w swym składzie ciało, identyczne co do swych własności chemicznych i fizycznych z błonnikiem, który tworzy ściankę komórek roślinnych i, jak dawniej mniemano, miał być właściwym tylko roślinom; błonnik bardzo trudno ulega rozkładowi i z tego powodu stanowi znakomitą ochronę zewnętrzną dla zwierzęcia. Ciało tego ostatniego, zawarte w płaszczu, obdarzone jest licznemi mięśniami i wskutek tego odznacza się ogromną kurczliwością. Wpust, otoczony 8-iu ruchomemi klapami (inne gatunki żachw posiadają odmienną ilość tych klap), oraz wieńcem czułków, może się dowolnie otwierać i zamykać, dzięki otaczającym go mięśniom; tak samo i uście. Wpust prowadzi do szerokiej jamy —gardzieli, czyli jamy skrzelowej (d),

a.

a otwór ust twpust).

uście. b zwój nerwowy, c czułki przy wejściu do skrzel worka skrzelowego. d worek skrzelowy. pl powłoka (osłona).

/ wejście do kanału pokarmowego. g żołądek. h kiszka. i odbyt. k stek.

m rynienka brzuszna z eudo-stylern.

n serce.

Fig. 63. Ascidia mentula.

której ścianki stanowią skrzele i służą do oddychania; gardziel otacza węższa jama okołoskrzelowa, która od strony uścia rozszerza się w tak zwany stek (k), otwierający się nazewnątrz za pomocą otworu uściowego. Ścianki jamy skrzelowej są przedziurawione mnóstwem drobnych szparek, ułożonych w poprzeczne i podłużne szeregi; na brzegach szparek znajdują się rzęski, których ruch powoduje nieustanny prąd wody z jamy skrzelowej do okołoskrzelowej, skąd woda przechodzi do steku;

w ten sposób dostarcza ona krwi tlenu, potrzebnego do oddychania. U form nieprzyrośniętych taki strumień wody służy jeszcze, jako środek miejscozmien-ności: woda, wydostająca się z otworu uścio-wego w jednym kierunku, popycha zwierzę w przeciwnym. Wzdłuż worka skrzelowego wewnątrz ciągnie się rowek z gruczołowatemi ściankami (r), wydzielaj ącemi płyn kleisty (ta strona żachwy, z której leży ten rowek, uważa się za część brzuszną, przeciwna, z której znajduje się uście — za grzbietową); na dnie i na brzegach jest on pokryty dłu-giemi rzęsami. Rowek ten (endostyl) prowadzi do otworu przełyka (f), znajdującego się na dnie jamy skrzelowej, z przodu zaś przechodzi w 2 smugi migawkowe, ułożone z rzęs, które, łukowato wyginając się, mijają wpust, przechodzą na przeciwną (grzbietową) stronę gardzieli, tam się łączą obie razem i ciągną się również do otworu przełyka. Wydzielina endostyla skleja cząstki pożywne, zawarte w wodzie, służącej do oddychania, a rzęsy, nieustannie poruszając się, pędzą je do przełyka. Przewód pokarmowy składa się z przełyka (f), żołądka (g) i niezbyt długiej kiszki, zwiniętej w pętlicę i otwierającej się (i) do steku (niektóre żachwy nie posiadają steku i wówczas kiszka otwiera się wprost na-zewnątrz). Za wątrobę można uważać zbiór rurek delikatnych, łączących się z żołądkiem za pomocą jednego wspólnego kanału; inny gruczołkowaty organ, pozbawiony zresztą otworu, większość bada-czów przyjmuje za nerki, ponieważ w zawartości jego znaleziono kwas moczowy. Serce (n) zawarte w osierdziu, leży na samem dnie jamy ciała, pod żołądkiem, i ma kształt podłużnego worka; z dwóch jego końców wychodzi po jednem naczyniu; naczynia te łączą się z siecią kanałów, utworzonych przez przegrody w jamie ciała, ale nie posiadających własnych ścianek; nie są to zatem właściwe naczynia krwionośne. Po wyjściu z serca, krew płynie temi kanałami pod workiem skrzelowym w kierunku ku przodowi, opływa boczne ścianki worka i po stronie grzbietowej dąży w kierunku odwrotnym wtył do serca. Kierunek krwi ulega pe-ryodycznym zmianom: serce kurczy się najprzód w jednym kierunku, pędząc krew np. w sposób wyżej opisany: od strony brzusznej do grzbietowej, potem na chwilę przechodzi w stan spoczynku, i znów zaczyna się kurczyć w kierunku przeciwnym. Krew jest bezbarwna (czasami lekko czerwonawa) i zawiera ciałka ameboidalne. Systemat nerwowy (b) żachwy dojrzałej składa się z jednego tylko zwoju, leżącego między wpustem i uściem, a zatem na stronie grzbietowej; od zwoju w różne strony rozchodzą się nerwy. Z organów zmysłów posiada A. tylko oczy, w postaci nagromadzeń pigmentu, u podstawy klap otworu wpustowego, oraz czułki, otaczające wpust i służące jej, jako organ dotyku. Bardziej złożone organy zmysłów posiadają żachwy ruchome, oraz larwy nieruchomych; mają one, mianowicie, oczy (a na ryc. G), zaopatrzone w rodzaj soczewki, oraz pęcherzyki słuchowe (u na ryc. C). Dawniej opisywano u żachw organ węchu, którego siedliskiem miał być dołek migawkowy, umieszczony na małem wzniesieniu pod zwojem nerwowym

i otwierający się do jamy skrzelowej; później prze- | jamy okołoskrzelowej; do wydalania wody z jamy konano się, iż odpowiada on hypophysis cerebri kręgów- skrzelowej służą 2 tylko boczne otwory, a nie cały ców. Wszystkie żacbwy są zwierzętami dwupłciowemi szereg. Zczasem larwa przymocowuje się do grun-(hermafrodytami); jajniki i jądra (B.pż) mają kształt tu i ulega uwstecznionym przemianom: traci złożone rozgałęzionych worków z kanałem, otwierającym się organy zmysłów, ogon, strunę grzbietową, rurkę ner-do steku. U większości najpierw dojrzewają jajni- wową, wyjąwszy nieznacznej części przedniej, i ostatecznie przyjmuje kształt dorosłej żachwy. Ale i dorosłe formy posiadają pewne cechy, wspólne z kręgowcami; organy oddechowe (jama skrzelowa) znajdują się w związku nie z tylną, lecz z przednią częścią kanału pokarmowego, tak, jak i u kręgowców; systemat nerwowy leży na grzbietowej, a serce na brzusznej stronie zwierzęcia. Ostatecznie jednak odróżniają, się one od kręgowców tak dalece całokształtem swej budowy, że dawniej zaliczano żachwy, jak i wszystkie wogóle osłonnice, to do robaków, to do mięczaków; dopiero po zbadaniu hi-storyi ich rozwoju przekonano się, że stanowią one grupę zwierząt najbardziej spokrewnioną z kręgowcami. A. rozmnaża się prawie wyłącznie za pomocą jajek, ale inne żachwy, mianowicie kolonialne, mogą się jeszcze rozmnażać drogą pączkowania: na ciele dorosłej żachwy tworzy się wyrostek (pączek), który stopniowo przeobraża się w młodą żachwę; ta ostatnia nie oddziela się od organizmu macierzyńskiego, a oprócz tego, za pomocą pączkowania, sama wytwarza trzecią żachwę, również nieoddzielająeą się i t. d.; w ten sposób powstaje kolonia. Osobniki, wchodzące w skład kolonii, rozmnażają się przez czas jakiś tylko drogą pączkowania; dopiero potem powstają w nich organy płciowe; w tych ostatnich rozwijają się jajka, z których wychodzą osobniki samodzielne, dające początek nowym koloniom. Żachwy znajdują się w wielkiej obfitości we wszystkich prawie morzach; mniejsza część pędzi żywot wolny, większość zaś, w stanie dojrzałym, jest przytwierdzoną do podwodnych przedmiotów. Żywią się różnemi drobnemi wodorostami, zwłaszcza okrzemkami, ma-łemi raczkami i t. p. Wielkość ich bywa rozmaitą, choć wogóle jest nieznaczną; największemi bywają pojedynczo żyjące; tak np. Ascidia mammilata miewa około 15 cm. Dzielimy je na 4 grupy (rzędy): 1) Żachwy ogoniaste (Ascidiae copelatae), z przedstawicielem Appendicularia (s. Oikopleura). Appendi-cularia tak dalece przypomina kształtem swym larwy innych żachw, że przez długi czas uważano ją też za larwę. Żyje samotnie, nie przyrośnięta; ciało jej zaopatrzone jest w mięsisty, wstęgowaty ogon, służący za organ ruchu. Nie ma ona steku ani jamy okołoskrzelowej; kiszka otwiera się bezpośrednio nazewnątrz; ścianka jamy skrzelowej nie jest krato-wata, i woda z niej uchodzi również wprost nazewnątrz przez 2 okrągłe boczne otwory (spiracula). Wzdłuż ciała nad kanałem pokarmowym ciągnie się struna grzbietowa przez tułów i ogon, a nad nią sznur nerwowy z szeregiem zwój o waty ch zgrubień i odchodzącemi od nich nerwami; z przodu sznur ten łączy się z rozszerzonym mózgiem głowowym, a z tym ostatnim zostaje w związku pęcherzyk słuchowy. Rozmnażają się tylko z jajek, ale rozwój ich jest wogóle mało zbadany. Wielkość ciała wraz z ogonem 16 — 30 mm., przyczem ogon stanowi około ³/₄ długości. Zamieszkują ocean Atlantycki

(As.

5.

IW.

r.m

CÄ

A.

ch.

r?9

0i!

©©Oj*

<L

kl

j

■£:=^iÉ - i ■.a .i-» 1

üs

“mû

'il

'U

■0

hp^

ks..

%v

en.:

Fig. 63. Larwa Phallusiae mammilafae. bp.—wyrostki chwytne, u—ucho, a—oko, ph—jama skrzelowa, kl—spiraculum, o—usta, f—kanał mózgowy, r— . yst. nerwowy, ch—chorda.

aĄo

lii o

oTój

OH

ch

■oU-2_

c-S

S:l i

Fig. 64. Larwa Phallusiae mammilatae.

ki, a potem jądra, tak, że każdy osobnik bywa pierwej samicą, a potem samcem. Żapłodnienie jaj ka odbywa się w steku, jak również i rozwój zarodka, który opuszcza organizm macierzyński jeszcze przed zrzuceniem błon jajowych i dopiero w wodzie wydostaje się z nich larwa. Cały rozwój żachw przypomina pod wielu względami rozwój kręgowców, a zwłaszcza najniższego z nich—lancetnika (Amphio-xus) i larwa posiada bardziej złożoną budowę, niż dorosłe żachwy. Składa się ona (ryc. C) z tułowia i ogona mięsistego, służącego jej jako organ ruchu; wewnątrz nad kanałem pokarmowym ciągnie się wzdłuż ciała pręcik chrząstkowato-galaretowaty (ch), odpowiadający strunie grzbietowej (chorda dorsalis) kręgowców; nad nią, jak i u kręgowców, leży rurka nerwowa, z rozszerzeniem z przodu, odpowiada-jącem mózgowi; dalej, larwa posiada oko (oh) z barwnikiem i soczewką, oraz ucho (u) w kształcie pęcherzyka z otolitem. Od dorosłych larwy różnią się jeszcze tern, iż nie posiadają oddzielnego steku, ani

i morze Śródziemne. — 2) Żachwy pojedyncze (Mo-nascidiae). Rząd ten obejmuje formy żyjące samotnie, jak wyżej opisana Ascidia (s. Phallusią) mentula, oraz kolonialne; wszystkie one są przyrośnięte. Na załączonym rysunku znajduje się jeszcze larwa innego gatunku, samotnie żyjącego—Ascidia mammila-ta. Oba te gatunki są do siebie bardzo podobue: oprócz jednakowej budowy wewnętrznej, oba są okryte jednakowym clirząstkowatym, nieprzezroczystym płaszczem, przez który przechodzą rurki: wpustowa i uściowa; wpust u obydwóch otoczony jest 8-ma klapami i wieńcem nierozgałęzionych czułków. Różnią się zaś następującemi cechami: A. mentula jest nieco mniejsza, ciało jej jest mniej więcej wszędzie jednakowej grubości, uście znajduje się niezbyt daleko od wpustu i czułków jest mniej (25 A. mammilata jest trochę większa, ma ciało z przodu nieco zwężone, otwór uściowy, nieco bardziej oddalony od przodu, mieści się na osobnym wyrostku, czułków więcej (40—50). Oba gatunki zamieszkują Śródziemne i inue morza europejskie. Z form kolonialnych, na załączonej rycinie (B) przedstawio-

morze

irw

żh

'i

WW*!

' li

\r M-

st

70

mieszkuje morza europejskie. — 3) Żachwy złożone (Synascidiae) tworzą kolonie, tern różniące się od kolonij poprzedniej grupy, że tu wszystkie osobniki mają płaszcz wspólny, w którym łączą się razem kanały krwionośne każdego z nich, oprócz tego po kilka razem posiadają również wspólny stek. Z pomiędzy wielu innych zasługuje na uwagę Botryl-lus violaceus (ob. rycinę), znajdowany około brzegów Francy i. Kolonie jego są galaretowate, bardzo delikatne; pojedyncze osobniki barwy niebieskiej, grupują się gwiaździsto naokoło jednego wspólnego uścia lub kilku; wpust bez klap, z ledwo dostrze-galnemi czułkami. Wielkość pojedynczych osobników około 2 mm.—4) Żachwy sprząglowate (Ludae s. Ascidiae salpaeformes) stanowią przejście do drugiego działu osłonnic — Sprzągli (Taliacea). Należy tu, zamieszkała w oceanie Atlantyckim, Ognica (Py-rosoma atlanticum), nazwana tak z powodu zdolności świecenia, spowodowanego przez 2 organy, umieszczone około przedniej części worka skrzelowego. Tworzą one kolonie, pływające na powierzchni morza, kształtu stożka (u innych ognie mają one kształt walca), otwartego tylko w jednym końcu (szerszym); stożek ten jest utworzony przez wspólny płaszcz galaretowato-chrząstkowaty, barwy zmiennej, w różnych odcieniach koloru czerwonego, żółtego, zielonego i niebieskiego; w płaszczu są pogrążone pojedyńcze osobniki, zwrócone stroną brzuszną do zamkniętego końca kolonii; jama stożka służy za wspól-ny stek dla wszystkich. Każdy osobnik ma kształt beczułki z wpustem i odbytem na przeciwnych końcach ciała; wpust skierowany nazewnątrz, odbyt do wspólnego steku. Cała kolonia płynie zamkniętym końcem naprzód pod wpływem wody, wychodzącej ze steku; oddzielne mięśnie służą do zwiększania i zmniejszania otworu stekowego i do regulowania w ten sposób strumienia wody. Budowa worka skrzelowego, organów krwionośnych, trawienia, systematu nerwowego, taka sama, jak i u innych żachw (wyjąwszy ogoniastych); w związku z systematem nerwowym znajduje się oko, zaopatrzone w pigment i ciało załamujące; z przodu umieszczone są 2 organy świecące. Rozmnażają się z jajek i drogą pączkowania. W każdym jajniku dojrzewa tylko jedno jaj-A. Ascidia (Phallusia) mentula. ko; na powstałym z niego zarodku, jeszcze

wówczas, gdy się znajduje w steku kolonii, wyrastają drogą pączkowania 4 nowe osobniki; ilość ich wkrótce się zwiększa i wszystkie one, rozrasta jąc się, otaczają wieńcem pierwszy osobnik, który stopniowo zanika i tylko stek jego, powiększając się, tworzy wspólny stek kolonii. Wówczas dopiero młoda kolonia wydostaje się nazewnątrz i powiększa się dalej przez pączkowanie. Niezależnie od tego, osobniki dojrzałej kolonii wytwarzają jajka. Inny gatunek ognicy (P. giganteum) zamieszkuje nie-tylko ocean Atlantycki, ale i morze Śródziemne; kolonie jej są walcowate, barwy niebieskawej, przeważnie przezroczyste, i dochodzą 35 cm. długo-

jjh r

Kr

35);

lir

im miuj

fniti

1 !:WH ml

zh £

fit

u/

Fig. 65. B. Clavellina ;lepadiformis.

C. larwa Phallusiae mammillate.

ną jest Clavellina lepadiformis. Kolonia jej składa się z leżącego pnia, na którym siedzą pionowo pojedyńcze osobniki, jakby gałązki drzewa; każdy osobnik zachowuje swą samodzielność, tylko krążenie krwi miewają wspólne w młodości, a niektóre i przez całe życie. Ciało pojedyńczego osobnika ma kształt cylindra, zgrubiałego nieco w l/₃ górnej części; wpust (o) i uście (a) znajdują się na jego szczycie, tuż obok siebie; około 30 czułków niejednakowej wielkości; płaszcz przezroczysty, bezbarwny, przeświecają przezeń żółte wnętrzności. Wielkość po-

jedyńczego osobnika nieco więcej nad 3 cm. Ża- j ści (kolonie P. atlanticum nie bywają dłuższe nad

Encyklopedya powszechna Ilustrowana. T. V.

24

li. D

J. A.

K..J.

20 cm.). — Czytelników, chcących dokładniej zapoznać się z ascydyami, a zwłaszcza z historyą ich rozwoju, odsyłamy do prac szczegółowych następujących autorów: 1) Van Bemdena, o ascydyach pojedynczych, po franc., w „Mém. de 1’Acad. roy. de Belgique“, T. XX, 1846, oraz w „Arch. de biol.“, V —VI, 1885—86.—2) Fola o appendicularia, po franc., w „Mem. Soc. de phys. et d’hist. nat. de Genève“,

T. XXI, 1872. — 3) Piarda, o ascydyach złożonych, po franc., w „Arch. de zool. exper. et génér.“, T. 1, 1872.—4) Huxleya o pyrosomae, po ang., w „Transach Lin. Śoc.“, T. XXIII, 1859.—5) Kowalewskiego, po franc., w „Mém. Acad. imp. de St. Peters.“ 1866; oraz po niem. w „Arch. f. mikr. Anat.“, T. VI, 1870 (o rozwoju asc. pojed.), X, 1874 (o pączkowaniu u asc.), XI, 1875 (rozwój pyrosomae). —

6) Kupffera, o rozwoju ascydyj pojed., tamże, VIII, 1872. — 7) Lacaze-Duthiers’a, po franc., w „Arch. de zool. exper. et génér.“, T. III—VI, 1874—1877 (ascydye pojed. z brzegów Francyi); oraz po niem. w „Denk. d. k. Acad. der Wissensch.“, Wien, I — III, 1874—77 (Tunicata z morza Adryat.).— 8) Mil-ne-Edwards’a, o asc. złożon., z kanału La Manche, po franc., w „Mém. Acad. sc.“, T. XVIII, 1842.

ÀSCÜ, ob. Bezdenni.

Ascites, lek. (grec, od a s k o stworek), nieprawidłowe zebranie cieczy wodnistej w jamie brzusznej, czyli puchlina brzuszna (ob.)

Ascilla, ob. A s c o n e s.

Asclepiadaceae. Trojeściowate. Rodzina roślin Dwuliściennych,zrosłopłatkowych, obejmująca 146 rodzajów, blisko z 1300 gatunkami rozpostartymi w całej gorącej strefie kuli ziemskiej, obfite nade wszystko w Afryce południowej, lecz zdarzające się i w strefie umiarkowanej półkuli północnej, głównie w Ameryce. Są to zioła trwałe, albo krzewy wznoszące się i bardzo często wijące się na prawo; (Roya, Ceropegia, Stephanotis, Periploca, etc.), rzadko pnące się (Sarcostemma, etc.), czasami o liściach słabo rozwiniętych, a natomiast mających łodygi soczyste, przyjmujące pokrój kaktów, (Stapelia, Duvalia, etc.), bardzo rzadko bywają drzewami (Ulteria, Galotropis). Rośliny te posiadają często sok mleczny, zawarty w komórkach nieskończenie rozgałęzionych, jak u Toinowatych (Apocynaceae); liście ich przeciwległe, rzadziej okółkowe (Hemipogon, Aechmolepis), lub rozpierzchłe (Ulteria). Kwiaty foremne, dwupłciowe, zebrane w baldaszki albo w wiechę, rzadko w wierz-chnotkę lub w grono, a jeszcze rzadziej samotnie osadzone, ozypułki zewnątrzlistne, rzadko kątowe. Kielich dolny 5-szczepny lub 5-działkowy, o prze-kwitnieniu dachówkowatem. Korona zrosłopłatkowa, nietrwała, dzwonkowata, tacowata, lejkowata, lub kółkowata, rzadko kubeczkowata, opatrzona wewnątrz rurki i na gardzieli łuszczkami, rozmaitej formy (Periploca etc.,), naprzemianległemi z działkami korony. Pręcików 5, w głębi korony umocowanych i z jej działkami naprzemianległych. Nitki pręcikowe płaskawe, spojone w rurkę otaczającą zalążnię i opatrzone każda w tyle pylnika wyrostkiem formy bardzo rozmaitej, które razem tworzą tak zwany przykoronek (corona). Pylniki dośrodkowe lub boczne, dwukomórkowe, zwykle z sobą i ze

znamieniem słupka spojone, o komórkach równoległych, niekiedy przegródką na dwie celki przedzielonych i przez to 4-komórkowych, otwierających się szparą, zazwyczaj podłużną, lub wierzchołkową. Pyłek kwiatowy rzadko wolny (Periploca, etcj, zwykle zaś w każdej komorze, tak samo jak u stor-czykowatych, połączony w jedną, a niekiedy w dwie (Secamone, etc.) masy pyłkowe (pollinia), które wydostają się z pylnika przez szparę wewnętrzną i utwierdzają się na wydatności gruczołowatej znamienia; przyczem łączą się one w pary, tak, iż jedna należy do jednego pręcika, a druga do pręcika sąsiedniego. Słupek składa się z dwóch owocolist-ków zamkniętych i swobodnych, lecz szyjki ich w górnej znamieniowej części zrastają się bardzo wcześnie i tworzą mięsiste ciało 5-kątne, do którego ścian przylegają pylniki; każda ściana jego opatrzona w gruczoł chrząstkowaty, brunatnawy i błyszczący, wydzielający ciecz lepką, za pomocą której przyklejają się do nich wyżej pomienione pary mas pyłkowy ch,poczem masy te przez owady zostają przeniesione na inne kwiaty dla ich zapłodnienia. Każda komora zalążni zawiera znaczną liczbę nasion wsteczno-zwrotnych, o szewku wewnętrznym. Słupek czasami zrasta się z kielichem, do połowy zalążni, która wtedy staje się nawpół dolną (Atherandra). Owoc składa się z dwóch mieszków. Ziarna mnogie, płaskie, dachówkowato ułożone, często czuprynowe, to jest włoskami jedwabistemi dokoła znaczka uwieńczone, zawierają zarodek prosty, o liścieniach płaskich; bielmo mięsiste, nie bardzo obfite. (Kwiaty czerwone, lub pomarańczowe, żółte, białe a bardzo rzadko błękitne, niekiedy okazałe, woniejące, lub odrażliwego odoru). Trojeściowate, najbliżej spowinowacone z Toinowatemi, dawniej składały z niemi jedną rodzinę, lecz szczególna i całkiem wyjątkowa budowa ich pręcików, pyłku kwiatowego i znamienia, była powodem, że utworzono z nich osobną rodzinę; różnią się prócz tego spojeniem nitek, które jednak są wolne w małem plemieniu Obwojniko-wych (Periploceae), łączącem niejako dwie te rodziny. Również i własnościami swemi te rodziny są do siebie podobne: u jednych bowiem sok mleczny cukrowy, jadalny (Oxystelma esculentum, Gymnema la-ctiferum, etc.) u drugich wzbudzający wymioty (Secamone emetica, Vincetoxicum officinale, etc.), albo rozwolnienie (Cynanćhum monspeliense, etc.), u innych znowu jest on trującym i służy do zatruwania strzał (Gonolobus, Periploca, etc.).

Asclepiadeae (paleont.). Z rodziny trojeściowa-tych (Asclepiadeae) znaleziono prawdopodobne nieliczne szczątki w pokładach trzeciorzędowych. Jednakże o ile rośliny, do tej rodziny należące, z kwiatu doskonale oznaczyć się dają, o tyle liście ich i owoce nie są dostatecznemi w tym względzie, tern bardziej, że owoce ich przypuszczalne znajdowano zawsze oddzielnie od liści.

Asclepias. Trojeść. Rodzaj, od którego wzięła swą nazwę rodzina Trojeściowatych (Asclepiadaceae v. Asclepiadeae). Ma kwiaty foremne, dwupłciowe. Kielich 5 dzielny, o działkach w przed-kwitnieniu*ułożony w cynkę, trwały. Korona 5-dzielna, o działkach w przed kwitnieniu schodzących się brze-

K. .T

gami, później zagiętych wstecz, odpadająca. Pręcików 5, osadzonych na koronie, o nitkach zrosłych w rurkę, otaczającą zalążnie i szyjki słupka. Z grzbietu każdej nitki wyrasta przysadka płatkowata, w trąbkę zwinięta, z której podstawy wychodzi wyrostek w formie rożka, zakrzywiony na znamię. Wszystkie te przysadki, naprzemian uległe z działkami korony, razem wzięte i w znoszące się, tworzą tak zwany przykoronek (coroua). Na końcach w rurkę zrosłych nitek osadzone pylniki dwu woreczkowe, dośrodkowe, ściśle z sobą złączone, przylegające do ścian znamienia. P\łek kwiatowy poskupiany w bryłki konsystencyi woskowej, czyli w tak zwane masy pyłkowe, albo pyłkowiny (pollinia), po jednej w każdym woreczku pyłkowym i tak wielkiej, jak sam woreczek. Wcześnie bardzo w rozwijającym się kwiecie w bruzdach ścian znamienia, leżących naprzemian względem pylników, tworzy się po dwa ciałka gruczołkowate, zrastające się później z sobą; każde z nich przedłuża się jakby w ogonek galaretowaty, który w czasie pękania pylników łączy się z kończyną odpowiadającej bryłki pyłkowej i pociąga takowa do siebie z woreczka tak, iż podówczas bryłka, gruczoł znamieniowy i jego przedłużenie zdają się stanowić jedna całość. Tym sposobem na bocynych ścianach znamienia zawieszają się po dwie sprzężone bryłki pyłkowe, z których każda pochodzi z osobnego pylnika: takich zaś par jest pięć. Słupek składa się z dwóch owocolistków, swobodnych, zamkniętych, tworzących u dołu dwie zalążnie, a wyżej dwie wychodzące z nich szyjki, lecz u góry zrosłe w jedno wspólne, grube, mięsiste, 5-kątne znamię, na którego ścianach znajdują się wyżej pomienione ciałka gruczołkowate, stanowiące rodzaj uczepek'dla bryłek pyłkowych. Owoc składa się z dwóch’' mieszków wieloziarnowych, czasem tylko z jednego, wskutek spłonienia drugiego: mieszkUTte są gładkie lub okryte miękkiemi wyrostkami. Ziarna liczne, osadzone na łożysku ściennem, w dojrzałym owocu od ściany odstającem, ułożone dachówkowato, są płaskie, opatrzone na końcu dolnym czubem włosków jedwabistych. Trojeście to są ziołą trwałe, obfitujące w sok mleczny, o'liściach przeciwległych lub okółkowych, rzadko''naprzemianle-głych, pojedyńczych i całobrzegich, o kwiatach ząbkowanych w haldachy. Znanych jest około 80 gatunków, rosnących przeważnie w Ameryce, tak południowej, jak i północnej, a po części i w Tndyach wschodnich. "Wiele między niemi jest roślin trujących. Niektóre zużytkowała medycyna w tych krajach, gdzie one rosną. Na wspomnienie zasługują: Asdepias curassavisa L., której korzenie w Tndyach zachodnich i południowej Ameryce, pod nazwą Ipe-kakuany dzikiej albo fałszywej,rużywają się w większych dawkach na wymioty, a w mniejszych na przeczyszczenie: łodygi zaś mają zastępować Sasa-paryllę. A. asthmatica L., dziko rosnąca na Ceylo-nie i wyspie Burbon, słynie jako doskonały środek przeciw astmie i na uśmierzenie kaszlu. Używa się jej korzeń biały ifbardzo soczysty pod nazwą Ipe-kakuany z Isle de France, Badix Tpecacuanhae albae, zawiera emetynę i, użyty w większej dozie, wywołuje gwałtowne wymioty. W ojczyźnie swej za-

stępuje on ipekakuanę właściwą i jest wysoce ceniony. W Ameryce północnej jest kilkanaście gatunków Trójeści, używanych w medycynie. Jeden z gatunków północno-amerykańskich, A. Cornuti Decaisne, niewłaściwie Trojeścią syryjską (A. syriaca L.) zwany, oddawna w Europie zaaklimatyzowany, hodowany jest w ogrodach, po części jako roślina ozdobna, po części jako przemysłowa. We Francyi zowie się zielem bawełnianem (Herbe à ouate, berle à cotou). Jest ono, jak wszystkie troje-ście, roślina trwałą. Posiada kłącz bardzo długi, łażący, z którego wychodzą łodygi od 1 m. 40, do 2 metrów wysokie, szarawe, omszone, o liściach przeciwległych, eliptycznych, pod spodem miękkim, szarym kutnerem okrytych; kwiaty liczne, białe, z odcieniem różowym, przyjemnej miodowej woni, zebrane w haldachy, na szypułkach wyrastających zewnątrz kątów liściowych, od samych liści krótszych. Owoc składa się z dwóch lub jednego mieszka, okrytego miękkiemi brodawkami, w których zawierają się liczne ziarna soczewkowate, uwieńczone puchem perłowo-białych, jedwabistych włosków, tworzącym rodzaj waty. Puch ten może być używany do materaców, poduszek i do wyrabiania kapeluszy. Prząśó daje się z trudnością, jednak robią z niego tkaniny podobne do flaneli. Kora łodygi zawiera włókna przędzalne, podobne do konopnych; robią z nich szarpie. Kora korzeni w Ameryce północnej jest używana w chronicznych cierpieniach dróg oddechowych. Wszystkie części rośliny zawierają obfity sok mleczny, który w Ameryce używa się jako środek lekarski w astmie. Znajduje się w nim rodzaj kauczuku. Młode wypustki łodyg używane są w Ameryce na wzór szparagów. Z kwiatów, przez wygotowanie, otrzymują w Kanadzie brunatny cukier, bardzo przyjemnego smaku. Foślina ta łatwo się mnoży z podzielenia kłączy i z nasion. Na nasz klimat jest zupełnie wytrzymałą. Jako roślina ozdobna, najlepiej się nadaje do parków, posadzona pomiędzy krzewami.    ⁷ '•

Ascoceras Barr. (paleont.). Rodzaj kopalnego mięczaka głowonogiego z rzędu łodzikowatych (Nautüo-idea), grupy ortoceratytów. Skorupa jego z początku ma, jak u ortoceratyta normalnego, wysokie komory powietrzne i syfon, zbliżony do strony brzusznej. Następnie zwierzę posuwa się tylko bardzo powoli w skorupie naprzód, a tworzące się komory powietrzne rozwijają się przeważnie od grzbietowej strony komory mieszkalnej, bardzo zaś słabo od strony brzusznej. Komora mieszkalna wygina się butelkowato wokoło tych grzbietowych komór powietrznych. Stare, normalnie wykształcone, komory powietrzne zrzucają się po większej części. Rodzaj ten rzadko się spotyka w dolnym, częściej w górnym sylurze czeskim, skandynawskim i angielskim. A. bobemicum Barr. z górnego syluru (piętra E. Bar-randa) Czech.

Ascolî, imię dwóch miast we Włoszech: 1) A. Pi ceno, główne miasto w prowincyi tegoż nazwiska, we Włoszech środkowych, na prawym brzegu rzeki Tronto, na wzgórzu bardzo malowniczo rozłożone, o 80 km. ku”południowi od' Ankony, stolicy biskupa i prefekta, z cytadelą i murami warowne-

J. A.

K. J

4 mm. Tworzy

A. S.

J. A

mi; ma 11 kościołów, kilka klasztorów, gimnazyum, liceum i muzeum starożytności; liczy 24,000 m-ców, trudniących się wyrobem szkła, porcelany, majoliki, kapeluszy, sukna, płótna, surowego jedwabiu, wosku, oraz wyprawą skór. Przystań ma w Porto d’Ascoli nad morzem Adryatyckiem, bronioną przez dwa forty i prowadzącą handel pobrzeżny. W starożytności Asculum Picenum było głównem miastem picenów, którzy niepodległość swą utrzymali aż do r. 268 przed Chr., później stało się munici-pium rzymskiem. Prowincya A. ma rozległości 2,093 km. □, graniczy z morzem Adryatyckiem i prowincyami: Teramo, Aquila, Perugi i Macerata, a dzieli się na dwa okręgi: Ascoli i Permo; ludność jej w r. 1886 wynosiła 222,046. — 2) A. Sa-t r i a n o, miasto we Włoszech południowych, w pro-wincyi Foggii, na wschodnim stoku Apeninów, przy drodze z Foggii do Neapolu, o 30 km. na południe od Foggii; stolica biskupa; 10,257 m-ców. Rzymianie nazywali je Asculum Apulum; tu r. 279 przed Chr. odniósł nad nimi zwycięstwo król Epiru, Pyr-rus. Tu też r. 1246 wojsko cesarskie poraziło powstańców apulskich.    *

Ascoli C e c c o d’, inaczej Francesco Stabil i, poeta i uczony (* 1257, spalony na stosie 1327). Wykładał astrologię w Bolonii, a zmuszony do wydalenia się ztąd przez inkwizycyę, przeniósł się do Florencyi, gdzie był astrologiem Karola Ka-labryjskiego, syna króla neapolitańskiego Roberta. Tu znów oskarżony o herezyę przez inkwizytora fra Accursio, skazany został na stos, a wyrok ten wykonano bezzwłocznie. Surowość tę inkwizycyi tłómaczą jedni zemstą osobistą, inni zaś tern, że A. był przeciwnikiem Dantego i Cavalcantiego, dwu poetów florentyńskich, którzy byli wtedy powszechnie uwielbiani. A. pozostawił dwa dzieła, potępione przez inkwizycyę, a mianowicie: komentarz do traktatu Jana de Sacrobosco o kuli, oraz poemat naukowo-religijny „Acerba,“ w ogólności dosyć niejasny, przedrukowany kilkakrotnie w w. XV i XVI. Pamięć jego przetrwała we Włoszech, jako otiary inkwizycyi; w kilku legendach występuje jako potężny czarownik. Por. Bariola „Cecco d’ A. et 1’Acerba“ (1879).

Ascomycetes, Workowce—nazwa rzędu grzybów, u których zarodniki (sporae) rozwijają się z pro-toplazmy drogą swobodnego powstawania, w spe-cyalnych macierzystych komórkach, zwanych asci, worki lub woreczki. Do nich należą: smardze, pie-strzenice, trufle, kustrzebki i bardzo wiele innych drobnych grzybków.

Ascomycetes (paleont.), z klasy grzybów wor-kowców (Ascomycetes), znane są w stanie kopalnym liczne gatunki. Wogóle należą one do form drobnych, tak często występujących obecnie na opadłych liściach. Ponieważ jednakże ani budowa wewnętrzna, ani właściwości organów rozrodczych tych drobnych kopalnych pasorzytów zbadanemi być nie mogły, wielkie więc istnieją wątpliwości przy oznaczaniu ich gatunków i rodzajów. Heer w swojej trzeciorzędowej florze Szwajcaryi i innych miejscowości, oraz Ettingshausen, opisali wiele tych grzybków na liściach kopalnych. Jedną z najdawniejszych form grzybka, prawdopodobnie do tej grupy należącego, jest bardzo często występująca w pokładach retyckich, czyli w najwyższem piętrze górnego tryasu, szczególniej na pierzastych liściach rodzaju Podozamites (jednego z kopalnych sagowców) forma, przypominająca dzisiejszy grzybek Xyloma, albo Rhytisma, w postaci wypukłych, w środku wgłębionych krążków, opisane pod nazwą Xylomites Za-mitae Göpp. i X. asteriformis Fr. Br. Jeden też z gatunków Peziza opisywany jest z węgla brunatnego.

Ascones, czyli Asconidae, jest to grupa (rodzina) gąbek (Spongiae), o szkielecie wapiennym (Calcispongiae), której przedstawiciele zamieszkują przeważnie rozmaite morza europejskie, a szczególniej morze Północne, Adryatyckie, Śródziemne, oraz ocean Atlantycki. Są to gąbki w części samotne, czyli żyjące pojedyńczo, w części zaś mieszkające w koloniach i tworzące rozłogi; w ogóle drobnych rozmiarów, albowiem pojedyńcze dorastają 1 mm. wysokości, rzadziej 5 — 10 mm., mieszkające zaś w koloniach, złożone z bardzo wielu osobników, dorastają od 5—20, rzadziej do 150 mm. długości. Posiadają ciało o ścianach cienkich, przedziurawione porami, szkielet składa się z igieł wapiennych, ułożonych tylko w jeden szereg, w znacznej części po-zrastałych w gwiazdki o 3-ch lub 4-ch promieniach. Do rodziny Ascones zaliczają trzy główne rodzaje: Ascandra Haeck., Ascortis Haeck. i Ascetta Haeck., z których każdy rozpada się na dość liczne gatunki. Jako przykład, może służyć Ascandra, posiadająca szkielet, złożony głównie z igieł, pozrastałych w gwiazdki o 4-ch promieniach, w części tylko po-jedyńczych. Wewnętrzna i zewnętrzna powierzchnia ciała najeżona kolcami. Znanych jest kilkanaście gatunków tego rodzaju, z tych do najpospolitszych należy As. complicata Haeck, koloru białego; oddzielne zwierzęta dorastają od 1 kolonie rozgałęzione, pospolite w m. Północnem i Baltyc-kiem; częsty na brzegach Anglii i Norwegii.

Asconius P e d i a n u s (Q u i n t u s), gramatyk rzymski, urodzony w Padwie, w I wieku ery chrz., nauczał wymowy w Rzymie, był przyjacielem Wer-giliusza, nauczycielem Liwiusza i Kwintyliana. Umarł za panowania Nerona, w 85 roku życia. Pozostały po nim komentarze do niektórych mów Cycerona, a zwłaszcza: „Przeciw Werresowi“. Rękopism, odkryty w r. 1416, zrazu wydanym był oddzielnie, ale teraz mieści się zwykle w edycyach dzieł Cycerona.

Ascortis, ob. Ascones.

Ascriptitius, ob. G 1 e b a e adscriptus.

Asculmis, ob. Ascones.

Asculum, ob. Ascoli.

Ascus — worek, woreczek; wyraz używany w mykologii na oznaczenie komórki macierzystej zarodników, rozwijających się w jej wnętrzu. Niektórzy w miejsce ascus używali theca, a wskutek tego rząd grzybów Ascomycetes zowią Fungi theca-sporei.

As dur, ob. As w muzyce.

Asdrubal, ob. Hasdrubal.

Asebeja (z gr. ni ep o b o ż no ś ć), występek prze-

Wiskemann:

des Antiq.“, 1874.

ciw religii u Ateńczyków, ściśle nieokreślony, a stąd podgarniający mnóstwo faktów. Podciągał mianowicie: zaprzeczenie istnienia bóstwa, dowodzenie, że bóstwo nie ma wpływu na sprawy tego świata, wyszydzenie kultu, w państwie uprawnionego, burzenie lub profanowanie świątyń i ołtarzy, gwałcenie lub wydawanie tajemnic religijnych, psucie posągów bożych lub przedmiotów do świątyń należących, zaniedbywanie pobożnych praktyk, prawem nakazanych, i t. p. Stąd wielu filozofiów i obywateli wolnomyślnych, wskutek powyższych wykroczeń, pociągano przed sądy; ścigano jako winnych A-i: Teodora, że zaprzeczał istnieniu bogów; Sokratesa, że, nie wierząc w bogi uznane, odwracał uczniów od religii urzędowej; Dyagorasa z Melos i Eschilosa, że rozgłaszali tajemnice; Alcybiadesa, że je parodyował w domu; Arcbippa i Andoaydesa, że psuli posągi Hermesa i t. d. Mnóstwo też pod A-ję podchodziło wykroczeń, bezpośrednio nie dotyczących bóstw, jako to: oddawanie czci boskiej prostemu śmiertelnikowi; wyrwanie ze świątyni chroniącego się tam człowieka: wchodzenie do świątyń, uczestniczenie w pochodach lub obiatach bez spełnienia poprzednio wymaganych warunków oczyszczenia; znieważenie kapłana lub innej osoby, wykonywającej funkcyę religijną, np. Chorega; spełnianie funkcyi kapłańskiej bez odpowiednich kwalifikacyj; oddawanie się praktykom zakazanym lub czarnoksięskim; spełnienie rodzicobójstwa; pożycie z podobnym winowajcą; psucie młodzieży; zaniedbanie pogrzebu zmarłych, zwłaszcza w rodzinie, i t. p. Pojęcie zatem A-i było bardzo rozciągłe, a z tego tytułu mnóstwo osób uległo procesom, wytaczanym w sposób rozmaity, a najczęściej drogą oskarżenia. Oskarżający składał akt (grafć) w ręce archonta-króla, delegowanego z urzędu do spraw religijnych. Ten wyprowadzał śledztwo i odsyłał sprawę do właściwego sądu,—ale do jakiego? Opinie wahają się między Eumolpidami, Areopagiem i Helia-stami, na korzyść tych ostatnich, przed nimi bowiem toczyły się największe procesy o A-ję, jakie znamy: Sokratesa, Andocydesa, Archiasa, Anaksagorasa, Aspa-zyi, Fryny. Za Eumolpidami przemawia jeden tylko tekst Demostenesa: (Prz. Androt. § 27), który zapewne dotyczy jedynie tajemnic Eleuzyjskich. Pomiędzy Areopagiem a Heliastami tę różnicę ustanawia jurysta niemiecki Platner: (Process und Klagen; IT, str. 146), że pierwszy był kompetentnym, o ile A. nie łączyła w sobie odcienia socyalno-polityczne-go; w przeciwnym razie sąd należał do Heliastńw, np. Sokratesa, który nietylko miał urągać bogom, ale i psuć młodzież. Z zestawienia jednak wielu tekstów wydaje się najpewniejszem, że A. w zasadzie podchodziła pod sądy zwyczajne; tylko areopag z kom-petencyi sądził sprawy o wyłamanie poświęconych drzew oliwnych, a zarazem, z tytułu nadzoru policyjnego, ustanawiał kary za drobne przewinienia religijne; raz, naprzykład skazał na karę pieniężną archonta-króla (archon-basileus) za to, źe poślubił kobietę, niegodną tytułu i godności bazylissy. Innemi drogami oskarżenia były: apagoga, endeiods, eisangelia (ob.). Kary za A-ję były większe lub mniejsze, w miarę" przestępstwa, i albo określone prawem, albo pozostawione władzy dyskrecyonalnej sędziów.

O wysokości ich następujące przykłady dają wyobrażenie: Kto wyrwał drzewo oliwne z gaju świętego,’ulegał wygnaniu i konfiskacie majątku. Kto wszedł do świątyni Demetry podczas Tesmoforyi, dawał gardło. Kary te przepisywało prawo. W liczniejszych wypadkach, jak z Sokratesem, z powodu komplikacyi niedość wyraźnie przez prawo określonych, decydowali sami sędziowie, a kara przez nich uchwalana stopniowała się od grzywien aż do śmierci. Dwaj, oskarżeni o obelgi czynne przeciw Amfiktyo-nom i wypędzenie ich ze świątyni, skazani zostali na dożywotnie wygnanie i po dziesięć tysięcy drachm każdy. Kara wygnania wyrzeczoną została na Anaksagorasa, kara śmierci na Sokratesa, na dwie czarownice Ninę i Teorydę i na wielu innych. I oskarżenie fałszywe nie uchodziło bezkarnie. Oskarżyciel, który nie udowodnił zarzutu, ulegał bezwarunkowo grzywnom tysiąca drachm; prócz tego lekkiej atimii (niesławie). Polluks wspomina też karę. śmierci, ale niepodobna przypuścić tak surowej kary; inaczej niktby się nie chciał narazić na akt oskarżenia, co przy ściganiu przestępstw byłoby wielce nie-dogodnem w kraju, gdzie urząd w rodzaju prokuratora państwowego nie istniał.—Boeckh: „Staatsh. der Athener“, wyd. 2; II str, 104.

„De impietatis actione“.—Daremberg i Saglio: „Diet.

K K.

Asega; mianem tem oznaczają zbiór praw fry-zońskich z wieku XIII, ułożony jakoby przez wodza starożytnego plemienia Riistringów, który nazywał się Asega. Według zaś innej wersyi, Asegowie byli to sędziowie, obowiązani do czuwania nad nienaruszalnością i właściwem wykonywaniem prawa narodowego, którego kodeks od nich przybrał tytuł Asega. Kodeks ten ogłosił Tileman Dothias Wiarda p. t.: „Asegabuch, ein altfries. Gesetzbuch der Rüstringer“, Berlin, 1805.    *

Aseitas W łacinie średniowiecznej, od a se esse— być z siebie samego, a więc „samoistność“; w filozofii scholastycznej znaczyło tyleż, co absolut boski. *

Aseki, tytuł, który przybiera żona sułtana po urodzeniu syna.

Asekuracya jest jednem z urządzeń społecznych, które najsilniej przyczyniają się. do spotęgowania przezorności społeczeństw. Rozwój też A-i w każdem społeczeństwie, jej wszechstronność i dostępność, stanowią najlepszą miarę ekonomicznej dojrzałości tegoż społeczeństwa. Prawną zasadą A-i jest dwustronna umowa, mocą której, jedna strona kontraktująca, za pewną opłatą pieniężną, zobowiązuje się, w razie zajścia albo niezajścia pewnego wypadku losowego, dotykającego drugą stronę kontraktującą, wypłacić jej, albo osobie przez nią wskazanej, oznaczone wynagrodzenie. Pierwsza ze stron kontraktujących nosi miano „ubezpieczającego“, druga „ubezpieczonego.“ Ubezpieczającym może być albo insty-tucya rządowa lub prywatna, albo i osoba prywatna (co ostatnie wyjątkowo już tylko teraz miewa miejsce przy ubezpieczeniach morskich). A. dotyczeć może albo zabezpieczenia się od szkód, mogących być ponresionemi w mieniu przez klęski elementarne, jak: ogień, grad, wypadki przy transporcie drogami wodnemi lub lądowemi, stłuczenie szyb w oknach

T)r. J. B.

i t. p., a także od szkód, zrządzonych w mieniu przez nieakuratność w wypełnianiu zobowiązań prawnych, lub skutkiem zdarzeń losowych, jak np. przy terminowej wypłacie procentów od sum hypotekowanych i tychże zwrocie, albo skutkiem wylosowania papierów publicznych do amortyzacyi; cały ten dział A-i zowiemy A-ą realną, czyli przedmiotową. A. osobowa, czyli technicznie zwana na życie, albo od wypadków, za przedmiot ma znowu wszelkie kombinacye, związane ze stanem życia lub zdrowia osób, zapewnienie tymże już to kapitału, już renty na wypadek śmierci, lub dożycia pewnej liczby lat, a także w razie przypadkowego okaleczenia, pozbawiającego daną osobistość w zupełności lub w części możności zarobkowania. A. jest albo dobrowolną w instytucyach prywatnych, albo obowiązkową w instytucyach rządowych. To ostatnie urządzenie należy już tylko do wyjątków, gdzieniegdzie praktykowanych, i do ostatnich czasów dotyczyło jedynie prawie A-i budynków od ognia; dopiero najnowsze socyalne plany rządu niemieckiego starają się wprowadzić obowiązkową A-ę klas pracujących od wypadków okaleczenia i dojścia do podeszłego wieku, pozbawiających możności zarobkowania. A-ę dobrowolną prowadzą Towarzystwa już to akcyjne, już też wzajemne. Pierwsze za stałą opłatą roczną (zwaną premią), zobowiązują się ubezpieczającym w nich mienie lub osobę wypłacić, w razie zajścia danego wypadku, umówione wynagrodzenie za poniesioną stratę. Korzyści, jakie osiągają skutkiem niewyczerpania się sumy pobranych premij przez ogół wynagrodzonych w ciągu roku szkód, idą do podziału między akcyonaryuszów, jako dywidenda od akcyj. Towarzystwa wzajemne, w których ubezpieczeni są zarazem ubezpieczającymi, z góry pobierają tylko zaliczkę, a gdy jej suma nie wystarczy na pokrycie wszystkich strat, w ciągu roku wynagrodzonych, ściągają od stowarzyszonych dodatkową składkę. W razie zaś, gdy zaliczka pierwotna daje jaką przewyżkę po nad szkody, takowa w postaci procentowych zwrotów, w stosunku do wysokości ubezpieczenia, rozdzieloną zostaje między ubezpieczonych. W ostatnich czasach, zwłaszcza w A-i osobowej, coraz obszerniejsze zastosowanie znajduje zasada ubezpieczeń mieszanych, to znaczy dobrowolnego ograniczenia zysków akcyo-naryuszy przez Towarzystwo akcyjne, a obrócenia przewyżki po nad nie na zwroty dla ubezpieczonych w tychże Towarzystwach. Podstawę dla obliczenia wysokości premij i zaliczek stanowią dane statystyczne o przecięciowej częstotliwości danych wypadków w danej okolicy kraju lub danym rodzaju asekuracyi. Im dane te dokładniej i z większej liczby lat były zebrane, tern obliczenie owo może być dokładniejsze. W każdym razie, do ustanowienia wysokości premij czyli ułożenia tak zwanej taryfy opłat asekuracyjnych, prócz powyższych danych statystycznych, wpływać musi wliczenie kosztów administracyi i pewnego, choćby drobnego, zysku dla instytucyi, jako takiej. W A-i osobowej, czyli życiowej, podstawę obliczeń stanowią tak zwane tablice śmiertelności, ‘przecięciowo przez matematyków wyliczone, już to wedle faktycznych da-

nych dla pojedyńczych społeczeństw, już też z wieloletniego doświadczenia istniejących już w kraju stowarzyszeń asekuracyjnych tego rodzaju. Dokument, wydawany przez instytucyę ubezpieczonemu, na dowód zawartej umowy ubezpieczenia, zowiemy polisą (od włoskiej polizzy). W razie przedłużenia umowy na dalsze lata, bez zmiany przedmiotu i warunków ubezpieczenia, wydają się tak zwane dowody prolongacyjne. Oprócz warunków szczególnych, jakie przy zawarciu każdego poiedyńczego ubezpieczenia mogą się zdarzyć i w polisie wyraźnie wymienione być musza, każda instytucya asekuracyjna rządzi się pewnemi zasadniczemi warunkami ogólnemi, które też na każdej polisie wydrukowane być winny, dla uniknienia sporów w przyszłości. W razie rozwiązania umowy asekuracyjnej przed ubiegnięciem jej terminu, dowód tejże ulega umorzeniu, zwanemu technicznie stornem. Zaznaczyć tu wreszcie należy, że w wewnętrznej mani-pulacyi Towarzystw asekuracyjnych, obowiązkiem ich, dla dokładnego spełniania przyjętych zobowiązań, jest, oprócz rozdzielenia dywidendy lub zwrotów za rok miniony, formowanie z corocznych zysków rezerwy. Na jej rzecz zaliczony być winien systematycznie pewien procent od zysków, dla wytworzenia funduszu na pokrycie strat w latach mniej pomyślnych, które zysków nie przyniosą. Po za funduszem rezerwowym ogólnym, instytucyę asekuracyjne obowiązane są zbierać specyalną rezerwę szkód, na pokrycie wynagrodzenia za te szkody, jakie z końcem roku uregulowane być nie mogły, a nadto rezerwę premij, pobranych za czas dopiero w następnym roku kończących się umów asekuracyjnych. Zasada A-i znalazła zastosowanie w praktyce najprzód we wzajemnem ubezpieczeniu swego mienia od pożarów, przy gildach kupieckich. Urządzenia tego rodzaju istniały już za czasów Karola Wielkiego. Ubezpieczenia morskie były drugim etapem na drodze rozwoju asekuracyi. Technika ubezpieczeń osobowych, tak zwanych 'na życie, wyrobiła się przeważnie w Anglii już w końcu wieku zeszłego. Najnowszem zaś polem A-i, na-leżącem już właściwie do bieżącej połowy XIX w., jest coraz obszerniejszy rozwój A-i od wypadków i ubezpieczenie podeszłego wieku klas pracujących. Szczegółowe urządzenie i warunki A-i od ognia, gradu i innych elementarnych, jako też A-i na życie i od wypadków, a także szczegółowe wiadomości co do położenia A-i w naszem społeczeństwie, oh. pod wyrazem Ubezpieczenie.— Źródła do literatury asekuracyjnej: Masius: „Darstellung des gesammten Versicherungswesens“, (Leipzig, 1857); Herman: „Theorie der Versicherung“, (2 Aufl. Graz, 1869); Bezold: „Das Versicherungswesen“, (Berlin, 1874); Falek: „Rechtsgrundsätze im Versicherungswesen“, (Hamburg, 1885); Bodiker: „Die Gewerbe-und Versicherungsgesetzgebung des deutschen Reichs“, (Berlin, 1886); Agnel: „Manuel general des assurances“, (Paris, 1861); CTenaHOBT» M.: „Oirem Teo-pin CTpaxoBaro jtoroBopa“, (Kazań, 1875); May-zel Br.: „O ubezpieczeniach“,7„Rzecz o istocie i sy-stematach ubezpieczeń“, (Warszawa, 1872).

Aselli Kacper (* 1571—f 1626), wielce zasłużo-

Dr. Ł.

Fig fi6. Asellus. aquaticus L.

a)    roi,i wewnętrzne

b)    rożki zewnętrzne I szczęka górna Vtt ostatnia para nóg

tułowiowych

b) °kowycha aó odwło"wewnętrznerożki równe podstawowej części rożków zewnętrznych. Staw podstawowy ostatniej pary nóg odwłoka równy połowie długości rozgałęzienia końcowego. Zabarwienie ciała zielono-szare, z jaśniejszemi domieszkami. Dłu-

A. S.

cy ę).

Z u.

ny anatomii i fizyologii- lekarz włoski, profesor anatomii w Pawii, wzbogacił naukę wykryciem naczyń mlecznych (vasa chylifera). Wprawdzie już Erasystrat, lekarz aleksandryjski (III w. przed Chr.), widział te naczynia u jagnięcia, zauważyli je też na zwierzętach Fallopio i Eustacchi w XVI wieku, wszelako dopiero Aselli zrozumiał dokładnie ich znaczenie w ustroju. W r. 1622 (22 lipca), przedstawiając swoim uczniom i ciekawym lekarzom ruchy przepony na żywym psie, spostrzegł A. na krezkach liczne drobniutkie białe niteczki, które zrazu poczytał za nerwy; kiedy atoli po nacięciu jednej takiej nitki wytrysnęła ciecz biała obficie, zrozumiał odrazu naturę odkrycia i znaczenie owych nitek, wyprowadzających mlecz, czyli chyl, z przewodu jelitowego. Na zasadzie dalszych badań, opisał A. początek tych naczyń w ścianie jelit, ich zastawki, ale nie doprowadził dochodzeń swoich do końca, gdyż, wierny Galenowskiej teoryi o krążeniu krwi, żywił przekonanie, że naczynia mleczowe biegną do wątroby, gdzie miała wytwarzać się krew. O teoryi krążenia W. Harvey’a A. jeszcze nie wiedział, ponieważdzieło tego profesora, (który od 3 lat ustnie wykładał już swoją naukę) ukazało się dopiero 1628 r.; dziwna rzecz, że Harvey nie uznał znaczenia naczyń mleczowych dla krążenia. U człowieka wykazał naczynia te dopiero Tulpius w r. 1628. Odkrycie A. ogłoszone zostało drukiem w rok po śmierci jego, staraniem Taeliniego i Settali, z czterema tablicami kolorowemi, pierwszy raz do objaśnień anatomicznych użyteini, p. t. „Aselli Casparis, Cremo-nensis, anatomici Ticinensis, De lactibus s. lacteis venis, quarto vasorum mesaraieorum genere, novo invento, dissertatio“ et., Mediol., 1627. (Jeden egzemplarz tego wydania przechowuje się w lipskiej bibl. uniwers.)

Asellus Geoffr., Ośliczka czyli Wieszyca. Skorupiak (Grustacea), należący do rzędu równo-nogich (Tsopoda). Odznacza się ciałem płaskiem, ku tyłowi nieco rozszerzonem, głową małą, szeroką; oczy ułożone w 2 grupy. Rożki wewnętrzne znacznie krótsze od zewnętrznych; zewnętrzne zaś rożki nieco dłuższe od ciała, zakończone biczykiem, wyrównywaj ącym³/₅ całkowitej ich długości. Nogi szczupłe, dwie pierwsze pary u samców zmienione na nogi przyczepne. Pierścienie odwłoka skrócone i złączone w dużą czterokątną (o kątach zaokrąglonych) tarczę ogonową. Liczne gatunki tego skorupiaka zamieszkują wody słodkie różnych części świata. W naszym kraju, we wszystkich wodach, pospolity jest gatunek: Asellus aąuati-cus L.—Ośliczka wodna, zwana także Stonogą wodną. Posiada gość ciała 1—1.5 cm. — A. cavaticus~ Schlödte—O. jaskiniowa, bez oczu, rożki u samców 12-człon-kowe, u samic 9-członkowe; w wodach, w jaskiniach ciemnych, w głębokich studniach i na dnie głębokich jezior.

Asemia, lek. (grec. sema=znak) ogólna nazwa utraty zdolności wyrażenia myśli przez znaki zewnętrzne; mowę, pismo, mimikę etc. (oh: A faz y a, Alalia, Agrafia).

Asen albo A s a n, ob. A s i e n o w i e.

Asenizacya lub Asanizacya (franc, assaini r^rzdrowić) oznacza staranie, raczej zarządzanie wszelakiego rodzaju zewnętrznych warunków zdrowotnych, t. j. zdrowiu ludności służących, mianowicie pod względem powietrza, wody do picia, mieszkania, usuwania odchodów, ścieków, szkodliwości chorobowych i t. p. Czuwanie to nad zdrowotnym stanem odnosi się do ogółu ludności w miastach, po wsiach i całego kraju, zarówno jak i osobnych grup jej np. w fabrykach, zakładach publicznych, szkołach, jakoteż mieszkańców domów prywatnych; stanowi przeto A. ważna część Hygieny publicznej i prywatnej. Założenie A. obejmuje w sobie: odwanianie ciał smrodliwych (Desodoryzacyę) i odwietrzanie z zarazków chorobnych (D e z i n f e k-

l)r. Ł.

Asenidzi, ob. Asienowie.

Aseptol, wprowadzony w 1885 r. przez E. Ser-ranta w użycie, jako środek przeciwgnilny, jest kwasem ortofenolosulfonowym, C₆H₄ (S0₃H) OH (1,2), powstającym przez działanie fenolu na stężony kwas siarczany przy temp. niskiej. Posiada, według przytoczonego badacza, trzy razy silniejsze własności an-tyseptyczne aniżeli fenol, od którego nadto korzystnie różni się tern, że jest daleko mniej trujący i wcale nie okazuje gryzącego działania na tkanki zwierzęce. Ogrzewany, bardzo łatwo przechodzi w izomeryczny związek z położeniem para, który jednak wcale nie posiada własności antyseptycznych, podobnie jak i trzeci związek izomeryczny o położeniu meta. Nawet przy zwykłej temp. kwas ortofeno-losulfonowy przechodzi w odmianę para, jeżeli przez czas długi jest przechowywany, w wodnym roztworze. Ponieważ zaś używa się zwykle jako roztwór 33°/₀, pamiętać więc należy o tej własności. W medycynie A. nazywają jeszcze kwasem so-zolowym. Przez zastąpienie w tym związku 2 at.H przy pierścieniu 2al. jodu powstaje kwas dwujodo-ortofenolosulfonowy, CPH₂J₂ (SO;jH) OH, zwany w aptekach sozojodolem i również wysoko ceniony jako środek antyseptyczny.

Aseptyka czyli metoda aseptyczna postępowania chirurgicznego, polega na tern, ażeby wszystko, co przychodzi w zetknięcie z raną, było wolnein najzupełniej od czynników, mogących wywołać zakażenie tejże rany, a więc żeby było całkowicie wy-jałowionem. An ty sep tyka dla doścignięcia swych celów posiłkuje się użyciem różnych środków lekarskich, t. z. antyseptycznych, jak karbol, sublimât, jodoform i t. d., które nie dopuszczają rozwoju bak-teryj, lub w razie ich obecności unicestwiają ich działanie, ale środki te ńie są obojętne dla ustroju ludzkiego i przy nadmiernem użyciu mogą wywołać

Dr. F. J.

87.0%), wodoru

A. ma ważne jeszcze zastosowanie w re-

zatrucie. Metoda aseptyczna nie posiłkuje się ża-dnemi środkami lekarskiemi, a polega jedynie na zachowaniu ideahiej czystości. Traktując ranę asep-tycznie, nie potrzebujemy wymienionych leków, bo nie dopuszczając bakteryj do rany, nie jesteśmy zmuszeni staczać z niemi walki. O ile jednak zachowanie ścisłej antyseptyki jest niesłychanie trudnem, wymaga bowiem, mozolnej pracy i ciągłej czujności ze strony lekarza a gorącego współdziałania ze strony jego pomocników i samego chorego, o tyle aseptyczna metoda w wyjątkowych tylko okolicznościach jest możliwą do przeprowadzenia. Poczynając od powietrza, napełniającego salę operacyjną, a kończąc na fartuchu posługacza, wszystko musi być tutaj jak najdokładuiej wolnem od wszelkich zarazków. Wszystkie instrumenty, opatrunki, i w ogóle najmniejsza rzecz, która może wejść w zetknięcie pośrednio lub bezpośrednio z raną, musi być poddaną sterylizacyi czyli wyjałowieniu. Przy niezwykle małem zamiłowaniu czystości w naszem społeczeństwie, przy nędznych i ubogich naszych szpitalach, dojście do tego, ażeby zamiast metody antyseptycznej używać asep-tycznej, pozostanie jeszcze na bardzo długo w krainie marzeń.

Aseptynowy kwas. Tak nazywa się w aptekach ciecz, zawierająca w roztworze wodnym nieco kwasu bornego, dwutlenku wodoru, a niekiedy i kwasu salicylowego. Ma ona wywierać silne działanie antyseptyczne.

Aser, syn Jakóba, zrodzony z Zelfy, służebnicy jego żony Lii, był on głową pokolenia, które w Ziemi obiecanej otrzymało w udziale wąski ale żyzny pas ziemi, ciągnący się od Karmelu aż do Tyru i Sydonu. *

Aserbeidżan, ob. Aderbeidża n.

Aseska-F, król IV dynastyi egipskiej, następca Menkaury (Micerinus). Oprócz miejsca, jakie zajmuje w dynastyi, niema po nim innego śladu. Niektórzy egiptologowie, opierając się na polifonii ini-cyałów jego imienia, nazywają go Szopseska-P. Asesor, ob. A s s e s o r.

Asesorya, czyli asesorskie sądy, obacz Assesorya i t. d.

Asetyńcy, ob. O s e t y ń c y.

Asfalit, ob. Martwe morze.

Asfalt (miner.), inaczej smoła ziemna, jest minerałem, występującym w postaci zbitej, w okruchach, żyłach, kroplach, o odłamie muszlowym. Miękki, barwy smolisto-czarnej, z blaskiem tłustym, nieprzezroczysty, woni silnej, bitumicznej za potarciem. Występuje wśród piaskowców i wapieni, które napaja w części, a także w samoistnych żyłach i pokładach. Główne jego miejscowości: Avlona w Albanii, wyspa Trynidad, morze Martwe, Pyri-mont pod Seyssel (départ, de 1’Ain) we Francyi, Val Travers w Neufchatelu, Lobsann w Alzacyi, Bentheim w Hannowerze, na Kaukazie okolice twierdzy Groźna, między rzekami Terekiem i Argunią. Przypuszczają, że jest produktem utlenienia oleju skalnego, który w zetknięciu z powietrzem gęstnieje i ostatecznie twardnieje. Dlatego też często napotyka się w skałach gąbczastych, nim przesiąkniętych, jak w wapieniach oolitowych, tnarglowych i mar-glach łupkowych górnego ogniwa jurajskiego (w jurze białej) pod Limmer w Hannowerze, w Lobsann w Alzacyi, pod Porreutray w górach Jury. Kiedy -iudziej występuje samoistnie, bądź pływając w wielkich masach na powierzchni wód (wyspa Trynidad, morze Martwe), bądź tworząc żyły, jak w Nowym Brunświku w Ameryce północnej, gdzie w dolnein ogniwie węglowem istnieje żyła, na 1 — 6 metrów gruba, z czystego asfaltu (alb er ty tu, od kopalni Albert), lub liczne żyły w glinach łupkowych goltu (dolnego ogniwa kredowego) w Bentheim, na granicy Holandyi — bądź wreszcie pokłady, jak gruba i na kilometr długa warstwa jego na Kaukazie pod Groźną. — A., wzięty z różnych miejscowości, okazuje różne cechy zewnętrzne, własności fizyczne i skład chemiczny. Tak np. C. wł. jego waha się od 1.04 do 1.10, p. t. od 110° C do 135° C; składa się zawsze z węgla (78.8 (9.0—11.4%), siarki (1.4—10.0%), niekiedy azotu (do 1.4%), a może w pewnych razach i tlenu. Po stopieniu, ogrzany do wyższej temperatury, ulega suchej dystylacyi, której produktami są liczne ciała, po większej części zawierające siarkę i stanowiące przy zwykłej temperaturze ciecze. Niektóre A-y około 230° C dają też i węglowodór, t. z w. petrolen, ze składem terpenu i wzorem C₂₀H₃₂, wyprowadzonym z gęst. pary. A. nie rozpuszcza się w wodzie, w alkoholu zwykle mała część jego tylko jest rozpuszczalna (około 4%), eter wyciąga około połowy na wagę, pozostałość rozpuszcza się w siarku węgla, chloroformie, benzolu, olejku terpentynowym i t. p. Zastosowania A-u są dość liczne: rozpuszczony w terpentynie, daje lakier A-owy. będący dziś w powszechnem użyciu. Z napojonej tym lakierem tektury, albo płótna, wyrabiają rury do przeprowadzania cieczy i gazów w fabrykach. Głownem jednak zastosowaniem A-u jest wykładanie chodników, posadzek, schodów i t. p. W tym ostatnim celu, z piasku, mielonego wapniaka lub żwiru, z A-em tworzy się mieszaninę, która przy ogrzewaniu przyjmuje konsystencyę o tyle płynną, że może być wylewana i przed zastygnięciem równo rozprowadzona. Zaletą A-u w tern zastosowaniu jest przedewszystkiem znaczna jego trwałość na czynniki atmosferyczne i klimatyczne, czem przewyższa znacznie używaną w tych samych celach smołę gazową, oraz zupełna prawie niepal-no ść.

produkcyach fotograficznych wszelkiego rodzaju rycin. Zastosowanie to opiera się na fakcie, który spostrzegł Nieefor Nièpce, że cienkie warstwy A-u pod działaniem światła stają się nierozpuszczalnemi w mieszaninie nafty i olejku lawendowego, w której nienaświetlany A. łatwo i całkowicie się rozpuszcza. Toż samo następnie stwierdzono dla benzyny, benzolu, terpentyny i innych płynów. Część A-u rozpuszczalna w eterze po naświetleniu staje się już nierozpuszczalną w tym płynie. Chevreul zauważył, że takim zmianom nie ulega A. naświetlany w próżni i występowanie nierozpuszczal-ności objaśnił utlenianiem się A-u; Nièpce podaje, że tym zmianom nie ulega też A. naświetlany w atmosferze wodoru lub azotu, a Schrank nie zauważył ich pod warstewką kolodyum, szczelnie

Asferah — Ashburnham John.

nalepioną na powierzchnię A-u. Wobec tych faktów, teorya Chevreula wydawała się prawdopodobną, później jednak R. Kayser („Untersuchungen der natürlichen Asphalte“, Norymberga, 1879) zwrócił uwagę, że przy przejściu A-u w odmianę nierozpuszczalną nie zwiększa się jego ciężar, że A., który pod wpływem światła przeszedł w odmianę nierozpuszczalną, przez proste stopienie odzyskuje nanowo swoją rozpuszczalność. Na zasadzie tych faktów zmianę rozpuszczalności A-u sprowadza Kayser do zjawisk polimeryzacyi. Według Drapera, na A. działa całe widmo widoczne. Nie wszystkie gatunki A-ów są jednakowo czułe na światło; najlepszym i ogólnie do reprodukcyj używanym jest A. syryjski. Część A-u nierozpuszczalna w alkoholu i eterze ma być najczulszą na światło, chociaż nie wszyscy praktycy zdanie to podzielają. Jeżeli płytę metalową (cynk, stal, miedź, mosiądz, bronz) powleczemy cienką warstwą roztworu A-u, wysuszymy, przykryjemy negatywem (na zdjętej warstewce kolodyonowej) odwróconym, wystawimy na działanie światła, a następnie płytę obmyjemy rozpuszczalnikiem asfaltu, wtedy części nienaświetlone rozpuszczą się, naświetlone zaś pozostaną na płycie, którą następnie w miejscach wolnych można wytrawić i otrzymać wypukły rysunek—kliszę, gotową do odbić drukarskich lub litograficznych na papierze. Nic. Nièpce pierwszy otrzymał rysunki A-owe na metalu, Nièpce de öt.

Victor pierwszy rysunki te zamieniał na klisze he-liograficzne. Zczasem sposób ten doprowadzono do wielkiej doskonałości, a słynne np. zakłady Husni-ka w Pradze, Klića, Paulussena, Angerera w Wiedniu, którym nasze wydawnictwa opłacają znaczny haracz, posługują się tym sposobem, doprowadzonym do artyzmu. Otrzymywanie reprodukcyj, rysunków, ilustracyj i t. d. zapomocą A-u traktują następujące ważniejsze dzieła: V. Roux: „Traité pratique de zincographie“, Paryż, 1885.—W. F. Toifel:

„Handbuch der Chemigraphie“, Wieden, 1883.—

I. Husnik: „Die Zinkaetzung“, Wieden, 1886.—I. Hus-nik: „Die Reproductions-photographie“, Wiedeń. —

I. Krüger: „DieZinkogravure“, Wiedeń, 1884.—I. Husnik: „Die Heliographie“, Wiedeń.

Asferah, ob. A k -1 a g h.

Asfiksya, lek. (grec, a priv., sfygmos—tętno), dosłownie „brak tętna“, czyli przerwanie krążenia krwi, w któremto znaczeniu słowo to przez Galena (II wiek) użytem zostało. Obecnie A. wyraża przeciwnie upośledzenie, raczej nagłe zatrzymanie czynności oddychania, właściwie zaś ani oddychanie nie zatrzymuje się tu w zupełności, tylko bywa bardzo słabe, prawie niewidzialne, co nazywamy: omdleniem, pozorną śmiercią, zaduszeniem, zamar-twicą, gdyż obok braku oddychania, znika przytomność umysłu, i władza ruchu, czucia i wszystkie objawy życiowe zmniejszają się do najniższego stopnia (ob. Śmierć pozorna). Asfiksya jest następstwem niedostatku krwi utlenionej w mózgu (w którym znajduje się ośrodek mechanizmu oddychania), albo zmniejszenia tlenu obok pomnożenia kwasu węglanego lub obecności nieoddychalnych gazów w powietrzu, do oddychania służyć mającem,

Łwjkiopedj» fovhmIuu llutrovuM. I. 7.

CO*

albo też występuje A. skutkiem mechanicznych przeszkód, w narządzie oddychania lub krążenia spotykanych. Z tego powodu zdarza się A. w różnej formie i rozmaitym stopniu u osób bezkrwistych, w zaduszonem powietrzu (w piwnicach, kopalniach, salach balowych), przy zaczadzeniu, w ciężkich chorobach płuc i serca, gdzie pospolicie bywa A. ostatnią przyczyną śmierci, zawsze nareszcie wywołuje ona gwałtowną śmierć w wypadkach uduszenia, zadławienia, utonięcia, powieszenia, zasypania ziemią i t. p. A. wydarza się nxdto nierzadko u noworodków w następstwie ugniecenia główki (kleszczami) albo pępowiny w czasie porodu, wątłości ciała, przedwczesnego porodu, zatkania jamy ustnej i nosowych przez śluz, i t. p., w którymto to stanie A-i noworodek czasem niezwykle długo pozostawać może. Dopóki serce stanowczo bić nie ustanie, należy starać się przywołać do życia osoby asfiktyczne przez: dostarczanie świeżego powietrza na otwartem miejscu, oswobodzenie z wszelkiej odzieży, oczyszczenie jamy ust i nosa z błota, śluzu, piasku etc., wycieranie ciała szczotkami, łechtanie błon śluzowych ust i nosa piórkiem, podawanie do wąchania eteru octowego, amoniaku, obryzgiwa-nie twarzy wodą zimną, obmywanie octem, wódką kolońską, przykładanie gorczycy i t. p. środków, głównie zaś przez sztuczne wywołanie ruchów oddechowych.

Asgard, ob. Az gard.

Asham, albo Ascham (także Askham, Aske-cham) Roger (*1515—f 1568), filolog i pisarz pedagogiczny angielski, nauczyciel Joanny Grey i królowej Elżbiety, zajął zaszczytne miejsce w piśmiennictwie angielskiem, jako najlepszy swego czasu prozaik. W dziełach swoich: „Toxofilus or the school and partitions of shooling“ (Lond. 1544), a zwłaszcza „The schoolmaster“ (Lond. 1571), powstał przeciw ówczesnemu szkolnictwu, potępiał surowość rygoru szkolnego i nauczanie łaciny, oparte na gromadzeniu subtelności gramatycznych; zamiast nich zalecał: 1) tłómaczenie (translatio), 2) objaśnienie wyrazów (paraphrasis), 3) przerabianie wierszy na prozę (metaphrasis), 4) streszczenie (epitome), 5) naśladowanie (imitatio) i 6) opowiadanie (declamatio). Doradzał też pracę umysłową przeplatać fizyczną (np. strzelaniem z łuku).

Asham Antoni, (* w Bostonie (Lincolnshire) — f 1650); mąż stanu angielski, stronnik Kromwela w parlamencie. Był wysłany jako ambasador do Hiszpanji. Został zamordowany przez oficerów angielskich ze stronnictwa rojalistycznego.

Ashanti, ob. A s z a n t y.

Ashburnham John, lord,.hrabia d’ (* 22 listopada 1797—f 23 listopada 1878), par Anglii, głośny bibliofil. Potomek możnych właścicieli ziemskich hrabstwa Sussex, lord John A. wsławił się cennym zbiorem rękopismów, jaki utworzył 40 lat temu, wielkim kosztem i staraniem, co mu zapewniło niepoślednie miejsce w poczcie światłych bliblofilów bieżącego stulecia. Stawszy się panem olbrzymiego majątku w r. 1840, lord A., idąc za popędem swoich aspiracyj, oddał się cały literaturze i sztukom pięknym, zaspakajając w ten sposób swoje

Dr. Ł.

K. J., Zn. i Br. P.

25

gusta artystyczne. Będąc w stosunkach przyjaźni z Holmesem, jednym z konserwatorów Muzeum Bry-tańskiego, zawiązał przez niego stosunki z niejakim Libri, urzędnikiem francuskim włoskiego pochodzenia, a złodziejem i fałszerzem manuskryptów, i nabył od niego wspaniały zbiór rękopismów i kawałków rękopismów, skradzionych w najbogatszych księgozbiorach Francyi i Włoch (ob. Libri). Libri, który nie mógł traktować ani z Muzeum brytań-skiem, ani z uniwersytetem w Turynie, sprzedał z wielką skwapliwością skarb swój za 8,000 funtów szterlingów i dostawił go do Ashburnham Place, w dniu 23 kwietnia 1847. Później (r. 1849) lord A. dokupił jeszcze do swoich zbiorów kolekcyę rękopisów od handlarza Barrois za cenę 6000 funtów.

I ta kolekcya była również kradziona. Niebawem, do seryi Librego, liczącej 1,923 numerów, i seryi Barrois, liczącej 702 numerów, lord dorzucił seryę Stowe’a (996 numerów), za którą zapłacił 8,000 funtów szterlingów. Dodawszy do tego nabyte pojedynczo w różnych czasach manyskrypty, znane pod nazwą Appendix, zbiór A. liczył 4000 numerów i przedstawiał wartość przeszło 800,000 franków. Pan Leopold Delisle, administrator Biblioteki narodowej francuskiej, sprawdził, że lord A. dowiedział się dopiero po kupnie o przestępstwie Librego i Barrois i że działał w dobrej wierze, czego najlepszym dowodem jest wydanie przez niego katalogu wszystkich tych manuskryptów, w kilku tomach. Gdy lord A. umarł, syn jego ogłosił, że chętnieby sprzedał wspaniałą kolekcyę ojca, gdyby się na nią znalazł poważny kupiec. Natychmiast pan L. Delisle dołożył wszelkich starań, by dowieść popełnionych przez Librego i Barrois kradzieży w książnicach i archiwach francuskich, a nadto w wydanych drukiem publikacyach, posiadających nieocenione bibliograficzne znaczenie, starał się zainteresować ogół i parlament w zamierzonem przez się odkupieniu straconych dokumentów. Przyszło do pertraktacyj i całą kolekcyę podzielono na 2 części: serye Libri i Barrois miały wrócić do Francyi, serya Stowe i Appendix zostałaby w Anglii. Ale cena, jaką ofiarowywały rządy francuski i angielski, została odrzucona i umowa nie przyszła do skutku. R. 1883, Juliusz Ferry polecił ponownie panu Delisle nawiązać w tym względzie rokowania. Administrator biblioteki narodowej wykazał już poprzednio, że w zbiorze A. znajduje się między innemi 100 rękopisów, skradzionych po bibliotekach w Paryżu, Lyonie, Or-* leanie i Tours, a nadto zaznaczył takie nawet, które były nadniszczone. Pomimo umiejętnego prowadzenia rokowań przez delegatów francuskich i uczciwości bibliotekarzy Muzeum brytańskiego, kupno i tym razem nie przyszło do skutku. Wkrótce potem, w czerwcu r. 1883, rząd angielski nabył seryę Stowe’a za 45,000 funtów ster. i złożył ją do Muzeum brytańskiego; w maju r. 1884 rząd włoski wysłał do Anglii profesora Villari i ten kupił za 23,000 funtów 1,823 rękopisy z seryi Libri i 10 rękopisów „Boskiej Komedji" zaliczonych do Ap-pendixôw, pozostawiając wszystko to, co był wykazał pan Delisle, jako skradzione publicznym bibliotekom francuskim. Zakupiony przez rząd włoski |

zbiór mieści się obecnie w bibliotece Laurentyńskiej we Florencyi. Jedynie Francya nie odzyskała swojej własności i ta część zbioru pozostaje po dziś dzień w Ashburnham Place.—Bibi. L. Delisle: „Les Manuscrits du comte d’Ashburnham, rapport a M. le ministre de l’instruction publique et des beaux arts, Bibliot. de l’Ecole des chartes,“ 1883 t. XLIV, str. 202—224.—Tegoż: „Les Manuscrits du comte d’Ashburnham, rapport suivi d’observations sur les plus anciens manuscrits du fonds Libri et plussieurs manuscrits du fonds Barrois“. Paryż, drukar. narodowa, 1883, in—4, str. 126.— „Regno d’Italia, Atti par-lamentari, Camera dei Deputati, legislatura XV, seduta del 17 giugno 1884“.—Th. Stangl: „Die bibliot. Ashburnham Philologus“, 1886, t. XLV, str. 201 — 236. — Ant. Favaro, „Ragguaglio dei ma-noscritti galileiani nella collezione Ashburnham presso labibliotecaMediceo-Laurenziana“,Rzym, 1886, in—4, str. 34.—L. Delisle: „Notices sur les manuscrits du fonds Libri conservés à la Laurentienne à Florence, Paryż, drukar. narodowa, 1886, in—4, str. 124.—E. Pistelli: „Sul dialogo di S. Caterina di Siena a sui in anoscritti Cateriniani Ashburnhamia-ni“ Florencya, 1886, in—8 str. 11.— „Indici alfabetici per autori e per saggetti e classificazione per secoli dei codici manoscritti délia collezione Libri-Asli-burnham, ora nella biblioteca Medicea-Laurenziani di Firenze“, Rzym, 1886, in—4, VII, str. 34.

Ashburton. 1) A. miasto angielskie w hrabstwie dewońskiem, o 32 km. ku półn.-wsch. od miasta Plymouth, 5,797 m-ców (r. 1881). W okolicy łomy łupkowe i kopalnie miedzi i cyny. 2) A. rzeka w Australii Zachodniej. Wypływa nieopodal od zwrotnika Kozierożca, dąży w kierunku północno-zachodnim, a przebiegłszy 700 km. wpada do Oceanu Indyjskiego pod 21°40' sz. płd. W porze deszczów bywa to znaczna rzeka, miewa do 300 m. szerokości i do 20 głębokości, zwyczajnie zaś jej koryto jest wyschłe, miejscami tylko błotem napełnione. Główny dopływ (z prawej strony) Hardy-River. *

Ashburton Aleksander, ob. Basin g.

Ashby Turner, generał wojsk angielskich, biorących udział w wojnie secesyjnej Ameryki. Urodził się w Rose-Hill (Wirginia), zginął w bitwie pod Har-rison-Bing 6 czerwca 1862. Wystawił swoim kosztem pułk konnicy zaraz na początku powstania i odznaczył się nader śmiałemi rekonesansami.

Asher A do lf (* 1800—f 1853), księgarz i bibliograf niemiecki, pochodzenia żydowskiego, początkowo trudnił się kupiectwem w Londynie, później w Petersburgu. Tu nabywszy przypadkiem znaczny księgozbiór, założył antykwarnię, którą w r. 1830, gdy żydom pobyt w Petersburgu został wzbroniony, przeniósł do Berlina i, znacznie zbogaciwszy, założył jedną z głośniejszych firm antykwarskich. Jako bibliograf opracował: „Bibliographical essay on the collection of voyages and travels published 1598 — 1600 by L. Hulsius“ (Beri. 1839); „Bibliographical essay on the Scriptores rerum germanicarum“ (tamże 1843) i wydał krytycznie z komentarzami i tłóma-czeniem „Itinerary of Rabbi Benjamin of Tudela“ (lam że, 1840).

Ashley, hrabstwo w północno-amerykańskim sta-

(1652);

nie Arkanzas, ma 10,156 mieszk. na 2460 km. kw., główne miasto Fountaiiihille.

Ashley lord, ob. S h a f t e s b u r y.

Ashmole (eszmol) Eliasz (*1617—f 1692), archeolog angielski, z zawodu prawnik, za młodu zajmował się astrologią i alchemią i napisał w tej ma-teryi „Theatrum chymicum britannicum“ później poświęcał się studyom numizmatycznym i heraldycznym. Karol II mianował go heraldykiem królewskim. Napisał historyę orderu Podwiązki (1672).

Umierając, zapisał cenny swój zbiór starożytności, monet, rękopisów i książek uniwersytetowi oxfordz-kiemu; jest to t. z. „Ashmolean muzeum“, dotychczas przy tymże uniwersytecie istniejące.

Asłimun Ichudi, (* w Champlain, Nowy-York 1794—fw New-Haven Connecticut 1828), abolicyo-nista amerykański. Studya odbył w Burlington College (Vermont) i wykładał teologię w seminaryum w Bangor (Maine); wszedłszy następnie w stosunki z amerykańskiem towarzystwem kolonizacyjnem, objął redakcyę przeglądu „African Repository“. Podczas urządzania kolonij w Liberyi (1822), mając przy sobie tylko 35 ludzi, odparł napad 800 murzynów.

W Afryce przebywał sześć lat; powróciwszy do Ameryki, umarł z doznanych w podróży trudów. Życie jego opisał r. 1835 R. Gurley.

Asienowie, ród carów bułgarskich; rozpoczął panować w XII w. po Chr. W Bulgaryi, ujarzmionej naonczas przez greków, dwaj bracia, wywodzący się od dawnych carów bułgarskich: Piotr i Jan Asienowie, zrobili w końcu wieku XII-go powstanie, wybili się na wolność i Piotr koronował się na cara. Pobici przez cesarza bizantyjskiego, Izaaka II Angelosa, uciekli za Dunaj do połowców, czyli ku-manów i z ich pomocą wrócili do kraju. Rewolu-cya pałacowa w Konstantynopolu, która obaliła Izaaka II i nieudolne rządy Aleksego III, dozwoliła Asienom umocnić się na tronie bułgarskim. Jan Asien I zginął z ręki bojara Iwanka r. 1196, w rok potem został zabity skrytobójczo i Piotr Asien. Następcą ich był młodociany brat Kalojan, czyli Joa-nicyusz (1197—1207), dzielny wojownik, przebiegły polityk i zacięty wróg Bizancyum. Przeciwko grekom sprzymierzył się z kumanami i z ich rodu pojął żonę; z kumanami robił wyprawy grabieskie do ziem greckich i zabiegał aż pod Carogród. Dla umocnienia się na tronie Kalojan pozyskał od papieża Inocentego III tytuł królewski i w r. 1204 kardynał Leon, wysłaniec papieski, koronował go w Terno wie. KaJojan ofiarował przymierze cesarzowi łacińskiemu, Baldwinowi, ale gdy ten, poczytując go za buntownika, przymierze to odtrącił, wszedł w stosunki z grekami, wrogimi cesarstwu łacińskiemu, zajął Adryanopol i pobił rycerzy łacińskich. Baldwin dostał się do niewoli i w Ter-nowie w tajemniczy sposób żywot zakończył. Kalojan zabierał teraz Macedonię i miasta trackie, czem pobudził przeciwko sobie greków. Gdy r. 1207 oblegh Salonikę, został zdradziecko zgładzony we śnie przez wojewodę kumańskiego. Podejrzenie pada na żonę jego—kumankę, i siostrzeńca Boryla, który zajął tron i pojął owdowiałą carycę w małżeństwo. Boryl, pobity przez łacinników, prześla

dował Bogomilów. Syn Asiena I stanął jako pretendent do tronu, obiegł Boryla, wziął go do niewoli i wyłupił mu oczy, sam zaś wstąpił na tron jako Jan Asien II (1218—1241). Był to największy władca tak zwanego trzeciego państwa bułgarskiego. Nietyle mężny wojownik, ile raczej przezorny i rozumny polityk, doprowadził kraj do niezwykłego stopnia rozkwitu i rozszerzył granice państwa. Wszedł w stosunki z potężnymi sąsiadami, pojął za małżonkę Annę, córkę Andrzeja II węgierskiego. Żył w przyjaźni z grekami i ubiegał się o opiekę nad małoletnim cesarzem łacińskim, Bald-winem, synem Piotra de Courtenay. Pobił pod Kło-kotnicą (r. 1230) despotę epirskiego, Teodora, wziął go do niewoli i opanował Epir, a potem Adryanopol, Macedonię i dzisiejszą Albanię. Państwo jego trzech mórz dotykało. W przymierzu z Watacesem, cesarzem nicejskim, natarł na Konstantynopol, gdzie panowali łacinnicy, ale został odparty, przyczem zginęły jego okręty—pierwsza próba założenia floty bułgarskiej. Ponieważ okazało się, że monarchowie nicejski i bułgarski rywalizują z sobą o tron w Konstantynopolu, przeto nastąpiło pomiędzy nimi zerwanie i Asien rozpoczął rokowania z papieżem. Niepowodzenie tych rokowań ściągnęło nań krucya-tę — na „kacerzy i schyzmatyków“ bułgarskich — pod wodzą Beli, króla węgierskiego, ale ta była bezowocną. W końcu życia, zgnębiony nagłą śmiercią żony, syna i patryarchy Joachima, widział w tych nieszczęściach karę bożą za złamanie przymierza z grekami i sam począł psuć dzieło żywota swego. Jan Asien II dbał także o podniesienie materyalne kraju: opiekował się handlem, wspierał duchowieństwo, ozdobił stolicę Ternowo. Od patryarchów kościoła wschodniego uzyskał uznanie arcybiskupa ter-nowskiego za równego im patryarchę, co dało bul-garom upragnioną oddawna niezależność kościelną. Następcami Asiena Ii-go byli małoletni synowie: Kaliman (Koloman I), a po jego śmierci w r. 1246 Michał Asien. Za ich panowania cesarze bizantyjscy wydarli bulgarom Tracyę i Macedonię, stąd powstało niezadowolenie w kraju i brat stryjeczny Michała, Kaliman II, zabił go r. 1257, ale niezadługo sam zgładzony został. Na nim skończyła się dynastya Asienowiczów w linii prostej. Po Kalimanie II bojarowie obrali carem bułgarskim Konstantego Asiena, syna Ticha, wnuka po kądzieli Stefana Nemanii serbskiego (1258—1277). Był to mąż dzielny i rozumny, ale wkrótce, złamawszy nogę, zapadł w ciężką chorobę i państwem zaczęła rządzić żona jego, Marya, siostrzenica cesarza bizantyjskiego, Paleologa. Z niezadowolenia z jej rządów skorzystał awanturnik Iwaj-ło, b. pasterz, a potem hajduk, udający natchnionego z niebios i przeznaczonego przez proroctwa do wielkich rzeczy. Zyskawszy sobie popleczników, pobił tatarów i powstał przeciwko znienawidzonemu z łaski żony Konstantemu, który, pokonany, życie postradał (r. 1277). Michał VIII Paleolog przeląkł się Iwajły i, wyszukawszy niejakiego Mycesa, spokrewnionego z domem Asienów, ożenił go ze swoją córką i wysunął, jako pretendenta do tronu, pod imieniem Jana Asiena III. Owdowiała carowa Marya, aby zachować tron dla syna, wpuściła do Ter-

N. (siostra)

Sław

despota

N. (siostra)

Boril

ż. wdowa po Kalojanie

Marya

m. cesarz Henryk

Marya Teodora

Biełosława m. Stefan Władysław serb.

Żupan Diesza

Genealogia A s i e n ô w.

Kalojan ż. kumanka

Jan Asien I

m. Helena, w klasztorze Eugenia

Aleksander

sewastokrator

Kaliman II

Michał Asien ż. córka Urosza serbskiego

N. córka

m. Piotr sewastokrator

✓s..,

Piotr

Jan Asien II

ż. Anna, w klaszt. Anizya Anna lub Marya, córka Andrzeja II Irena, córka Teodora w kl. Ksenia

Helena m. Teodor Laskarys

Tamara m. Michał Komnen

Irena

m. cesarz Konstanty

Kaliman I

mmmmm

Jan Laskarys

Iwajlę, oddala mu swą rękę i były hajduk

nowa

koronował się na cara bulgarów (r. 1278). Iwajło walczył dzielnie z tatarami i grekami, a tymczasem mieszczanie ternowscy wpuścili do stolicy greków i ci wprowadzili na tron Jana Asiena III (r. 1279). Był to władca nędzny i słaby, znalazł więc współzawodnika w rozumnym i popularnym bojarze, Jerzym Terterym, pochodzącym z krwi kumańskiej. Asien III, zabrawszy skarbiec, uciekł przed nim do Konstantynopola, zawiódłszy rachuby Paleologa, a lud powitał, jako cara, Jerzego Terterego I, który założył dynastyę Terterowiczów (r. 1280). Iwajło i Asien lll-ci szukali poparcia u Nogaj-cliana tatarskiego, który łudził obu pretendentów. Pewnego razu, popijanemu, kazał poderżnąć gardło Iwajle. Asiena

ocaliła córka nieprawa cesarza Michała, Eufrozyna, oddana ze względów dyplomatycznych do haremu chańskiego. Dalsze jego losy są niewiadome, tylko to wiemy, że potomkowie jego zajmowali w cesarstwie bizantyjskiem wysokie godności i pisali się A san. Ostatnie lata panowania Asienowiczów w prostej i bocznej linii zasiały zarodki nieuniknionego upadku państwa bułgarskiego. — Ob. Jireczek: „Geschichte Bulgariens“, Praga, 1876.—B. Grabowski: „Bulgarya i bulgarowie“ (str. 33—40).

Asilum, ob. A z y 1 u m.

Asilus L. Łowik. Owad dwuskrzydły, czyli muchowaty (Diptera), do rodziny Asilidae należący, który ma obyczaje drapieżne, poluje na różne owady, które wysysa- Ciało ma wydłużone, dość szczupłe, głowę krótką, szeroką, rożki przy podstawie zbliżone, o trzecim stawie (końcowym), zakończonym szczecinką dwustawową. Tułów wypukły, odwłok długi, stożkowaty, na końcn tylnym ostro zakończony. Nogi długie, gęsto włosiste. Gąsiennice tej muchy mieszkają w ziemi, obfitującej w cząstki roślinne, poczwarki przypominają nieco poczwarki motyli. W ogóle są to muchy dość dużych rozmiarów, siadają chętnie na kamieniach, płotach i roślinach, polują zręcznie na różne owady. Znanych jest kilkadziesiąt gatunków w Europie; do najpospolitszych należy: Asilus cfr abri for mis, Łowik szerszeniowaty. Czerwonawo-żółtawy tułów z 3-ma ciemnemi, podłużnemi paskami. Pierwsze trzy pierścienie odwłoka czarne; skrzydła jasno-żół-te, z brunatnemi plamkami na tylnym brzegu. Długość ciała 24mm. Pospolity wszędzie. A. forcipatus, Merg, A. germanicus L.

Asimina A d a II s. Azimina, U r o d 1 i n, rodzaj należący do rodziny roślin Flaszówcowatych (Anona-ceae). Kwiaty foremne, obupłciowe, posiadają osadnik wypukły. Na jego podstawie, prawie stożkowatej, utwierdzony okwiat potrójny; dalej on się wydyma w postaci kopuły, na której osadzone pręciki; na spłaszczonym zaś szczycie mieszczą się słupki. Kielich 3-listkowy, w przedkwitnieniu łupinowy; korony dwie 3-płatkowe. Płatki zewnętrznej korony naprzemianległe z listkami kielicha, w przedkwitnieniu dachówkowate, później łupinowe; płatki wewnętrzne, od zewnętrznych mniejsze, listkom kielicha przeciwległe, w przedkwitnieniu również dachówkowate, lecz po rozpostarciu się kwiatu nie stykają się z sobą nawet przy zwężonej podstawie. Pręciki bardzo liczne, ułożone w wężownicę. Mają one postać podługowatych klinów, wtłoczonych w osadnik, opatrzonych w rodzaj zaokrąglonej główki. Pylniki dwuworeczkowe, odśrodkowe, otwierające się w szpary podłużne. Słupków 6, wolnych, płatkom koron przeciwległych, częściej jednak w liczbie mniejszej, a niekiedy w większej. Każdy słupek składa się z zalążni 1 - komorowej, uwieńczone

Fig. 67. Asilus L. Łowik

B.Gr.

a. s.

des pl.“ I. 193).

Ma

szyjką krótką i zakrzywioną, której koniec okryty broda weczkami znamieniowe mi. Wewnątrz zalążni, w kącie wewnętrznym, mieści się łożysko, rozdzielone podłużną szparą na dwie połowy, na których osadzone rzędem zalążki wsteczno-zwrotne. Zalążki te zwrócone ku sobie swemi szewkami. Owocami są jagody; każda zalążnia tworzy masę osobną, trzoneczkowatą, o nasieiiniku grubym, wciskającym się pomiędzy ziarna w kształcie mięsistych przegród, wskutek czego powstaje pewna liczba komór, mieszczących w sobie po jednem ziarnie. Ziarna pod swemi powłokami zawierają bielmo mięsiste, zżute i maleńki zarodek, umieszczony przy jego wierzchołku. Na powierzchni ziarna, dokoła znaczka i otworka, znajduje się niezmierne zgrubienie, stanowiące słabo rozwinięty czepek (arillus). Aziminy są krzewami o liściach naprzemianległych, poje-dyńczych i całych, bez przylistków, o kwiatach wyrastających z kątów blizn, pozostałych po opadłych liściach z pędów poprzedniego roku. Znane są 4 gatunki, właściwe południowej części Ameryki północnej, mianowicie Florydzie, Karolinie i Wirginii; jeden zaś gatunek Asimina triloba Dunal rośnie także i w Pensylwanii. Bywa on we Francyi i innych południowych krajach Europy hodowany w ogrodach pod gołem niebem. Jest krzewem na 15 stóp wysokim, ma gałęzie popielate, okryte bliznami po opadłych liściach; liście duże krótko-ogónkowe, jajowo-podłużne, klinowate i zaostrzone, zwierzchu zupełnie gładkie, pod spodem nieco omszone; kwiaty z kątów blizn liściowych wyrastają wcześnie na wiosnę przed ukazaniem się liści, po-jedyńczo na szypułkach krótkich, zielonych, okrytych miękkiemi purpurowemi włoskami, są formy prawie dzwonkowatej; listki kielicha wklęsłe, jajowate, zewnątrz okryte krótkiemi ciemno-purpuro-wemi włoskami; płatki korony okrągławo-jajowate, tępe, jakby pomarszczone, z początku wzniesione, później zagięte na zewnątrz, 3 zewnętrzne płatki blado-purpurowe, 3 wewnętrzne mniejsze zewnątrz również purpurowe, wewnątrz tylko przy podstawie i na końcu purpurowe, pośrodku zaś żółte. Tu purpurowa barwa płatków stopniowo ciemnieje, tak, iż w końcu stają się ciemno-brunatne. Jagodowy owoc, formy przewrotnie-jajowatej, żółtawy, zawiera od 8 do 10 ziarn, w dwa rzędy ułożonych, jest jadalny, chociaż nie bardzo przyjemny. W Pensylwanii otrzymują z niego wyfermentowany napój spirytusowy. Owoce i liście zmiażdżone przykładają na rany, które od nich mają się prędko goić, oraz na wrzody, które pod ich wpływem niebawem mają dojrzewać; proszek z ziarn, bardzo ostry, tamże, w Pensylwanii, służy za środek do wygubienia wszy z głów dziecięcych. Nadmienimy w końcu, że opisany tu rodzaj Asimina, przez wielu autorów uważany za samodzielny, ma prawie wszystkie cechy wspólne z rodzajem U v a r i a (Jagodlin), od którego różni się tylko koroną wewnętrzną mniejszą od zewnętrznej: skutkiem tego P. H. Bâillon, dwa te rodzaje złączył w jedno, robiąc z Asimina sekcyę rodzaju U varia. (Ob. H. B. „Hist.

J. A.

Asinara, starożytna H e r c u 1 i s i n s u 1 a m a-

j o r, granitowa wyspa, odległa o 4 km. od północno-zachodniego końca Sardynii, sięgająca w punkcie najwyższym (Punta Scomunica) 394 m. przestrzeni 102 km. kw., a zamieszkała jest przez samych tylko pasterzy i rybaków (270 głów). Wkoło niej leżą ławy najprzedniejszych korali sardyń-skich, a morze odznacza się wielką obfitością ryb. Na wschód od tej wyspy wrzyna się w brzeg Sardynii wielka odnoga Asinarska, z przystanią Porto Torres.    *

Asinari Frederico (hrabia de Camerano), urodzony w Asti, żył w połowie XVI w., służył pod ks. sabaudzkim, Filibertem Emanuelem, i pod cesarzem Maksymilianem II. W chwilach spoczynku po wyprawach wojennych zabawiał się poezyą, i napisał wiele senetów, canzon i madrygałów, które były drukowane po rozmaitych zbiorach. Najcenniejszym wszakże jego utworem jest tragedya II Tauer e d i, która dotąd jeszcze nie zeszła z repertuaru włoskiego. Przypisywano ją zrazu Tassowi, w wydaniu paryskiem 1587 roku, gdzie ukazała się pod tytułem „Gismonda,“ potem Oktawianowi Asi-naremu, hr. de Camerano. Dopiero Girguené dowiódł, że autorem jej był Frederico Asinari.—Mazzuchelłi: „Scrittori dTtalia.“    *

Asinius Pollio lub Polio, (Gajus A. P.), znakomity rzymianin, (* w 75 r. przed Chr.—f 4 po Chr.) Pochodził z rodziny plebejskiej, z miasta Reate, gdzie się urodził także wielki polihistor Varro. Po raz pierwszy zwrócił na siebie uwagę w r. 54, występując z oskarżeniem przeciwko Gajusowi Katonowi, którego uratowały tylko wpływy Pompejusza. Po wybuchu wojny domowej przystał, z pobudek osobistych, do Cezara; znajdował się często przy jego boku, walczył pod jego legatem Kuryo-nem w Afryce przeciwko Jubie I, królowi Numidyi, a po śmierci Kuryona wrócił ze szczątkami rozbitego wojska do Italii. W r. 48 brał udział w bitwie farsalskiej, poczem towarzyszył Cezarowi w wojnie afrykańskiej i hiszpańskiej. W trzy lata potem, otrzymawszy godność pretora, został wysłany przez Cezara do Hiszpanii, przeciwko Sekstusowi Pompeju-szowi. Po śmierci Cezara (44) pozostał jakiś czas w Hiszpanii, wahając się, do którego ze stronnictw politycznych ma się przyłączyć. Jako zwolennik rzeczypospolitej, byłby chętnie przystał do stronnictwa senatu, gdyby był znalazł po jego stronie więcej odwagi i zręczności. Zawiódłszy się jednak pod tym względem, zdecydował się wreszcie przejść na stronę M. Antoniusza, skoro ten po wojnie mu-tyńskiej zawarł z Oktawianem i Lepidem tryumwi-rat (43). Został on wtedy „desygnowany“ czyli przeznaczony na konsula i otrzymał, jako prowincyę, Galię transpadańską: tutaj zaprzyjaźnił się z poetą Wergiliuszem (ob.), któremu wyświadczył przysługę podczas zaboru i rozdziału gruntów pomiędzy weteranów Oktawiana. Kiedy pomiędzy Oktawianem i Antoniuszem wynikły na nowo rozterki, a sprawa zmierzała już do wojny, A. starał się utrzymać pokój pomiędzy obu tryumwirami i doprowadził do skutku ugodę pomiędzy nimi w Brundisium (41). W następnym roku sprawował godność konsula. Pokonał on wtedy w Dalmacyi Partynów, popiera-

M. Ro

A. Pol

jących Brutusa, zdobył miasto Salonę i uzyskał za to tryumf (25 października, 39). Był to ostatni jego czyn polityczny: poróżniwszy się z Antoniuszem, cofnął się nazawsze do życia prywatnego. Jako człowiek starszy, wysoko ceniący siebie samego i przytem zwolennik rządów republikańskich, nie chciał on nigdy ugiąć się przed Oktawianem, choć znowu otwarcie przeciwko niemu nie występował. Rozstawszy się z polityką, całe swoje życie poświęcił odtąd poezyi i nauce, i pod tym względem Rzym ma mu wiele do zawdzięczenia. Założył on w Rzymie pierwszą bibliotekę publiczną, która się mieściła w odbudowanym przezeń przedsionku świątyni wolności (atrium Libertatis), i dał początek odczytom publicznym (redtationes), na których sam w gronie przyjaciół wygłaszał swoje utwory przed wypuszczeniem ich w świat. Przykład ten znalazł później wielu naśladowców i przeszedł nawet w nadużycie. Jako pisarz, A. rozwinął działalność wszechstronną i bogatą, chociaż z utworów jego mało co ocalało. Wiadomo np., że pisał on tragedye, które wystawiano nawet na scenie; układał także ' wiersze treści miłosnej. Wielką wzię-tością u starożytnych cieszyła się „historya wojny domowej“ (Historiae), obejmująca czasy od tak zwanego pierwszego tryumwiratu (r. 60, czyli od konsulatu Metellusa Celera, jak wiadomo z 1 ody II księgi Horacego) aż do bitwy pod Filipami (42). Największą sławę zjednał sobie jako mówca sądowy i polityczny; mowy jego atoli, w przeciwieństwie do mów Cycerona, odznaczały się raczej starannością w opracowaniu (diligentia), aniżeli wdziękiem w przedstawieniu przedmiotu. Wbrew radom swojego przyjaciela, tilologa L. Atejusa, ubiegał się o zwięzłość i archaiczność wysłowienia, wyrażał się chropowato, choć sam za takie przymioty ganił historyka Sallustyusza. Zajmował się także kwestya-mi gramatycznemi, i na tern polu był bardzo surowym krytykiem względem innych: on to zarzucał Liwiuszowi prowincyonalizmy patawińskie (patavini-tas) i ganił nawet pamiętniki Cezara, oskarżając icli autora o złe obchodzenie się z prawdą i nie-poprawność języka. Najbardziej przyganiał literackim pracom Cycerona, którego działalność polityczną przedstawił w swojej historyi także niepochlebnie. Umarł 80-letnim starcem w swojej willi pod Tusculum. W korespondencyi Cycerona, noszącej tytuł „ad familiäres“, zachowały się trzy listy A-a (X, 31—33). W ostatnich czasach (1888) uczony G. Landgraf wystąpił z hypotezą, że autorem pamiętników „o wojnie afrykańskiej“ jest A. P., który również miał opracować i wydać VIII księgę zapisków „o wojnie galskiej“, tudzież inne opisy wojenne, wyszczególniane zwykle przy pamiętnikach Cezara. Hypotezę tę przyjęli uczeni E. Wolfflin i A. Miodoński, którzy z nowego stanowiska opracowali wspólnie krytyczne wydanie wymienionych pamiętników (G. Asini Polionis de bello Africo com-mentarius. Lipsiae 1889). —K. W. Drumann: „Geschichte Roms“, t. II; W. S. Teuffel: „Geschichte d. röm. Literatur“, 5-te Aufl., bearb. v. L. Schwabe, Lipsk 1890, § 221.

Asinius Gallus (Gajus A. G., z przydomkiem

S a 1 o n i n u s), syn poprzedniego, konsul z r. 8 przed Chr. Był ożeniony z pierwszą małżonką cesarza Tyberyusza, Wipsanią, córką Agryppy. Nie posiadał zdolności swego ojca, ale odznaczał się wielką otwartością, wskutek czego ściągnął na siebie gniew Tyberyusza, który go nawet skazał na śmierć (30). Po złagodzeniu tego wyroku, siedział trzy lata w więzieniu, aż wreszcie umarł śmiercią głodową (33). Odziedziczył po ojcu zamiłowanie do nauk i niechęć do Cycerona. Wydał nawet osobne dziełko, w którem porównywał swego ojca z Cyceronem na niekorzyść tego ostatniego; za pokrzywdzonym w ten sposób Cyceronem ujął się znowu w osobnem dziełku sam cesarz Klaudyusz. Sweto-niusz przechował nam jeden epigramat A-a, skierowany przeciwko zawziętemu pedantowi w gramatyce łacińskiej — M. Pomponiuszowi Marcelowi. Teuffel: „Gesch. d. röm. Literatur“, § 276, 3.

Asioli Bonifacio (* 30 kwiet. 1769 w Correggio—f tamże 26 maja 1832), znakomity i nadzwyczaj płodny kompozytor włoski. Już w latach pacholęcych okazywał tak wybitne uzdolnienie do kompozycyi, że w ósmym roku swego życia, zanim jeszcze rozpoczął prawidłowe studya, był już autorem trzech mszy, dwudziestu różnych kompozycyj kościelnych, koncertu skrzypcowego i fortepianowego z towarzyszeniem orkiestry, oraz dwóch sonat na cztery ręce. W 1779 r. studyował A. teoryę kompozycyi pod kierunkiem parmeńskiego nauczyciela Morigi; owocem tych studyów było skomponowanie w nader krótkim czasie: mnóstwa fug, 5 wielkich mszy oratoryum, kantaty, 24 większych i mniejszych utworów kościelnych, 3-ch oper komicznych, 2-ch uwertur, chórów do „La clemenza di Tito“ Metastasia, 14-tu aryj, dwóch divertimento na wiolonczelę i fagot z orkiestrą, dwóch koncertów na flet, kwartetu smyczkowego, kwartetu na altówkę, flet, waltornię i wiolonczelę, tria na mandolinę, skrzypce i wiolonczelę i w. i. W trzynastym roku swego życia, A. otrzymał miejsce kapelmistrza w mieście rodz-innem; w 18-m—dyrektora muzyki w domu markiza Gherardini. W 1809 r. został mianowany pierwszym inspektorem oraz profesorem kompozycyi i śpiewu w nowo otwartem konserwatorym medyo-iańskiem. Z licznych dzieł A-ego największą cieszył się wziętością sławny jego sonet „La campana di morte“ (znany i w całych Niemczech p. t. „Die Todtenglocke“), oraz opery: „Gustavo“ i „Cinna“.

Z dzieł teoretycznych tego kompozytora na wzmiankę zasługują: „Trattato d’armonia“; „Principielementari“ „Dialogo sul trattato d’armonia“; „Preparazione al bel canto, contenente molti solfeggi d’armonia“; nadto: „Uwagi o temperaturze instrumentów“, „Szkoła na fortepian“ i znakomita „Szkoła śpiewu“, tłómaczona na kilka języków. Na kilka lat przed śmiercią A. wrócił do miasta rodzinnego, i tu własnym kosztem założył szkołę muzyki, która wielką cieszyła się wziętością i powagą.

Asiphoniata, ob. Mięczaki bezgłowe, czyli Małże.

Asir, kraina górzysta, zwana Szwaj caryą arabską, na zachodniem pobrzeżu Arabii, między Jemenem, pustynią, a Hedżazem (między 17°40' a 18°20'

F g. (i8.

A skaryda (A -caris).

VN.

Fig. 70. Przedni koniec Askarydy

—■ vj u —

K. K.

jako pasorzyty, kiszki cienkie różnych zwierząt cie-plokrwistych i człowieka. Do najważniejszycli gatunków należy: Ascaris lumbricoides L. Glista ludzka. Ciało ma wrzecionowate, czerwano-białe, lub żółtawe, gęba, uzbrojona 3-ma wargami, z których jedna, skierowana ku grzbietowi, opatrzona jest 2-ma brodawkami dotykowemi, dwie zaś pozostałe mają tylko po jednej brodawce. Wewnętrzny brzeg warg gębowych uzbrojony licznemi (200), nadzwyczaj delikatnemi ząbkami rogo-wemi. Długość ciała samców wynosi 25 cm., grubość 3.2 mm., długość samicy 40 cm., grubość 5.5 mm. Jest to gatunek bardzo rozpowszechniony, mieszka pasorzytnie w kiszkach cienkich człowieka i bywa przyczyną chorób. Sposób zarażenia jest niewiadomy. — A. megalocephala Cloq. Glista końska, większa od poprzedniego gatunku, żyje w kiszkach cienkich konia i osła. — A. mystax Zed. Glista kocia. Posiada 2 skrzydłowate wyrostki po bokach przedniego końca ciała. Mieszka w kiszkach cienkich kotów i psów.    A ś-

|F

.1

jgl

Fig. 69. Przootçcio poprzeczne Askarydy.

Askersund, miasto portowe w Szwecyi, ,u północnego końca jeziora Vettern, w obwodzie Örebro, w okolicy bardzo malowniczej; ma 1638 mieszk. i prowadzi znaczny handel żelazem; nieopodal obfite kopalnie cynku ammerberskie.    *

Askese, ob. A s c e z a.

Askewold Anders Moussen, malarz norweski, urodził się w Askevold w Soendefiord (dyecezyi Bergen) 25 grudnia 1834 r., kształcił się w Dusseldorfie i w Paryżu; otrzymał medal „fur Kunst“ na wystawie powszechnej w Wiedniu w r. 1873. Osiadł początkowo w Mnichowie w r. 1877, a następnie w 1880 w Paryżu. Przedmiotem ulubionym jego obrazów są zwierzęta domowe śród malowniczych pastwisk norweskich.

Asklepiades z Samos, liryk grecki z VI w. przed Chr., współczesny Alceuszowi (Alkajosowi) i Safonie, syn Sycelosa, a ztąd niekiedy Sycelidem zwany. Pod jego imieniem mamy 39 epigramatów, po większej części erotycznych, zebranych w Antologii greckiej, ale jest przypuszczenie, iż epigramaty te należą do wielu greków tej samej nazwy. W każdym razie,

Encyklopedia Pow«7echn* lluttr. T V

A. znanym jest w poetyce, jako twórca osobnego wiersza, którego rytm zaczyna się spondejem, końc/y jambem, pośrodku zaś ma 2 albo 3 chorejamby, czyli: albo:

I ^ ]

Wiersz ten przystosowywał do swych liryk Hora :y.

Asklepiades, gramatyk, ur. w Myrlei, m. Bity-nii, żył w II w. przed Chr., a okui^ r. 170 przebywał jakiś czas w Turdytanii, miejscowości położonej w połd. zach. stronie Hiszpanii, wzdłuż rzeki Gwadalkwiwir; tam trudnił się nauczycielstwem literatury greckiej (pajdéusas ta grammatikâ) i ułożył skorowidz plemion iberyjskich, który nieszczęściem zaginął. W owym czasie, kiedy, dzięki uczonym aleksandryjskim i pergameńskim, wiedza geograficzna bardzo się wzmogła, krytycy coś nie mogli uwierzyć, ażeby Odysseusz tyle doświadczył i tyle różnych cudów widział na tak krótkiej a tak dobrze znanej drodze morskiej pomiędzy Nilem i Tybrem. Byli i tacy, jak Eratostenes i Apollodor (Strabon 1, str. 22—14; VII, str. 299), którzy zgoła zaprzeczali rzeczywistości miejsc, przez Odysseusza zwiedzanych, ale też ten sceptycyzm dał się im we znaki, inni, mniej radykalni, nie śmiejąc naruszać ukochanej narodowi legendy, woleli zmienić kierunek podróży Odysseusza, i parli go na zachód, w sfery mniej znane, a więc do cudowności podatniej-sze. Ogromne w tern poparcie dał im A. z Myrlei, za pobytu bowiem w Hiszpanii poczynił on rozmaite odkrycia archeologiczne, i z nadzwyczajnem powodzeniem zdołał legendę połączyć z częściami kraju, który zwiedził. Odkrycia jego tak się przedstawiają: 1) Świątynia Ateny w Turdytanii posiadała tarcze i ostrogi okrętów, przyczepione do murów: to pomniki odwiedzin samego Odysseusza.

2) Pomiędzy Kallekami (w północnej części Portugalii) osiedliło się wielu towarzyszów Teukra i ci zostawili potomków: w okolicy tej były dwa miasta greckie, jedno zwało się Hellenes, drugie Amfi-lochi, gdyż Amfiloch, syn Amfiaraosa, także umarł w Iberyi, a żołnierze jego stale tam osiedli. 3) Wielka liczba nowych mieszkańców przybyła do Iberyi z wyprawą Heraklesa; niektórzy też po ujarzmieniu Messeny przez Spartę. 4) U Kantabrów (półn. wybrzeże Hiszpanii) istniało miasto i okolica, zasiedlone rolnikami ze Sparty. 5) Tamże było m. Opsy-cella, założone przez Opsycellasa, jednego z towarzyszów Antenora, gdy ton wyszedł z Troi (Strabon III, str. 157). Oto jest wskazówka, jakim sposobem nasiona mytu greckiego rozchodziły się na tak obszernej przestrzeni. — „Dla zwyczajnego czytelnika greckiego—powiada Grote (t. 1. roz. 13)—te legendowe odkrycia Asklepiadesa niezawodnie więcej miały znaczenia, niż fakta pozytywne, dotyczące plemion iberyjskich; a kiedy on deklamował i wykładał swym słuchaczom w Turdytanii dzielny ustęp z Iliady (VIII, 281), gdzie Agamemnon sławi doskonałość łuku Teukrowego, z uniesieniem musieli się dowiadywać, że bohaterski łucznik i jego towarzysze dotknęli stopą półwyspu Iberyjskiego“.

26

1794.

Askiepiadowie, ob. Asklepios.

ASklepieja. Uroczystości na cześć Asklepiosa (ob.), z których najsłynniejsza odbywała się w Epi-daurze co lat pięć, a składała się z pochodów, gier gimnicznych i konkursów muzycznych, trwała zaś dziewięć dni zaraz po igrzyskach istmijskich: ustanowić ją mieli Asklepiadzi, wspólnie z Aryami. Uroczystości te odbywały się nadto w Lampsaku i w Atenach, gdzie zwykle poprzedzały wielkie święto dyonizyjskie, w miesiącu Elafebolion. Napis, znaleziony na wyspie Karpates, wskazuje, że i tam przy uroczystości Asklepiosa odbywały się konkursy. • (Hermann: „Gotteaaienst d. Alterth.“ §§ 52,    131,

K. K.

K. K.

Asklepiades; tego nazwiska zna historya medycyny starożytnej kilkunastu lekarzy, z których najważniejszym a raczej jedynym, na los i rozwój lecznictwa wpływającym, był A. z Bitynii, uczeń Kleofanta, poprzednio w Atenach, następnie w Rzymie osiedlony, w I w. przed narodź. Chryst. A. był pierwszym, który zapoznał Romę z nauką lekarską w ogólności, a grecką w szczególności, zaś wykształceniem, układnością i towarzyską zręcznością przełamał uprzedzenie obywateli rzymskich do lecznictwa, ! nawet pozyskał przyjaźń najznakomitszych rzymian (L. Krassusa, M. Antoniusza, Q. Mucyu-, sza i t. p.). Powołaniem do życia pozornie zmarłe-! go (Celsus, Apulejus), pozyskał podziwienie i cześć ze strony ludu, zarówno dla siebie, jak i dla sztuki, której nadto przysłużył się wielce przedstawieniem nowej, dla Rzymian wygodnej, bo wstępnych wiadomości nie wymagającej teoryi lekarskiej. On bowiem pierwszy, wyrzekłszy się humoralnych zasad Hippokratesa (ob.), wygłosił system, w myśl atomi-stycznej nauki Epikura w połączeniu z nauką stoicką Zenona, następującej treści: ciało składa się z najdrobniejszych, tylko myślą pojmowanych atomów i przebiegających wśród nich kanalików Oporów), w których krążą żywotne soki; zdrowie polega na prawidłowej wielkości oraz ilości atomów i odpowiedniej pojemności porów; choroba—na zboczeniu tego stosunku wzajemności, mianowicie na zastoju soków i atomów. Leczenie przeto zależy od przywrócenia prawidłowości owych stosunków, uchylenia zastoju, co nie może uskutecznić się przez środki wymiotne, ani czyszczące, lecz tylko przy pomocy: ujęcia pokarmów i napojów, wycierania ciała i ruchów czynnych i biernych, wogólności przez użycie środków mechanicznych, fizycznych i stosownej dyety, w czem głównie pomocna jest zimna w o d a w najrozmaitszej formie, a zwłaszcza natrysków deszczowych. Owa prostota w zasadach, mówi Pliniusz, i łatwość zastosowania środków leczniczych, wywołały powszechne dla A-a uwielbienie, niby posłańca bożego. Dla pozyskania sobie klienteli postawił nadto A. ogólną zasadę terapeutyczną „cito, tuto, jucunde“ (leczyć „szybko, pewnie, przyjemnie“), której, co prawda, w praktyce wcale nie przestrzegał, dręcząc chorych głodem i pragnieniem. Niepospolitą w patologii zasługą A-a jest rozdzielenie objawów lhózgowych, w zapaleniu płuc np., lub opłucnej występujących, od zapalenia mózgu (phre-nitis); on także rozróżnił rozmaite formy zimnie w Rzymie panujących i osobne rodzaje puchlin; jemu również przypisują pierwsze w chirurgii zastosowanie tracheotomii (nacięcie tchawicy). Nauka A. jest wreszcie źródłem i podstawą, z której wyprowadził i na której oparł uczeń jego, T e m i s o n, szkołę metodyków, która, szybko rozpowszechniona, utrzymała się poniekąd aż do średnich wieków. Pisma A-a zaginęły, drobne tylko pozostały ułamki; wiadomości nasze o nich opierają się na doniesieniach i cytatach Celsa, C. Aureliana, Galena, Pliniusza, którzy przytaczają następujące tytuły dzieł A-a.: „Libri definitionum“, „De acutis passio-nibus libri très,“ „Libri contradictorii“ (przeciw nauce Erasystrata), „De communibus adjutoriis,“ „De

periodicis febribus,“ „De tuenda sanitate“ etc. Urywki dzieł A-a zebrał i wydał w języku łacińskim Ch. G. Gumpert „Asclepiadis Bithyni fragmenta“,

Dr Ł.

59, 41).

Asklepiejon, (skr.) asklepion, świątynia Asklepiosa, gdzie przybywali leczyć się chorzy, świątynia taka przedstawiała iście zakład, na podobieństwo tych, jakie istnieją dzisiaj przy zdrojowiskach leczniczych, jeśli za miarę weźmiemy tę najsławniejszą w Epidaurze, którą opisuje Pauza-niasz (II, 27). Leżała ona w miejscu zdrowem i przy-jemnem. Otaczał ją gaj święty, obwarowany, w którym niewolno było kobietom odbywać połogu, chorym umierać. Mieścił w sobie świątynię Artemidy, statuę Epiony, dwie kapliczki, jedną Afrodycie, drugą poświęconą Temidzie, oraz sadzawkę. Naprzeciwko samego A-nu wznosiły się pawilony, w których przebywali chorzy, poszukujący pomocy boga. Bliżej nieco stała rotunda, zwana Tholos, w której obrębie na mnóstwie kolumn zamieszczano ua-zwiska chorych, uleczonych przez boga, wraz z opisem chorób i sposobem leczenia. Niedosyć na tern. Mieszkańcy Epilauru wystawili tam sobie teatr, a cesarz Antonin dodał do tego łaźnie, kilka kaplic oraz dom na połogi kobiece i dla chorych umierających. Prawdopodobnem jest, że i wszystkie A-ny mniej więcej w podobny sposób były urządzone, czyli-, że oprócz leczenia, miano na względzie rozrywkę i różne uprzyjemnienia, jako środek pomocniczy dla odzyskania zdrowia. Opisy A-ów, jużto u Pauzaniasza, już też u Witruwiusza (1; 2, 20) i Plutarcha (Quaest. rom., 94), godzą się ze wskazówkami, dochowanemi w ruinach. Znaleziono w Puz-zoli ruinę, powszechnie zwaną świątynią Serapisa, w której następnie poznano szczątek jednego z zakładów wodoleczniczych, czego dowodem dotąd istniejące tam źródła. Budowniczy i starożytnik Hit-torf, w jednem z malowideł w Pompei odkrył także wyobrażenie fasady A-nu, a przez rozłożenie w rysunkach geometycznych perspektywy tego malowidła okazał, że wyobrażany przez nie budynek zupełnie podobny jest do świątyni z Puzzoli, a zarazem analogiczny z budynkiem pompejańskim, któremu nadawano przedtem nazwę Panteonu lub Se-rapejonu. („Revue Arch.“ t. VI, z r. 1862). Pod względem skutku leczenia w A-ch, oraz bibliografii, ob. art. Asklepios.

Asklepiodor, malarz grecki. Podług Plutarcha jeden z najdoskonalszych malarzów ateńskich, którego

Apelles podziwiał. Dla tyrana Mnasona wymalował 12 bogów i za każdą postać otrzymał 30 min.

w usta Heraklesa, w „Filoktecie“ zapewnienie, dana temu bohaterowi, że go „synowie Asklepiosa“, pod Troją przebywający, wyleczą z rany.—Galienus zdaje się być niepewnym, azali A. był od poczęcia bogiem, czy też zrazu człowiekiem będąc, dostąpił godności bożej. Pauzaniasz uważa go za boga od pojawienia się,—dosłownie: teos ex arches (II, 26,7). To pewna, że w słynnej podówczas świątyni smir-neńskiej czczonym był jako Zeus Asklepios. Apol-lodor oznacza datę jogo apoteozy i przypada ona razem z apoteozą Heraklesa, na lat 38 po rozpo-

Pliniusz zużytkował jego pisma.

Asklepiodotus, z Aleksandryi, lekarz, filozof, przyrodnik i matematyk, uczeń Proklusa (ob.), żył od 411—485 po Chr.

i Asklepiejoii, istniejące we wszystkich znaczniejszych miastach helleńskich, z których to świątyń najstar-szemi miały być: założona przez Machaonowego syna, Aleksanora, w Tytanie sycyońskiej, oraz wzniesiona w tessalijskiej Trycce, a stanowiąca, jak się zdaje, punkt wyjścia dla kultu A-sa. Kapłani ci, na podobieństwo egipskich, byli zarazem lekarzami, a skutkiem tej podwójnej funkcyi, asklepiejony stały się zarazem szkołami sztuki lekarskiej, która powoli rozwijała się mocą obserwacyi i doświadczenia. W czasach, poprzedzających wiek Hippokratesa, najsławniejsze z tych świątyń szkół były w Kos, Knidos, Rodosie i Agrygencie. Nie brakło ich i w afrykańskiej Cyrenaice i wszędzie, tak, że Pauzaniasz wymienia ich 63. Zrazu Asklepiadzi w rodzinach tylko własnych utrzymywali naukę lekarską, tak, że nie wychodziła ona poza asklepiejon i stanowiła monopol kapłański, jak świadczą Hippokrates i Galienus. Nadszedł jednak czas, kiedy sama potrzeba pomocy lekarskiej w miejscowościach, nie posiadających świątyń, zwróciła w tę stronę ludzi świeckich. Już Likurg zaleca ustanowienie lekarzy przy wojsku, jak świadczy Ksenofon (Laced. resp. XIII) Platon (Protag.) dając poznać, że Asklepiadzi przyjmowali za jego czasów na naukę obcych. Zkąd-inąd niezaprzeczonem jest, że Democedes, który jako lekarz wsławił się w Eginie, w Samos i na dworze Daryusza, syna Histaspa, nie był asklepia-dem, lecz wyszedł ze szkoły pitagorejskiej. Sami wreszcie Asklepiadzi udzielali porady nietylko w świątyniach, wiecznie obleganych przez chorych, ale rozchodzili się po kraju, odbywali często dalekie podróże, jak mamy tego przykład na Hippokra-tesie, który także wyszedł z ich szeregów, a pierwszy naukę sekularyzował, Ogłaszając ją pismem. Te coraz częstsze łączności kapłanów ze świeckimi przełamały monopol, ale udziału świątyń nie osłabiły: asklepiejony wciąż przyjmują tłumy chorych, nawet długo jeszcze po wprowadzeniu chrześciaństwa i aż do zupełnego zamknięcia świątyń pogańskich. Ciekawą, jest ordynacya, do której stosować się musieli chorzy, żądający pomocy boga A-sa. Przed wpuszczeniem do asklepionu poddawano ich praktykom higienicznym, z przyborem religijnym: były to posty mniej więcej ścisłe i kilkodniowe, obmywania, kąpiele, nacierania, oczyszczania rozmaite,—a nareszcie obiaty. W rzeczywistości stanowiło to już początek kuracyi. Po dopełnieniu tego, chorych wpuszczano

Asklepios, (u rzymian Eskulap) jest to mityczny, głośny i wielki bohater, już nie miecza, lecz nauki, uosobiający, zdaje się, cześć i wdzięczność narodu dla kogobądź, co czy to pojedynczo, czy zbiorowo, pierwszy otrzymał natchnienie, powziął myśl uzdrawiania ludzi i wprowadził ją w j częciu panowania tegoż w Argos. Od tego-to ubó-czyn. To wielkie cudowne dzieło niesienia pomocy stwionego bohatera wywodzą ród wszyscy tak zwa-cierpiącym, którym nikt ze zwyczajnych śmiertel- ni Asklepiadzi (Asklcpiadnj), to jest kapłani, ników nic poradzić nie może, kiedy najbliżsi, naj- ! obsługujący świątynie A-sa, zwane od jego imienia bardziej kochający, stoją około wijącego się z bólu bezwładni, z załamanemi rękami, a znalazł się ktoś, co usunął złe, odpędził śmierć i rozpacz — dzieło to tak zachwyciło entuzyastów greków, że do tej osoby, do tego cudotwórcy, pod mianem Asklepiosa, przywiązali pojęcie nadzwyczajności, uczynili go istotą nadludzką, otoczyli legendą cudowną i cześć mu zgotowali boską. Mit tak się przedstawia. Córka Flegiasa, przebywającego nad jeziorem Bebeis w Tes-salii, imieniem Koronis, miała stosunek z Apollo-nem, który uczynił ją matką. Niewierna bogu, podała ucho miłosnym poszeptom Ischysa, wnuka Arkasa, eponima Arkadyi (ob.), i zgodziła się go poślubić. Niemiłą wieść tę kruk przyniósł Apollo-nowi, który, boleśnie dotknięty, ukarał posła, zmieniwszy jego białe przedtem opierzenie na czarne.

zna-

(Apollod. III, 10,3.—Fęrecyd; fragm. 8.—Akuzylas; frag. 25).—Artemis znowu, dla pomszczenia brata, zabiła niewierną, ale Apollo uratował życie synowi, którego powić miała, i wychowanie jego powierzył staraniom centaura Chirona. Dziecięciem tern jest Asklepios, który, dzięki po części nauce Centaura, po części wrodzonemu a nadludzkiemu uzdolnieniu, które miał po mądrym Apollonie, poznał własności ziół i nabył biegłości w lekach, tudzież w czynnościach chirurgicznych, jak nikt przedtem; nietylko bowiem uzdrawiał chorych, ranionych, umierających, ale nawet wskrzeszał umarłych. Różni poeci i lo-gografowie wymieniają osoby, którym powrócił życie. Nawet Eschylos w „Agamemnonie“ powtarza, to wierzenie:—„Był mistrz, co wskrzeszał ludzkie ciała, lecz ręka Zeusa go skarała“.—Istotnie, według legendy, Zeus obawiał się, ażeby śmiertelni, przy takiej pomocy, zasłonięci przed chorobą i śmiercią, nie wyobrazili sobie, iż się mogą obejść bez pomocy bogów nieśmiertelnych, i skutkiem tej obawy uderzył w A-sa piorunem. Po śmierci A-sa, synowie jego, Machaon i Podaliryos, dowodzą przy oblężeniu Troi oddziałem z Tryk ki, leżącej na pól. zach. od Tessalii. Śą to przytem lekarze wojskowi, wielce szanowani. Sławę ich lekarską podali pokoleniom następnym: Arktinas (fragm.) i łllias-Persis (fragm.), gdzie Machaon przedstawia się jako komity chirurg, a Podaliryos jako badacz chorób wewnętrznych: on-to pierwszy zauważył w oczach Ajasa coś nienaturalnego i groźnego w chwili, poprzedzającej jego szał i samobójstwo. Ich też, bez wymienienia imion, ma na myśli Sofokles, kładąc

K. K.

do świątyni na noc, gdzie spali na skórze zwierzęcia przedtem ofiarowanego, a w niektórych świątyniach stało i łóżko obok posągu A-sa. Gdy spali, bóg ukazywał się im czy to we śnie, czy inaczej, i przepisywał leki. Nazajutrz chory opowiadał kapłanom, co widział i słyszał, a ci tłómaczyli po swojemu wizyę i ordynowali. Ceremonie te w sposób wielce szyderczy opisuje Arystofanes w „Plutu-sie“ i „Osach“. Niektórym chorym powracało zdrowie, inni z chorobą wracali. Pierwsi zostawiali /ryty, wraz ze swem nazwiskiem, na marmurze opis choroby i leków, któremi uzdrowił ich bóg. Niektóre z tych napisów doszły aż do nas, prawdopodobnie z asklepionu na wyspie tybrzańskiej, znajdują się zaś one w zbiorze Smetiusa (Inscr. ant., str. 29). Jeden z nich ogłasza cudowne, czyli bez lekarstw, przywrócenie wzroku ślepemu z czasów ces. Antonina. Bóg nie omieszkiwał też działać na wyobraźnię chorych za pośrednictwem wężów, stale utrzymywanych we wszystkich świątyniach (Późniejszemi czasy dano nawet A-wi węża za symbol: do niedawna takie znaki istniały na aptekach). Niezawsze też bóg skłaniał się odzywać do chorych, omijał tych zwłaszcza, co uchybiali praktykom przedwstępnym. Środki, przepisywane przez A-sa, bywały zazwyczaj dość łagodne, czasami energiczne, jak obfity upust krwi, cykuta, womity. Chorzy wyleczeni prawie zawsze wywdzięczali się dla świątyni ofiarą, składali wota, pieniądze. Świątynie A-sa uważać można za archiwa wszystkiego, co dotyczyło pierwotnej sztuki lekarskiej. Mieściły się tam nietylko opisy chorób i rodzaju kuracyi, ale nawet sposoby przyrządzania lekarstw skutkujących; tam też składano i narzędzia chirurgiczne, jak tylko okazały się przydatnemi, tudzież księgi lekarskie do użytku kapłanów. A-os, w ciągu czasów, nietylko nic ze swej powagi nie utracił, ale przeciwnie cześć jego utrwalała się głębiej. Już nawet w czasach dobrze historycznych, każdy poświęcający się sztuce lekarskiej, choćby w najodleglejszych stronach kraju, a mówiący językiem greckim, ol niego wyprowadzał swe pochodzenie. Przyszło do tego, że lekarze utworzyli na swój użytek całe drzewo genealogiczne do najpierwszego ogniwa, i jeden z takich rodowodów doszedł aż do naszych czasów (ob. Leclerc: Hist. Medyc. II, 2.—Littré: Wstęp do wyd. Hippokratesa). Według tego rodowodu, Hippokrates miał być siedmnastym z rzędu potomkiem A-sa. (Oprócz źródeł cytowanych, ob. Aug. Gauthier: „Recherches historiques sur l’exercice de la médici-îie dans les temples“. Lyon 1844.—Welcher: „Kleine Schriften“; ITT, str. 89. Bonn, 1850.—Wolff: „De no-vissima oraculorum aetate“. Berlin 1854).

Asklepios i Asklepiadowie pod względem lekarskim, ob. Eskulap.

Askoczeński Wiktor, (* 1820 r.— f 1879). Kształcił się naprzód w seminaryum woroneskiem, a następnie w akademii kijowskiej, z której wyszedł ze stopniem magistra r. 1837 i otrzymał w niej katedrę patrologii. W r. 1840 opuścił profesurę, a wr. 1854 założył czasopismo p. t. „^OMamnufl Becika“. Wydał „Historyę literatury ruskiej w zarysie“ (1846 r., Kijów), romans, p. t. „Acmo^ch namero BpeMe-

HH,“ oraz historyę akademii kijowskiej: „Hieni ci ^peBHhfimmrL ero yunjunącwn“. Bardzo też ciekawy jest jego „^neniMKi. “Ohistoryi Akademii A-go pisał obszernie J. Bartoszewicz w Eneyklopcdyi S. Orgelbranda, zwracając szczególniejszą uwagę na znaczenie tego dzieła w stosunku do literatury polskiej: „Autor ten (powiada), jest człowiekiem namiętnym, przekręca fakta, i wznieść się nigdy nie potrafi do poważniejszego, słuszniejszego stanowiska i sądu; ale zawsze dał uczony materyah o ile więc zawiodą się pisarze polityczni, szukając tu dla siebie pokarmu, o tyle zyskają literaccy. A jest w czem szukać: dzieło to dwutomowe; tom pierwszy obejmuje str. 370, drugi 556.“    *

Askold (Oskold, Skald) i Dir, dwaj towarzysze Ruryka, wspominani w dziejach pierwotnych Rossyi. Według podania, mężowie ci, pochodzący nie z rodu Ruryka, uprosili go, aby pozwolił im z własnym ich rodem udać się do Carogrodu. (lima tradycya mówi, że A. i D. opuścili Ruryka skutkiem urazy o to, że on, rozdzielając zajęte ziemie między „męże“ swojej drużyny, skrzywdził ich w tym podziale). Napotkawszy na Dnieprze gród Kijów, płacący daninę chazarom, A. i D. osiedli w nim i, zebrawszy wkoło siebie wielu waregów, zawładnęli krainą polan. Zdaje się, że podówczas Kijów był ostoją waregów i wszelakich awanturników, tak samo, jak później Tmutarakań i Berład. Do Kijowa też, jak wieść niesie, uszło z Nowogrodu niemało ludzi, niezadowolonych z Ruryka. Tym więc sposobem A. i D. stali się wodzami licznej drużyny i polanie musieli im ulegać. Wojowali oni z barbarzyńcami stepowymi, równie jak z sąsiednimi słowianami — drewlanami i ugliczanami, oraz z naddunajskimi bulgarami; w końcu przedsięwzięli wyprawę na Carogród, do którego też dotarli r. 866 na dwiestu łodziach żaglowych. Tu Ruś zdobyła głośne imię, po raz pierwszy zapisane w kronikach bizantyjskich. Wyprawa wszakże askoldowa, według świadectwa greków, nie udała się, dzięki orędownictwu Matki Boskiej: powstała bowiem burza gwałtowna i porozbijała łodzie warego-russów. Bizanty-nowie podają przy tern, że niektórzy z warego-russów przyjęli wówczas wiarę chrześciańską i że z Konstantynopola wyprawiono do nich biskupa. Tym sposobem wyprawa ta zaniosła do Kijowa pierwsze ziarno chrystyanizmu. W r. 879 umarł Ruryk, zostawiwszy małoletniego Igora i zdawszy rządy na Olega, jako na najstarszego w rodzie. Oleg, tak samo, jak i Ruryk, dążąc do ześrodkowania władzy, wyruszył na południe z wojskiem, złożonem ze wszystkich podległych mu plemion: czudów, miery, wiesi i krzywiczan. Opanowawszy Smoleńsk i Lu-becz, Oleg przyszedł pod Kijów, gdzie władali A. i D. Tutaj, według podania, Oleg, kazawszy ukryć łodzie, na których był przypłynął, i w nich całą drużynę, posłał do A-a i D-a oznajmienie, że ziomkowie ich, kupcy, dążąc do Grecyi, chcą się z nimi zobaczyć. A. i D. przybyli, lecz natychmiast zostali otoczeni i Oleg rzekł do nich: „Wyście nie książęta, ani też z rodu książęcego“; wskazując zaś na małego Igora, dodał: „Oto jest syn Ruryka“. A-a i D-a zamordowano i pogrzebano nad Dnie-

d. Antiq.“, 1874.

likonu, nieopodal od Tespii; ojczyzna znakomitego

K. K.

K. J.

prem na wzgórzu, spuszczaj ącem się tarasami ku rzece, na którem stanęła później cerkiew św. Mikołaja. Miejsce owo do dziś dnia nazjwa się „Mogiłą A-a“. Niektórzy dziejopisarze russcy, jak np. Bajer, Tatiszczew, o A-dzie i D-rze mówią z powątpiewaniem. D. Iłowajski w swoich „ PostiCKaniaxT» o Hauajili Pycn“ (Moskwa, 1882 r.) przypuszcza, że są oni wytworem fantazyi ludowej. Przypuszczenia swe opiera zaś na tej okoliczności, że bizantynowie, opisując wyprawę russów, nigdzie nie wspominają o ich wodzach; opowiadają tylko o ich nawróceniu, o poselstwie do Rzymu i do Bizancyum w celu przyjęcia wiary chrześciańskiej, przyczem wspominają nie dwóch, ale tylko jednego księcia. Dziejopisarze russcy opowiadanie o napadzie na Konstantynopol w r. 866, według Iłowajskiego, wzięli całkiem od kronikarzy bizantyjskich, uczepiwszy tylko do niego imiona A-a i D-a. Bardzo być może, iż nazwiska jakichś uroczysk, jak Mogiła A-a i Mogiła D-a, tak samo stały się źródłem tej tradycyi, jak nazwisko Kijowa, Chorewszczyny i Szczekowicy posłużyły za osnowę do legend o trzech braciach: Kiju, Chorze i Szczeku, panujących niegdyś u polan. Ta okoliczność, że na mogile A-a wzniesiono cerkiew i że mogiła Dira, jak świadczy latopis, znajduje się za cerkwią śwn Ireny, przemawia za tern, że A. i D. byli chrześcianami. Schlözer („Oskold und Dir“ i „Nestor“, w przekładzie Jazykowa, T. II, str. 15) zbija mniemanie swoich poprzedników. Moroszkin uważał A-a i D-a za wojewodów chazarskicli.—(„9hu,kkjio-ne^HuecKm CbiOBapt“ prof. J. An Irejewskiego). *

Askolia (gr. askós=:wór, miech), grecka zabawa ludowa, polegająca na staniu, chodzeniu lub skakaniu po worze skórzanym, mocno wydętym, jak pęcherz, a wysmarowanym dla ślizgości oliwą. Naturalnie, rzucający się na taki wór nadzy zapaśnicy tracili równowagę i spadając wywoływali śmiech w widzach. Tak się ta zabawa odbywała mianowicie w Attyce, podczas uroczystości dyonizyj-skieh, a wtedy wór sporządzany bywał ze skóry kozła, poświęconego Dyonizosowi. Ale znano ją też w całej Grecyi i w Italii, a dotrwała do czasów rzymskich. Wergiliusz (Georg. II, 381 — 4) widzi wieśniaków, którzy „wprowadzają na scenę gry starożytne“ (veteres ineunt proscenia lud i) i „weseli, wśród puharów, na miękkich łąkach skaczą po namaszczonych łagwiach“. Widział też i Yarro pastuchów, harcujących na skórach wołowych, skropionych oliwą. Zabytek to snadź po osadnikach greckich. Wyobrażenie tej zabawy posiada w starożytnej mozaice muzeum berlińskie, oraz neapolitańskie w kamei. — Krause: „Gymn. und Agon. d. Hellenen“, str. 399. — Grasberger: „Erzieh, und Unterricht in klass. Alterthum“, Würzburg, 1866, T. I.— Becq de Fouquières: „Les Jeux d. anciens“, Paryż, 1873, str. 241. — Daremberg et Saglio: „Diction.

K. K.

Askr (jasion) i E m b 1 a (olcha), według Eddy, byli to pierwsi ludzie, których trzej azowie stworzyli z pomienionych drzew: Odyn dał im duszę. Hönir myśl, a Lodur krew.    *

Askra, miasteczko w Beocyi połud., u stóp He-poety, Hezyoda.

Asmai, Abd-ul-Malek (* 739 w Basorze — f 831, tamże), filolog arabski, wielki znawca poe-zyi starożytnej i dziejów narodowych, był nauczycielem synów Harun-al-Raszyda. Zebrał t. z. „Mual-lakat“, czyli utwory pięciu najsłynniejszych poetów przed-mahometaaskich; napisał nadto około 40 rozpraw, traktujących o gramatyce, słownictwie, retoryce, wersyfikacyi arabskiej i t. d.

Asmanit (miner.). Minerał niezmiernie osobliwy, bo stanowiący trzecią krystaliczną odmianę krzemionki (pierwsze dwie: kryształ górny i tri-dymit—ob. te wyrazy), odkrytą przez Store Mas-kelyna w kamieniu meteorycznym z Breitenbach w Czechach, i tak przez niego nazwaną z wyrazu indyjskiego A-Sm an (strzałka piorunowa). Kosmiczne to ciało, które prawdopodobnie znajduje się też i w meteorytach ze Steinbach i Rittersgrün, tworzy ziarna okrągłe, na których powierzchni istnieją po-jedyńcze, drobne, bardzo błyszczące ścianki. Jest ono bardzo kruche, łupliwe w dwóch prostopadłych do siebie kierunkach, optycznie dwuosiowe; jako formy jego krystaliczne, Maskelyne oznaczył: słup rombowy, płaszczyznę wierzchołkową główną i makro-diagonalną, liczne domy (słupy poziome) i piramidy; wszystko odmienne od form kwarcu lub tridymitu; za to A. jest jednokształtny z brookitem. C. wł. 2.245; Tw. 5.5; rozbiory wykazały w nim 97°/0 krzemionki.

Asmann Ryszard, meteorolog współczesny (* 1845), dr. filozofii i medycyny, założył najpierw obserwatoryum meteorologiczne w Magdeburgu, następnie zaprowadził w prowincyi saskiej sieć meteorologiczną, obejmującą 250 stacyj. Urządził ane-mograf (ob. Anemometr) i psychrometr aspira-cyjny (ob. Psychrometr). Obecnie przebywa w Berlinie, gdzie w uniwersytecie wykłada meteorologię i jest jednym z kierowników tamecznej centralnej stacyi meteorologicznej. Wydaje też pismo: „Das Wetter“.

Asmizade, z przezwiskiem „Halati“ (* 1569 — f 1630), jeden z wybitniejszych poetów tureckich, ceniony bardzo przez współczesnych, a nawet „królem poetów“ przez niektórych nazywany, napisał „Dywan“ i „Sakiname“ (księga podczaszego); oprócz tego jest on autorem wielu rozpraw teologicznych i filologicznych.

Asmodeusz (Asm o di), jest to imię czarta, o którym wspominają księgi Tobiaszowe, że miał w swej mocy Sarę, córkę Raguela, brata Tobiaszowego, która siedm razy za mąż była wydana, a każdego jej męża, skoro tylko wszedł do niej, czart ów zamordował. Dopiero młody Tobiasz, zaślubiwszy ją z porady anioła Rafaela, modlitwą i dymem wątroby rybiej, palonej na „żywych węglach,“ odpędził od niej Asmodeusza, którego Rafael porwał i przywiązał na puszczy wyższego Egiptu. Z tekstu biblijnego widać wyraźnie, że A. jest symbolem chuci zmysłowej. W księgach rabinicznych występuje on, jako owoc kazirodczych stosunków Tubalkaina i siostry jego Naamy, a uważany jest za króla wszystkich złych duchów. Miał on jakoby \ alczyć z Salomo-

Asmenej czykowie — Asnyk.

założonej w Warszawie akademii medyko-chirurgicz-nej; niedługo jednak w niej przebywał i przeniósł się na nauki lekarskie do Wrocławia, gdzie pozostawał do r. 1861. Usposobienie atoli młodzieńca nie odpowiadało rodzajowi zajęć umysłowych, któremu się poświęcił; poezya i życie społeczne wabiły go ku sobie urokiem nieprzepartym; porzucił więc medycynę i wstąpił na wydział filozoficzny w Heidelbergu, gdzie się głównie zajmował ekonomiką, napisał kilka rozpraw w tym przedmiocie i otrzymał stopień doktora filozofii w r. 1866. Wszelako studya te, pogłębiając jego pogląd na życie, nie zaspokoiły pragnień jego ducha. Zwiedzenie Szwajcaryi, Francyi, Holandyi, Anglii i Włoch rozszerzyło źa7 kres jego spostrzeżeń, dało mu możność porównania najświetniejszego rozwoju cywilizacyi ze stosunkami własnego kraju, wzbogaciło wyobraźnię mnóstwem widoków, zarówno natury, jak przemysłu ludzkiego. Wpatrywał się zaś i wnikał A. w objawy życia narodu i ludzkości nie jako uczony statysta, ale jako poeta, głęboko i subtelnie czujący. Dziś nie wiadomo nam jeszcze, jakie-mi drogami i w jakiem stopniowaniu nastrój jego poetycki się wyrabiał, od jak dawna uczucia swoje i myśli przyoblekał A. w szaty poezyi, ale to pewna, że kiedy po raz pierwszy utwory swoje drukiem ogłaszać zaczął w roku 1865,jako 28-letni mężczyzna, świetnie już zawładnął formą,

tak, że w latach późniejszych tylko większe urozmaicenie nadać jej potrzebował. Oczytanie poetyckie A-a było już wtedy bardzo rozległe, ale największy nań wpływ wywierał Słowacki, budzący wówczas wśród młodzieży wogóle najsilniejsze, częstokroć egzaltowane uwielbienie. Najmniej jasne, mgliste, mistyczne, ale uczuciem gorącem nabrzmiałe poezye Słowackiego największy wtedy budziły entu-zyazm i najchętniej były naśladowane. A. złożył dań temu nastrojowi w pierwszym swoim większym utworze—w „Śnie grobów“, pisanym prześlicznemi tercynami, pełnym obrazów ponurych lub wspaniałych, lecz bardzo niewyraźnym pod względem myśli przewodniej. Natchnęła ten poemat sroga rzeczywistość, widziana po-przez ognie namiętnego usposobienia, które raczej spłonąć - by wolało, aniżeli wchodzić w jakiekolwiek porozumienie lub w jakiekolwiek nawet stosunki z objawami życia, napiętnowanemu przez poetę jako spodlenie, poeta, przedstawiwszy całą grozę sytuacyi i skreśliwszy apoteozę Słowackiego, zstępuje do grobu, „jak upiór w dawno zardzewiałej zbroi, któremu serce trza odjąć i głowę, aby nie straszył tłuszczy, co

nem i zrazu go zwyciężył, lecz później, pokonany i skrępowany, musiał pomagać mu przy budowie świątyni.    *

Asmonej czykowie. Imię to nadano rodzinie i dy-nastyi Machabeuszów, ponieważMatatyasz, ojciec książąt machabejskich, miał być wnukiem kapłana Has-mona z rodu kapłańskiego Jojaryb (Józef, Antiq., XII, 6, 1). Dynastya Machabeuszów rozpoczyna się albo od Judy Machabeusza, albo od brata jego, Jonatana (r. 160 przed Chr.) i kończy się z nastaniem Heroda Wielkiego (r. 37 przed Chr.). Książętami dy-nastyi po Jonatanie byli: Szymon (143—135), Jan Hyrkan I (135—105), Arystobul I (105—104), Aleksander Janneus (104 — 73), Aleksandra (78 — 69), Arystobul II (69—63), Hyrkan II (63 — 40), Antygon (40—37). (Ob. M ac h a b e u s z e).

As mol, ob. As w muzyce.

Asmus, pseudonim Claudiusa Matthiasa (ob.).

Asnières, wieś w departamencie Sekwany, okręgu St.-Denis, o 5 km. na płn.-zachód od Paryża, nad Sekwaną leżąca, jest główną stacyą paryskiej żeglugi łodziowej. Ma okazały zamek z wieku XVII, liczne wille i piękne mosty, warsztaty do budowy łodzi, fabryki narzędzi rolniczych, paclmideł, krochmalu i wykwintnych wyrobów stolarskich. Z Paryżem łączy się drogą żelazną i konną. Mieszk. ma 15,803 (1886 r.).

Aśnikowski J a n, artysta dramatyczny. W r. 1826, wraz z Anczycem, przybył z Wilna, zaangażowany przez starostę Kluszewskiego dla sceny krakowskiej i tu zostawał aż do r. 1846. Grywał role komiczne. Był niepomiernie wysokiego wzrostu i dobrej tuszy, ztąd nie do każdej roli się nadawał. Grę swoją przyozdabiał płaskiemi konceptami, obrażają-cemi dobry smak ukształconych widzów. Lubiany tylko przez galeryę. Znakomity dyrektor Meciszew-ski, prowadząc scenę wzorowo, zmuszony był go wydalić. Wówczas aktor wytoczył dyrektorowi proces przed forum ówczesnego senatu, jako opiekującego się sceną, oraz przed rezydenta rosyjskiego o stracone korzyści, lecz skarga ta nie odniosła skutku. A. był aktorem utalentowanym, ale lubiał dogadzać niskim instynktom tłumu. Sławne są jego afisze benefisowe, olbrzymiej wielkości, z rozmaitemi dodatkami dla ubawienia publiczności. Naśladowało go w tern mnóstwo kolegów minorum gentium. Z Krakowa przeniósł się na scenę wileńską i tu zostawał aż do śmierci w r. 1854. Tłómaczył sztuki z niemieckiego, oraz francuskich autorów i ogłaszał je drukiem w drodze prenumeraty, z rycinami aktorów w głównych rolach; tak wyszły „Wójt sędzia“, „Karczma na granicy austryackiej,“ „Gonitwy w Tę-czynie,“ „Figle młodości,“ „Ryszard tułacz,“ „Sara-cen“ (Karol VII,Dumasa), „Synpuszczy“ Halma.w- Kap-

Asnyk Adam (* w Kaliszu r. 1838), (pseudonimy: El...y, Jan Stożek), najznakomitszy poeta polski doby nowszej, głęboko do duszy wnikający liryk, mistrz języka i stylu. Ukształcenie jego przypadło na czas, kiedy w szkołach Królestwa panującym był kierunek realny, a studya humanistyczne poszły w poniewierkę. Ukończywszy tedy szkoły w Kaliszu, przeszedł do świeżo wtedy w r. 1857

Fig. 71. Asnyk Adam.

Sam

się boi“. Występował tu poeta jako nieubłaganie surowy sędzia spółczesnych sobie i ze stanowiska idealno - mistycznego ciskał gromy na bezmyślną i bezuczuciową „tłuszczę“, co pełzała na podobieństwo gadu, byleby marne swe życie utrzymać. Był w tym poemacie A. romantykiem o bardzo podniosłych uczuciach i ideach, nie uwzględniającym nie-odbitych konieczności życia, lecz pragnącym wzle-cieć ponad nie na skrzydłach uczucia i fantazyi. Tymczasem nastrój taki już nie znajdował odgłosu tak powszechnego i głębokiego, jak za czasów najświetniejszego rozwoju romantyzmu; umysły, zna-glone koniecznością, zwróciły się do rozpatrywania warunków twardej rzeczywistości i do szukania środków, któreby jakotako znośne w niej życie umożliwić zdołały. Hasło pracy organicznej, drobnej, żmudnej nieraz bardzo poziomo pojmowanej, zaczęło coraz silniej rozbrzmiewać wśród ogółu i w literaturze, a „pozytywne“ i „utylitarne“ doktryny zaczęły znajdować zapalonych, częstokroć też zaślepionych i jednostronnych, zwolenników. Ukształcenie A-a przyrodnicze i ekonomiczne, dające mu możność należytego ocenienia tego hasła i tych doktryn, nie pozwoliło poecie stanąć po stronie ludzi, którzy z przywiązania do dawniejszych ideałów potępiali stanowczo wszystko, co się im zdawało ujmą tychże; ale z drugiej strony—usposobienie poetyczne, do wysokich lotów nastrajające, nie mogło skłonić poety do ścisłego zbratania się z myślami i dążnościami, które mu się przedstawiały jako drobnostkowe, marne, prozaiczne, a może niekiedy i grzeszne. Zrozumiał A. rychło, że przybieranie tonu proroczego nie licowało z owoczesnym nastrojem ogółu, i dlatego nader rzadko, i to w pierwszej tylko fazie swego rozwoju, tonem tym się posługiwał („Apostrofa“, „Odpowiedź“); lecz równocześnie poczuł w sobie straszny rozstrój, widział, że jego położenie wśród społeczeństwa jest pewną anomalią, .że go nic prawie nię zajmuje z tego wszystkiego, co stanowi cel zabiegów ludzi jemu spółczesnych. Człowiek, dla którego „sen był życiem, przebudzenie męką“, który czuł swoją „bezsilność w cielesnej pieczęci“ i „z za obłoków chyląc się niechętnie“ patrzał na świat „łzawo choć namiętnie“, człowiek taki, któremu dobrze jest tylko w krainie ideałów, musiał popaść w smutek głęboki, żrący, tern dotkliwszy, że rozwaga, zasilona rozległem wykształceniem, mogąca przedstawić umysłowi całe szeregi przykładów dziejowych, mających analogię z owo-czesnem położeniem kraju, nie dawała zupełnej sankcyi indywidualnemu usposobieniu poety, lecz zmuszała do przyznania ehoćby tylko w głębi duszy, że pogardliwie przezeń traktowana „tłuszcza“ ma także cząstkę słuszności za sobą. Taki stan rozstroju, walki z samym sobą, należy do najboleśniejszych w duszy człowieka, a poecie władnące-mu formą dostarczyć może motywów do prześlicznych poetycznych skarg, wnikających do duszy każdego uczuciowo wyrobionego człowieka i czyniących twórcę sympaycznym, chociażby motywa owe, wyłożone prozą, nie zyskały aprobaty rozumu analitycznego. Skargi te bowiem, w pięknej formie wyrażone, mogą być odczute i zrozumiane niezależnie od motywów, które samym poetą kierowały; każdy czytelnik może w nie przenosić pierwiastki własnej duszy i być wdzięcznym poecie za to, że znalazł wyrazy na oddanie tego, co się w niej zawarło. Tym sposobem tłómaczy się wielka wziętość i popularność mnóstwa pieśni A-a z pierwszej doby twórczości, w których smutek, apatya, rozczarowanie, ironia, sarkazm, naiwność kunsztowna, wypowiedziane tonem łagodnym, a językiem i wierszem wytwornym, składały się na wytworzenie wonnego bukietu uczuć, lśniącego tęczowemi barwami. A. i tutaj zostawał jeszcze czas jakiś pod silnym wpływem Słowackiego, mianowicie pod względem języka i wiersza, rozszerzył już atoli sferę swych wzorów, przejmując się natchnieniami Heinego i Musse-ta, a po części i twórców greckich. Niektóre pieśni są wprost jakby odbiciem utworów któregoś z wielkich poetów, tak, że A. przedstawiał się jako niepospolity wirtuoz myśli i słowa. Tylu mając przed sobą mistrzów, tyle wspaniałych dzieł sztuki, tyle genialnych pomysłów w różnych rodzajach, przyswajał sobie coś z treści wszelkiej, przejmował się wszelkiemi możliwemi uczuciami, był rzewnym i tkliwym, jak rozmarzona i pieszczona kobieta, był czasem męskim i energicznym, jak śpiew Tyrteusza, mógł być naiwnym, jak niedoświadczona panienka, lub wzniosłym, jak pomysł tragiczny, mógł być bluźnierczym, jak Heine, lub wierzącym, jak Tomasz z Kempen. Jakiejś myśli stałej, którejby służył wiernie, wówczas w pieśniach jego trudno się było doszukać: zmysłowość i platonizm, wiara i wolnomyślność, cześć dla ludu i dla potęgi wogóle przeplatały się w nich ustawicznie, bo poeta nie był i nie chciał być szermierzem żadnego stronnictwa, chociaż sympatyzował od początku z demokracyą rozumną. Ponad wszystkiem unosiła się pełna uroku i wdzięku poetycznego tęskna zaduma, będąca wynikiem głębokiego zastanowienia się nad rzeczami i szczerości w odtworzeniu uczuć, jakie w piersi poety kolejno powstawały. Jeżeli powiedziałem poprzednio, że A. byt doskonałym wirtuozem, to nie miałem na myśli krzywdzenia go posądzeniem, iż tych uczuć i myśli, jakie tak ślicznie wyśpiewywał, sam nie odczuwał; chciałem tylko wyrazić, że nie doszedłszy do harmonii ze sobą i ze światem, różnorodnych uczuć był tłómaczem, ale te uczucia istotnie przez serce jego przepływały, chociaż może nie gościły w niem długo. Ta szczerość, ten zupełny brak pozowania, ta prostota wytworna stanowiły zadatek indywidualności poety, mającej się z czasem rozwinąć i utrwalić. Asnyk przybył do Lwowa w r. 1867 i zabawił w tern mieście lat trzy, w poezyach jednak swoich pisanych tutaj, jedynie tylko artystycznym i psychologicznym względom hołdował. Dla szerszej publiczności poezye te stały się dostępne dopiero w r. 1869, kiedy wyszły we Lwowie w książce osobnej (str. 232). Znalazły one natychmiastowe uznanie, które się wyraziło częstemi tego tomu (w cokolwiek zmienionym układzie) przedrukami (nnj-nowszy, piąty z rzędu, we Lwowie 1888). Do tego okresu lwowskiego należą jeszcze, prócz owego tomu poezyj, powiastka prozą drukowana, p. n. „Panna

«•fią interesów codziennych i głów serc—płochością. Duch jego powszechnym podległy,“ ro-

nrzenia“ i mógł się poddać, jj twórczej myśli, co prze-

Leokadya, opowiadanie hreczkosieja“ oraz dwie komedyjki, jedna wierszem p. n. „Gałązka Heliotro-pu“ (1809), druga prozą p. n. „Walka stronnictw“. W tych utworach interesa i dyskusye owoczesne na widowni polityczno-społecznej zaznaczyły się wyraźniej, aniżeli w poezyach, lubo i tu Asnyk zajął stanowisko raczej ironiczne, a poczęści drwiące. W „Pannie Leokadyi“, pisanej lekko, żartobliwie, wydrwił frazeologiczną, fałszywą demokracyę pana Bąbalińskiego, który lubił się popisywać zdaniami wyśmiewającetni utytułowanych, kiedy to popłacało, ale który, po zmianie okoliczności, chętnie w Baden-Baden kazał na biletach wizytowych wydrukować comte de Bomba Bombaliński. W „Walce stronnictw“, gdzie występują jako przeciwieństwa baron i demokrata, autor przez usta Lucyana wypowiedział, jak się zdaje, własną swą ówczesną opinię: „My artyści, żyjąc w krainie czysto idealnej, nie mamy nawet pojęcia o przeciwstawieniu i walce zasad i stronnictw, znamy tylko jedną arystokracyę, a tą jest arystokracya geniuszu i piękności“. Niebawem wszelako ta obojętność polityczna, ten wstręt do zajmowania się rzeczywistością nikłą i marną, miały uledz modyfikacyi. W 1870 przeniósł się A. do Krakowa. W tym drugim okresie działalności A., prócz rozprawek treści literackiej: o „Trubadurach“ (1872), o „Antygonie Sofoklesa“ (1873), o „Księciu niezłomnym Kalderona w przekładzie Słowackiego“ (1874), pisał wiele poezyj, znacznie różniących się od dawniejszych. A., nie porzucając całkowicie tematów i motywów, poprzednio obieranych, nie wyrzekając się bynajmniej ideałów, umiał się przeniknąć prądami nowoczesnemi i zharmonizować je do pewnego przynajmniej stopnia z własnem usposobieniem i nastrojem. Czego unikał dawniej, mianowicie wprowadzenia do poezyi haseł filozoficznych i polityczno-społecznych, stało się to w tej drugiej dobie przedmiotem niejednego pięknego wiersza. Poeta wyraża silną wiarę w postęp, wiarę, która go wyrywa z otchłani zwątpienia i na miejscu rezygnacyi apatycznej stawia dążność do ciągłego udoskonalenia. Wie on, że „przeżytych kształtów żaden cud nie wróci do istnienia“, lecz nie zawodzi żalów z tego powodu, bo „nic skargi nie pomogą“, bo „trzeba z żywymi naprzód iść, po życie sięgać nowe, a nie w uwiędłych laurów liść z uporem stroić głowę“. Nie usprawiedliwia, jak dawniej, bezsilności poezyi nicością umysłów spółczesnych, lecz wierzy, że „ideału jasny kwiat, z zbutwiałych obrany liści, napełni znowu wonią świat, zakwitnie pełniej i czyściej; i żywych natchnień złota nić przewiąże prawdy zdobyte, co nieśmiertelne, musi żyć, choć zmienia kształty zużyte“. Rzecz naturalna, że przy takiem skierowaniu umysłu, relleksya musiała zająć bardzo wybitne miejsce w poezyi A-a, niekiedy ze szkodą estetyczną, zwłaszcza, że poeta popadał niekiedy w rozwlekłość; ale w związku z dawniejszemi utworami te nowe wykazały w A-u myśliciela poetę i do zalet szczerości i cudownego niemal wdzięku dodały zaletę głębszej rozwagi, która, nie wyrzucrając z duszy ideałów, uczy je opierać na gruncie rzeczywistym, nie zaś na obłokach fantazyi. Jak u Mickiewicza rozważanie wspaniałych a prawom niezłom-

nym podległych zjawisk natury przyczyniło się do ukojenia burzy serca, tak i u A-a rozpatrzenie się w pięknościach gór tatrzańskich nasunęło szereg myśli, które dopomogły poecie do usunięcia rozstroju pomiędzy wielkiemi pragnieniami i wysokim polotem, a drobiaz ludzkich słab..

„wolny, choć p

strząsając zjaw* ;a przyrody, zaczął zapominać o boleści, co go we śnie trwożyła, i zanurzając się w źródle wiecznie • "m, „uczuł się jednem łańcucha ogniwem, ro. ^gniętego przez otchłań błękitu,“ „znalazł wspólne ognisko żywotów i związek z całym ogromem jako drobny atom,

wodzi światom, i z nie Imiennym zgodzić się wyrokiem, i odpoczywać jak A >d matki okiem“. Ta pociecha wszelako może wystarczy * dla tych jedynie,co bóstwem piersi własnych są silni; ogółu zaspokoić ona nie jest w możności. A poeta, przemawiając do niego nie może go zostawić bez słowa spółczicia. Pomimo tedy teoretycznego zharmonizowania sprzeczności wszechświatowych, jest miejsce i dla bolesnej skargi w tych nowych poezyach A-a, i dla przestrogi, skierowanej do bezwzględnych szermierzów postępu, ażeby, idąc w przyszłość, nie deptali przeszłości ołtarzów, bo „na nich się jeszcze święty ogień żarzy i miłość ludzka stoi tam na straży“. Prawdziwa mądrość nie na tern polega, ażeby lekceważyć ten świat, „który w ciemność już zachodzi wraz z crłą tęczą idealnych snów“, lecz na wyrozumiałości i pojednaniu; z samej bowiem doktryny pozytywnej wynika, żc wszystkie pojęcia i dążenia ludzkie są względne, a więc i te, które dziś za prawdę uchodzą, mogą być w najbliższej przyszłości zaprzeczone. Refleksya tedy łączy się w tej drugiej dobie twórczości A-a z serdeczną, głęboką uczuciowością i wytwarza kilka arcydzieł gnomicznych lub czysto lirycznych, zawartych w Ill-im tomie „Poezyj“, wydanym i. 1880 (2-a edycya, w 1884, we Lwowie, str. 240). Tu już poeta ma wyraźną indywidualność, posiada zakres własnych pomysłów, własny swój styl, w którym wdzięk i miękkość są czynnikami zasadniczemi, chociaż powaga i energia nie są wykluczone. Plastykiem wielkim A. nie jest, ale kolorystą i muzykiem słowa doskonałym i wytwornym. Prócz pieśni pisał A. i w tym okresie dramata, już to poruszające jakieś zagadnienia polityczno-społeczne, jak: „Cola Rienzi“ (1873); „Żyd“ (1875), już to oparte na motywach artystyczno-psychologicznycli, jak: „Kiejstut“. Pomimo czci, jaką się ma dla talentu A-a, niepodobna twierdzić, żeby te próby dramatyczne były istotnem wzbogaceniem tego działu twórczości. We wszystkich znajdują się prześliczne sceny, wybornie pomyślane sytuacye, piękne i rozumne dyalogi, ale charakterystyka osób zazwyczaj jest słaba i układ bardziej powieściowy, naracyjny, niż dramatyczny. W „Rienzim“ mamy dyalogowaną historyę, a nie dramat; w słowach brak zazwyczaj dostatecznej energii dramatycznej, tak, że jedynie scena w końcu aktu IV, kiedy namiętna Paola wyznaje wmbec męża swą miłość dla Guidona i depce obrączkę ślubną wyróżnia sio swą mocą od reszty dramatu W „Żydzie“ również

P. Ohm.

tylko niektóre sytuacye są naprawdę wstrząsające, a całość jest mdła i niejasna pod względem myśli przewodniej. „Kiejstut“ (tłómaczony na język niemiecki przez Redena) jest pod względem wiersza i stylu klasycznie wykończony, ale chłodny, retoryką trochę nabrzmiały. Komedyaz tego czasu jest jedna tylko: „Przyjaciele Hioba“ (Warsz., 1879); werwy komicznej w niej niema. Od r. 1881 poświęcał się A. więcej niż przedtem dziennikarstwu, zwracał się też niekiedy do tłómaczenia poetów przez siebie ulubionych, pisał rozprawy literackie, jak o „Królu - Duchu“ Słowackiego, o „Krasickim“ i t. p., utworzył dramat „Bracia Lerche“ (1886), dotykający bolesnej strony stosunków w ks. Poznańskiem, gdzie nacisk niemczyzny łączy się z własną naszą niezaradnością, oraz jednoaktową krotochwilę pod nazwą „Komedya konkursowa“ (Kraków, 1888) wymierzoną przeciwko uprzedzeniom, omyłkom, intrygom konkursów literackich, a pobocznie przeciw wielkościom powiatowym, reporterom itd. Teraz przygotowuje się do druku czwarty tom „Poezyj“, w którym zawarte będą utwory liryczne z ostatniego dziesięciolecia. Prócz pracy piśmienniczej, A., jako jeden z wybitniejszych przedstawicieli inteligencyi, we wszystkich ważniejszych zdarzeniach, w których szło o interes ogólny, jak w kwestyi postawienia pomnika Mickiewiczowi, w sprowadzeniu jego zwłok i złożeniu na Wawelu, czynny brał udział. Częste zapadanie na zdrowiu, wielka nerwowość, przeszkadzają mu w dokonaniu dzieł, na większą skalę pomyślanych, lecz tern droż-szem czynią to, co w chwilach swobodniejszych z poi pióra jego wychodzi.—O A-u pierwszy obszerniej pisał Stanisław Tarnowski z okazyi drugiego wydania „Poezyj“ (1872). Następnie wymienić należy piękną charakterystykę poety, podaną przez Józefa Tretiaka w „Ateneum“ (r. 1881, t. I, str. 297—323) p. n. „Asnyk i jego liryka“, oraz szkice Józefa Kotarbińskiego w „Tygodniku powszechnym“ i Józefa Rostafińskiego. Studyum, któreby obejmowało całość dotychczasowej działalności A-a, dotychczas nie posiadamy.

Asocyacya, ob. Stowarzyszenie. Asocyacya idei, Ob. Kojarzenie się wyobrażeń.

Asoka, (około 250 r. przed Chr.), słynny władca indyjski, z dynastyi Maurya, wnuk znakomitego Czandra-gupty czyli Sandrokottosa, wspominanego przez greckich pisarzy; wielki krzewiciel buddyzmu, znany w napisach indyjskich pod nazwą Piyadaśin (po sanskrycku priyadarśin, devânam priyo, miły bogom). O wstąpieniu jego na tron krążą rozmaite, częstokroć sprzeczne podania, pomiędzy któremi najbardziej rozpowszechnione jest to, jakoby miał zdobyć tron, wymordowawszy najprzód swych 99 braci. Pierwsze lata panowania A-i zaznaczone były życiem rozwiązłem i okrucieństwami, dlatego też znany jest w owym czasie pod nazwiskiem Kama-Asoka, czyli oddający się życiu rozwiązłemu, i Czanda-Asoka, czyli A. okrutny, Prowadził również wielkie wojny na początku swego panowania. Napisy indyjskie, a właściwie napisy A-i świadczą o znacznych podbojach tego monarchy. Państwo A-i miało się rozciągać od Himalajów aż do gór Vindhya i od granic Afganistanu

aż do wschodnich krańców półwyspu indyjskiego, podobno nawet do Dekanu. Najważniejszą jednak dla historyi jest późniejsza faza życia A-i, to jest okres jego zupełnego zerwania z przeszłością, przyjęcia oraz rozpowszechniania buddyzmu. O okolicznościach, które wywołały ten przewrót w życiu władcy indyjskiego, posiadamy rozmaite podania, częstokroć legendowej natury, zebrane w tak zwanych avadânas buddyjskich. Przyjąwszy religiję Buddy, A. dążył do rozpowszechnienia jej w całych Indyach oraz w krajach obcych. W tym celu zwoływał co pięć lat w krojach podbitych sobory czyli koncylia, na których wyjaśniano i komentowano prawa, szerzono zasady tolerancyi religijnej, litości dla zwierząt, szczodrobliwości względem biednych. Słynnem zwłaszcza było trzecie koncylium, przypadające w siedmnastym roku panowania A-i czyli w roku 246 przed Chr.; ustaliło ono ostatecznie kanony buddyjskie. Uorganizowane zostały missye dla wprowadzenia buddyzmu w krajach: Kaszmir, Gand-liava, Vanavasi, Maharatta, Himavat, Sinhala (Cejlon). Potężnym środkiem rozpowszechnienia nowej religii były edykta A-i, wyryte w kształcie napisów na skałach i grotach w dwudziestu miejscowościach indyjskich, począwszy od Peiszawar aż do Dekanu. Napisy te uchodzą dotychczas za najstarożytniejsze pomniki epigrafii indyjskiej i stwierdzają w znacznej części główne podania buddyjskie, krążące o A-ce. Dowiadujemy się z nich, że A. był to król potężny, pierwiastkowo usposobienia gwałtownego, następnie bardzo sprawiedliwy i łagodny, że uważał wszystkich dobrych ludzi za swe dzieci, że nie pozwalał zabijać zwierząt, że był niezmiernie szczodrobliwy i t. d. Głównym zaś celem, do którego zmierzały wszystkie usiłowania A-i, było urzeczywistnienie Dharma, w najobszerniej szem znaczeniu tego wyrazu. Przez wyraz ten należy rozumieć nietylko prawo religijne, lecz i wszelkie cnoty: litość, szczodrobliwość, posłuszeństwo względem rodziców i nauczycieli, łagodne obchodzenie się z niewolnikami, niezabijanie zwierząt, poskramianie, a właściwie zupełne usuwanie złych namiętności: gniewu, zazdrości i t. d. Dla uczczenia pamięci Buddy A. powiększył liczbę stupas. Były to pomniki, w których przechowywano relikwie świętego prawodawcy indyjskiego: pierwotna ich liczba 8 doszła za A-i do 84,000. Edykta, o których wspominaliśmy, mówią wyłącznie o królu Piyadasi, nazwisko zaś A-i na napisach nie istnieje. Nazwy Piyadasi i A. stosowane są jednak do jednej osobistości w kronice syngalezyjskiej Divapamso i ta okoliczność głównie posłużyła za niezbity dowód tożsamości tych dwóch imion. Napisy A-i dały możność uczonym dosyć ścisłego określenia chronologii indyjskiej. Wyczytujemy z nich, że A. był współczesnym króla Antyocha (Antiyoka), Ptolemeusza (na napisach Tulamaya), Antygona, Aleksandra, (Alikasandara). Na mocy tych danych, archeolog angielski Cunningham określił lata panowania A-i w sposób następujący: wstąpienie na tron przypada w r. 260 przed Chr., przyjęcie buddyzmu i przeniesienie stolicy do Pataliputra w r. 257, zawarcie sojuszu z Antyochem w r. 256, ogłoszenie pierwszego edyktu w r. 251, trzecie wielkie koncylium w r.

27

Kucyklopedya Powszechna [lustr. T. V.

Dr. B. Ai.Hirtzb

buddyjskie.

Asola, Giovanni Matteo(* w Weronie w połowie XVI w.—f 1 października 1609 r. w Wene-cyi), znakomity kompozytor muzyczny. Napisał operę H trionfo d’amore, wiele utworów religijnych i madrygałów; te ostatnie zostały wydane w latach

A. Fol.

w aso-

na

K. K.

244, nawrócenie Cejlonu na buddyzm w r. 243, śmierć A-i w r. 223. Wszystkich edyktów A-i posiadamy dotychczas 14 w pięciu rozmaitych tekstach: Girnâr, Dhauli, Khâlsî, Jaugada, Szâhbâz-garhi-(Kapurdi-Giri). Obejmują one zewnętrzne i wewnętrzne dzieje panowania A-i Cztery pierwsze edykty tyczą się przeważnie moralnej strony poddanych. Zaleca w nich A. urzeczywistnienie owego Dharma, o którem wyżej wspominaliśmy. Piąty edykt mówi o uorganizowaniu tak zwanych dozorców prawa i sprawiedliwości, czyli „dharma mahamâtras“. Zadaniem tych ostatnich było mieć na pieczy mate-ryalny i moralny dobrobyt wszystkich poddanych króla. Edykty piąty i szósty noszą również charakter moralny i religijny, głosząc zbawienie ludzi za pomocą poskramiania zmysłowych chuci i namiętności; w edykcie ósmym A. porównywa żywot swój z żywotem poprzedników, wykazując, o ile ci ostatni dążyli wyłącznie do zadosyćuczynienia zmysłowym pragnieniom. Zbawienie polega na wykonywaniu dharma: szlachetny człowiek zyskuje wieczną nagrodę za dobre uczynki, jeśli nie w tym to w każdym razie w przyszłym świecie. Bardzo ciekawym jest edykt dwunasty, głoszący tolerancyę dla innych wyznań. Ten obraża własną gminę religijną, według A-ki, kto lekceważy inne religie. Król Piyadasi szanuje członków wszelkich sekt religijnych.

Asoka-Kâla, znany wyłącznie u buddystów Indyj południowych, syn Sonsoûnaga, panował według tra-dycyi lat 20, a w dziewiątym roku panowania swego zwołał w Vaiéâla drugie wielkie koncylium

Dr. B. A.. Himb.

1587—96.

Asomatyczny, z greckiego „nie mający ciała“, „bezcielesny“, niemateryalny, tylko duchowy. Aso-maton, byt bez ciała—Bóg.    *

Asonansa. Definicya A-yjest różna dla różnych dziedzin języka i wiersza; w łacinio zwie się A-ą powtarzanie pewnego brzmienia, używane dla wywołania muzycznego efektu, np. Pascitur in magna silva formosa juvenca; nie gardzą tym środkiem równie nowożytni poeci (Racine, W. Hugo). W staroniemieckim istnieje ten rodzaj A-y równorzędnie z aliteracyą (ob.); inna stała forma A-y polega na zgodności samogłosek w końcówkach; lônôt: vran-cônô: gilônôn: frônô („Ludwigslied“), a umożebnia ją pełność starych form fleksyjnych, podczas gdy dziś, przy osłabieniu końcówek, A. nie zastąpi rymu. W starofrancuskim A. polega na zgodności ostatnich samogłosek akcentowanych bez względu na następujące spółgłoski; jest onajednem ze znamion starości zabytku literackiego (Chanson de Roland, Voyage Charlemagne, Eulalia, Vie de St. Alexis i t. d.). W zasadzie pozostaje A. niezmienna dla całego szeregu wierszy (tirade, laisse), np. magne: Es-pa(i)gne: alta(i)gne: môntagne (Chanson de Roland), lub dla całej strofy (St. Alexis); podobnież A. w zgłoskach zamkniętych, np. lors, dos, Niors, bos.

Prowansalowie używają od najstarszych czasów rymu, tak że dziś pisanie po prowansalsku nansach (Balaguer) jest anomalią. Za to kataloń-czycy władają obok rymu A-ą bardzo skutecznie, stanowiąc przejście do hiszpanów i Portugalczyków, u których A. jest najstarszą narodową formą rymu i nosi osobną nazwę romancy, polega zaś zgodności ostatniej akcentowanej i następującej nie-akcentowanej samogłoski. W najstarszych zabytkach A. jest nader prymitywna, bo buduje się, jak nasz rym „częstochowski“, na końcówkach form słownych np. avia, tenia, nacią, queria (i-a); zezasem doskonali się przez dobór odpowiedniego konsonan-tyzmu, np. vuestros, confiasse, este, cuello, ruego, (e-o), lub imagen, iare, delante, (a-e), lub tratan, armas, bańada, laba, (a-a) i t. d. Gdzie ostatnia nie akcentowana samogłoska straciła fonetyczną wartość, wystarcza zgodność akcentowanej, np. amor, no, servidor, razon, lub bentr, dezir, alk'. Jak w starofrancuskim, układają się w hiszpańskim i portugalskim z wierszy asonansowycli całe, częstokroć setki wierszy liczące, szeregi; zasadniczo pozostaje dla całego romansu w wierszach ośmiosylabowych ta sama A. podobnież dla całej sceny w dramacie; np.

La mańana de San Juan Al tiempo que alboreaba,

Gran fiesta hacen los moros Por la vega de Granada,

Revolviendo sus eaballos,

Jugando iban de lanzas i t. d.

Dziś używa się A. w poezyi kastylskiej (w portugalskiej panuje wyłącznie rym), na równi z rymem, a wywołuje się nią nawet wytworne efekta artystyczne. Poza Hiszpanią zdarza się A. w poezyi ludowej wszystkich krajów, ale nie jest, jak tam, stałą, wyrobioną i ujętą w prawidła formą wiązania wierszy; wynikła raczej z niewydoskoualonego poczucia zgodności spółgłoskowych i samogłoskowych brzmień i może być określona jako niedoszły rym.

Ascpos- 1) Rzeka w Beocyi, która wypływa z góry Cyteron, przeciąga przez grunt Platei i wpada do morza Eubejskiego naprzeciw Eretryi. 2) Personifikacya tej rzeki w osobie boga, ojca dwóch synów i kilkunastu córek, a każde z tych dzieci jest eponimem jakiego źródła, rzeki lub wyspy. Najgłośniejszą z tego rodzeństwa jest Egina (epouim wysepki, leżącej nieopodal od uścia rzeki), którą porwał Zeus, o co A. tak się na niego zawziął, że na wspaniałym swym wozie dobierał się do Olimpu, ale go Zeus piorunem zabił. Sprawiło to taką spaleniznę, że z rzeki długo wydobywano węgiel, który, zdaje się, był punktem wyjścia do poetycznej legendy o jego pochodzeniu.

Asor (hebr.), narzędzie muzyczne, wraz z nazwami arf k i n o r i n e b e 1 wspomniane w biblii, mianowicie w psalmie 33, 92 i 144. Ponieważ, według Józefa Flawiusza, kinor miała 10 strun (nebel 12), A. zaś również miał 10, jak to sama nazwa wskazuje, musiało więc to narzędzie muzyczne różnić się zarówno od kinor, jak i innych instrumentów hebrajskich, w piśmie św. wspominanych. Według wszelkiego prawdopodobieństwa, A. biblijny

AJ..

rom-

A(J. Jaw.

COOH)

COOH)

inuje się z asparaginy (ob.), działając na nią kwasem solnym albo wodą barytową: w ostatnim razie wydziela się amoniak. Kwas tworzy się nadto z ciał białkowatych (pochodzenia roślinnego, lub też zwierzęcego) przy gotowaniu ich z rozcieńczonym kwasem siarczanym, jak również i przy działaniu bromu. Kwas przedstawia się w postaci kryształów, trudno rozpuszczalnych w wodzie i jeszcze trudniej w alkoholu. Będąc kwasem dwuzasado-wym, daje dwa szeregi soli; jednocześnie posiada on zdolność (jako amidokwas) łączenia się z kwasami. Z potasowcami i amonem tworzy sole, w których zdolność skręcania płaszczyzny polar, na lewo zwiększa się; w połączeniach zaś z kwasami kw. A. przybiera własności skręcania na prawo. Przez działanie jodku etylu na kwaśny asparaginian srebra i traktowanie powstałego ztąd eteru amoniakiem otrzymuje się asparagina. Kwas azotawy (HN0₂) zamienia kw. A. na kwas jabłkowy.—Oprócz optycznie czynnego kw. A-go znany jest jeszcze kw. A., nie posiadający zdolności skręcania. Kwas ten otrzymuje się przez gotowanie fumairmidu z kwasem sol-

Ad. Jaw.

otrzy-

był identyczny z psalteryonem assyryjskim (rodzaj cymbałków), mającym 10 strun metalowych, w które pałeczką uderzano.    A- Po1-

Asortyment, ob. Sortyment.

Asosra (hebr.) trąbka blaszana dawnych hebrajczyków.

Asparageae v. Asparagineae, Szparago-w e. Plemię rodziny Liliowatych (Liliaceae), przez niektórych botaników podnoszone do stopnia osobnej rodziny. Rośliny, składające tę grupę, pod względem budowy swych kwiatów, w rzeczy samej przedstawiają wszystkie główne cechy liliowatych; lecz oprócz właściwego im, osobnego pokroju, różnią się od największej części liliowatych swoim owocem jagodowym. Łodygi ich nigdy się nie wydymają w cebule, lecz przeciwnie, bardzo często przedstawiają się w postaci kłączy podziemnych; czasami zaś stają się drzewiastemi i mogą w tym razie przybrać z postępem czasu rozmiary olbrzymie, co jest zjawiskiem godnem uwagi w dziale roślin jednoliścien-nych, u których łodygi w ogóle, raz sformowane, nie zwiększają się w swojej średnicy, jak to widzimy w rodzinie palm. Do grupy szparagowych, oprócz szparaga (Asparagus), który jest jej typem, z krajowych należą rodzaje: Convallaria, Polygona-tum, Majanthemum i Paris; z obcokrajowych: Ruscus, Dianelia, Smilax, Dracaena i inne (ob. te wyrazy).

Asparagina (syn. Asparamid, Alteina, kwas amidosukcyna minowy. Wzór : C₂ H3 (NH₂). C0NH₂ . COOH, odkrytą została w szparagach 1805 r. przez Vauquelin’a i Robiquet’a. Znajduje się jednak w ślazie, ziemniakach, roślinach groszkowatych i w bardzo wielu innych. Tworzy się nadto przy rozkładzie ciał białkowatych. Dla przyrządzania A-y najlepiej nadają się młode pędy szparagów, wyki, grochu i t. p., przyczem należy dać im kiełkować w ciemności na wilgotnym piasku. Wygnieciony i przecedzony, po uprzedniem zagotowaniu, sok roślinny paruje się do gęstości syropu i zostawia przez czas niejaki w spokoju; osiadają przytem kryształy, które oczyszczają się za pomocą węgla i kilkakrotnego wykrystalizowania z wody. A. może być otrzymana także z kwasu asparaginowego (ob.), a mianowicie z kwaśnego asparagmianu srebra, przy działaniu na tę sól jodku etylu, przyczem tworzy się ciało krystaliczne—eter etylowy kwasu asparaginowego, który, traktowany amoniakiem, rozkłada się na alkohol etylowy i A-ę. Otrzymana, tą czy inną drogą, A. przedstawia się w postaci białych, lśniących kryształów, mających postać słupów bowych. Zapachu nie posiada, smak mdły. A. trudno rozpuszcza się w zimnej wodzie (54 cz.), łatwo w gorącej (5 cz.), najtrudniej w alkoholu. Ogrzana do 100° C traci wodę krystalizacyi, przy wyższej temperaturze rozkłada się, wydzielając parę gryzącą. A. nie czerwieni lakmusu niebieskiego, osadza się azotanem tlenniku rtęci w postaci białego proszku, z którego może być wydzielona za pomocą siarkowodoru. Odczyn ten może posiadać znaczenie praktyczne przy oznaczaniu A-y w wyciągach roślinnych (Schultze i Boshard). Z zasadami tworzy sole, daje jednak połączenia i z kwasami, ponieważ posiada własności zarazem kwasu i zasady. Gotowana z wodą, zamienia się na kwas asparaginowy według wzoru: C₄H₈N₂0₃+H.₂0mC₄H₁₀N₂0₄. Ten sam odczyn następuje także w roztworze kwaśnym, jak również i alkalicznym. Kwas azotawy (HN0₂) zamienia A-ę na kwas jabłkowy, czemu towarzyszy wydzielanie się azotu. Roztwór wodny A-y skręca płaszcz, polaryz. na lewo. Do niedawna ta jedna tylko A. była znana. Piutti w r 1889 otrzymał A-ę, skręcającą płaszcz, polaryz. na prawo (prawą A-ę) i A-ę, nie działającą optycznie (a-A., w odróżnieniu od dwóch poprzednich, noszących nazwę ß-A.). Prawą—P-A-ę otrzymał Piutti z kiełków wyki; przy wykrystalizowaniu wydziela się naprzód lewa—ß-A., prawa zaś znajduje się w ługu pokrysta-licznym. Prawa A. różni się nietylko kierunkiem skręcania światła, lecz nadto i słodkim smakiem, jakiego nie posiada lewa. Sztucznie otrzymuje się prawą A-ę z ß-eteru etylowego kwasu asparaginowego, ogrzewając go z amoniakiem, wskutek czego otrzymuje się mieszanina, złożona z dwóch A-n: prawej i lewej. Sztuczna A. prawa posiada smak również słodki, jak i naturalna. a-A może być otrzymana z produktów, jakie się wytwarzają przy ogrzewaniu eteru etylowego lewego kwasu asparaginowego z alkoholowym roztworem amoniaku. A. używała się dawniej w medycynie; dzisiaj wyszła zupełnie z użycia. Wielkie ilości A-y, użyte wewnątrz, sprowadzają nudności i wymioty, mniejsze działają moczopędnie i uspakajająco na funkcyę serca.

Asparaginowy kwas (czyli kwas amidobur-

sztynowy). Wz. ch. C₂H₈ (NH₂< nym.

Asparagus L., Szparag. Rodzaj należący według jednych autorów do rodziny Szparagowatycn (Asparagineae), według drugich do plemienia Szparagowych (Asparageae) w rodzinie Liliowatych (Liliaceae). Cechy jego są następujące: kwiaty obu-płciowe lub rozdzielno-płciowe, dwudomowe. Okwiat koronowy, głęboko 6-dzielny, trwały; łatki równe,

1- nerwowe, schodzące się dzwonkowato. Pręcików sześć, osadzonych na podstawach łatek i od nich krótszych; nitki szydełkowate; pylniki dwuworeczko-we, wykrojone, wewnątrz zwrotne—w kwiatach żeńskich żadne. Zalążnia eliptycznie kulista, 3-komo-rowa—w kwiatach męzkich żadna; komory 2-zaląż-kowe; zalążki uczepione u osi środkowej; szyjka słupka odpadająca; znamię 3-wrębne, z łateczkami odgiętemi. Jagoda kulista, 3-komorowa; komory

2- nasionowe. Nasiona w grzbiecie wypukłe, z przodu kątowate i środkiem tegoż uczepione; skórka czarna, drobniuchno a wgnieciono-kropkowana. Zarodek obły, z obu końców tępy, skośnie poprzeczny. Szparagi są rośliny zielne, trwałe lub pod-

mi organów identycznych. Kwiaty wyrastają z kątów tychże łuskowatych liści, bądź pojedynczo, bądź po dwa, albo ułożone w wierzchnotki. Znanych jest około 60 gatunków szparagów; najważniejszym z nich jest Szparag zwyczajny (A. officinalis L.). Posiada on kłącz trwały, poziomo płażący się, osłany włóknami korzeniowemi, bardzo długiemi, mięsiste-mi, tworzącemi razem tak zwaną karpę szparaga (franc, griffe). Z kłącza z każdą wiosną wychodzą mniej lub więcej liczne wypustki, z których rozwijają się łodygi roczne, gładkie, wzniesione, wiechowato rozgałęzione. Liście łuskowate, 8-kąt-nie jajowato-lancetowate, błonkowate. Zrzutki wiązkowe (6—9), nitkowate, nierówne. Kwiaty bezwon-

fîi

■;A

I,

WJ

W.

MU

wf

'I Mi

f.

Il

r.

Ä.!

\\

#4

MK

»

«y

I«!

iK

sfr

Ju

MJà

w\

il

11

ir

i«

m*

ii

AS

Lw,

ne, zielonawo-żółte, wyrastają pojedynczo lub parami z kątów liści, na szypułkach nagiętych, powyżej połowy wstawowatych. Jagody kuliste, czerwone, wielkości ziarna grochu pospolitego, 4—6 nasiono-we. Dziko rośnie po łąkach i zaroślach w Europie. Syberyi i Japonii; w naszym kraju spotyka się także, lecz dość rzadko; uprawiany zaś rozpowszechnionym już został dziś we wszystkich częściach świata ucywilizowanego, a hodowla jego doprowadzona do wysokiej doskonałości. Kwitnie w czerwcu. Dawnemi czasy korzenie, jagody i nasienie szparaga, albo gromowego korzenia (baccae et semen Asparagi) były w zwykłem użyciu, jako lek roztwarzający, czyszczący krew, pędzący

w

wJ

3p- 1

!■. I

Fig, 72. Asparapus officinalis. L. Szparag, (gałązka, kwiat i jagody).

krzewy, żyjące w strefie tak gorącej, jak i umiarkowanej starego lądu. Posiadają one łodygi podziemne, czyli kłącza, bogato uposażone w korzenie przybyszowe; z kłączy ich wychodzą zwykle liczne pędy nadziemne, zamieniające się w łodygi rozgałęzione, już prosto wzniesione, już wiciowate i wijące się. Tak łodygi te, jak i gałęzie ich, okryte są drobnemi, do łusk podobnemi listeczkami, z których kątów wychodzą wiązki delikatnych, nitkowatych, zielonych gałązek, przedstawiających jedno tylko międzywęźle bezlistne. Gałązki te, zronkami zwane, przez wielu mylnie poczytywane za liście.

Fizyologiczna funkcya ich wprawdzie taka sama, jak liści, lecz morfologicznie nie mogą stanowić z nie-

mocz; nasionom prócz tego przypisywano moc, po- [ nieraz na trybunę i wygłaszała nadzwyczaj gwał-budzającą popęd płciowy, oraz używano ich zamiast kawy. Obecnie zastosowanie lekarskie mają, szczególnie we Francyi, tylko wypustki szparagów, jako doskonały środek na uspokajanie gwałtownego bicia serca, zamiast Naparstnicy (Digitalis), często bardzo szkodliwie oddziaływającej na rozstrój organizmu. W tym celu, ponieważ nie w każdej porze można mieć szparagi świeże, wyrabiają do użycia lekarskiego, z wyciśniętego soku wypustków, syrop (Syrop de pointes d'asperges—Syrupus Aspara-gi). Naznajomsze wszelako użycie tych wypustków, zwłaszcza szparagów uprawianych — jako pokarmu smakowitego, działającego dyetycznie i dzielnie na organa płciowe i moczowe, bo uawet moczowi udzie-

'■''Ą

J. A.

rewo-

B. Gr.

na sza-

fl

!■

.

A:.':'.-’ -ri

mmi

ffSS

7/

Fig. 74. Aspazya.

iw

f///

wm

mm

Fig. 73. Asperge. Karpa szparaga.

łają odraźliwej woni kociego moczu. Vauquelin i Ro-biquet z soku szparagów otrzymali ciało krystaliczne, smaku nieco ckliwego, podniecające wydzielanie się śliny, które nazwali asparaginą (Asparagine). (obacz ten wyraz wyżej). Ciało to zatem musi być zaliczone do kategoryi materyj roślino-zwierzęcych, gdyż przy jego rozkładzie wydziela się nieco amoniaku. Sok, wyciśnięty z wypustków szpa-iagów, prócz pomienionej asparaginy, zawiera białko roślinne, żywicę lepką ostrego smaku, materyę do krochmalu podobną, barwnik, octan i fosforan potażu, oraz fosforan wapna. Szparagi w ogrodnictwie, zwłaszcza podmiejskiem, ważną odgrywają rolę, dając hodowcom wielkie zyski. (O ich hodowli ob. J. Kaczyńskiego „Warzywa w gruncie“, str. 267 — 279 i „Warzywa w inspekcie“, str. 163 — 174.

Asparuch (I s p e r i c h), wódz hordy Bułgarów, która z nad morza Czarnego przeszła za Dunaj i podbiła pod swoję władzę Słowian w Mezyi, co dało początek założeniu państwa Bułgarskiego. Chakanowie bułgarscy z rodu Ispericha, czyli właściwie z familii Dulowiczów, panowali nad Bułgarami i podwładnymi im Słowianami aż do lucyi Kormisosza z rodu Ukilów. — B. Grabowski: „Bulgarya i Bulgarowie“ str. 15 i 16.

Aspasie Carlemigelli, (* 1772—f focie w Paryżu 1796). Ojciec jej był laufrem księcia Koudeusza. Pod wpływem nieszczęśliwej miłości, A. dostała pomieszania zmysłów w 15 roku życia i zamknięto ją w domu zdrowia. Rewolucya otworzyła jej drzwi szpitalne. Dostawszy się na wolność, A. uczęszczała gorliwie na posiedzenia klubowe, co do reszty wzburzyło chory jej umysł: wchodziła

towne mowy. W miesiącu październiku 1794 de-nuncyowała własną matkę, jako anti-rewolucyo-uistkę, ale nie przywiązano do tego kroku żadnej wagi. W kilka dni potem, sprzykrzywszy sobie życie, jak sama objaśniła, biegała nocą po ulicach Paryża i wołała: „niech żyje król!“ Chciała, by ją posłano na szafot. Trybunał rewolucyjny, oceniwszy stan jej umysłu, uwolnił ją. W dniu 1 prairiala r. III (21 maja 1795) A. usiłowała zasztyletować Boissy’ego d’Anglas. Zaaresztowana w towarzystwie wspólników, oświadczyła, że ją popchnęli do tego kroku rojaliści i anglicy. Nazwiska jednak żadnego nie umiała wymienić, wszakże przekonano się, iż wiedziała o planie, mającym na celu uprowadzenie delfina Ludwika (XVII) z więzienia Tempie. Proces został wtedy wstrzymany i wznowiony dopiero po roku; A. nie cofnęła swoich zeznań, a nadto dodała, że jeżeli zostanie wolną, ponowi swój zamach na Boissy’ego d’Anglas. Skazana na śmierć, wstąpiła na rusztowanie i umarła odważnie.—Jan Bernard w „Gr. Enc. Fr.“ Lamirault’a.

Aspazya, córka Axiocha, ur. w Milecie, około r. 470 przed Chr., piękna, wytwornie wychowana, a przytem ambitna. O jej przeszłości przed przy byciem do Aten, jak również kiedy i z jakiego tam przybyła powodu, niewiadomo. Czem się tam zaj mowała? z czego żyła? Niektórzy powiadają, że ku-p >wała niewolnice, by je odprzedawać na utrzymanie ale jest to głos nieprzyjaciół, mianowicie Ary-stofanesa (Akarn., wiersz 497—505), podejrzanej zatem wartości. Cokolwiekbądź, pewnem jest, że jej osobiste wdzięki, przymioty i talenty, wytwor-ność kouwersacyjna, umysł bystry i krytyczny, uczyniły z niei kobietę, podbijającą każdego, kto się do

niej zbliżył. Dom jej też stał się ogniskiem wszystkich wyższości ateńskich: cisnęli się tam mężowie polityczni, filozofowie, artyści; niektórzy przyprowadzali żony własne, by się w jej towarzystwie kształciły. Co prawda, nietrudno było kobiecie wolnej i cokolwiek samodzielnej wyróżnić się wśród ogółu niewieściego w Grecyi, resnective w Atenach.

Obywatelki tameczne 1!«’ =!ii żyły w ścisłem, nie i mf wschodciem odo

mąż pójściu; a co dotyczyło ich bytu, szczęścia lub praw, urządzali dla nich mężczyźni, i wszystko zdaje się też wskazywać, że przy braku jakiejkolwiek samodzielności, ogół niewiast ateńskich pozbawiony był uprawy umysłowej i talentów. I co za tern szło, towarzystwo kobiet domowych nie przy-

nosiło zajęcia, przyjemności, tak, że mężczyźni, żą- (krzemianu glinki, magnezyi i żelaza, ob. ten wy-dni takich bodźców, szukać ich musieli gdziein- raz). Jest on rombowym, jak kordyeryt; spotyka się dziej, u innych kobiet, heterami zwanych, (a co dosłownie oznacza: towarzyszki płci niewieściej), które żyły samodzielnie, same zarządzały swemi sprawami, no i mogły się ze sposobów podobania utrzymywać, bez ściągnięcia żywego zarzutu o niemo-ralność, względnie do ówczesnej etyki i obyczaju.

w słupach sześciokątnych, pozornie foremnych, albo w postaci zbitej. C. wł. 2.764; Tw. 3.5. Barwy zielona wej jasnej lub szarawej, o małym blasku, przeświecający. Skład jego, według Solieerera: 50.48 krzemionki, 32.38 glinki, 8.01 magnezyi, 2.60 tlenniku żelaza, 6.73 wody; jest to kordyeryt, który przez rozkład stracił część magnezyi, a zyskał pewną ilość wody, czego dowodzi znajdowane dosyć często wewnątrz aspazyolitu jądro z kordyerytu, jeszcze nierozłożonego. Pod dmuchawką się topi, w kwasie solnym na gorąco się rozkłada. Znajduje się w Krageroë w Norwegii, wraz z kwasem i kor-dyerytem w tamtejszym gneisie hornblendowym.K-J Aspe (La vallée d’) (A s p a), dolina we Francyi, w dep. Niższych Pirenejów, zaczyna się u wąwozu Somport, na granicy Hiszpanii, a ciągnie się aż do Lurbé u zbiegu rz. Gave d’Aspe i Lourdios; otoczona jest na zachodzie przez cypel Anie, lasy Borla-gne i Isseaux i dolinę Barrétous; na wschodzie pasmo gór dość nieregularne, których szczytem najwyższym (2,605 m.) jest Seques, oddziela ją od doliny Ossau. Zrasza ją rzeka Gave d’Aspe, która, łącząc się pod Oloronem z Gave d’Ossau, tworzy Gave d’Oloron. Dolina ta w największej swej długości wynosi kil. 40, w największej szerokości—około 18, mieszkańców liczy 11,000. W epoce rzymskiej przez A-ę przechodziła wielka droga, prowadząca z Caesarea Augusta (Saragossa) do Benehamum przez Summum Pyreneum (Somport), Forum Ligneum, As-pa Buca i Biuro według itinerarium Antonina. Dolina Aspy szczyciła się tem, że przez długi czas była rzecząpospolitą i że się dobrowolnie poddała wicehrabiom Bearneńskim, pod których protektoratem cieszyła się znaczną niezależnością i utrzymała ją nawet po połączeniu się Bearnu z Francyą, aż do rewolucyi, podczas której weszła w skład okręgu Olorońskiego, a później utworzyła w nim kanton Accous. Dolina A-y była jedyną miejscowością, gdzie, po odwołaniu edyktu nantejskiego, w gminie 0?se, utrzymał się kościół protestancki przez cały wiek

Ta strona życia greckiego nie bardzo jest nam znana: to wszakże pewna, iż oprócz spartanek, kobiety nie widnieją nigdzie, a tylko z pomiędzy heter w Atenach zasłynęły dwie samodzielnością i barwnością umysłu: A. i Teodota, i one też jedne z hołdowały mężczyzn nie byle jakich, budziły w nich namiętności nietylko zmysłowe. Jednym z tych zhołdowanych, i to przez A-ę, był właśnie ów Zeus ateński, Perykles, który, rozwiódłszy się z żoną, wziął ją sobie do domu (ożenić się nie mógł bez utraty praw obywatelskich, jako z obcą), żył z nią jakby w jedności małżeńskiej, miał z nią syna, w czułem przywiązaniu i najlepszej harmonii dotrwawszy do końca. Przesadą zapewne była dość upowszechniona po Atenach plotka, że to A. wykształciła Peryklesa w krasomówstwie, że to ona pisywała owe prześwietne mowy, jakiemi ten mąż stanu wstrząsał tłumy na agorze; ale słusznie przypuścić można udział jej intelektualny w sprawach wysokiego rzędu i natchnienia, czerpane z żywego umysłu, którym zachwycali się tacy, jak Sokrates,

Aspekt (adspedus s. configuratio planetarum), różne położenie słońca, księżyca i planet, jakie ciała te względem siebie na niebie zajmują. Obecnie w efemerydach astronomicznych podają się chwile najważniejszych tylko A-ów, a takiemi są: Konjunk-cya czyli połączenie ma miejsce wtedy, gdy dwa ciała niebieskie, rozpatrywane z ziemi, schodzą się pozornie na kuli niebieskiej, odległość ich zatem kątowa wynosi 0°; konjunkcya oznacza się znakiem ęf,—tak np. 2|. wskazuje, że Jowisz (3J.) i Mars (ęj¹) są w połączeniu. Opozycyj’a czyli przeciwległość jest to położenie, w którem dwa ciała niebieskie oddalone są o 180°, czyli o pół okręgu koła; oznacza się znakiem Kwadratura wreszcie, oznaczana □, zachodzi wtedy, gdy dwa ciała niebieskie są oddalone o 90° czyli o ćwierć okręgu koła, tak np. □ Dj. znaczy, że Jowisz i księżyc są w kwadraturze, znak bowiem księżyca często się pomija. Pojmujemy łatwo, że księżyc na nowiu jest w połączeniu, na pełni w opozycyi, podczas kwadry

Anaksagoras i Pidyasz, i wszystko, co świetniało w Atenach, a bywało u Peryklesa. Ponieważ wszystkim tym ludziom nie brakło nieprzyjaciół, a zwłaszcza Perykles liczył ich na kopy, więc ta nieprzy-jaźń odbić się musiała i na Aspazyi. Do tego dopomógł najwięcej syn Peryklesa, Ksantyppos, marnotrawca i łotr wierutny, który, niezadowolony z ładu domowego, wygadywał na ojca i jego towarzyszkę niestworzone rzeczy ośmieszające, a te dawały w rękę broń zaczepną nieprzyjaciołom politycznym i komedyopisarzom spółczesnym do szykanowania obojga. Bez miłosierdzia też traktowali A-ę, jako własność publiczną: ona była Omfalą, Dejanirą tego Heraklesa, Herą tego Zeusa Aten. Jeden na- XVIII. reszcie z tych komedyopisarzy, Hermippos, niedość że się nad nią napastwił na scenie, oskarżył ją o bezbożność przed dykasteryonem, jako przyjmującą udział w filozoficznych rozprawach bezbożnych w domu Peryklesa. Perykles sam wystąpił w jej obronie i tak zagrał na uczuciowych strunach sędziów, że zyskał wyrok uniewinniający. Wierną towarzyszką pozostała A. Perykiesowi aż do jego zgonu, po-czem połączyła się jeszcze z Lizyklesem, handlarzem bydła, który jednak, dzięki jej wpływowi, doszedł do znaczenia w Atenach. O dalszem jej życiu szczegółów niema. Najobszerniejszem źródłem przedmiotu jest Plutarcha „Perykles“. Z nowszych pisarzy: Jakobsa: „Beiträge zur Geschichte des weiblichen Geschlechts“, a to w jego „Vermischten Schriften“ 1840 r.; Grote: „Hist. Grecyi“, tom IV,

K. K.

2. — Pisarzy beletrystycznych, którzy fantazyowali na temat Aspazyi, nie cytujemy.

Aspazyolit. Scheerer. (miner.). Minerał, stanowiący jedną z form rozkładowych kordyerytu,

w kwadraturze ze słońcem.—W astrologii A. miały w ogólnych sprawach Niemiec. Będąc zwolenni-znaczenie wróżbiarskie, skąd powstały wyrażenia kiem hrabiowskiej rodziny Luksemburgów, wyrobił ..dobre i złe A-a“. Astrologowie też, oprócz powyż- u papieża Klemensa V-go stolicę arcybiskupią dla szych, rozróżniali inne jeszcze A., jak A-a trygo- Balduina w r. 1307, i znacznie się przyczynił do nalny czyli trójkątowy, gdy odległość kątowa obioru na tron cesarski Henryka Luksemburga, po dwu ciał niebieskich czyniła 120°,i sekstylny= zabiciu Alberta. W r. 1309 i 1310 stał na czele 00°. Kepler, który hołdował też astrologii, dodał partyi, żądającej dla Luksemburgów korony czes-jeszcze dalsze A: kwintylny—72°, decylny—36⁰, try- kiej, a w r. 1311 wprowadził cesarza Jana do Czech decylnyr=108⁰, bikwi utylny=144°, semiseks- i koronował go w Pradze. W r. 1314 występował tylny 30°, k wink unk tylnymi50°, oktylny przeciw kandydaturze Habsburgów i stanął po stro-—45°, tryoktylny=I 35° Dla nauki nie mają te nie tych książąt, którzy ogłosili cesarzem Ludwika względne położenia ciał niebieskich żadnego znaczę- bawarskiego.—Ob. „Peter v. Aspelt als Kirchenfürst nia, tem większy natomiast nacisk kładła na nie und Staatsmann“ Heidemanna (Berlin, 1875) i Em-astrologija (ob.).    Jera: »Die Kanzlei der bölim. Könige Przemyśl Ot-

Aspelene. Z uwag Laskowskiego, zapisanych tokar II und Wenzels II“, w „Abhand. der. kgl. böhm. u Łasickiego wiemy tylko, że A. należy do bóstw Gesell, d. Wissensch.“, VI Folge, 9 Bd. As 2 domowych i że szczególniej opiekuje się kątem do- (Praga, 1878).—„Ottuv. Naue. Slovnik“. mu litewskiego. Etymologicznie, wyraz się składa Aspendos, miasto w star. Karyi, nieopodal Eury-z Ażu, Aż, Uż_-za i Pelenas, Peienis = o g n i s k o; j medyonu, o kilka wiorst od morza: dz. Minugat. całość więc: miejsce za ogniskiem. Stąd wniosku-    Asper,    drobna moneta turecka, ob. Piastr.

jemy, że A. jest bóstwem kąta domowego za ogni-    Asper    spiritus, ob. Przy dech.

skiem, znaczenie, któremu nie sprzeciwiają się za-    Asper    Hans malarz szwajcarski, urodzony w Zü-

Aspelt (A i eh sp alter) Piotr, arcybiskup mo-guncki (* 1250—f 1320), rodem z Aspelt, niedaleko od Luksemburga; kształcił się podobno w Paryżu, studyując teologię, filozofię i medycynę. W r. 1280 był proboszczem w Riolu, a następnie scholastykiem w Trewirze; w r. 1286 znajdował się na dworze Rudolfa Habsburga, w charakterze kapelana i jednocześnie lekarza nadwornego. Na tem stanowisku pozostawał aż do śmierci cesarza, a prawdopodobnie nawet i przy synie jego, Albercie; dalej pewnych wiadomości o życiu A-a me posiadamy do r 1296: w tym dopiero czasie widzimy go już biskupem ba-zylejskim, a nieco później kanclerzem czeskim i proboszczem wyszehradzkirn, powołanym do Czech przez Wacława Ii-go, króla czeskiego. Mieszkając przez krótki czas w Rzymie, jako poseł królewski, A. wyrobił u papieża pozwolenie dla króla Wacława Ii-go wybierania podatku koronacyjnego i obok tego dyspensę, zwalniającą króla od postów t. z. kwadrage-simalnych. Na stanowisku kanclerza czeskiego, które zajmował do r. 1306, A. brał udział we wszystkich ważniejszych sprawach politycznych z obeemi mocarstwami. Gdy pomiędzy Wacławem 11 i Albertem austryackim wszczęły się spory, A. dokładał wszelkich starań, aby obie powaśnione strony pogodzić; gdy atoli wszelkie jego usiłowania spełzły na niczem i między obu panującymi miało przyjść do rozprawy orężnej, wyjechał w r. 1304 do Bazylei. W r. 1306 został mianowany arcybiskupem mogunckim, co dało mu możność wzięcia udziału

sady litewskiego wierzenia, wymagające jednak osta- richu r. 1499 f 1571; równy w zaletach Cranacho-tecznego stwierdzenia. Zdania przedniej szych pisarzy: wi, zbliżał się stylem do Holbeina w obrazach i por-Akielewicz u Lelewela: miejsce za popiołem, ogni- tretach, z których niewiele zostało, a i z tych znaczna sko; Mannhardt: Łasicki, p. 69: Ażpelene, die hinter część zniszczona odnawianiem. Saudrart chwali bardem Heerde wohnende, die Schützerin der Herdes, des dzo jego prace. Robił rysunki do Maurera „Helvetia heimlichen Winkels zwischen Ofen und Wand. Wol- sancta“, zwierzęta do Gessnera „Historia animalium“. ter („Materyały“ Petersburg, 1890, p. .135) utrzymu- Malował dużo owoców, kwiatów, zwierząt, ptaków je, że Uż—czy Aźupeleńe była inną nazwą Ognia, z natury, na papierze białym. Utrzymują że ryso-któremu Litwini pod różuemi nazwiskami cześć od- wał też na drzewie. Znany jest portret Zwinglego dawali; takiem nazwaniem było także Gabija i Ga- z jego monogramem, znajdujący się w bibliotece beta.    M> miejskiej w Ziirichu. Ozdobił malowaniami na ze

wnątrz dom Zürychskiego Bockgesellschaft. Miał dwóch synów: Jana Rudolfa i Rudolfa.    *

Asperg lub A s b e r g, miasto w W. Ks. Wir-ternberskiem, w okręgu ludwigsburskim, liczy 2,134 m-ców, trudniących się młynarstwem, hodowlą winogron i handlem gipsem. Niegdyś, na wzgórzu 356 metrów wysokości, pod miastem, wznosiła się twierdza Hohenasperg, obecnie znajduje się w tem miejscu więzienie.

Aspergil, Aspreol albo Asper, miała to być nazwa pieniędzy skórzanych w Polsce, używanych aż do czasów Wacława. Tak podają niektórzy nasi kronikarze; lecz Naruszewicz te pieniądze za bajeczne uważa.    *

Aspergillum Lam. Pokropnik, mięczak bezgłowy czyli małż, należący do rzędu Siphoniata, do rodziny Gastrochaenidae, który, na pierwszy rzut oka, jest wcale niepodobny do innych małżów, ma bowiem ciało stożkowate, wydłużone, płaszcz zrośnięty, przedłużony w syfon, nogę stożkowatą, skrze-le Wydłużone, w tylnym końcu zrośnięte; skorupkę małą o brzegach nie schodzących się,zrośniętą z długą rurką wapienną, będącą wydzieliną płaszcza, której szerszy koniec, poniżej brzegu, jest zamknięty nakrywką, podziurawioną licznemi otworkami jak sito. Tylnym końcem tej rurki pokropniki tkwią głęboko w piasku. Skorupki dwie, małe, zmarniałe, zrośnięte z rurką wapienną, walcowatą, która z przodu tworzy tarczę, przedziurawioną licznemi otworkami i otoczoną wieńcem krótkich rureczek, w tylnym zaś koń-cu zwęża się nieco i jest otwarta. Gatunki tego mięczaka. zamieszkują morza gorące, wschodniej półkuli. Znaczniejsze gatunki są: 1) A- v a g i n i f e r u m Lam.

ka wychodzą następnie liczne gałązki, przylegają do jego ściany, dochodzą do wierzchołka, wypuszczają boczne gałązki, które ściśle z sobą się łączą, rozdzielają się przegródkami, zrastają się swo-jemi ścianami, i nakoniec otaczają zwitek rzekomym iniąszem, złożonym z komórek wielościennych. Następnie komórki te rosną ku wewnątrz w postaci brodawek, które, wciskając się między zwoje zwitka, rozluźniają ony, zajmują jego wnętrze, rozgałęziają się, dzielą się przegródkami, łączą się z sobą i zrastają się ścianami. Wskutek tego powstaje ciało kuliste rzekomego miąszu, zawierające odwinięte skręty pierwotnego zwitka. Poczem te skręty zwitka dzielą się przegródkami, wydają boczne pączki, które się wydłużają, rozgałęziają, dzieląc się przegródkami, i wciskają się pomiędzy komórki miąszu. Ostatnie ich gałązki wydymają się w pęcherze i zamieniają się w tak zwane worki (asci), wydające ze swej protoplazmy po 8 zarodników; jednocześnie komórki miąszu tracą swoją zawartość i następnie rozpływają się, dostarczając materyału dla rozwijających się zarodników. Warstwa zewnętrzna, okryta materyą woskową żółtą, z czasem także znika. W stanie zupełnie dojrzałym, gałązki, wydające worki, oraz błony samych worków również rozpływają się; całe ciało kuliste, będące zarodnią grzybka Eurotium, składa się wtedy z cienkiej warstwy bardzo kruchej, otaczającej masę zarodników, zebranych jeszcze w gromadki po 8, które za lekkiem naciśnięciem łatwo można rozłączyć. Maią one kształt podwójnie wypnkłych soczewek, o ścianach silnie zgrubiałych, kutinizowanych, podczas gdy bok ich, rynienkowato wyżłobiony, pozostaje cienkim Przy kiełkowaniu dwie wypukłe połówki od siebie się oddalają, a kiełek strzępkowy wychodzi z jakiego-bądź punktu na cienkim boku. Z wykiełkowanego zarodnika Eurotium rozwija się grzybnia, wydająca kropidłaki. Przytem istnieje stały genetyczny zwią zek między danym gatunkiem Eurotium i odpowia dającą mu formą, noszącą takoż specyalną gatunkową nazwę kropidłaka. Jako przykład, na zasadzie obserwacyj De Barego, możemy przytoczyć taki związek między Eurotium herbariorum Lk. i Aspergillus glaucus Lk. Pleśnie w postaci kropidłaków występują po największej części na gnijących materyach roślinnych, najczęściej na owocach, - syropach, galaretach, konfiturach i t. p., ale zdarzają się one na psujących się tkankach i w organizmach zwierzęcych, jeszcze żyjących Cli. Robin „w Hist. nat. des veget. parasites* 515—542) przytacza kilka przykładów znajdowania tych pleśni w drogach oddechowych chorych na gruźlicę ptaków, między innemi bażantów, oraz w chorobliwych uarostach w uchu pewnej dziewczyny. Dodamy wreszcie, że Van Tieghem w r. 1867 (w Ann. sc. nat. ser. 5, VIII, 210) opisał gatunek Aspergillus niger, którego grzybnia ma być najenergiczniejszym czynnikiem fermentacyi galasowej.    l- k-

Asperifoliaceae (paleont.). Szczątki kopalne, zaliczane do rodziny Szorstkolistnych, (Asperifoliaceae)

Powierzchnią rurki pokryta ziarnistemi nierównościami, tylny koniec otoczony pierścieniami pofałdowanemu Rurki, otaczające tarczę sitko watą, krótkie.

Długość 12 do 15 cm. Żyje w morzu Czerwonem. 2)

A. S.

®k-'w

A. j a v a n u m Lam. Rurka gładka, długa na 13 — 16 cm.; rureczki na przednim końcu długie. Oce-an Indyjski 3)A. agglutinans Ad. Rurka pogięta, nieco stożkowata, z obcemi ciałami na powierzchni. Australia.

Ii

\ v.

Fig. 75. Aspergillura vaginatum

Aspergillus, K r o p i d ł a k, nazwa jednej z pospolitych pleśni. Włoski botanik Micheli, nadając jej rodzajową nazwę Aspergillus od podobieństwa z kropidłem, w dziele swem „Novaplant, généra“,(Florentiae 1728p. 212) opisał 9 gatunków, których rysunki przedstawił na tablicy 91. Obecnie znanych jest około 30 form kropidłaków, które przy teraźniejszym stanie mykologii nie stanowią osobnego rodzaju, są bowiem tylko pokoleniami doskonalszych grzybków, składających rodzaj Eurotium, należący do rzędu workowców, rodziny Zatwornic (Ascomycètes pér is -poriacene). Jakoż rozwijają się one z jednej i tejże samej pleśniowej grzybni, żyjącej w mateiyi organicznej, tak roślinnej jak i w zwierzęcej. Ta ich grzybnia przedstawia się w postaci delikatnych, rozgałęzionych strzępek, poprzedzielanych poprzecznerai przegródkami.

Pierwsze pokolenie t.j. Kropidłaki (Aspergilli),rozwijają się w taki sposób: ze strzępek grzybni wznoszą się pionowo nad powierzchnią podłoża niteczki, rodzaj trzo-neczków, zwykle od strzępek nieco grubsze i niekiedy przedzielone jedną przegródką. Niteczki te przy górnym końcu rozszerzają się maczugowato, których główka, mniej więcej kulista, tworzy rodzaj osadnika dla organów rozrodczych. Te ostatnie wyrastają z niego promienisto, w postaci paciorkowatych sznureczków, w niektórych gatunkach krótkich, w drugich (jak Aspergillus glaucus) dość długich, już swobodnych, już połączonych wT wiązki, których całość wraz z podtrzymującym trzoneezkiem przypomina postać kropidła. Komórki kuliste lub elipsoidalne, z których się składają pomienione sznureczki, są zaród nikami, noszącemi nazwę konidyów (conidia). Powierzchnia ich gładka lub nieco chropowata; są przeświecające, barwy szarawej, błękitnawo-zielonej lub ciemno-brunatnej; dostawszy się na odpowiedni grunt, łatwo kiełkują i rozwijają się w nową grzybnię. Za ich pomocą, pleśń szybko się mnoży. Zasadnicza forma rozrodcza, czyli Eurotium, według opisów De Barego i Van Tieghema, rozwija się tak:

Gdy już grzybnia przestaje płodzić formy wyżej opisanych kropidłaków, końce jej strzępek, nie wydłużając się dalej, zwijają się w węźowuicę, poczerń są bardzo nieznaczne: kilka owoców i kwiatków, jej zwoje, zbliżając się aż do zetknięcia, tworzą ści- Szczątki te wszakże są jeszcze wątpliwe; bo owo-sły zwitek, wewnątrz pusty. Z podstawy tego zwit- i eom np. zbywa na charakterystycznej dla nich u spo

K. J.

K. J.

J. A.

du bliźnie przyczepienia. Heer pod nazwą Boragi-nites politus z Oeningen, B. induratus z Lode, Ettingshausen jako Heliotropites Beussii z Kuczlina i Szi-chowa, opisali rzekome szczątki owoców z tej rodziny. Pierwszy opisał też jako Boraginites myosotidiflorus z Oeningen, drobny kwiateczek, podobny do kwiatu szorstkolistnych, ale i do innej także rodziny należeć mogący.

Aspermatyzm, lek. (grec, a priv., sperma=n&-sienie), właściwa forma niemocy męskiej (Impotentia), objawiająca się niezdolnością wypuszczenia lub brakiem nasienia, resp. zapłodnienia; odmienną od tej formy jest niemoc płciowa, wyrażająca się niemożnością wzwodu prącia (erekcyi). Ob. Niemoc płciowa, oraz Azoospermia.

Aspern, ob. B s 1 i n g.

Asperolit (miner.). Nazwę tę nadał Hermann minerałowi podobnemu do chryzokolli, czyli zieleni miedzianej, a to dla wielkiej jego kruchości. Jest on niekrystaliczny i występuje w massach nerkowa-tych, o płasko-muszlowyln, gładkim i błyszczącym odłamie; jest nader kruchy. C. wł. 2.306; Tw. 2.4; barwy zielono-niebieskawej, rysy jasno-zielonej, blasku szklistego, prześwieca na krawędziach. Skład chemiczny: CuSi0₃-j-3H₂0, a może H₆CuSi0₆ z 31.05 krzemionki, 41.02 tlenniku miedzi i 27.93 wody. W wodzie rozpryskuje się; w kolbce daje dużo wody i czernieje; proszek jego łatwo się rozkłada w kwasie solnym z wydzieleniem krzemionki w proszku. Znajduje się w Tagilsku na Uralu.

AsperugO. Lepczyca. Rodzaj należący do rodziny O gór eczniko waty ch (Boragineae), ma kielich 5 razy nieforemnie głęboko wcięty, pomiędzy wcięciami środkują maleńkie ząbki; podczas kwitnienia rośliny jest on rurkowaty, poczem bardzo się powiększa i spłaszcza, przedstawiając dwie przeciwległe klapy, jedną o 6, drugą o 7 zębach. Korona lejkowata, 5-wrębna, o gardzieli 5-ma osklepkami zamkniętej. Pręcików 5 bardzo krótkich, do rurki korony przymocowanych. Szyjka słupka zakończona znamieniem główkowałem. Owoc składa się z nie-łupek, z boków spłaszczonych, w podstawie zaokrąglonych, przy wierzchołku nieco zwężonych, brodawko-watych, środkiem ścianki wewnętrznej do kolumny centralnej przytwierdzonych. Nasienie wiszące, u góry szczuplejsze, u spodu szersze, pod swemi powłokami zawiera zarodek o kiełku górnym, od liścieni krótszym. Z osadnika wychodzą dwie łuszczki błoniaste, mniej więcej zaokrąglone, równoległe do klap rozrośniętego kielicha. Znany jest tylko jeden gatunek: Lepczyca leżąca (A. procumbens h.), rosnąca w Europie, tak północnej, jak i południowej, oraz w Azyi zachodniej, pospolita i w naszym kraju, spotykana w zaroślach, koło dróg i płotów, na gruzach, w dołach i rowach suchych. Jest zielem rocznem. Kwitnie w maju i czerwcu. Ma łodygę rozgałęzioną, leżącą, prawie 4 kańciastą, uzbrojoną na dół zwróco-nemi sztywnemi kolcami. Liście naprzemianległe, dolne większe przewrotniejajowato-lancetowate, wyższe mniejsze, podłużno-lancetowate, wszystkie z obydwu stron szorskie. Kwiaty w małej liczbie wyrastają z kątów liści, na szypułkach bardzo krótkich, ostatecznie zakrzywionych.

Encyyklopeda Powszechna Ilustrowana. T. V

Asperula, Mar zank a albo Barwica. Rodzaj należący do rodziny roślin Marzano watych, plemienia P r z y t u 1 i j (Bubiaceae-Galieae). Osadnik kwiatowy (kielich wielu autorów), głęboko wydrążony w formie kubeczka, na którego brzegach umieszczony kielich w kształcie wałeczka lub o czterech zębach krótkich, korona 4 dzielna, o działkach w przed-kwitnieniu stykających się brzegami, i 4 pręciki, osadzone w rurce korony i naprzemianległe z jej działkami; nitki ich podtrzymują pylniki dwuwo-reczkowe, dośrodkowe, otwierające się w podłużne szpary. Słupek składa się z zalążni dolnej, umieszczonej w głębi kubeczkowatego osadnika i dwóch szyjek, zakończonych główkowatemi znamionami. Podstawa szyjek otoczona krążkiem nazawiązkowym, kolistym lub klapowanym. Zalążnia 2-komorowa; w każdej komorze znajduje się po jednym zalążku wzniesionym, wstecznozwrotnym, z otworkiem zwróconym ku dołowi i nazewnątrz. Owoc suchy lub nieco mięsisty, składa się z dwóch półowocków półkuli-

4L—;

Fig. 7G. Asperula odorata. Fig. 77. Asperula cynanchica.

stych 1 nasiennych. Nasiona zawierają zarodek łę-kowaty w środku bielma rogowego. Marzanki są rośliny zielne lub podkrzewy, żyjące na półkuli północnej starego lądu, najwięcej w okolicach śród-ziemno-morskicli, w Australii. Mają liście przeciwległe, opatrzone i w przylistki, tak samo jak one rozwinięte, przez co zdają się posiadać liście okółkowe; kwiaty, zebrane w wierzchnotki, tworzą rzekome bal-daszkogrony, wyrastające z kątów liści, albo na wierzchołkach gałęzi. Znanych jest około 50 gatunków, z których w naszej florze znajdują się cztery; godniejsze uwagi z nich są: Mar z an k a wonna, królową lasów zwana (A. odorata L.) fig. 1. Odznacza sią ona kłączem gałęzistym, płażącym się, łodygą od 4 do 8" wysoką, prosto-wzniesioną, najczęściej pojedyńczą, 4-kątną, nagą i gładką, liśćmi wraz z przylistkami do nich podobnemi, ułożonemi w okółki, z których dolne podłużno-przewrotnie jajowate, górne zaś podłużnie lancetowate, cało-brzegie, sztyletowato-kończyste, nagie, po brzegach kolczysto-szorskie, z obu stron jednakowo zielone. Kwiaty zebrane w wierzchnotki szczytowe, białe. Owoce szczecinkami haczykowatemi okryte. Jest zielem

28

j. />.

J. A

trwałem, < : rośnie w lasach cienistych, głównie liściastych, wilgotnych. Kwitnie w maju i czerwcu. Tak kwiaty, jak i cała roślina, posiadają woń bardzo przyjemną, >( szczególnie po wysuszeniu. Liczy się ona do roślin lekarskich, lubo obecnie mało używana. W aptekach utrzymuje się pod nazwą: Herba Ma-t r i s y ly a e s. Hepaticae stellatae. Przypisują jej, między innemi własność uśmierzania mocnego bicia serca,jfetąd pochodzi jeszcze jedna jej nazwa Ziela sercowego (Herba cordialis niem. Herzfreude). Na-teraż więcej niż w medycynie, roślina ta, zbierana w maju, jest używaną przez niemców do aromatyzowania win i wyrabiania nader ulubionego przez nich napoju pod nazwą M a i w e i n albo M a i t r a n k. -Drugi gatunek, M arz anka wązkolistna, {A. cy-nanchka h.) fig. 2, ma korzeń wrzecionowaty, nieco gałęzisty, brunatny. Łodygi kępiasto wyrastające, nasadą mniej więcej ku ziemi pochylone, wyżej wyprostowane, szczupłe, gałęziste, 4-kańciaste, gładkie, na stopę łub półtory wysokie. Liście wraz z przy-listkami ułożone w okółki po 4 lub 6, równowąskie, kończyste lub sztyletowate, nagie, po brzegach nieco szorstkawe, nierównej długości, z obu stron zielone. Kwiaty w wierzchnotkach rozpierzchłych białe, cieliste lub ciemno-różowe; przykwiatki lancetowate w wierzchołku sztyletowate. Rośnie na wzgórkach trawiastych, nad brzegami lasów. Jest rośliną trwałą; kwitnie w lipću i sierpniu. W medycynie był niegdyś używauy korzeń tej rośliny, pod nazwą Badix Rubiae cynanchicae, jak środek liczniczy w lekkich zapaleniach gardła (w Anginie); ztąd nosi ona francuską nazwę Herbe a P e s quill ancie, niemiecką Hals kr aut. Trzeci gatunek, Marżanka barwierska, (A. tinctoria L.) posiada kłącz gałęzisty, płażący się, miejscami bulwiasto-zgrubiały i włóknami korzeniowemi pokryty. Łodyga jego wzniesiona, gałęzista, 4 kątna, naga, gładka. Liście równowąskie, kończyste albo tępe, nagie, po brzegach cokolwiek szorstkawe, z obu stron zielone, z przylistkami nierówne, ułożone wraz z niemi w okółki. Kwiaty zebrane w wierzclmotki rozpierzchłe, białe; przykwiatki jajowate albo owalne. Owoce gładkie, nagie. Rośnie na wgórkach, w zaroślach, gajach, na miejscach suchych. Kwitnie w czerwcu i tipcu. Lubo i powyższe gatunki w kłączach i korzeniach swoich zawierają barwnik czerwony, ten ma go najwięćej i używa się, tak samo jak marzanna, do barwienia wełny, bawełny i t. p.

Aspetti Ticiano,;- rzeźbiarz włoski z Padwy, siostrzeniec Veöellego, uczeń Sansovina. W Padwie u św. Antoniego są piękne i liczne prace jego, jako też u öt. Francesco della Vigna. W Wenecyi olbrzymie posągi św. Pawła i Mojżesza są jego ręki.

Asphodelus, Leliwa. Rodzaj należący do rodziny Lilio waty ch (Ldiaceae), typ plemienia Aspho-ddeue. Ma kwiaty umiarowe, dwupłciowe. Okwiat barwny, płatkowy, 6-dzielny, o łatkach równych, rozpostartych, ułożonych w dwa okółki 3-liczebne. Pręcików:    przeciwległych łatkom okwiatu. Nitki

ich w podstawie rozszerzone, do siebie zbliżone, tworzą rodzaj sklepienia, przykrywającego zalążnię. Nitki wewnętrznego, okółka pręcików od nitek zewnętrznego krótsze. Słupek składa się z zalążui górnej i jednej szyjki, zakońc: onej 3-klapowem znamieniem. Zalążnia 3-komorowa, w każdej komorze zawiera po dwa, obok stojące, wsteczno-zwrotne zalążki. Owoc—torebka 3-komorowa, otwierająca się w ścianach, zawierająca małą liczbę nasion kanciastych, mniej więcej cztero-ściennych, które pod swe-mi powłokami zawierają bielmo i zarodek osiowy, równoległy do płaszczyzny znaczka. Znanych jest około 20 gatunków. Są to rośliny zielne, trwałe, żyjące w ciepłej strefie Azyi, w Berberyi i w Europie południowej. Posiadają korzenie włókniste, wiąskowe, czasami bulwiaste. Łodygi pojedyncze, okryte u spodu gęsto skupionemi liśćmi szydłowa-ii

Fig. 78. Anphodelns luteus.

temi, trój graniaste mi lub równowąsko-lancetowate-mi, w górnej części—liśćmi rozpierzchłemi i zakończone kwiatami, ułożonemi w grona pojedyńcze lub składane. W ogrodach dość często hodują się, jako rośliny ozdobne: A. luteus L., Leliwa żółta, z której Reichenbach („Fl. Germ.“, 216) zrobił osobny rodzaj Asphodaline, i A. ramosus L., Leliwa gałęzista. Ta ostatnia nadewszystko jest rośliną efektowną, bardzo przydatną do ozdabiania trawników. Ma łodygę rozgałęzioną, na 3 stopy wysoką; kwiaty, ułożone w grona składane, są białe, rozwarte w formie gwiazdy, z rudawemi smugami na środku łatek; korzenie wiązkowe, bulwiaste, zawierają obficie mączkę, z której daje się otrzymywać klajster, tak samo, jak z mąki zbóż trawiastych. W ojczyźnie rośliny, wczasie głodu, z mączki tej wypiekają chleb. W Algierze otrzymują z niej alkohol.

Aspicueta Juan, misyonarz-jezuita (* w Nawarze na początku XVI wieku — f w Bahia, w Brazylii, r. 1555; wstąpił do zakonu jezuitów r. 1544, a 1549 udał się z Nobregą do Brazylii, gdzie, podróżując po prowincyach Espirito Santo i Mines, studyował narzecza indyjskie. Założył w Espirito Santo misyę indyjską i zostawił kilka prac w zakresie liturgii i lingwistyki.

Aspidiotus, ob. C o c c u s, czyli Czerwie c.

8S

czno-zwrotne, z szyi krótkiej a grubej i obszernego tarczowatego, gąbczastego, w 6 lub 8 klap \yycięr tego znamienia, zamykającego gardziel okwiatu, Owocem, wedle opisu P. Carière (w „Revue horticole“, 1875, 36) jest jagoda nieotwierająca się, prawie kulista, zawierająca mało nasion, podobnych do nasion szparagu. Znane są trzy gatunki, z których dwa: A. lurida Ker. i A. punctata Lindl. żyją w Chinach, trzeci zaś: A. elatior Morren et Decais—w Ja-r ponii. Ten ostatni gatunek jest piękną rośliną, nie z fioletowych kwiatów, mało znaczących, lecz ze swoich liści, dość szerokich, spiczasto zakończonych, często falisto powyginanych, lśniących, na ogonkach sztywnych, żłobkowanych, nieco spłaszczonych, opatrzonych w podstawie w dwa błoniaste suche przy-listki. Obecnie jest ona bardzo rozpowszechniona, jako roślina dekoracyjna, pokojowa. Ma przed in-nemi roślinami te nieocenione zalety, że łatwo znosi niedostatek i światła, i ciepła, i wody, gdy jej podlać zapomniano, a przytem jest obojętną na kurz i na dym tytoniowy. Rozmnaża się bardzo łatwo— przez rozdzielanie kłączy. Ziemia wrzosowa sprzyja jej najlepiej. Odmiana pstrolistna: A. elatior foliis variegatis, o liściach stosunkowo większych, z blado-żółtemi paskami, jest rośliną bardzo ozdobną i najwięcej poszukiwaną.

Aspidistra Ker, Bot. Reg. t. 629, Ostoja. Rodzaj roślin jednoliściennych, przez niektórych botaników zaliczany do osobnej rodziny Aspidistreae, a w nowszych czasach, wskutek poznania jej owocu, przez Van Thiegema, włączony do plemienia Szparagowych, w rodzinie Liliowatych. A. obejmuje rośliny zielne, trwałe, łodygi nadziemnej pozbawione, a mające tylko podziemną, czyli tak zwany kłącz, wypuszczający z dolnej powierzchni korzenie włókniste, a z górnej liście i kwiaty samotne, na szypułkach krótkich, opatrzonych w białe, błonia-

'i

SsÊs

Wy

.W/

Fig. 79. Aspidistra punctata.

1. Roślina, i. Kwiat. 3. Przecie ie kwiatu. 4. Znamię.

ste, ostrokończyste przykwiatki. Kwiaty roztwiera-ją się po wyjściu z ziemi, tuż przy jej powierzchni; są umiarowe, obupłciowe, mają okwiat pojedynczy, kolorowy, dzwonkowaty, u góry w 6 lub 8 klap wycięty; pręcików 6 lub 8, osadzonych w podstawie okwiatu, o nitkach bardzo krótkich i o pylni-kach, grzbietem na nich uczepionych, dwuworeczko-wych; słupek jeden, złożony z zalążni szczupłej; prawie walcowatej, 2—4 komorowej, zawierającej w komorach po dwa zalążki nadległe, prawie wste-

J. A

Aspidites Göppert. (paleont.). Rodzaj paproci kopalnej, opisanej pod nazwą Danaeopsis, przez Heera (ob. ten wyraz).

Aspidium R. Br., Tarczownica. Rodzaj ^paproci, należący do rodziny Polypodiaceae. Swarz, w dziele swem „Genera filicum“, wprowadziwszy do charakterów paproci osłonkę, czyli zawijkę (indu-sium), rozdzielił obszerny rodzaj Polypodium Linne-go na dwa: przy paprociach, mających kupki zaro-dniowe okrągłe, nagie, pozostawił nazwę Polypodium-, z paproci zaś, mających takież kupki zaro-dniowe, lecz zamłodu przykryte osłonką, zrobił rodzaj Aspidium (od greek, wyrazu aspidion=ztarcza). Ten ostatni rodzaj, przyjęty przez Willdenowa, obejmował 147 gatunków. Z postępem czasu liczba paproci o zarodniach zebranych w kupki okrągłe, przykryte osłonkami, znacznie się zwiększyła, a po bliż-szem zbadaniu natury osłonek okazało się, że one bardzo różnią się między sobą, nietylko formą, u wielu nietarczowatą, lecz i miejscem przytwierdzenia, względnie do kupek zarodniowych. Przytem wzięto pod uwagę i samą nerwacyę listowi, która u różnych gatunków paproci, podchodzących pod rodzaj Aspidium Swarza, okazała się być odmienną. Z tych przeto powodów, jego rodzaj Aspidium musiał się rozdzielić na kilka rodzai osobnych. Jakoż Roth wyłączył z niego rodzaj Athyrium (mający większe powinowactwo z rodzajem Asplénium niż z Aspidium, i przez niektórych do pierwszego dziś zaliczany) i rodzaj Polystichum; Richard i R. Brown - rodzaj Nephrodium, który odpowiada Polystichum Rotha; Bernhardi utworzył rodzaj Cystopteris, Cava-nillas — rodzaj Oleandra, Desvaux — rodzaj Didymo-chlena\ Bory de Saint-Vincent—rodzaj Lastrea\ nako-niec Schott i Presl — rodzaje: Xephrolepis, Phanero ■ phlebia, Cydodium, Cyrtenium i Sagenia, Po, tąkiem zreformowaniu pierwotnego Aspidium, przyjęto dla

J. A.

K. J

dyach.

d)

li

Ul

lin.

\'-

■lin’

7.

U

el

«k.

pi

niego, wedle R. Browna, cechy następujące: kupki zarodniowe okrągłe, w młodjin stanie okryte osłonką tarczowatą, środkiem swym przytwierdzoną do żyłki listowia w pośrodku kupki zarodniowej za pomocą trzoneczka, a na całym obwodzie wolną. Obecnie w taki sposób jest określany ten rodzaj przez najpoważniejszych autorów nowoczesnych flor. Daliśmy mu polską nazwę Tarczownicy, od charakterystycznej osłonki tarczowatej, zamiast dotychczasowej nazwy Paprotnik, która nic zgoła nie maluje. Nadmienić przy tern musimy, iż niektórzy au-torowie do rodzaju Aspidium odnoszą i paprocie, u których kupki zarodniowe przykryte osłonką nerko watą, przytwierdzoną z boku kupki, w swojem wgłębieniu zatokowem, składające, według Richarda i R. Browna, rodzaj Nephrodium—Naręczni ca (ob. ten wyraz). Z właściwego rodzaju Aspidium, we florze krajowej, posiadamy tylko jeden gatunek: A. acu-leatum Willd., Tarczownica kolczysta. Spotyka się ona w południowych okolicach kraju: w Ojcowie i Złotym Potoku, w lasach o gruncie opoczystym, wapiennym. Jest to dość okazała paproć, mająca kłącz przewrotnie stożkowaty, gruby, skośnie leżący, łuskami okryty i zakończony wiązką listowi, zimę wytrzymujących. Listowia te są prosto-stojące, w zarysie podłużne lub podłużnie-jajowate, od l/2 do 2 stóp długie, z wierzchu nagie, ciemno-zielone, pod spodem bledsze i żółtawemi łuszczkami okryte, dwukrotnie pierzaste lub częścią pierzasto - dzielne; działki pierwszego rzędu w zarysie lancetowate, zwykle ku górze zagięte, spiczaste; działki drugiego rzędu jajowate lub jajowato-podłużne, tępe lub spiczaste, ostro-piłkowane, o ząbkach kolczystych, w nasadzie uszkiem spiczastem opatrzone, lub bez niego. Paproć ta bardzo przydatna do u-piększania sztucznych skał w ogrodach.

Aspidium L. (paleont.). Pierwsze paprocie kopalne, które do rodzaju tego z niejaką pewnością zaliczone być mogą, pochodzą ze środka okresu trzeciorzędowego. Dwa takie mianowicie znane są gatunki: A. Filix antiqmm 1 Al. Brn, z Oeningen, bardzo podobny do na- || szego A. Filix mas; i A. Meyeri Herr., również ^ z Oeningen i kilku innych miejscowości szwaj- ss carskich; szczególniej wszakże często natrafiamy w lignitach w Wetterau (Hessya), gdzie spotykają się nieraz jeszcze pnie ze szczątkami o-gonków liściowych. Gatunek ten bliskim jest dzisiejszemu A. molle Sw., rosnącemu na wyspach kanaryjskich i Azorskich.

Aspidobroncłliata, oh. Mięczaki bez-' ^ głowę, czyli Małże.

Aspidoceras Zitt. (paleolit.). Ammonit z rodziny Perisphinotinae, o skorupie z pępkiem różnej szerokości; poprzeczny przekrój skrętów kwadratowo zaokrąglony; powierzchnia zewnętrzna zaokrąglona, rzadko żeberkowana; szereg brodawek na brzegu pępkowym (kn) i zwykle drugi jeszcze na boku (kn). Aptychus gruby z powierzchnią gładką, niesfałdowaną, ale dziurkowatą (ob. fig. 254 i 255, tom III, str.

498). Występuje w białej jurze, a głównie w jej piętrach oxfordzkiem i kimmerydzkiem, rzadkiej

w neokomie (dolnej kredzie). Gatunki: A. acantłiicum Opp., drcumspinosum Qu., longispinum Sow. i inne, są charakterystycznemi skamieniałościami dla piętra kimmerydzkiego w Europie, a w części i w In-

K. J.

,, klb'

S/W

W.

li li!

TĘfjfrr, - • O ' ⁰

A,₉ s li

Fig. 81. Aspidoceras acanthicum Opp, z piętra Kimme-ridge we Frankonii. A. skorupa z boku; B. z przodu; C linia zatokowa, kn. szereg wewnętrzny brodawek, kn' szereg ich zewnętrzny. (V₄ wielkości naturalnej).

Aspidolit (miner.). Nazwę tę nadał Kobell pewnej odmianie miki magnezyowej, występującej w małych rombowych, tarczowato wypukłych, owalnych tabliczkach, ciemnej oliwko-zielonej barwy; C.

,•7

I Je i

-Â

i*

Sy ai

.'i

m a!, ilmJ/ * S___

im

Fig. 80. Aspidium Alix mas..

"'Ai

tfl;

dl

mm

li

/Tac u er --

wł. 2.72; Tw. 1.5. Odmiana ta pod dmuchawką bardzo się wzdyma i skręca, przybierając przytem blask metaliczny i jasno szarą barwę; stężony kwas solny rozkłada ją dosyć łatwo z wydzieleniem białych łuszczek krzemionki. Odmiana ta jest wkro-piona w cblorycie łuszczkowym w dolinie Ziller (Zil-lerthal) w Tyrolu i w gneisie pod Znaimem w Mo-rawii.

K. J.

U-..

JL

J.

i)

na-

Ad. Jaw

agagm.'.

BllĘśj

0-

Fig. 88.

Aspidura scutellata Blum. sp. z górnego wapienia muszlo wego w Waschbach (Wurtembergi; o. strona górna; u. strona dolna (wielkość naturalna).

K. j.

K. J.

Aspidorhynchus (paleont.). Rodzaj zaginiony ryb kostołuskich (Ganoidei), ustanowiony przez Agas-siza dla ryb, występujących w średniem i górnem ogniwie formacyi jurajskiej, oraz w dolnych pokładach formacyi kredowej. Ciało jego, wydłużone, było gęsto pokryte świetnemi łuskami romboidalnemi różnej wysokości; szczęki w dziób przedłużone, bo szczęka górna dłuższa od dolnej; płetwa grzbietowa przeciwległa odbytowej; płetwy opatrzone fu Ikr a mi, czyli kolczatemi łuszczkami na przednim brzegu. Gatunek A. acutirostris Ag.

Aspidosoma Gf. (paleont). Rodzaj kopalny z gromady rozgwiazd (Asteroidea) z okresu paleozo-

Gp— -T®5

a......

n>.....

Fig. 82.

Aspidosoma Tischbeinianum F. Röm. z niższego dewonu (łupku dachowego). Z Bundenbach w dolinie Moselli. A. ciało zgniecione od strony grzbietowej; a. odbyt; m. tabliczka m -dreporowa; ap t zeregi tabliczek ramieniowych; rp. tabliczki brzeżne; (wielkość naturalna). B. łuski powierzchni krążka w 6-krotnempowiększeniu. C. tabliczka madreporowa, dwukrotnie powiększona.

icznego, dosyć często występujący w Reńskiem dol-nem ogniwie dewońskiem, bądź pod postacią odcisków w piaskowcu, bądź skrzemiemały w łupkach Bundenbachskich. Ma postać pięciokątnego krążka wydłużonego w pięć symetrycznych ramion; ramiona te usadzone są 2 lub 4 szeregami tabliczek ramieniowych; tabliczki brzeżne (rp.) wyraźne, malejące ku ramionom. Reszta krążka pokryta drobnemi łuskami (B.). Na wierzchniej stronie tabliczkamadreporo-wa (Am, G.) i widoczny odbyt, małemi otoczony tabliczkami (Aa). Gatunek A. Tischbeinianum F. Röm. K-J-Aspidospermina czyli kwebrachina (wz. ch. C₂₂ H₃₀ N₂ O)—alkaloid, znaleziony przez Schickendan-za w korze rośliny kwebracho (Aspidosperma Quebra-cho). Pierwszym jednak zdobywcą sposobu przyrządza-niaczystej A-y był Fraude, który zbadał także chemiczne i fizyczne jej własności. W stanie czystym A. otrzymuje się nader trudno, i to, jak również i okoliczność, że zawartość A-y w korze jest nadzwyczaj mała, było powodem drożyzny tego alkaloidu, pierwotna myśl przeto zastąpienia chininy przez A-ę nie mogła wobec tego urzeczywistnić się. Najważniejszym warunkiem otrzymywania możliwie wielkiej ilości A-y jest unikanie ogrzewania; reszta polega na następującej manipulacyi: ług po-krystaliczny, z którego A. została już w znacznej części wydzieloną za pomocą węglanu sodu, traktuje się. kwasem molibdenofosfornym, wskutek czego powstaje biały osad molibdenofosforanu A-y, który, po opadnięciu na dno i oddzieleniu go od płynu, traktuje się wodą barytową; pozostałość stała stępnie przemywa się i alkaloid z niej wyługowuje się za pomocą alkoholu. A. przedstawia się w postaci białych kryształów, o nader gorzkim smaku, rozpuszczalnych w 6000 wody, 48 cz. 99° alkoholu, 106 cz. eteru i łatwo w olejach tłustych. Topi się przy 205°; ogrzana wyżej wydziela pary o zapachu akroleiny. Z chlornikiem rtęci tworzy biały osad, redukuje rostwór Fehlinga, z chlornikiem platyny przy nagrzewaniu, lub przy dłuższem staniu, zabarwia się na ciemno-fioletowo, rościerana z kwasem siarczanym i półtorotlenkiem ołowiu barwi mieszaninę na brunatno, a następnie na wiśniowo-czerwo-no; jeżeli przy tern występuje barwa fioletowa, jest to znakiem, że alkaloid nie jest zupełnie czysty; dwuchromian potasu z kwasem siarczanym wywołuje barwę brunatną, która zamienia się na oliwko-wo-zieloną. Działanie A-y zbliżone jest do działania chininy. Używa się w astmie, przewlekłem bron-cliitis, zimnicy i t. p.

Aspi&ura (paleont. Rodzaj kopalny, zwierzęcy, z gromady rozgwiazd (Asteroidea), rzędu wężogono-watych (Ophiurae). Górna część krążka obłożona 16 prawidłowoustawioneini blaszkami; jedną środkową,

5 ramieniowemi (leżącemi na kierunku ramion) i 10 między ramiennemi. Ramiona krótkie, zaostrzone. Tarczki brzuszne i grzbietowe bardzo małe, boczne duże, z krótkiemi, płaskie-mi kolcami. Rodzaj ten dosyć jest pospolity w wapieniu muszlowym (formacya tryasowa) niemieckim. Gatunek jł. scutellata Blum. sp. (Ophiura loricata Gf.) w górnym i dolnym wapieniu muszlowym.

Aspinwall lub Colo n. Okręg stanu Panama (Kolumbia); klimat ma niezdrowy, ale ziemię żyzną, produkuje głównie banany. Stolica tego okręgu, również A., mieści się na wyspie Manzanillo, przy wschodnim brzegu międzymorza panamskiego, liczy 3.500 m-ów, założoną została r. 1850; od niej bierze początek linia drogi żelaznej Panama-Railway-Company. Nazwa A. pochodzi od głównego akcyo-naryuszatej linii, W. H. Aspinwalla. Port w A. jest jednym z najdogodniejszych na całem wybrzeżu, a jako otwarty, ściągnął cały handel, który się przedtem odbywał w Chagres. Znaczenie miasta wzrośnie znakomicie, jeśli kiedy dokonanem zostanie przebicie kanału panamskiego, biorącego tam początek.

Aspiracya (łac. ad-aspirare—wciągać, wdychać), w chirurgii oznacza wskazaną przez Dieulafoy metodę wydobywania, wyciągania nagromadzonych

s;

II

V;

hiii

li

ii |

i.

■ lii

Fig. 84. Aspir.itor Char-pentiera.

chorobowo w ciele płynów lub gazów. Przy zebraniu gazów w jelitach, przepukliną objętych, albo cieczy w jamie osierdzia, opłucnej, w guzie nowotworowym, nakłuwa się to miejsce cienką kaniulą a przy pomocy połączonej z nią pompki ssącej wyciąga się zawarty w owycli miejscach płyn, bez rany zewnętrznej i zetknięcia się powietrza z jamą wewnętrzną. W tym celu urządził P o t a i n przyrząd, dziś powszechnie używany, w którym ciecz chorobowa, za pośrednictwem kaniuli (z właściwym workiem połączonej) przepływa do flaszki, rozrze-dzonem powietrzem wypełnionej.

Aspirator, w ogólności przyrząd, służący do wywoływania prądu powietrza. Prosty przykład takiego A-a przedstawia butelka z dwoma otworami, górnym i dolnym; jeżeli woda dolnym wypływa, to otworem górnym wdziera się do niej prąd powietrza. Za pomocą rury kauczukowej można połączyć otwór górny z przestrzenią, przez którą prąd powietrza ma być przeprowadzony, jak np. dla osuszenia osadu chemicznego przyrząd ten służyć też może do przyspieszenia u-latniania cieczy, przy rozbiorach powietrza i t. d., znajduje więc częste zastosowanie w pracowniach chemicznych. A-y polegać zresztą mogą na różnych zasadach fizycznych; można do nich zaliczać pompy (ob.), wentylatory (ob.), w których ruch powietrza wywoływany jest działaniem siły odśrodkowej, kominy (ob.), powodujące ruch powietrza działaniem ciepła. Właściwe wszakże A-y opierają się głównie na tej zasadzie, że strumień szybko przepływającej cieczy lub gazu porywa ze sobą cząstki otaczającego powietrza i unosi je, tak, że dokoła tego strumienia następuje rozrzedzenie powietrza (ob. Aerodynamika). Z wielu A-ćw tego rodzaju zaleca się szczególniej A. C h a r p entier a, (fig. 82), w którym działanie aspiracyjne czyli ssące sprowadza się prądem pary wodnej. Przyrząd ten składa się z szeregu stożków ściętych, nałożonych tak jeden na drugim, że stożek dolny otworem węższym wsuwa się w otwór szerszy stożka górnego, stąd więc powstaje rura, rozszerzająca się ku górze. Para wodna przedziera się z kotła przez rurę boczną A do przestrzeni walcowatej B, a przegroda C, którą można przesuwać, dozwala powiększać lub zmniejszać otwór, przez który przepływ ten następuje. Para więc, rozpościerając się szybko w A-rze porywa ze sobą powietrze z rury środkowej D i z połączonej z nią przestrzeni dolnej; oprócz tego, powietrze wdziera się też przez boczne otwory obrączkowe E, pozostające między stożkami, a wielkość tych otworów również regulować można. Mieszanina więc pary i powietrza przechodzi kolejno przez szereg stożków, z których' każdy stanowi oddzielny A., liczbę zaś ich można zmieniać, a to zależnie od ciśnienia, jakie ostatecznie otrzymać zamierzamy. A-y takie stosowane być mogą do różnych celów: zastępować mogą wentylatory, pompy, wielkie kominy, miechy i t. d.; służyć mogą do przewietrzania kopalni, fabryk, teatrów, do podnoszenia cieczy, do oziębiania wielkich ilości powietrza, do zasilania wodą kotłów parowych i do wielu innych celów. Ciekawe i bardzo ważne zastosowanie tejże zasady aspiracyi stanowią hydrodynamiczne czyli wodne pompy powietrzne (ob. Pomp y). Inny rodzaj A. stanowią przyrządy z tłokiem, działające na podobnej zasadzie, co pompy ssące. Szczególniej ważną rolę odegrały A-y przy budowie wielkich tunelów (ob.), jak tunelu góry św. Gotarda, gdyż bez pomocy przyrządów, dostarczających ogromnych zasobów powietrza, roboty te byłyby niemożebne.

Aspirator, przyrząd operacyjny lekarski, zbudowany na zasadzie pompki ssącej, służący do wyciągania płynów chorobliwie nagromadzonych, czy to w prawidłowych jamach ciała (worek opłucnej, torebka stawowa, jama otrzewnej i t. p.), czy to w nieprawidłowo powstałych (torbiele, ropnie, i t. d.). Pierwszy Dieulafoy r. 1873 wprowadził go w u-życie, za nim zarówno francuzcy, angielscy i niemieccy chirurgowie udoskonalali budowę przyrządu i roz-

//

Fig. 85. Aspirator Dieulafoy, ulepszony przez Moslera.

powszechniali zastosowanie, Figura oboczna przedstawia aspirator Dieulafoy, udoskonalony przez Moslera, w mniej więcej połowie naturalnej jego wielkości. Rurka z grubego szkła D, oprawiona u góry i u dołu w mosiężną nader szczelną oprawę C. i F. W niej za pomocą szczególniejszej budowy kółka A i stempla B posuwa się tłok skórzany E. Oprawa mosiężna F przedłuża się, zwężając stosownie do kranu G, osadzonego znowu w mosiężnej kulistej nasadzie H o dwóch otworach, wiodących do dwóch rurek, a mianowicie jednej, będącej w prostym kierunku przedłużeniem rury głównej przy a, drugiej odchodzącej pod kątem prostym b. Jedna i druga rurka mosiężna przechodzą w kauczukowe

F n.

węże M i J, z których pierwszy t. j. M, przerwany przy K rurką szklaną, kończy się przy L. stosowną igłą przedziurawioną. Urządzenie stempla i kranu w stanie otwarcia i zamknięcia przedstawiają dwie małe figury 85 i 86. Stosownie do ustawienia kranów, rura szklana D D komunikuje raz z wężem M., drugi raz z wężem J, ssąc za pomocą igły L płyn, lub po zamknięciu M wypuszczając płyn przez J. Używany do wyciągania płynów z jam ciała, szczególnie często bywał A. stosowany do przekłucia i opróżnienia klatki piersiowej, przy zapaleniach opłucnej. (Thoracocentesis ob.). Ostatniemi czasy coraz

P>

<&

F. 86 — 87. Urządzenie kranu w stanie otwarcia i zamknięcia.

chętniej zastępują w tym celu skomplikowaną pompkę prostem urządzeniem lewarowem, w razie zaś gęstszych, a zw.aszcza gruźliczych wysięków, przystępują, celem dokładnego opróżnienia jamy, do przecięcia odstępu międzyżebrowego nożem i wypi-łowania części żeber (Thoracotomi a).

Aspis, ob. Żmija.

Aspis Bogumił (pseud. Teofil Tarcza, Pół-Azyata), spółczesny poeta polski, śpiewak uczuć namiętnych, ur. 1842 r. we wsi Tuszo wie; studya uniwersyteckie odbył w Moskwie i Petersburgu, ukończywszy je ze stopniem kandydata historyczno-filo-logicznego wydziału. Został następnie nauczycielem gimnazyalnym w Warszawie, a potem na prowincyi. Zawód poetycki rozpoczął, będąc jeszcze studentem uniwersytetu petersburskiego. Wydał wtedy (r. 1859) poemat, pod wpływem Don Juna i Beniowskiego napisany, a wymierzony przeciw podłości głównie, p. n. „Salwater“; miała to być część pierwsza ob-zerniejszego utworu, ale dalszych autor nie utworzył, a przynajmniej nie ogłosił. Dopiero w 10 lat po wydaniu „Śalwatera“ A. ponownie przypomniał się ogółowi jako poeta, ogłaszając „Sen Odrodzenia“ (Warsz. 1869), w którym rozwiązanie zawiłości życia wskazywał w sztuce, każąc miłość i wiedzę czcić zarówno. Duch poety, nie znalazłszy zadowolenia w badaniach naukowych, ani brata wśród ludzi, zaszedł do piekła, gdzie go szatan wyśmiał, powiadając, że ani jego cierpienia, ani pycha, ani pogarda ludzi nie dają mu prawa do równania się z władcami podziemia. Poeta stał osłupiały w milczeniu, gdy mu się zjawiła postać niebiańska, Sztuka—i wskazała mu źródło prawdziwego poznania w sercu, w miłości. Zjawiły mu się wtedy „blaski prawdy“, ale o nich mówić nie chce, gdyżby go ludzie „ukrzyżowali“; powiada jedynie tyle, że piekła niema, „bo Bóg sam tylko rząd nad światem trzyma“. Po tym poemacie, nastąpiły w 1871 dwa momenty dramatyczne: „Zazdrość“ i „Miłość“, niby to na stosunkach włoskich oparte, ale właściwie wypowiadające uczucia wogóle, zabarwione właściwościami stylu autora, jego indywidualnością silnie nacechowane. Pod względem psychologicznym nie przedstawiają one jakichś interesujących i ciekawych objawów, a artystycznie są wprawdzie wymowne i namiętne, ale zbyt jednotonne: porwać, zachwycić, przejąć do głębi nie zdołają. O wiele piękniejsze, bo naturalniejsze, są pieśni erotyczne, wchodzące w skład poematu dramatycznego n. p. „Sulamita“ (1874), który autor nazwał tragedyą liryczną. Pod względem formy są te utwory wypracowane i staranne, ale tak, że tę pracę i staranność znać wyraźnie. Zdawałoby się nieraz, że poeta przeklinał tę chwilę, kiedy mu wiersz do samego końca dobiegał, bo on chciałby jeszcze coś powiedzieć, myśl swoją jaśniej sformułować, uczucia uwydatnić, a tu kończyć trzeba i rymu z mozołem poszukiwać. Stąd wynika nie-tylko brak potoczystości, ale pewna sztuczność, powtarzanie tych samych wyrazów i wyrażeń, styl urywany, forsowne akcentowanie pewnych zdań lub słów. Dykcya jest zazwyczaj kwiecista, nieraz śmiała i oryginalna, ale brak jej, po większej części: plastyki, spokoju, wykończenia. Z późniejszych utworów poetyckich: „Na cmentarzu“ (1876), „Jezioro Telia“, „Dwie zdrady“; może najlepszym jest wiersz opisowy: „W Walhalli“ (zamieszczony w „Ateneum“ z r. 1880), gdzie, rzadko spotykane u autora, równowaga i spokój w przeprowadzeniu całości złożyły się na rzecz, jeżeli nie świetną pod każdym względem, to harmonijną, pełną pogody artystycznej. Wyróżnić wreszcie potrzeba zpośród wielu wierszy, drukowanych po różnych czasopismach, najświeższy, ogłoszony w „Ateneum“ r. 1891, p. n. „Pytanie“, gdzie, z bolesną wprawdzie rezygnacyą, ale bez miotania się i deklamacyi, przedstawiony jest los biednego poety, trapionego codziennemi, dro-biazgowemi kłopotami, tern dotkliwszemi, że są tak małe, jeżeli je rozpatrywać będziemy w stosunku do zagadnień bytu najogólniejszych. Prócz poezyj wierszowanych, pisywał A. poematu prozą, z których najważniejszym i w swoim czasie dość głośnym były „Dzwony“, drukowane w „Opiekunie domowym“ (1871), pod nazwiskiem Kazimiery Mosz. Nowele A-a („Signor Polacco“, „Śmiertelne wianki“ i inne) mają głównie tę wadę, że poeta nie przywykł do przedstawiania stosunków powszednieli i wnosił do utworów prozą styl poetycki, zmanierowany własną indywidualnością autora, a nie odtwarzający prawdziwego dyalogu rzeczywistości. Melo-dramatyczność i deklamacyjność—są ich zwykłemi wadami. Wogóle A. nie lubi się posługiwać danemi obserwacyi, nie przetworzywszy ich całkowicie w tyglu własnego temperamentu; dlatego w nowelach jego spotykamy zawsze tylko świat wyobraźni, który autor chce podać za świat rzeczywisty. Pod względem przekonań jest A. wolnomyślnym i demokratą, ale w dobie walki postępowej, prowadzonej w War-sz iwie, najgwałtowniej pomiędzy r. 1871—74, stał on raczej po stronie obrońeów dawniejszego staun rzeczy, aniżeli młodych „pozytywistów“; później dopiero zbliżył się do organów „pozytywistycznych“, pisując w „Przeglądzie Tygodniowym“ szereg arty-

P. Chm.

K. J

K. J

J. A

kułów wstępnych, p. t. „Grzechy powszednie“. Ostatnią pracą jego publicystyczną, wydaną osobno w Warszawie r. 1889, jest rzecz o „Księciu Żelaznym“ (Bismarku). Proza A-a odznacza się energią i oryginalnością, ale nie wolną jest od pretensyo-nalności i zawiłości.

Aspleniopteris (paleont.). Nazwa rodzajowa, utworzona przez Sternberga dla kopalnych odcisków roślinnych, znajdowanych w piaskowcach retyckich (najwyższem piętrze górnego tryasuj w Skanii, oraz w pokładach trzeciorzędowych; badacz ten bowiem uważał je za odciski paproci, bliskich rodzajowi Asplénium. Adolf Brongniart wykazał wszelako, że nerwacya ich odpowiada raczej nerwacyi liści rodzaju Comptonia z Ameryki północnej i rodzaju Dryan-dra z Australii. Otóż obecnie noszą one nazwę Dryandra Schrankii Heer. Jeden znowu z gatunków A. został przez Brongniarta zaliczony do sagowców, jako Pterophyllum majus, obecnie zaś zowie się Ano-mozamites incostans. Nakoniec pod nazwą A. Nilssoni opisał Philips pewien gatunek ze Scarborough w Anglii, który Schimper odniósł do gatunku Anomozami-tes Lindleyanus.

Asplenites (paleont.). Nazwę tę dał Sternberg roślinom kopalnym z pokładów węglowych szląs-kich, saskich i czeskich, podobnym do dzisiejszych paproci z rodzaju Asplénium. Obecnie wszystkie te Asplenites Sternb. zaliczone zostały do rodzaju kopalnego Pecopteris. Za istotne Asplenites uważać można odciski, z których najdawniejsze: A. Ottonis Schk. i A. Ressenti Schk. spotykają się w piętrze retyc-kiem, stanowiącem najwyższe piętro górnego trya-su. Poprzedziły one właściwy rodzaj Asplénium, którego są tylko typem pierwotnym.

Asplénium, Zanokcica. Rodzaj paproci, należący do rodziny Paprotko waty ch (Polypodiaceae), ustanowiony przez Linnego. Jak wiele z jego rodzajów paproci, tak i ten, z postępem czasu uległ zmianom: z niektórych gatunków, wyróżniających się specyalnemi charakterami, powstały osobne rodzaje, a mianowicie: Scolopendrium, Diplazium i Gram-mites, po wyłączeniu których dla Asplénium pozostały cechy następujące: zarodnie na żyłkach dolnych powierzchni listowia zebrane w kupki podługowate, równowąskie, względem nerwu głównego skośne, za młodu przykryte osłonkami; osłonki błoniaste, płaskie, od strony zewnętrznej do boku żyłki przytwierdzone, od wewnętrznej zaś, czyli od strony nerwu głównego, wolne. Paprocie, składające ten rodzaj, są bardzo różnej wielkości i nader urozmaicone pod względem formy swoich listowi, które bywają całe, pierzaste, podwójnie-pierzaste lub dycho-tomicznie rozgałęzione. Metenius w swojej monografii rodzaju Asplénium, wydanej w r. 1859, opisał 259 jego gatunków, których liczba obecnie jest daleko większa. Żyją one we wszystkich częściach świata, w klimatach bardzo różnych. W Europie liczy się około 15 gatunków, z których w naszym kraju znajduje się 5. Ważniejsze z nich, jako mające pewne zastosowanie lekarskie, są: J-o) Asplénium Trichomanes L., Zanokcica skalna. Kłącz jej niewyraźny i prawie całkiem przechodzący w korzenie włókniste, wydaje gęstą darń z kilkudziesięciu listowi pojedyńczo-pierzastych, na 5 — 10" wysokich; trzonek rogowaty, czarno-cisawy, lśniący, ku górze rynienkowaty, po obu brzegach obwiedziony błonką; działki sztywne, owalne lub podługowate, tępe, słabo karbowane, u starych listowi od osadki odpadające. Rośnie po rozpadlinach skał, zwaliskach, wąwozach i t. p., w Ojcowie, Olsztynie i w innych okolicach. Rzadko kiedy bywa używaną pod nazwą ziela Zanokcicy skalnej lub Włosków czerwonych—herb a Trichomanes v. Adianti rubri, jako środek otwierający i rozwalniający, w kaszlu, a najwięcej w kamieniach zachwalana.—2-o) Asplénium Ruta muraria L., Zanokcica właściwa. Ma kłącz równie niknący w gęstych korzonkach; listowia, tworzące małe kępki, na 2—6" wysokie; trzonki okrą-gławe, ku górze rynienkowate, gładkie, zielone, prawie dwakroć trójdzielne; blaszka brudno-zielona, skórkowata, ogrubnia, od podstawy 2, a ku górze 1-pierzasta; łaty drobne, równo-czworoboczne lub prawie przewrotnie jajowate, tępe, w końcach tępo-ząbkowane a w podstawie długo-klinowate; kupki zarodniowe, z wiekiem spływające się, pokrywające cały spód łat blaszki. Rośnie na skałach i starych nietynkowanych murach, głównie w południowych okolicach kraju. Niegdyś dostarczała ziela zano-kcicowatego lub Włosków białych — herba Rutae murariae v. Adianti albi, zachwalanego w niemocach płuc, śledziony i w wielu innych chorobach. Z egzotycznych zasługują na wspomnienie: Asplénium Nidus L., którego listowia pojedyncze, grube, skórzaste, przeszło na 2 stopy długie i od 4 do 5 cali szerokie, układają się tak, iż tworzą wewnątrz próżnię, w której ptaki zakładają swoje gniazda; rośnie na archipelagu indyjskim, Madagaskarze i wyspie Isle de France; Asplénium rhizophyllum L., którego listowia, również pojedyncze i lancetowate, zakończone wyrostkiem równo wąskim, zapuszczającym się w ziemię i w niej się zakorzeniającym; rośnie w Stanach Zjednoczonych; Asplénium arbo-reum W., o trzonie drzewiastym, na 8 stóp wysokim, o listowiach blisko 2 stopy długich, pierzastych, o działkach lancetowatych, na końcach ząbkowanych; rośnie w Caracas.

Asplénium (paleont.). Rodzaj ten paproci w stanie kopalnym występuje w dosyć znacznej liczbie gatunków. Pierwsze jego pojawienie się przypada na okres retycki, w gatunku Asplenites Rösserti (ob. Asp leni tes), uważanym za protoplastę całego rodzaju, oraz A. nebbense (Cladophlebis Brngt.) i A. Heeri. Następna formacya jurajska, a szczególniej ogniwo jej oolitowe (jura brunatna), nadzwyczaj bogate jest w gatunki A., odpowiadające żyjącemu dziś rodzajowi Diplazium, mianowicie gatunek A.

Whitbyense, spotykany od Anglii aż do Persyi, Sy-beryi wschodniej i kraju Amurskiego. Z dolnej kredy Grenlandyi podaje Heer cztery gatunki, z których A. Dicksonianum H. bardzo bliskim jest żyjącemu A. Adianthum nigrum. Kilka gatunków z kredy górnej również podobnych jest do tego ostatniego gatunku, na całym dziś żyjącego świecie, lub również pospolitego A. furcatum Thunb. Z dolnego eocenu w Sezamie opisał Saporta trzy gatunki, z pięknie docho -wanemi zarodnikami, a mianowicie: A. subcretaceum

Aspre — Àspromonte.

o»

A. S.

Sap., podobny do A. horridum Kaulf., żyjącego na Jawie i wyspach Sandwich; A. Wegmanni Brngt., podobny do A. (Athyrium) umbrosum Presl. z wysp Kanaryjskich, Australii i Himalajów; wreszcie A. (Di-plazium) striatum Presl. z Meksyku i środkowej Ameryki. Gatunki A., występujące w oligocenie i mio-cenie, należą bądź do form, żyjących dziś w ciepłych i gorących strefach, bądź do takich, które, jak A. adianthum, żyją i w krajach północnych.

Aspre albo A s p er (d’), było tego imienia dwóch generałów austiyackich, obadwaj pochodzenia belgijskiego; 1) Konstanty Ghilain Karol von Hoobrouck, baron d’Aspre (* w Gandawie 1754— f 1809). Podczas rewolucyi w Brabancyi stanął po stronie rządu austryackiego, walczył przeciw po-wstańczom, potem przeciw francuzom, następnie w Bawaryi i we Włoszech. Wzięty do niewoli przez francuzów, odzyskał wolność po pokoju w Presburgu. Umarł w Brnie w stopniu generała feldmarszałka, skutkiem rany, odniesionej pod Wagram. 2) A. Konstanty, syn poprzedniego, (* 1789 w Brukselli—f 1850 w Padwie). Roku 1806 wstąpił do wojska austryackiego i uczestniczył w większej części walk z francuzami. Począwszy od r. 1815 służył we Włoszech, gdzie walczył po kolei z Muratem, z powstaniem neapolitańskiem (1820) i romań-skiem (1830). Pułkownik odr. 1825, w 1836 został generałem, a w 1846 komendatem 2-go korpusu armii austryackiej- W r. 1848 świetnie odznaczył się w bitwach pod Soną, Somma Campagna, Custozzą i Voltą, opanował Brescię (13 sierpnia), został feld-cechmistrzem 13 marca 1849, i ważną rolę odegrał w bitwie pod Nowarą. Przeszedł następnie do Toskanii i wziął Livorno (14 maja 1849). Umarł jako dowódzca 11 korpusu.    *

Aspredo L. Ryba sumowata (Siluridae), posiada głowę szeroką, bardzo płaską; nozdrza szeroko rozstawione, ogon bardzo długi i wysmukły. Płetwy tłuszczowej nie posiada, grzbietową krótką, bez kol-ców, podogonową długą bardzo, lecz oddzieloną od ogonowej, brzuszną o 6-iu promieniach, płetwy piersiowe dość duże. Gęba dolna, wąsów najmniej 6, z których 2 osadzone są na kościach międzyszczęko-wych. Oczy bardzo małe. Ciało pokryte miękką skórą. Jest kilka gatunków tej ryby, zamieszkujących wody Guyany. Samiczki odznaczają się szczególną pieczołowitością, jaką otaczają ikrę swoją, którą przyczepiają do pofałdowanej skóry na brzu chu i noszą aż do chwili wylęgania się rybeK z ikry. Pod tym względem przypominają bardzo ropuchę amerykańską, zwaną grzbietorodem (Pipa americana).—Do najpospolitszych gatunków należy A. batrachus L., posiadający głowę, wynoszącą ¹/₄ długości ciała; wąsów 8. Dorasta 30—45 cm. Mieszka w Guyanie.

Aspremont-Linden, hrabiowska rodzina w Belgii, wywodząca się od Zygfryda d’Este, który przybył do Francyi za czasów Karola Martela i nabył ziemię A. w dzisiejszym Liinburgu, w Belgii. W XII stuleciu Arnold z A. kupił dobra Linden w Geld-rech, i stał się protoplastą młodszej linii A., Zwanej odtąd lindeńską, gdy tymczasem starszy brat jego, Gobert, dał początek linii starszej aspremonckiej,

Encyklopedy* Powszechna Ilustr. T. V.

która od cesarza Karola IV nabyła w r. 1357 prawa suzerenów, dające pozwolenie bicia monety na własną rękę i podnoszenia innych do stanu szlacheckiego. Linia ta wygasła w r. 1692, zaś młodsza, lindeńską, rozpadła się w XVI stuleciu na trzy gałęzie: reichheimską, hrabiów z Froidcourt i wice-hrabiów z Dormael. Z tych trzech gałęzi najgłośniejszą się stała gałąź hrabiów z Froidcourt, którym w r. 1676 nadano tytuł hrabiów państwa. Z członków tej rodziny wybitniejszymi byli: 1) V i-comte d’Orthe d’A.-L., który podczas nocy ś-go Bartłomieja był gubernatorem Bayonny. Gdy Karol IX kazał mu w całej prowiucyi tępić hugonotów, odpowiedział, że nie może tego spełnić, ponieważ w całej podwładnej sobie ziemi znajduje tylko wiernych poddanych, a nie widzi ani jednego kata. 2) Robert z A.-L., założyciel gałęzi hrabiów z Froidcourt (f 1610), służył najpierw w wojsku niemiec-kiem i walczył przeciw turkom; później w wojsku hiszpańskiem, pod księciem Albą; wreszcie był posłem arcybiskupa kolońskiego, Arnosta Bawarskiego, w Madrycie. 3) Frańciszek de laMothe Ville-bert z A.-L. (f 1678), wstąpił w r. 1650 do wojska francuskiego i zasłynął jako najprzedniejszy, obok Vauban’a, inżynier wojskowy swego czasu. W r. 1653 zasłużył się przy zdobyciu Bordeaux, Bourg i Libourne; w r. 1655 kierował oblężeniem Stenai, Lan-drecy, Coudé i St. Guislain; w roku 1658 brał udział pod dowództwem Turreniusza w bitwach, i kierował oblężeniem kilku miast, jak np. Ath, Douai i innych. W roku 1677 znacznie się przyczynił do zwycięstwa francuzów pod Espouilles i szczęśliwie odprowadził wojska francuskie do Roussillon. Umarł w Tulonie, gdzie miał wznieść szereg nowych fortów. 4) Ferdynand Gobert z A.-L. (f 1708), generał wojsk bawarskich, odznaczył się podczas szturmu Budy w r. 1686, w roku następnym był gubernatorem Osieku (w Sławonii), a potem Budy, którą poddał turkom, za co był skazany na więzienie w Wiedniu. Ożeniwszy się później z siostrą Rakoczego, uprowadzoną z klasztoru, usunął się od spraw publicznych i osiadł w swych dobrach Reckheim. 5) Ferdynand Karol z A.-L. (f 1772), marszałek cesarski i kawaler orderu złotego runa, brał udział w bitwach nad Renem w r. 1734—35, w wyprawie włoskiej w r. 1743 i w wojnie siedmioletniej. Z najstarszych, obecnie żyjących członków rodziny A., jest Franciszek Karol Gobert, wice-hrabia z Dormael i baron z Froidcourt (f 1813), którego brat młodszy, Wilhelm Leonard Ferdynand Karol (f 1815) został w r. 1871 ministrem spraw zagranicznych w Belgii. W herbie swym rodzina A. ma orła srebrnego ze złotemi pazury i dziobem, i krzyż złoty na tarczy czerwonej w polu błękitnem.

Aspromonte, grupa granitów apenińskich, mieszcząca się na cyplu łańcucha południowego, w Ka-labryi (południowe Włochy). Najwyższy jej szczyt, góra Alto, wznosi się na 1,947 metrów. Ma stoki głęboko zorane spadkami wód i pokryte lasem i pastwiskami. W nizinach znajdują się piękne gaje palmowe. A. kończy się przylądkiem Spartivento.— Dnia 29 sierpnia 1862 r. zaszła na tych wzgórzach

29

bardzo (lub dość) prędko i t. d.

K-n.

potyczka, która udaremniła rewolucyjną wyprawę Garibaldiego, podjętą w celu rozwiązania kwestyi rzymskiej. Chodziło mu o przyłączenie państwa kościelnego do królestwa włoskiego, o zajęcie Rzymu na stolicę dla Wiktora Emanuela. Przy okrzykach: „Rzym lub śmierć!“ Garibaldi odpłynął 24 sierpnia z Katanii, wraz z synem Menottim i tysiącem ochotników i wylądował w Kalabryi, o 12 kilometrów od Melito. Wkrótce przyłączyło się do niego ze 600 ludzi. Ale rząd królewsko-włoski, nie śmiąc występować zaczepnie przeciwko Napoleonowi III, osłaniającemu władzę świecką papieża, rozkazał generałowi Cialdiniemu stłumić ten ruch w zarodku. Jakoż Garibaldi został odparty od miasta Reggio; rzucił się następnie w góry, lecz i tam podążył za nim pułkownik Emilio Pallavicino Ceva di Priola, z 5-u batalionami piechoty linjowej i 2 bataljonami bersalierów a na płasko wzgórzu A., opodal Forestali, otoczył go silnym łańcuchem. Garibaldi mniemał, że wojsko włoskie bić się z nim nie będzie; spostrzegłszy pomyłkę swoją, chciał zapobiedz bezużytecznemu krwi rozlewowi, ale oddziały bersalierów rozpoczęły już ogień, na który odpowiedzieli im sycylijscy picciotti, tworzący prawe skrzydło garybal-dyjskiego oddziału. Walka trwała zaledwie 15 minut; przy pierwszych zaraz strzałach Garibaldi ugodzony został dwiema kulami; jedna kontuzyowała go w lewe udo, druga utkwiła głęboko w prawej stopie; syn Menotti otrzymał też lekką ranę. Uniesiony gniewem i rozgorączkowany, Garibaldi, kazał zrazu aresztować przysłanych przez pułkownika Pallavi-cina parlamentarzy, lecz, ulegając prośbom adju-tantów swoich, Nullo i Corte, uspokoił się i oddał im swą szablę. Powstańcy zostali rozbrojeni. Przeniesiony do forteczki Marchesina, Garibaldi przepędził tam noc; nazajutrz odwieziono go do Scilla i wsadzono na okręt „Duca di Genova“, który go odstawił do fortu Varignano, w zatoce Spezia, (ob. Garibaldi).

Aspropotamos, ob. Acheloos.

Assab, odnoga, stanowiąca cząstkę morza Czerwonego na wschodniem wybrzeżu Afryki, przy cieśninie Bab-el-Mandeb, leży pod 12° 50' szer. półn. i 38° 10' dług. połud. (podług południka Greenw.). Ziemie, nad tą zatoką leżące, sprzedane były w r. 1870 przez wodzów tamecznego plemienia danaki-lów włoskiemu towarzystwu żeglugi parowej Ru-battino, które praw swych odstąpiło rządowi włoskiemu w r. 1880. Ziemia ta, razem z małemi wysepkami w odnodze, zajmuje 632 kilom. □ i zaludniona jest przez rozliczne plemiona (arabowie, da-nakilowie, abissyńczykowie, włosi i t. d.), które wogóle wynoszą 1,303 osób i mieszkają w małych wioskach: Buja, Makaca, Assab, Alala i Margabla. Do tego kraiku, nieurodzajnego i nędznego, włosi przywiązują wielką wagę, przypuszczając, że w przyszłości będzie on służył drogą handlową do południowej Abissynii i do ziemi gallów i somalów. Assa foetida, Ob. Asa f o e t i d a. Assoczyńska sopka, wulkan w południowej Kamczatce.    *

Assagaj, broń pierwotna ludów południowoafrykańskich i malajskich, mianowicie zaś jawań-czyków. Nazwa jej pochodzi od drzewa assagajo-wego (Curtisia faginea), z którego się wyrabia. Jest to drzewce, 1.25—2 m. długie, ku końcowi zwężające się i opatrzone grotem żelaznym, obosiecznym, mającym 16—48 cm. długości, a przy drzewcu

3—6 cm. grubości i zwykle napuszczonym trucizną. Oszczep ten ciskają bojownicy na nieprzyjaciół nadzwyczaj celnie, z odległości 30—50 m.; rzadko posługują się nim, jak włócznią. Ostrza samego używają jak sztyletu lub noża.

Assai, (włos.) wyr. muz., znaczy bardzo, dość; służy do bliższego określenia stopnia szybkości tempa; np. andante assai, bardzo wolno, allegro assai,

A. Pol.

Assalini Paweł, głośny okulista w końcu 18-go i na początku naszego wieku, towarzysz wypraw Napoleońskich do Afryki i Moskwy, naczelny lekarz szpitala wojskowego w Medyolanie, wkońcu profesor w Neapolu. Z prac jego drukiem ogłoszonych (o dżumie, dysenteryi, zapaleniu egipskiem, oraz gorączce żółtej etc.) zasługują na wyszczególnienie: „Discorso sopra un nuovo strömen to per l’estrazio-ne della cateratta,“ 1792; „Ricerche sulle pupille ar-tificiale“ 1811, przekł. niemiecki 1813.

As Salti P iotr, urodź, w Fermo około 168 5’ r., naprzód prof. botaniki w Rzymie (1710 r.) potem, przez Lancisiego zachęcony, poświęcił się medycynie. W poleconej przez Klemensa XI-go edycyi „Methallotheca Michaelis Mercato,“ właśnie Ass alt i poczynił nader cenne przypisy, jako dzielny znawca przyrody oraz języków: greckiego i hebrajskiego. Wydał po śmierci Lancisiego jego dzieła, poprzedziwszy je wykwintnie opracowanem studyum o życiu i pracach zmarłego przyjaciela (pierwotnie w postaci listu do Morgag niego, a później jako przedmowa do Lancisiego „De inotu cordis et aneu-rysmatibus“).

Assam albo A s z a m, prowincya brytańska w In-dostanie, w stronie pł.-wschodniej od Bengali!, w dolinie rzek Bramaputry i Baraku, czyli Surmy. Graniczy na północy ze wschodnią częścią Himalai; na północo - wschodzie z pasmem gór Miszmi; na wschodzie z górami Birmy; na południo-wschodzie z niezależnym krajem Nagów i stanem Manipurem; na południu z górami Luszaickiemi i stanem Hil-Tip-perah, na zachodzie z Bengalem i Kucz-Biharem. A., na 1 19,977 km. kw., ma 4,881,426 mieszkańców (1881 r.) w 7 miastach i 22,400 wsiach. Etnograficznie ludność ta składa się w znacznej części z a-borygenów, albo pół-aborygenów, mianowicie zaś: Nagów ( 104,650), Kliasyów ( 104;830),Garów ( 112,104) Mikirów (77,765), Kaczarów (281,611), Lalungów (47,650), Rabhów (56,499), Meczów (57,890), Aha-mów (179,314), Czutyów (60,232), Koszów (220,382), Radżbansów (106,376) i in. Co do wyznania, hin-dów było: 2,062,148, mahometanów 1,317,022, ehrześcian 7,093, buddystów 6,563. Fizycznie i administracyjnie A. dzieli się na trzy części: A. właściwy, czyli dolina Bramaputry, około 720 km. długa, a mniej więcej 80 km. szeroka, ze wszech stron, prócz zachodu, otoczona lesistemi górami, a zawierająca w sobie okręgi: Lokhimpur, Sibsagar, Naugong, Darrang, Kamrup i Goatpara; dalej, ku po-

zn-

A. I*i.l

Assandri Laura (* w Vailate w Lombardyi 1815 r.), znakomita śpiewaczka, uczennica konser-watoryum medyolańskiego. W 1835 śpiewała w operze włoskiej w Paryżu, następnie w Londynie, w Berlinie (1841 r.), w Warszawie, Petersburgu i wielu innych miastach europejskich. Najlepsze jej role były: Romeo (Belliniego), Łucya, Lukrecya, Norma, Amina (Lunatyczka), Donna Anna (Don Juan), Ro-zyna i w. i.

Assaf, albo A s a f, był, według legendy muzułmańskiej, wezyrem, czyli ministrem Salomona, oddał mu osobliwsze usługi, szczególniej wtedy, gdy król ten zgubił był pierścień, od którego zależała jego władza i mądrość. Miał on odznaczać się wyso-kiemi zdolnościami administracyjnemi i dokonał mnóstwa czynów cudownych; stał się też legendowym i przysłowiowym ministrem, z którym poeci i panageryści wschodni zwykle porównywają sławionych przez się mężów stanu.

Assapan, ob. Polatucha (P tero my s).

Assarhaddon, ob. Assur - aklii-idin.

Assarotti Oktawian (* 1753—f 1829), genueńczyk, idąc za przykładem głośnego opata de l’Epée, założył własnym kosztem w Genui przytułek dla sześciu głuchoniemych i dla nich ułożył podręczniki naukowe, z których gramatyka cieszyła

łudniowi, okręgi górskie: Naga, Khasya, Dżaintya i Garo, na południe zaś od tych ostatnich, w dolinie Baraku, okręgi Silliet i Kaczar. Góry A-u nie odznaczają się wprawdzie wysokością, bo najwyższa z nich w posiadłościach brytańskich (Naga) wynosi tylko 3,015 m., mają wszelakoż wpływ nie mały na opad pary, którą muson, wiejący od maja do października w tym kierunku, zanosi tu z zatoki Bengalskiej. Na południowym ich skłonie spada wielka obfitość deszczu; w Czerrapundży opad jest największy wświecie, bo wynosi przeciętnie 12,420 m. m. Grunt w dolinie Bramaputry jest bardzo żyzny, równie jak w Kaczarze i Silhecie; królestwo kopalne dość bogate, szczególniej zaś w węgiel kamienny (brunatny), rudę żelazną, wapno i pretrolej. Lasy dostarczają wiele pięknego drzewa, jak np. sàl (Sho-rea robusta), sisu (Dalbergia sissoo), nahor (Mesua ferrea), ad ż bar (Lagerstroemia reginae). W górach Khasya znajduje się Pinus Kasy a; ważne też są: drzewo kauczukowe (Ficus elastica), które w A-ie i Kaczarze obficie rosną, oraz drzewa żywiczne i morwowe. Z dzikich zwierząt są tu: słonie, nosorożce, tygrysy, lamparty, niedźwiedzie, szakale, dziki, jelenie, sarny, bawoły, gajale (Gavaeus frontalis), lisy, zające i małpy rozmaitych gatunków, pospolite są także: jeżowce, zybety, ichneumony i in. Główny produkt rolniczy stanowi ryż, który w dolinie Bramaputry i Surmy daje rocznie trzy zbiory. Nadto uprawiają tu gorczycę, trzcinę cukrową, kukurydzę, tytoń, betel i bawełnę. Najważniejszą jest wszakże uprawa herbaty. W r. 1823 znaleziono tu krzew herbaciany w stanie dzikim, co pobudziło do pilnych badań i porównania z krzewem chińskim. Okazało się, że pierwotną ojczyzną rośliny tej (Thea assamiensis) był właśnie A. Teraz w A-ie jest przeszło 1,000 plantacyj, a w r. 1887 zasadzono 1,036 km. □ krzewem herbacianym. Zbiór wynosi około 60,000,000 funtów. Z wyrobów rękodzielniczych assamskich zasługują na wzmiankę : grube materye jedwabne, bawełniane, wyroby mosiężne i garncarskie, w Silhecie i Kaczarze delikatne maty, plecione z trawy, bransolety z muszelek, wachlarze i inne przedmioty ozdobne z kości słoniowej, wyroby z bambusu, z trzciny, biżuterye złote i srebrne, i t. d. Wywóz do Bengalu stanowią: herbata, gorczyca, siemię lniane, drzewo, bawełna, wapno, szellak, kauczuk i in.; przywóz: towary europejskie, a głównie sol, miedź, wyroby żelazne, szkło, oraz tkaniny wełniane i bawełniane. Głównemi środkami konnmikacyi w A-ie, obok nielicznych i krótkich dróg, są rzeki. Rządcą A-u jest od r. 1874 główny ko misy oner (Chief Com-misioner), rezydujący w głównem mieście Gahuati. Nad porządkiem czuwa 3,729 policyantów, 4,486 strażników wiejskich i miejskich i 3,325 żołnierzy. Szkół, podtrzymywanych i dozorowanych przez rząd, było w 1880-—81 r. 2574, a w tern 66 żeńskich; liczba szkół prywatnych napewno niewiadoma. Dzieje A-u mało znane. Mieszkańcy jego odznaczali się duchem wojowniczym i zamiłowaniem wolności, tak, iż nawet królestwo Delhi, w epoce swej największej potęgi, podbić ich nie zdołało. Upadek niepodległości assamczyków datuje się od r. 1770, w którym zetknęli się z nimi anglicy. Na począt

ku wieku XIX niektóre okręgi A-u zależały od bry-tańskiej Kompanii wschodnio-indyjskiej, niektóre zaś od państwa Birmy. To ostatnie, opanowawszy (r. 1823) ziemie, przez anglików zajęte, dało powód do wojny, która tern się skończyła, że anglicy zawładnęli całym A-em r. 1825 i zamienili go w prowincyę swego królestwa, a birmanie przez pokój, zawarty w Yandabu r. 1826, anneksyę tę formalnie zatwierdzili. Dalej na północ posuniętą krainę, zwaną także Kacza Bihara, zdobyli brytańczycy na radży Botanu, 1865 r.    *

Assamar. Tą nazwą, utworzoną od assarezr:prażyć i amarus—gorzki, oznaczają materyę, powstającą przy silnem ogrzewaniu różnych wodanów węgla i udzielającą swego mocno-gorzkiego smaku potrawom i przyprawom, przygotowywanym z mączki, cukru i bardzo wielu materyałów surowych za pomocą prażenia. Voelckel przypisuje A-owi skład C₂₀H₂₂Ou wątpliwą jednak jest rzeczą, czy to ciało wogóle może być uważane za chemicznie jednorodne. Przytoczony chemik otrzymywał A. przez suchą dystylacyę cukru, a następnie zobojętniony dy-stylat podparowywał i wyciągał eterem — jego A. jest w eterze rospuszczalny i stanowi żółtawy syrop, tworzący osad z alkalicznym rostworem octanu ołowiu. Tymczasem A., przygotowany przez Reichen-bacha z uprażonego chleba, przy innych własnościach, równych z poprzednim, przedstawia się jako masa, podobna do miękkiej żywicy, i nie rozpuszcza się w eterze, oraz nie strąca octanu owłowiu. Jeden i drugi redukuje metale szlachetne.

Assamenta (łac.); tak rzymianie nazywali pieśni błagalne, któremi zjednać sobie pragnęli życzliwość Jowisza, Junony, Janusa i Minerwy (stąd A.: Jovis, J u u onis, Jani, Miner v a e), bądź też przez kapłanów zapowiedziany gniew bogów odwrócić.

A. Pol.

Ob. Jules Loi-

„Gr. Enc.

się największem powodzeniem. Zakład ten, staraniem Napoleona I-go i króla sardyńskiego, był później rozszerzony.

Assas Ludwik, kawaler d’ (* w Yigan 1733— f na polu bitwy pod Klostercamp, w Westfalii, 16 października 1760), oficer francuski. O życiu jego nie wiele wiadomo; pochodził z ubogiej rodziny szlacheckiej i w r. 1760 był kapitanem w pułku Ower-nii. Pułk ten, wysłany na rekonesans w nocy z 15 na 16 października, musiał się cofnąć eszelo-nami, a pojedyńcze kompanie odstrzeliwały się kolejno nieprzyjacielowi. A. ze swoją kompanią stał na lewem skrzydle; wśród ognia jeden z oficerów zawołał, że zaszła pomyłka i że się strzela do francuzów. A. wysunął się naprzód, by rzecz sprawdzić, a wpadłszy na anglików, zakomenderował: „Ognia, strzelcy, to nieprzyjaciel!“ i padł jednocześnie pod bagnetami. Tak opowiada w swoich „Pamiętnikach“ Rochambeau, który właśnie komenderował pułkiem. Inaczej opowiada Wolter w swojem drugiem wydaniu „Wieku Ludwika XV“ (1769), powołując się na świadectwo majora tegoż pułku, de Lorry : Armia francuska miała już wpaść w zasadzkę, zastawioną przez wojsko księcia brunszwickiego, gdy A., wy* słany na zwiady, ocalił ją z narażeniem własnego życia, wydając legendowy okrzyk: „Do mnie, Ower-nio, oto nieprzyjaciel!“ (à moi, Auvergne, voilà l’ennemi!). Pierwsza wersya, zważywszy możliwe wypadki wojenne, zdaje się być prawdopodobniejszą od opowiadania Woltera, które tchnie więcej literacką fantazyą; niemniej jednak czyn kapitana A-a był heroicznym. Dnia 8 października 1777 r. Ludwik XVI ustanowił dekretem królewskim wieczną pen-syę 1,000 liwrów dla potomków męskich A-a. Potem Zgromadzenie Narodowe, kasując wszystkie do-tacye, zrobiło wyjątek dla spadkobierców bohaterskiego kawalera. W Vigau wzniesiono A-owi pomnik, a muzeum wersalskie pomieściło jego popiersie obok wielkich mężów XVIII wieku; Paryż zaś nadał jego imię jednej z ulic. Apokryficzne pamiętniki Grimma, wydane w Paryżu r. 1829, zawierają jeszcze trzecią wersyę, że czyn bohaterski, przypisany kawalerowi d’A., był spełniony przez sierżanta tegoż samego pułku, Dubois, seleur: „La Légende du chevalier d’Assas“, w „Revue des Questions historiques“, 1872. franç.“ Lamirault’a.

Assassini, nazwa przerobiona z Haszaszyn, oznaczała sektę religijno-polityczną na muzułmańskim wschodzie, używająca haszyszu, czyli preparatu z liści konopnych do podniecania fanatycznego bohaterstwa. Założycielem jej był Hassan-ibn-Sabbah (f 1124), pers rodem, szyita (ob.) z wyznania, uczony „dai“ czyli misyonarz, przyjęty z czcią przez mędrców sekty izmaelickiej w Kairze i zaszczycany łaską fatymidzkiego kalifa Egiptu, Mustansira-billa-hi. Gdy kalif ten zmienił następstwo tronu na korzyść młodszego syna, Hassan zaczął głosić, że przywiązana do tronu święta godność imama może prawnie należeć tylko do uznanego dawniej starszego potomka, Nizara; wygnany za to z Egiptu, wrócił do Persyi, bojował z Selżdukami, aż nareszcie zdobył w górach Elbursu twierdzę Alamut, w pobliżu m. Kaswinu, w r. 1090. Tu zorganizował on stowarzyszenie tajemne o siedmiu szczeblach wtajemniczenia i władzy. Na czele stanął sam, jako Szeik-al-dżebl^ władca góry, pospolicie zwany Starcem z Góry, na drugim szczeblu stało trzech jego pomocników (z czasem rządców prowincyj), zwanych Dai-al Kirbal, na trzecim Dai’owie, na czwartym Refiko-wie, na piątym Fedajowie, t. j. poświęcający się, na piątym i szóstym nowicyusze, zwani Lasik. Wtajemniczeni panowali nad pospólstwem, któremu zalecali zwykłe przepisy wiary mahometańskiej, sami zaś, modyfikując naukę sekty izmaelickiej, uznawali, że 1) niewidzialni są prawdziwi następcy proroka, prawdziwi potomkowie Alego i Izmaela, należy więc uznawać ich zastępcą Starca z Góry, 2) że niema czynów bezwzględnie złych lub dobrych wobec re-ligii i moralności, a więc należy mieć na względzie tylko zamiar i cel; 3) że Koran może być tłómaczony allego-rycznie. Stąd wyprowadzony został najstraszniejszy dogmat, że wolno zwalczać wrogów skrytobójstwem. Do wykonywania morderstw byli używani fedajowie. Wprowadzony do ogrodów szeika i upojony haszyszem fedaj, doznawał rajskich marzeń, następnie wpadał w rozdrażnienie gwałtowne i szedł już ślepo na wszelkie niebezpieczeństwa. Pod sztyletem padł wezyr Nizam-el-Mulk, od trucizny zaś sam sułtan seldżuków Malek Szach. Tym sposobem, nie mając wojsk, ani dzierżaw rozległych, zdobył Hassan kilka twierdz w Persyi i stał się tak strasznym, że sułtan Sandżar wszedł z nim w układy, nie mogąc go pokonać. Za jakieś winy przeciwko sekcie skazał Hassan dwóch własnych synów na śmierć, więc następstwo przekazał jednemu ze starszych „dai“-ów. Był to Buzurg-Umid (1124—1138), który nabył posiadłości i wpływów w Syryi, a wywierał tajemni* czą grozę przez zamordowanie kalifów bagdadzkich (sunnickich) Mostarszena-al-Mansura i Raszyda. Surowe życie pędził syn i następca jego, Mohamed, (1138—1162), ale wnuk Hasan II (1162—1166) wyłamał się z wszelkich więzów, oświadczając przed tłumami zgromadzonego ludu, że jest, nie synem pozornego swego ojca Mohameda, lecz potomkiem Nizara, a więc prawdziwym spadkobiercą Izmaela i rzeczywistym imamem. Kazał się wszystkim cieszyć i bawić i rozwiązał organizacyę sekty. Zamordowany został przez szwagra. Długo, lubo nie bardzo pomyślnie, panował (1166—1210) Mahomet II, który pozwolił wyłamać się z pod swej władzy dajowi syryjskiemu. Czystość nauki Hasana I przywrócił Hassan III (1210—1221), lecz wady i namiętności objawiły się w jego następcy Mohamedzie III, (f 1255, zamordowany), po którym panował ostatni już naczelnik A-ów Rokneddin—zwyciężony przez liana mongołów Hulagu, zdobywcę Alamutu 1256, i stracony z rozkazu wielkiego liana Mangu. W Syryi A. utrzymali się dłużej w górach Libanu, w zamkach Kadmus, Massat i Alejka. W tym ostatnim przebywał zwykle słynny Sinan (f 1193), który, wyłamawszy się z pod władzy Szeika, sam zwał się „Starcem z Góry“, i wraził się w pamięć krzyżowcom, ponieważ z jego rozkazu padli pod sztyletami A-ów: Rajmund I hrabia Tripoli i Konrad z Montferratu, król jerozolimski, popierany przez

T. K.

każdy obywatel prywatny, gdziekolwiek

K. K

A. N. J.

Filipa Augusta, króla francuskiego, podczas trzeciej krucyaty. Jednak templaryusze zmusili Sinana do opłacania daniny zakonowi. Ostatnia twierdza A-ów zdobytą została przez wodza mameluków egipskich, Bibarsa (1272), który wszakże nie zniszczył sekty, lecz posługiwał się nią do wykonywania morderstw politycznych, np. na księciu Merakieh Barthélemy i na królewicu, późniejszym królu angielskim, Edwardzie (I), zranionym, ale nie śmiertelnie. A. podejmowali się odtąd zbójeckich poleceń za pieniądze, to też nazwa ich sekty stała się, w pojęciu ludów zachodnich synonimem pospolitego morderstwa, jak to widzimy na wyrazach używanych do dziś dnia w językach francuzkim i włoskim: assassin, assassi-no. W górach Libanu, pomiędzy druzami i nos-sairami, znajduje się jeszcze kilkaset rodzin, które przechowują naukę A-ów; są to izmaelici, wierzący w przyjście Izmaela, siódmego imama, na świat. Hammer: „Geschichte der A.“, Stuttgart i Tubin-ga, 1818; A. Jourdain w „Histoire des Croisades“; Michaud’a II str. 465—484, oraz tłomaczenie perskiego dziejopisa Mirchonda w „Notices et Extraits des Manuscrits“ XIII s. 143 sq.; F. Walpole: „The Ansayrii, or Assassins“ 3 t.,.    1851. Encyclopedia

Britannica 9 ed. 1875, II s. 722; Weil: „Die Assassinen“ (w Hist. Ztft. Sybela, 1863); Guyard: „Fragments relatifs à la doctrine des Ismaélis“, Paryż 1874.

Assauła, ob. Asauła.

Asse, niewielka wyniosłość wzgórkowata w Brun-świku niedaleko od Wolfenbiittel, mająca 230 metrów nad poziom morza, pokryta pięknemi lasami dębo-wemi i bukowemi; na niej wznosi się zamek As-seburg (ob.).

Asse, (czytaj As), rzeka weFrancyi południowej w departamencie Basses-Alpes, lewy dopływ Durance’y ma 80 kilom, długości.

Assectatores (od sectari = iść za kimś). Kto w Rzymie ubiegał się o jaki urząd w komisyach, pomiędzy innemi środkami używał otoczenia licznego grona klientów, należących do tej samej gminy, którzy mu towarzyszyli, gdziekolwiek się udał—i ci to nazywali się A., dla odróżnienia od zwykłego orszaku towarzyszów kandydata, którzy znowu zwali się d e d u ct o r e s, (wyprowadzający z domu) i s a-lutatores (witający). Przysługi tej patrycyusz wymagał zwłaszcza od swych klientów, którzy w razie przeszkody posyłali krewnych swoich w zastępstwie (necessarii) ; głównie zaś stawić się byli obowiązani ci, których sprawy patrycyusz bronił w sądzie i którzy za to takiemu obrońcy wywdzięczali się ukłonem i majątkiem. Daremnie w r. 66 przed Chr, prawo Fabiusza „de numéro assectatorum“ chciało ograniczyć ich liczbę, wbrew plebejuszom; daremnie w tym celu we dwa lata później wydano „senatus consultum“;—przepisy prawne nie zdołały przemódz zakorzenionego obyczaju i liczba A-rów zawsze była nieograniczona. Już to wogóle rzymianie bardzo lubili otaczać się i włóczyć za sobą bandy różnych i pod różnemi nazwiskami usłużnych, którzy całe dnie trwonili na takich eskortach. Nietylko konsul, dla dostojeństwa, pędził przed sobą z urzędu sznur liktorów się ruszył, rad był wlec za sobą sodalisów, jako znak swej zamożności, stosunków i wpływu. — (Lange: „Römische Alterthiimer“, Berlin, 1863; I, 980).

Asseline Ludwik (* 1829 w Wersalu—f 1878 w Paryżu), pisarz francuski, z zawodu adwokat. W r. 1866 zaczął wydawać: „La libre pensée“, organ filozofii materyalistycznej, a gdy czasopismo to zostało zakazane (1867) — „La pensée nouvelle“, które wychodziło do r. 1869. Nadto w r. 1866-m ogłosił poważną pracę: „Diderot et le XIX siècle“. W r. 1870, podczas oblężenia Paryża przez niem-ców, był merem 14-go okręgu, a od r. 1874 członkiem paryskiej rady miejskiej. W ostatnich latach życia, oprócz kilku pomniejszych dzieł, opracował „Histoire d’Autriche depuis la mort de Marie Thérèse“ (Paryż, 1887).

Asselineau Karol (* 1820 w Paryżu—f 1874 w Châtel-Guyon), literat francuski, od r. 1859 bibliotekarz b. cesarskiej, obecnie narodowej, biblioteki w Paryżu. Oprócz artykułów, dostarczanych dziennikom liberalnym, napisał wiele monografij archeologicznych, literackich i t. d., jak np. „-1. de Sche-landre“ (1854); „André Boulle“ (1854); „Histoire du sonet“ (1855); „Charles Baudelaire“ (1866); „Vie de Claire Clémence de Maillé-Brézé, princesse de Condé“ (1872); „Les sept péchés capitaux de la littérature“ (1872); „Bibliographie romantique“ (1872) i inne.

Asselyn lub A s s e 1 i n Jan, jeden z najcelniejszych pejzażystów holenderskich, urodził się według najpoważniejszych źródeł, w Diepenheim koło Amsterdamu w 1610 r. i został bardzo młodo oddany na naukę do Izajasza Van de Weide; wiele bardzo zawdzięcza A. samemu sobie, swemu wrodzonemu talentowi, swej niezmordowanej pracy i wytrwałości. Udawszy się około 1630 r. do Włoch, zamieszkał w Rzymie i przez lat blisko 15 stu-dyował okolice wiecznego miasta. Przepyszne są jego dalsze plany, jego przestworza pełne powietrza, gorące i dziwnie miękkie zarazem; podziwiać także trzeba jego wytworny smak w wyborze przedmiotów, wdzięk i naturalność jego ruin i budowli, wstrzemięźliwość, z jaką zaludnia swoje krajobrazy kilkoma zaledwie postaciami, niezbędnemi dla ich ożywienia, rysowanemi śmiało, poprawnie i swobodnie. W 1645 r. przybywszy do Amsterdamu, osiadł tam stale, otrzymał w 1652 r. dyplom na obywatelstwo miejscowe i oddał się z całą duszą swej pracy artystycznej, pozyskując uznanie takiego mistrza, jak Rembrandt, który odtworzył akwafortą rysy przyjaciela. Krajobraz narodowy zawdzięcza mu w znacznej mierze przejście z maniery Brilów i Brueghlów na drogę głębszego i wszechstronniejszego zrozumienia tajemniczych piękności przyrody; jest on, jednem słowem, poprzednikiem i zwiastunem Ruisdaela. Z powodu niskiego wzrostu był zwany „Małym Jankiem“.

Assemani, nazwisko syryjskiej rodziny maronic-kiej, z której pochodzi kilku mężów, głośnych z nauki i zasłużonych w dziejach literatury kościelnej. 1) A. Józef Szymon (* w Trypolisie 1687 — f w Rzymie 1768), kształcił się w kolegium maro-nickiem w Rzymie i tu był później kanonikiem i re-

3) A. Stefan

A. N ■ .T.

chcie.

T. D.

ferendarzem papieskim, wreszcie kustoszem biblioteki watykańskiej. Na zlecenie Klemensa XI, dwukrotnie (1715—17 i 1735—38) zwiedzał Egipt i Syryę, dla odszukiwania i skupowania rękopisów dla tejże biblioteki i zebrał ich więcej niż 2,000, oraz wiele cennych przedmiotów do różnych muzeów. Ogłosił drukiem: „Bibliotheca orientalis Clementino-Vaticana, recensens manuscriptos Codices syriacos, arabicos, persicos, turcicos, hebraicos, samaritanos, armenicos, aethiopicos, graecos, aégypticos, ibericos et malaba-ricos“ (Rzym, 1719—28, 4 tomy); „Ephraimi Syri opera quae exstant, graece, syricae, latine“ (Rzym, 1732—46, 6 tomów — ostatnie dwa wspólnie z P. Benedettim); „Kalendaria ecclesiae universae“ (Rzym, 1755—57, 6 tomów), dzieło niedokończone, gdyż dalszy ciąg uległ zniszczeniu podczas pożaru w Watykanie 1768 r.; „Bibliotheca juris orientalis canonici et civilis“ (Rzym, 1762—66, 5 tomów).—2) A. Józef Aloizy (*w Trypolisie 1710—f w Rzymie 1 782), synowiec poprzedniego, był profesorem języków wschodnich w kolegium rzymskiem Sapienza; wydał : „Codex liturgicus ecclesiae universae“ (Rzym, 1749 — 66, 13 tomów; dalszy ciąg uległ zniszczeniu); „Commentaria de Catholicis seu Patriarchis Chaldaeorum et Nestorianum“ (Rzym, 1775) i niektóre pomniejszej wagi prace.

Ewodyusz (* w Trypolisie 1707 — f w Rzymie 1782), brat poprzedniego, wychowaniec kolegium ma-ronickiego, był tytularnym biskupem apamejskim i kustoszem biblioteki watykańskiej po śmierci stryja swojego, Józefa Szymona; nadto, jako głośny oryentalista,—członkiem królewskiego towarzystwa naukowego w Londynie. Pomagał stryjowi, Józefowi Szymonowi, w wydaniu dzieł Efrema Syryjczyka, nadto opracował: „Bibliothecae Mediceo-Lau-rentianae et Palatinae codicum manuscriptorum ca-talogus“ (Florenc. 1742, 2 tomy); „Acta ss. marty-rum orientalium et occidentalium“ (Rzym, 1748, 2 tomy). — 4) A. Szymon (* w Trypolisie 1749— f w Padwie 1821), krewniak poprzednich, kształci! się w kolegium maronickiem w Rzymie, poczem przez lat 12 był misyonarzem na Wschodzie, wre szcie w r. 1787 został profesorem języków wschodnich przy seminarymn w Padwie. Najważniejsze prace jego odnoszą się do rzeczy arabskich: „Sag-gio istorico sulT origine, culto, letteratura e costumi degli Arabi avanti il pseudo-profeta Maometto (Padwa, 1787); „Catalogo dei codici manoscritti orien-tali della biblioteca Naniana“ (Padwa, 1787—92, 2 tomy); „Museo Cufico-Naniano illustrato“ (Padwa, 1787—88); „Globus coelestis Cufico-arabicus Veli-terni musei Borgiani illustratus“ (Padwa, 1790) i „Descrizione di alcune monete Cufiche del museo di Stefano de Mainoni“ (Medyolan, 1820).

Assen, główne miasto prowincyi holenderskiej Drenthe, posiada 8,924 mieszkańców, którzy trudnią się handlem, potrosze przemysłem, a głównie rolnictwem. Z budowli zasługuje na uwagę: gmach muzeum starożytności, dom urzędu prowincyonalne-go (niegdyś opactwo) i gmach sądowy. Niedaleko od A. znajdują się, znane już Tacytowi, olbrzymie nagrobki kamienne (Hunebadden), pod któremi znaleziono wiele urn z popiołami, broni kamiennej i t. d.

Okolice tego miasta obfitują w pokłady torfowe.

Assen Jan Walter Van, malarz i drzeworytnik, jeden z najdawniejszych artystów holenderskich, współczesny Łukaszowi z Leydy, (* się około 1490 r.), a pracował w Amsterdamie w pierwszych latach XVI wieku.

Assen Jan Van malarz holenderski, (* w Amsterdamie w 1635—f tamże w roku 1695), malował portrety, obrazy historyczne i pejzaże, ale najczęściej kopiował poprostu ryciny Piotra Molyna, zwanego Tempestą, a dla ukrycia plagiatu, wysyłał zwykle swoje utwory na sprzedaż do Indyj Wschodnich. Posiadał on niezwykłą łatwość i lekkość pędzla, ale traktował wszystko zbyt powierzchownie i bardzo egzagerował barwność swego kolorytu, jak gdyby mu chodziło rzeczywiście o zastosowanie się do smaku wschodnich klientów. Kramm cytuje jego „Portret mężczyzny“, w stylu Terburga i trzymany w znacznie umiarkowańszej tonacyi, w jednym z prywatnych zbiorów w Utre-

A N. J.

Assens, niegdyś A s n a e s, miasto portowe na zachodnim brzegu duńskiej wyspy Fionii, nad cieśniną Mały Belt, liczące 3,196 mieszkańców; posiada piękny kościół gotycki i szkołę realną. W r. 1535, po bitwie pod Öxnebjaerg, A. był wzięty szturmem i zburzony przez żołnierzy Jana Rantzau’a. W r. 1658 Karol X, król szwedzki, w pobliżu tego miasta przeszedł przez zamarzłą cieśninę Bełt.

Asser (Asserius Menevensis) (+ prawdopodobnie 910), mnich benedyktyński pochodzenia walijskiego, był jednym z nauczycieli i doradców Alfreda W. Opracował „Annales rerum gestarum Aelfredi ma-gni“ (wyd. Wise, Oxford 1722), cenne jako źródło, przez naocznego .świadka spisane. A. umarł na stanowisku biskupa w Sherborne.

Assertor libertatis zowie się ten, kto sądownie domaga się wolności człowieka, wyzwolenia z pod władzy cudzej. Według prawa rzymskiego, wyzwolenie niewolnika (manumissio) odbywało się zwykle vindida w obecności magistratury, przyczem jeden z liktorów twierdził, iż niewolnik, który ma być wyzwolony, jest wolny: „ajo, hunc hominem liberum esse ex jure Quiritium.“ Utrzymujący, że niewolnik jest wolnym (assertor libertatis) trzymał laskę nad głową niewolnika. Ztąd nazwa aktu: wyzwolenie vindicta. A gdy twierdzeniu, iż niewolnik jest wolny, pan tegoż niewolnika się nie sprzeciwiał, przeto uznawała magistratura niewolnika za wolnego. (tit. C. 7, 17. 1. 8. C. Th, 4, 8. 1. 16. C. Th. 6, 4. Gaj. IV. 14. Paul. V. 1. § 5. 1. 2. C. 7, 17).

Assertoryczna przysi§ga. W postępowaniu kar-nem austryackiem, jest to przysięga, którą świadek składa po uczynieniu swego zeznania na stwierdzenie, że powiedział prawdę, w przeciwieństwie z przysięgą promissor yjną, którą wykonywa przed złożeniem zeznania, przyobiecując, że powie prawdę. Wedle obowiązującej obecnie procedury karnej austryackiej, świadek badany jest w zasadzie pod przysięgą i to promissoryjną, tylko przy postępowaniu głównem, w postępowaniu zaś przygotowawczem, przysięga ta tylko w przypadkach wyjątkowych, w prawie wskazanych, ma miejsce; przeciwnie przysięga A.

K. J.

K. K.

F. 3

F. J.

F. J.

F. J.

ma zastosowanie znowu tylko w przypadkach wyjątkowych, mianowicie: 1) kiedy sąd za zezwoleniem stron odroczyło zaprzysiężenie zeznania świadka, aż do jego zbadania: 2) kiedy zbadanym został świadek, zawezwany z mocy dyskrecyonalnej władzy prezy-dującego. Wedle ustaw postępowania sąd. karnego francuskiego i niemieckiego, przysięga promissoryjna ma zastosowanie nawet i w postępowaniu przygowaw-czem.

Assertoryczny (sąd, zdanie). Termin logiki, wzięty od łac. słowa asserere (zapewniać), a wprowadzony do Logiki transcendentalnej Kanta, na o-zuaczenie zdania, które twierdzi poprostu o czemś bez powoływania się na zasady, jakie ma do takiego twierdzenia. Jest to zatem sąd upewniający, który wpada w środek pomiędzy sądy prawdopodobne z jednej, a konieczne z drugiej strony, czyli wyklucza przypuszczalność, zarówno jak bez-warunkowość.

Assesor, przed reformą sądową, był to w Trybunałach Cywilnych zastępca sędziego, właściwie młodszy sędzia. Zasiadał w komplecie z głosem stanowczym i podawał go pierwszy.—Assesorami zwali się także członkowie sądów, wyrokujących co do występków (tak zwanych sądów policyi poprawczej); tych do kompletu wchodziło dwóch, którzy sądzili wraz z jednym z sędziów sądu kryminalnego, jako sędzią prezydującym.—Spełniali oni zarazem obowiązki- inkwirentów, prowadząc w sprawach o zbrodnie i występki śledztwa zwyczajne, czyli tak zwane ordynaryjne.

Assesor skrzynkowy, za dawnych czasów polskich był to offlcyalista, którego obowiązkiem było ściągać grzywny przez Trybunał nałożone.

Assesorowie. Przy wyborach na sejmikach, za dawnej Rzeczypospolitej Polskiej, marszałek i assesorowie, wykonawszy przysięgę, zapisywali kreski i projekta do laudum (ob). W koronie byli oni obieralnymi. W Litwie pierwszy senator lub urzędnik dyrygował sejmikami, czterech zaś urzędników po nim pierwszych było assesorami i wszyscy, po wykonaniu przysięgi, zapisywali głosy.—Poczynając od r. 1766, marszałkowie wielcy i koronni przybierali a-ów do sądzenia spraw o zbrodnie i występki, pod bokiem króla popełniane, a naruszające bezpieczeństwo króla, albo też ubliżające uszanowaniu, osobie jego należnemu. Assesorowie pod przewodnictwem marszałka wielkiego koronnego, w razie jego nieobecności Litewskiego, a po nich nadwornego, sprawowali w ostatniej instaucyi sądy marszałkowskie w miejscu rezydencyi lub pobytu króla. Sądom tym ulegały wszelkie sprawy kryminalne, policyjne cywilne, dotyczące porządku i bezpieczeństwa publicznego. W liczbie assesorów, prezydujący obowiązanym był przybierać' czterech z senatu i czterech ze stanu rycerskiego.

.Assesorya, assesorskie, za dworne, lub relacyjne sądy. Sądownictwo ostateczne w sprawach miejskich sprawowały początkowo na Mazowszu i w ogólności gdzie obowiązywało prawo Chełmińskie, sądy w Chełmnie, a później w Toruniu; tam zaś, gdzie obowiązywało prawo magdeburskie, odwołaniu się szły do sądu prawa magdeburskiego na zamku krakowskim (judicium juris supremi Theutoni-ci in arce Cracoviensi constitutum). Stąd szły t. zw. nagany, to jest zaskarżenia do sądu, z sześciu miast złożonego (ad judicium sex civitatum), odbywającego się także na zamku krakowskim, a złożonego z rajców czyli konsulów pewnych pobliskicli miast. Miasta: Kraków, Kleparz, i Kazimierz miały ten przywilej, że od senatu miasta (a senatu urbano) wprost do króla zanosiły apellacye. Rozpoznawał je panujący z dowolnie przybieranymi panami rad, którzy mu przedstawiali stan sprawy, a niekiedy ze zlecenia jego sami wydawali wyroki. Sprawozdawcami tymi byli pospolicie kanclerze, podkanclerze, referendarze i sekretarze, oraz kogo król z rady wezwał. Ten to sąd prawdopodobnie otrzymał na- ' zwę assesorskiego, ponieważ przybrani jego członkowie byli assesoraini, lub relacyjnego, ze względu na przedstawiane przez tych członków sprawozdania. Od czasów Zygmunta Augusta sądy wyższe były sprawowane przez kanclerzów, ze zlecenia lub pod powagą króla. Zwały się one za-dwornemi, z powodu, że się na dworze lub pod powagą króla odbywały, na wzór dawnych roków, czyli sądów zadwornych albo nadwornych, nosiły także nazwę królewskich, stanowiąc na-miestnicze króla sądownictwo; — najpospoliciej zaś nazywano je assesorskiemi, inaczej asseso* ryą, ponieważ pod przewodnictwem kanclerza za siadali w nich, jako assesorowie, referendarze, rejenci kancellaryi, jeden lub dwóch sekretarzy królewskich i pisarz dekretowy. Ordynacyę dla tych sądów przepisał w r. 1680 Jan III; urządzeniem tern sprawy miast oddano już wyłącznie kanclerzowi. Za Stanisława Augusta ułożono ordynacyę dla assesoryi koronnej w r. 1764, a dla Litwy w r. 1766. Wyroki assesoryi były ostateczne, decydowano większością głosów, wyjąwszy sprawy z odwołania się do sądów miejskich przychodzących, te bowiem mógł kanclerz lub podkanclerzy rozsądzać bez względu na większość zdań. Należały do assesoryi apellacye, od sądów miast królewskich zanoszone, sprawy miast przeciw magistratowi, sprawy o uznanie przywilejów na dobra i wakanse, o wykonanie tych przywilejów, o granice między dobrami królewskiemi a prywatnemi, o niewydanie dziesięcin z dóbr królewskich, sprawy miast przeciwko starostom, sprawy expulsyjne, sprawy o zgwałcenie przywileju, wywołania do niewłaściwego sądu i t. p. Jednocześnie z zaprowadzeniem ordynacyi dla assesoryi koronnej, sąd Najwyższy w Krakowie, przez kommi-sarzy sześciu miast sprawowany, tudzież prowincyo-nalue Poznańskie i Sandomierskie ustały, a miejsce ich zajęła assesorya.—Źródła: „Prawo Cywilne narodu polskiego“ Ostrowskiego (tom II) „Historya Prawa polskiego“ Bandkiego.

Assi Adolf-Alfons (* 1840—f w Numei, Nowa Kaledonia, 1886), członek Komuny paryskiej; był mechanikiem-monterem; jako ochotnik odbył pod Garibaldim wyprawę sycylijską. R. 1870 wmieszany do zaburzeń w Creuzot, został uwolniony, a po tej sprawie zaciągnął się do Międzynarodówki (l’Internationale). Na wyborach w Paryżu r. 1871, otrzymał 58,776 głosów, co jednak nie wystarczyło do

K. J.

mandatu. Zostawszy członkiem komitetu centralnego 18 marca i pułkownikiem gwardyi narodowej, obrany został członkiem Komuny w XI okręgu, o-trzymawszy 19,890 głosów na 25,183 głosujących. Zaaresztowany w Passy, d. 21 maja 1871 przez wojska wersalskie, skazany został przez 3-ci sąd wojenny na deportacyę do fortecy i wywieziony na półwysep Ducos, gdzie założył małą kuźnię. Po ogólnej amnestji (14 czerwca 1880) osiadł w Nowej Kaledonii, gdzie pracował w fabrykach. Umarł na stanowisku radcy municypalnego miasta Numei.

Assiento, nazwa umów nadawczych, z mocy których stowarzyszenia prywatne, lub też rządy obce otrzymywały od królów hiszpańskich monopol dowozu murzynów do posiadłości hiszpańskich w Ameryce. Zazwyczaj umowy takie zawierape były z zachowaniem udziału w zyskach dla rządu hiszpańskiego, pod postacią opłaty od każdej dostarczanej do kolonij głowy murzyńskiej. W 1517 r. udzielił Karol V A. armatorowi holenderskiemu, La-bresa, na dowóz roczny 4000 głów; 1532 r. oddał je kupcom hiszpańskim. R. 1580 odkupili A. od Filipa II genueńczycy, przy udziale spółki angielskiej. R. 1696 otrzymali monopol port ugalczycy. D. 27 sierpnia 1701 r., francuska Kompania gwinejska wydzierżawiła od Filipa V na lat dziesięć A. na dowóz 4800 murzynów rocznie; rządy francuski i hiszpański zarówno miały udział w tern przedsięwzięciu. Anglicy, z mocy § 12 traktatów utrechckich, 1713 r., otrzymali A. na lat trzydzieści. Konwencye dodatkowe z 1716, 1721 i 1739 r., uzupełniły ten układ na korzyść przedsiębiorców angielskich. Liczne nadużycia, jakich z tego tytułu dopuszczali się angli-cy, którzy pod osłoną A-a wprowadzali do kolonii hiszpańskich kontrabandę, przyczyniły się do wybuchu wojny z Hiszpanią 1739 r.; odtąd do 1748 r. A. faktycznie było w zawieszeniu, choć termin umowy rozciągał się do 1743 r. Dla wynagrodzenia wynikłych stąd strat kompanii angielskiej, w warunkach traktatów akwisgrańskich (ob.) zastrzeżone było przedłużenie na jej korzyść A-a dodatkowo na lat cztery; lecz wskutek starań rządu hiszpańskiego, z mocy konwencyi madryckiej z 5 paźdz. 1750 r., wzamian za odszkodowanie 100 tys. funtów, kompania angielska zrzekła się swych praw i odtąd A. istnieć przestało.    A

Assilina d’Orb. (paleont.). Zwierzątko kopalne z gromady pierwotniaków roznóżek (Protozoa Sar-codina), z rzędu korzenio-nóżek albo otwornic (Rhi-zopoda v. Foraminifera), stanowiące poddział czy pod-rodzaj w rodzaju Nummulites Lamarcka. Główne i- i jego cechami są: skręty skorupy niskie, powolnie wzrastające, wszystkie z zewnątrz widzialne; skorupa prawie zupełnie płaska, ku środkowi tylko nieco zgrubiała; komory pojedyńcze. Bardzo poJ spolite w pokładach eocenowych. Gatunki: Ass. spira d. Roiss., Ass. exponens fcow. z małą komorą początkową; Ass. mamillata d’Arch., Ass. Leymerü d’Arcli. z dużą takąż komorą.

Assiłlg Ludmiła (*1827 w Hamburgu—f 1880 we Florencyi), literatka niemiecka, siostrzenica głośnego pisarza Varnhagena von Ense, w którego domu w Berlinie spędziła młode lata i zabrała znajomość z Al. Humboldtem, Pückler-Muskauem i innemi znakomitościami owych czasów. Dała się poznać w piśmiennictwie najprzód dwoma studyami większych rozmiarów: „Gräfin Elise von Ahlefeld“ (Beri. 1857) i „Sophie von Laroche, die Freundin Wielands“ (Berl. 1859); później nabyła wielkiego rozgłosu, gdy z papierów po wuju ogłosiła drukiem: „Briefe A. von Humbolds an Varnhagen von Ense aus den Jahren 1827—-1858“ (Lipsk, 1860), a zwłaszcza „Tagebücher von K. A. Varnhagen von Ense“ (Lipsk, 1861 — 71, 14 tomów). Ponieważ znajdowały się w tych pamiętnikach niekorzystne sądy o królu pruskim, A. po wyjściu tomu III i IV została skazana na 8 miesięcy więzienia, a po dwóch następnych (V i VI) na dwa lata. Kary tej jednak nie odsiadywała, gdyż już w r. 1861 zamieszkła we Florencyi i tu pozostała aż do śmierci, pomimo amnestyi, nadanej w r. 1866. Podczas pobytu we Włoszech napisała: „Piero Cironi, ein Beitrag zur Geschichte der Revolution in Italien“ (Lipsk, 1867); „Fürst H. Pückler-Muskau“ (Hamb. 1868), przełożyła oprócz tego Piotra Cironiego „Die nationale Presse und die Kunst der Rebellen“ (Lipsk, 1863) i pisma Mazziniego (Hamb. 1868, 2 tomy).

Assiniboia, terytoryum angielskie w Kanadzie, którego granice stanowią: na wschód prowincya Manitoba, na zachód terytoryum Alberta, na południe prowincye związkowe Dakota i Montana, zaś na północ terytoryum Saskaczawan; obszar jej wynosi 246,100 kilom. kw. Powierzchnia, na zachód górzysta, a ku wschodowi przechodząca stopniowo w równinę, przecięta kilku dużemi rzekami, jako to: Saskaczawan, Assiniboin, Quapelleriwer, Souris-viwer i kilku pomniejszemi, których porzecza są bardzo urodzajne. A. w r. 1869 razem z innemi ziemiami północno-zachodniemi Ameryki sprzedaną była przez towarzystwo Hudsonsbai anglikom, przeciw czemu powstali jej mieszkańcy, i dopiero sile oręża angielskiego uledz musieli.' W r. 1882 utworzono z A-i oddzielne terytoryum, ze ściśle określonemi granicami i stolicą Regina, obok której zasługują jeszcze na wzmiankę miasta: Fort Pelly i Fort Ellice. W r. 1885 wybuchły w A-i zaburzenia, wywołane nadużyciami różnemi ze strony przedsiębiorców budowy kolei kanadzkiej; powstanie to, pod przewódz-twem Ludwika Riela, wkrótce uśmierzył generał angielski Middleton.

Assiniboin, rzeka w północnej Ameryce, mająca 1800 kilom, długości. Płynie najpierw w kierunku południowym, potem, pod 50 stopniem północnej szerokości zwraca się na wschód i w pobliżu jeziora Winipeg wpada do Red-riwer północnej. Z dopływów jej ważniejszemi są: Quapelle-riwer, Calłing-riwer i Souris-riwer; w znacznej części jest spławną nawet dla większych parostatków. Wzdłuż tej rzeki mieszka plemię indyjskie Assiniboinowie, gałąź Dakotów, najbardziej na północo-zachód wysunięta i licząca około 10,000 ludzi.

Assisi, ob. Asyż.

Assizy. Początkowo zwano tak we Francyi zgromadzenia sądownictwa wyższego, które odbywały się corocznie, w dniach oznaczonych, dla spełniania publicznie i uroczyście wymiaru sprawiedliwości. Zgromadzenia te ustanowione zostały przez Ludwika

bwiętego, dla przyjmowania skarg, zanoszonych przez pielowa od 15 maja do 15 września. Stacya kolei wasali, lub poddanych panów zwierzchnich, na nad- żelaznej Nassauskiej. użycia ich urzędników, i dla rozsądzania apelacyj od wyroków sędziów niższych. Nie należy ich uważać za jedno ze zgromadzeniami sądów. Te były dwóch rodzajów, mianowicie: zgromadzenia zwyczajne, które zwano rozprawami, plaids (w Polsce „ro-kami“) lub „dniami zwyczaj nemi“, i które, w niektórych prawach zwyczajowych, nazywano małemi assizami, — i zgromadzenia nadzwyczajne, zwane wielkiemi assizami, lub prosto assizami. Za dawnych czasów baronowie i inni wielcy panowie zwierzchni prezydowali sami na zgromadzeniach A-ów wielkich, dla wyrokowania w sprawach ważnych, a w szczególności w sprawach osób, które oryginalnym, dukowie i hrabiowie wzięli byli w swoją opiekę.

Dr A. F.

Assmayer Ignacy, (* 11 tutego 1790 w Salzburgu—f 31 sierpnia 1862 w Wiedniu), znakomity organista i kompozytor muzyczny, uczeń Albrechts-bergera, Eyblera, Michała Haydna i Brunmayra. W 18 roku życia był organistą kościoła św. Piotra w Salzburgu; w 1825 r. otrzymał tytuł nadwornego organisty cesarskiego w Wiedniu, a w 1846 wice-kapelmistrza dworu. Z jego dzieł najwięcej były cenione oratoria: „Die Sündfluth“, „Saul und Dawid“, „Saul’s Tod“, kantata „Worte der Weihe“, kilkanaście mszy, „Te deum“, wiele hymnów i dwa „Requiem“. A. był kompozytorem uczonym, ale mało

A. Fol.

Assocyacya, Ob. Stowarzyszenia.

Assocyacya idei, Ob. Kojarzenie się wyobrażeń.

Assollant Jan Chrzciciel Alfred (*wAu-

busson 1827 — f w Paryżu 1886), romansopisarz i publicysta francuski; po ukończeniu szkoły Normalnej w Paryżu (1847) był nauczycielem historyi w Orleanie, Poitiers i Soisson; wkrótce jednak, nie mogąc się pogodzić z panującym naówczas kierunkiem klerykalnym w szkołach, opuścił kraj i szukał szczęścia w Ameryce północnej. Powróciwszy stamtąd rozczarowany, ogłosił: „Scènes de la vie des Etats-Unis“ (Paryż, 1859), kilka nowel z życia amerykańskiego, które swoją świeżością i szczęśliwie uchwyconym kolorytem miejscowym ogólnie się podobały. Odtąd datuje się wielka poczytność jego romansów, w których widoczne są ślady wpływu Walter-Scotta i About’a. Ważniejsze z nich są: „Deux amis en 1792“ (1859), „Marcomir, histoire d’un étudiant“ (1861),— „Gabriele de Chênevert“ (1863), — „Cadet Borniche“ (1869), „Rachel“ (1874), „Pendragon“ ( 1880 ), „La bataille de Laon“ (1881) i „Les crimes de Pollichinelle“ (1884); trwalszej jednak wartości żaden z nich nie posiada. Artykuły polityczne i literackie wydawał A. zbiorowo p. t. „D’heure en heure“ (1862), „Vérité! vérité!“ (1863), „Pensées diverses“ (1864) it. d. Po r. 1871 pisywał do dzienników „France“, „National“ i innych.

Assoluto (włos.), wyr. muz., znaczy absolutny, jedyny; „prima donna assoluta“ = jedyna pierwsza śpiewaczka opery.

Asson Michelangelo, dr. med. i chir. (* 21 czerwca 1802 w Weronie), do nauk lekarskich przykładał się w Padwie i Pawii. Rozpocząwszy zawód lekarza w mieście rodzinnem, przeniósł się w r. 1831 do Wenecyi, gdzie później zasłynął jako chirurg znakomity. Podczas rewolucyi r. 1846 powierzono mu zarząd szpitala wojskowego, z którego przeszedł na stępnie jako ordynator starszy do szpitala cywilnego: po zdobyciu Wenecyi przez Austryaków (1849) pozostawiono go nadal na zajętem stanowisku. Wkrótce potem objął profesurę anatomii w szkole sztuk pięknych, a gdy w r. 1863 założono szkołę medyko-chirurgiczną wenecką, otrzymał w niej katedrę chirurgii i zarząd kliniki chirurgicznej; na stanowisku

Później panowie ci, nie chcąc odbywać osobiście tych posiedzeń, postawili na swoje miejsca swoich urzędników lub sędziów (baillis—ob.), tak, że zgromadzenia rozpraw zwyczajnych i A-ów stanowiły jeden i ten sam sąd, należący do tego samego pana, jakkolwiek sprawowany w różnych miejscach. Były też prawa zwyczajowe, w których A. zwane były szczeremi prawdami (franches vérités), lub po-prostu prawdami (vérités). A. pańskie odbywać się przestały we Francyi od czasu, gdy rewolucya zniosła sądownictwo panów. Obecnie A-mi zwą się posiedzenia sądów przysięgłych, zgromadzające się od czasu do czasu w każdym z departamentów francuskich, dla sądzenia obwinionych o zbrodnię, których sąd apelacyjny przed te sądy odesłał. Posiedzenia te odbywają się pod kierunkiem wydziału sądu apelacyjnego, złożonego z pięciu członków, z których jeden jest prezydującym, lub—gdy niema w miejscu sądu apelacyjnego—z jednego z członków tegoż sądu i z czterech sędziów Trybunału. Wyrokują w nim, co do czynu, dwunastu obywateli, wybranych losem z listy, przez prefekta ułożonej, a co do prawa (mianowicie o zakwalifikowaniu przestępstwa i wymiarze kary)—sędziowe, przez rząd ustanwieni. Urządzenie to, z dawnego angielskiego przejęte i tam dotąd w zastosowaniu będące, naśladowanem zostało w nie-mieckiem, włoskiem, oraz belgijskiem prawodawstwie i w innych państwach zagranicznych, a także w Rossyi; nie stosuje się jednak w Królestwie Polskiem, gdzie, zarówno kwestye czynu, jak i prawa, rozstrzygają sędziowie koronni.—Nazwę a s s i z ó w nadawano także urządzeniom i ordonansom, które wydawane były na zgromadzeniach A-ów. Tak „assizami jerozolim-skiemi“ nazwano statuta, wydane dla rządu tego kraju po zdobyciu jego przez krzyżowców. Wydanie ich dopełnił w r. 1690 La Thaumassière. Jest to jeden z najcenniejszych zabytków prawa zwyczajowego francuskiego.—Merlin: „Repertoire de ju-

risprudence“.

F. J.

Assmaiishausen. w Prusach, wprowincyi Hessen-Nassau, nad Renem, w uroczej dolinie. Słabe alka-liczno-muryatyczne cieplice o 28°C. Zakład zdrojowo-kąpielowy powstał dopiero w 1877 r., urządzony należycie. Zalecane szczególnie w dnie, kamieniach moczowych, nerkowych, gośćcu i nieżytach dróg oddechowych. Klimatyczne warunki dobre. Pora ką- tern pozostawał do r. 1872, w którym, doznawszy

to

fncyklopedya Fowucekaa Uuitr. T. T

Âssoûaûôà — Assur-nazir-pal,

%U

kach pięknych.

Assonansa, ob. As on ans a.

As SOS, osada eolska w dawnej Mizyi (Azy a mn.), nad zatoką Adramyttion, w pobliżu dziś: Bejram-Kalessi. Posiada znakomite ruiny: szczątki świątyń i teatru.

1 R.

I R.

1. R.

Asstir-nazir-pal (Assur strzeże syna), król assy-ryjski, syn Tuklat-Samdana, 882—857 przed Chr. Należy do wybitniejszych i najbardziej znanych monarchów assyryjskich, gdyż nietylko pobudował dla siebie pałac i skrzętnie ściany jego obłożył napisami, stanowiącemi ciągłą kronikę jego panowania, lecz kronikę tę w streszczeniu mieścił na rozmaitych monolitach i wzniósł sobie pomnik w postaci posągu. Za jego panowania stolicą kraju staje się Kalah; rozpoczyna on przeto drugi okres w dziejach Assyryi (ob.). Posunąwszy stolicę na północ, wskazał kierunek, w którym państwo powinno było się rozszerzać. Większość przeto jego wypraw zdobywczych skierowana była na Armenię i Medyę. Tern Assur, bóg czczony wyłącznie w Assyryi; od niemniej dotarł na zachodzie do brzegów morza

porażenia apoplektycznego, musiał na zawsze przerwać wykłady; po pięcioletnich cierpieniach zmarł r. 1877. Życie jego było pasmem nieszczęść wszelakich, przeciw którym walczył mężnie, szukając ukojenia w pracy nieustannej. Pomimo praktyki rozgałęzionej i zajęć profesorskich, pisał wiele; pozostało po nim przeszło 120 prac większych i mniejszych, ogłoszonych drukiem, głównie zajmujących się chirurgią; był także współpracownikiem czasopism: „Poligrafo“ i „Annali universali“. Pióro jego płodne służyło jednakże nietylko nauce lekarskiej, pozostawił również kilka prac o Dantem i o sztu-

Dr. G. P.

K. K.

Assuan, miasto w górnym Egipcie, na prawym brzegu Nilu leżące; liczy 4,000 ludności, złożonej z berberów, fellahów i koptów, trudniących się przeważnie handlem piórami strusiemi, gumą, woskiem, kością słoniową i t. p. A. jest stolicą nazyra, odznacza się bardzo malowniczem położeniem i zawiera wiele starożytności. Nil, na którym w okolicy A-u rozsiadły się całe grupy malowniczych wysepek, od tego miasta dopiero aż do uścia swego jest już wolny od katarakt, a tern samem zapewnia bezpieczną komunikaeyę dla dużych parostatków. Na miejscu dzisiejszego A-u istniało w starożytności duże miasto egipskie—Syene, którego szczątki dziś jeszcze licznie zalegają okolice. Jako miasto, na południowej granicy Egiptu leżące, Syene miało wielkie znaczenie strategiczne i handlowe, a będąc przez długie lata rozszerzane i upiększane, pozostawiło wiele zabytków po sobie. Obok ruin gmachów, wzniesionych przez faraonów, znajdują się resztki twierdz rzymskich i okopów arabskich, a także i katakumby z mumiami starożytnych mieszkańców Syene. W okolicy A-u pozostały jeszcze ślady łomów granitu czerwonego i brunatnego, z którego ciosano obeliski i posągi, a który od miejsca, gdzie się znajdował, otrzymał nazwę „syenitu“.

Assuay, lub Azuay, prowincya rzeczy pospolitej Ekwadoru, w Ameryce południowej; graniczy na północy z prowincyą Azogues, na zachodzie z Gua-yas a Machało, na południu z Loja i na wschodzie z Orientes; obszar jej wynosi 26,800 km. □; liczy 104,369 m-ców; są to przeważnie indyanie, którzy, będąc stosunkowo dość ukształconymi, trudnią się chowem bydła, a obok tego i rolnictwem, uprawiając pszenicę, jęczmień i trzcinę cukrową. Przemysł A-u jest wogóle nieznaczny; obok tkanin wełnianych i bawełnianych przednie miejsce zajmują wyroby garncarskie. W niektórych miejscowościach znajdują się pokłady srebra, ołowiu, żelaza i węgla kamiennego. Z czasów inków przechowały się w A. różne zabytki cywilizacyi tego plemienia, między któremi najważniejsze miejsce zajmuje dobrze zachowana część drogi bitej z Cuzco do Quito. Stolicą prowincyi jest miasto Cuenęa, liczące 30,000 m-ców.

niego to kraj cały i naród nazwę swą otrzymały. Pochodzenie wyrazu A. nie jest wiadomem; niewia-domem przeto pozostaje pierwotne znaczenie bóstwa 'samego. W napisach klinowych zjawia się A. początkowo jako bóg jednego miasta, El Assur, pierwszej stolicy państwa assyryjskiego. Potem, z rozkwitem potęgi assyryjczyków, został przez nich wprowadzony do wspólnego z babilończykami Panteonu i stanął na czele wszystkich bogów. Nazywają go napisy „wielkim bogiem,“ „ojcem i panem wszystkich logów i ludzi,“ a głównie opiekunem „krajów A-a.“ Tak więc dzieje A-a stają się wiernem odbiciem Iziejów narodu, który go za swego wyjątkowo bola poczytując, wszystkich podbojów i łupiestw do-conywał, już to dla poskromienia nie uznających p i ukarania wrogów, już to dla rozszerzenia jego , ładzy i chwały imienia. Kult A-a niknie wraz z u-adkiem państwa. Dla uzupełnienia potęgi A-a łączono go częstokroć z boginią Beltis. Symbolem A-a jest postać męzka, osadzona bokiem w kole, trzy-nająca w wyciągniętych rękach łuk, lub kółko.

Assur — miasto starożytne w Mezopotamii, w kronikach hebrajskich zwane Ellassar. Leżało ono na lewym brzegu rz. Tygrysu, o 60 km. powyżej uścia Zabu niższego do tej rzeki. Było pierwotną stolicą, a raczej kolebką państwa assyryjskiego i poświęcone głównie kultowi boga Assura. Obecnie ruiny jego kryją się pod wzgórzami, zwanemi Ka-lah-Szerget. Ponieważ rozkopywanie tych wzgórzy przedstawia liczne trudności, nie są one jeszcze dotychczas dostatecznie zbadane.

Assur-ris-ilim (Assur, głowa bogów), król as-syryjski, był synem i następcą Mutakil-Nebu; panował, według Smitha, od 1150 do 1130 r. przed Chr. Należał do rzędu wojowniczych i przedsiębiorczych monarchów. Groźną dla istnienia Assyryi wojnę z Babilonią ukończywszy pomyślnie, oręż swój zwrócił na północ i wschód państwa, gdzie granica, przylegając do ziem, zajętych przez wpół dzikie jeszcze plemiona armeńskie i medyjskie, przedewszystkiem wymagała utrwalenia i zabezpieczenia. Zwycięska wyprawa A-a i podbój Armenii aż do jeziora Wan pozwoliły Tuklat-pal-Asarowi, jego synowi i następcy zarazem, stać się w tym okresie dziejów assy-ryjskich pierwszym wielkim zaborcą. Po A-ie żadnych napisów nie pozostało. To, co o nim wiemy, pochodzi z kronik jego syna i tablic synchronicznych.

i R.

I.R.

I. R

Śródziemnego i obłożył daniną Tyr, Sydon, Biblos i Aradus. Również wiódł wojnę szczęśliwą z królem babilońskim, Nabu-bal-rodinem, a podbiwszy Arabię wschodnią, przyległą do Babilonii, następcom swoim ułatwił podbój całkowitej Babilonii. Po nim panował syn jego, Salman-Asar.

Assur-nirari, król assyryjski, następca Assur-dan-ila. linię jego wyłącznie jest znane tylko z tablic Limmu i zamyka szereg królów, znanych tylko z tych tablic. A. panował lat ośm (752—745 przed Chr.). Za jego panowania tablice Limmu wzmiankują o dwóch wyprawach do kraju Namry, pod 748 i 747 r., wysłanych pod dowództwem ministrów królewskich. Pod 745 rokiem zapisana w nich rewo-lucya w mieście Kalah wyniosła na tron nową dy-nastyę, w osobie Tuklat-pal-Asara II. Pamięć o A-m ginie.

Assur-akłli-idin, król assyryjski, syn Sin-aehi-eryba, czyli Semiacheryba (ob.), wnuk Sar-ju-kiaa, w kronikach hebrajskich zwany Assarhaddon, właściwie Esarhaddon. Po zabiciu ojca w 681 r. przed Chr. (II Król. XIX, 37), objął rządy państwa, które następnie w 668 złożył w ręce syna swojego, Assur-bani-pala. Imię jego, stosownie do zwyczaju, zawiera całe zdanie: „Assur zsyła brata“. Chociaż za panowania dynastyi, z której pochodził, stolicą państwa była już Niniwa i A. posiadał w tern mieście, jak to świadczy znaleziony tam napis, swój własny pałac, pragnąc wszelako swą sławą zaćmić czyny poprzedników, przebudował w Kalahu pal.ic Tuklat-pal-Asara II i na miejscu jego napisów swoje pomieścił. Ogień atoli, zniszczywszy ten gmach, uszkodził kroniki A-a, wyryte na ścianach, tak, że oprócz kilku napisów przygodnych, tylko dwa odnalezione graniastosłupy głoszą w ciągłem opowiadaniu jego czyny. Z tych czynów najbardziej parnięt-nem jest rozszerzenie granic państwa w dwóch kierunkach. A. podbił Arabię wschodnią, przyległą do granic Babilonii i do brzegów zatoki perskiej, oraz Egipt, i pierwszy z monarchów assyryjskich do zwykłego tytułu swoich poprzedników dodał godność króla Musuri (Egiptu) i Kusu (Etyopii). Podbój jednakże nie okazał się łatwym do utrzymania, skoro zmo żony i zniechęcony król wyrzekł się władzy. Wszystkie napisy A-a zebrał Ernest Budge i wraz z tekstem klinowym i przekładem angielskim wydał p. t. „The history of Esarhaddon“ (London, 1880). Przekład francuski napisów A-a pomieścił J. Ménant w swych „Annales des rois d’Assyrie“.

Assur-bani-pal, król assyryjski. Imię tego króla w piśmie klinowem składa się z czterech postaci: określnika, wskazującego, że mowa o człowieku, i trzech ideogramów, z których pierwszy oznacza boga Assura, drugi—słowo b a r m:=stwarzać, trzeci—rzeczownik habal lub pab^syn. Brzmieć więc to imię może dwojako: Assur-bani-habal lub Assur-bani-pal, oznacza zaś: „Assur stworzył syna“. A. był synem Assur-akhi-iddina (ob.), a prawnukiem Sar-ju-kina. Otrzymał władzę królewską po złożeniu jej przez swego ojca w 608 r. przed Chr. A. w dziejach Assyryi ma dwojakie znaczenie: monarchy, który objął najrozległejsze z państw dotychczasowych, lecz doprowadził je do ruiny, i opiekuna nauk, któremu zawdzięczamy dziś najcelniejsze pomniki piśmiennictwa assyryjsko-babilońskiego. A. wziósł di t, siebie pałac w Niniwie, z licznemi na ścianach na-pisami, stanowiącemi obszerną kronikę panowania, a nadto płaskorzeźbami, przedstawiającemi sceny historyczne i rodzajowe z własnego życia. Otóż kronika wtajemnicza w jego czyny; płaskorzeźby odsłauiają charakter jego i usposobienia, oraz kulturę jego czasów. Gdy, naprzykład, na jednej (ob. Archeologia Mezopotamii, t. IV, str. 614— 615, fig. 332 i 333) widzimy go biesiadującego w otoczeniu kobiet, pod drzewami, a na gałęziach tych drzew wiszą głowy pokonanych nieprzyjaciół— Odgadujemy jego zaciekłość i okrucieństwo, a nadto sposób przepędzania czasu wolnego od zajęć. Okrucieństwem własnem chełpi się nawet A. Oto, co czytamy w opowiadaniu jego o wojnie z królem arabskim, Szamaiti: „By uczynić zadość woli Assura i wielkich bogów, mych władców, poniósł Szamaiti ciężką karę. Związałem go z psami i kazałem wodzić przed gmachami w Niniwie“. Nie wzdrygał się nawet osobiście wykonywać woli bogów w roli oprawcy: sam ścinał głowy, wyłupy-wał oczy i t. p. Oprócz urzędowych kronik panowania A-a, doszły do nas listy, pisane do niego przez rozmaitych urzędników i do nich przez niego, proklamacye jego, oraz inne dokumenta. Pozwala to wniknąć w bieg jego administracyi i poznać jego uzdolnienie dyplomatyczne. A. podbił Elam i Cyli-cyę; lecz wskutek warunków istnienia państwa as-syryjskiego (ob. A s s y r y a), prowadził wojny na wszystkich jego krańcach: nad Nilem i nad brzegami morza Kaspijskiego i Czarnego, w Arabii, Babilonii i Fenicyi. Wszędzie tłumił powstania, które własnem okrucieństwem wywoływał. Kroniki jego panowania urywają się nagle i koniec jego życia pozostaje niewiadomym. Według przypuszczenia Smitha, panował on do 626 r., więc lat 42. W pałacu A-a odnaleziona biblioteka zawiera w kopiach, umyślnie dla tej biblioteki sporządzanych po miastach babilońskich (Babilon, Borsippa, Akkad, Ur, Erech, Larsa, Nipur), rozmaite pomniki piśmiennictwa, sięgające bardzo dawnych czasów — aż do akkadów. Przewieziona do Londynu, stanowi dotychczas niewyczerpane i nieprędko jeszcze wyczerpać się mogące źródło wiedzy o Assyryi. Uprzystępnić As-syryi naukę starożytną mogły tylko prace lingwistyczne. W bibliotece tej przeto znajdujemy, aczkolwiek we fragmentach: słownik języka akkadzkic-go, słownik synonimów assyryjskich i wykazy znaków klinowych, ze wskazówkami ich brzmienia głosowego, oraz z przyłączeniem postaci dawniejszego pisma obrazowego. Dalej wspaniały dział obejmuje astronomia i astrologia. Ponieważ medycynę zastępowały gusła, zaklęcia i wywoływania, więc są też zbiory liczne zaklęć i przepisów guślarskich. Odszukano w niej również tablice znanych w Assyryi roślin i minerałów, drzew, używanych do budowii i stolarstwa. Dział historyczny dostarcza kopij z napisów dawnych władców babilońskich, tablic Limmu i synchronicznych, traktatów i rozmaitych sprawozdań. Również z biblioteki tej pochodzą te urywki mitologiczne o stworzeniu świata i potopie, któ-

236

’s""

•VvLlW.'l

<1?

li'

•ł

•I

saJMfcgr

vĘif

iii

W.;

w s

CärVp

KvSiy.®

'

•»■ -•••Vî-gv .v • . __v^. ;n^.',.'2üpy:-!,$to!-

iijïii'K

.v

_ .nyï^

iii»

■    v'":

ISlfePiilP

ÿ#f;, JpSS»

S««# ; >«

MP

;^ÉâJiF

;;;

:j|,

Kil*

jipfii *a

v: y'w$

••'■'. %•;-

•<f •• • i V ........ .

. -C--

£v.N

Î^P

§1

"i

£2

;iU-

11

.i;

;:;ä:

i!!ü

U(f

i]

I/' •

[V

!>•

:i

'••'••"'i

liii

IffSM

BÜTiipÉb.

SKllflljl

' MüsSi

**. >

K3

STO

ii©

Ł3SM

. • , > •.. -— «^1•(-u

liiipliŒffi

wiW sPË&Éllte ^WM Pil.............1ÉÉMÉM

fet

■ j.

wmß

BÉ

ÜÜ

t C.

Ml!

1P«

jj

i|!

is^B ÉH

ÜII

ira

i.

ÆÊËtvm

WÊMm

P^P“ ........

■ ml W* ];&%£"'

iSiÆMl»:;;li::ji^i mg IM

*3)

"i:

il

/Tri Hn Tnr'-pi: ' ’;.. I

SSlfiïKg

iii

Ü,

Ęif

«g

S«p

PpPSl 1 Xff

IsaBÉte

• >■■■./■    ■.......■ f, i:i,VjWi11■

■($-V

• .;i * . ¹ :. •

Mü

liii

lir"

Will

SSW''.JÄI Æk--Æ mmmm wmmémwmmè?m

mu.

Mśmm

I"-

li.

Fig. 88. Assnr-bani-pal na swym wozie (z Knjundźyku).

rycli odkrycie i ogłoszenie zapewniło G. Smith’owi („The Chaldean account of Genesis“) niezapomniane stanowisko w nauce i spowodowało przewrót w poglądach na starożytność, pochodzenie i znaczenie tradycyj hebrajskich.—Źródła. G. Smith: „History of Assur-bani-pal“ (oryginał i przekład napisów A-a).

morza Czarnego. W taki sposób A- stała się pier-wszem co do czasu i potęgi państwem wszechświa-towem w Dziejach Powszechnych. Aczkolwiek to państwo zajmuje tak ważne stanowisko w Dziejach, jednakże historyę jego rozpatrywać należy jako jeden okres tylko w historyi Mezopotamii, która, będąc głównem w starożytności ogniskiem kultury w Azyi Zachodniej, zapełnia sobą, do czasów wystąpienia persów na widownię, prawie całkowicie jej dzieje. Dzieje Babilonii stanowią wstęp do historyi A-i. Też same dzieje stanowią jej epilog. Przyczyn tego szukać potrzeba nietylko w wielce zbliżonych warunkach geograficznych obu krajów: nietylko w tej okoliczności, że oba narody, assyryjezycy i babilończykowie, powstały z jednakich pierwiastków etnicznych: tu-rańskich akkadów, pierwotnych mieszkańców Mezopotamii, i semickich sumirów, późniejszych przybyszów; a nawet nie w tern, że miasto Assur, pierwsza stolica A-i, było początkowo kolonią babilońską i do tego należało państwa; ale przedewszystkiem, że A.; pomimo swej potęgi i znaczenia, własnej swej kultury nie wyrobiła, a wszystkie w swym rozwoju dziejowym podstawy cywilizacyi zawdzięcza Babilonii A., stawszy się pierwszem państwem wszechświato-wem, przedstawia zarazem doskonały typ państwa starożytnego, którego nie stwarza potężny naród, świadomy swej siły i dążący do wielkich według siebie celów, lecz silny, monarchiczny rząd, oparty przedewszystkiem na dwóch podstawach: kulcie religijnym i wojskowości, a które wraz z upadkiem tego rządu ginie bez możności powstania, a nadto dla najbliższych nawet pokoleń bez żywej tiadycyi. Jeszcze do połowy naszego stulecia wszystkie wiadomości o główniejszych narc łach świata starożytnego, z wyjątkiem żydów, zawdzięczaliśmy greckim historykom. Dwaj z nich, Herodot z V stulecia i Kte zyasz z IV, którzy pierwsi zaznajamiają nas z A-ą, zbierali wiadomości o niej, gdy history a assyryjska, przeszedłszy już do podań, stała się mitem. A stało to się z tego powodu, że jedyne źródła historyczne dla nikogo podówczas dostępnemi być nie mogły. Królowie assyryjscy, dla upamiętnienia swych czynów, wznosząc dla siebie pałace, na ich ścianach ryć kazali kroniki swego panowania, tudzież mieścili

i. R.

— J. Ménaut: „Annales des rois d’Assyrie“.

Assur-idil-ili (Assur, władca bogów), lub właściwiej: Assur-idil-uk-inni (Assur, władca bogów, stworzył mię), król assyryjsld, znany tylko z następnego napisu, znalezionego w Kalahu: „Ja,

A., król zastępów, król ziemi Assura, syn Assur-bani-pala, króla zastępów, króla ziemi Assura, rozkazałem przygotować cegły dla wzniesienia Bit-Zida w mieście Kalali, w celu przedłużenia dni moich“.

1. R.

Ani losy jego osobiste, ani koniec dziejów kraju, którym rządził, nie są wiadome, gdyż kroniki assy-ryjskie przerywają się nagle na panowaniu ojca jego, Assur-bani-pala. Tylko to nie podlega wątpliwości, że A. był ostatnim królem assyryjskim i że za dni jego, umiejętnie skombinowany i szczęśliwie wykonany, atak narodów sąsiednich na państwo as-syryjskie zmiata je z powierzchni ziemi, co mogło nastąpić około 606 r. przed erą naszą.

Assyrya jest to przez greków utworzona, a w hi-storyi następnie utrzymana nazwa kraju, który właśni mieszkańcy mianowali Assur, od imienia głównego boga miejscowego, albo też Mat il Assur, co oznacza: Ziemia boga Assura. Grecy granic A-i nigdy ściśle nie oznaczali. Herodot nawet w jej obrębie mieści Babilon (I, 1 78). Idąc przeto za nim, starożytni autorowie pod nazwą A-i całą rozumieli Mezopotamię, której właściwa A. jest tylko częścią. Właściwa A. leży na północ od Babilonii, a więc w północno-wschodniej Mezopotamii, jakkolwiek nie wyłącznie tylko w jej obrębie. Rozszerza się ona bowiem ku wschodowi i, przekraczając Tygrys, obejmuje przestrzenie, zwilżane pięciu jego dopływami leweini, które są: Kabur wschodni, Zab wyższy, Zab niższy, Turnat, obecnie Adem, u Ksenofonta zaś (Anab. II, 4,25) Pliyscus, i Kaldau, obecnie Dijaleh, u Herodata (I,    189) Gyndes. A więc miasta

główniejsze Assyryi wznosiły się zarówno na brzegu prawym (Assur), jako i na lewym Tygrysu (Kalah,

graniastosłupach lub tablicach, zakopywanych w podwalinach pałaców i świątyń; a nadto, na każdym gmachu kładli stosowne napisy, nawet cegły, wchodzące do budowy t y'ch gmachów, oznaczali swemi imionami i tytułami. Gdy pod koniec VII stulecia miasta assyryjskie zostały w czasie wojen, które położyły kres istnieniu państwa, zburzone, pałace królewskie i świątynie bogów, zamienienione w kupy gruzów, pokryte warstwami piasku i roślinnością, znikły z powierzchni dostępnej oku ludzkiemu, a wraz z niemi skryły się pod ziemię i źródła historyi. Herodot mało widocznie zebrał wiadomości o A-i, lub zebranych wahał się powtarzać, gdyż o jednym jej tylko królu, przytem bajecznym, Sardanapalu, wspomina, i to z zupełnie ubocznych powodów

Niniwa, Dur-Sarkin). Obejmując dolinę Tygrysu je na osobnych kamiennych lub glinianych cylindrach w górnej połowie jego biegu i doliny lewych jego dopływów, A. dochodziła do gór, z których te rzeki wypływają; więc ku północy do gór Armeńskich, z których wypływa Tygrys, Kabur wschodni i Zab wyższy, ku wschodowi do łańcucha gór Zagros, z którego wypływają trzy pozostałe dopływy G.

Rawlinson („Hist. of Herod.“ 1, 589) mieści Assyryę pomiędzy 37° 30' i 33° 30' szerokości, a 42° i 45° długości geograficznej. W tym to stosunkowo niewielkim kraiku, przestrzenią bowiem nie przewyższał on Bawaryi lub Irlandyi, powstało silne państwo semickie, które w ciągu VII wieku przed erą naszą w granicach swych drogą podboju objęło cały owo-czesny świat dziejowy: Babilonię, Elam, Fenicyę,

Palestynę, z wyjątkiem Judei, i Egipt, aż do 24° szerokości; a nadto, posunęło granice tego świata (II, 150). Określiwszy ilość lat (520), przez ciąg ku wschodowi do 53° długości, na północy zaś do po- których assyryjezycy panowali nad Azyą Zachodnią, dnóża gór, otaczających południowo-wschodnie brzegi upadek A-i przypisuje odpadnięciu od tego państwa

Assyrya.

238

medów a następnie i innych ludów. Dalej podając, że eiż medowie, zdobywszy stolicę kraju, którą nazywa Ninos, całe państwo pod swoją zagarnęli władzę, utożsamia dzieje A-i z dziejami Babilonii i opisuje zdobycie przez Cyrusa Babilonu jako wypadek, zamykający historyę A-i (I, 95, 106, 177 sq.). Kte-zyasz wprowadza do dziejów A-i fantastyczne postacie, jako to: Ninusa, Semiramidę, Niniasza, którzy zarazem byli władcami Babilonii, a nadto Teutamona i wzmiankowanego przez Herodota Sardanapala, w którym historycy współcześni, chcąc godzić te podania z faktami odkrytemi następnie, upatrują naraz kilku królów assyryjskich, rzeczywiście panujących, oraz twierdzi, że od Niniasza, syna Ninusa i Semiramidy, założycieli państwa, do owego Sardanapala, ostatniego króla, wciągu 30 pokoleń ludzkich panowali w A-i królowie w porządku naturalnym, syn po ojcu nie przerwalnie otrzymując władzę. O imionach wszelako tych władców zamilcza („Ctesiae Cnidiifragmentae“; wyd. Didota, str. 34 sq.). Licząc przecięciowo na pokoenie 33 lata, otrzymamy 990, przeto według Ktezyasza państwo assyryjskie istniało dwa razy dłużej, niż według Herodota. Gdy od czasów Aleksandra W. cała Azya Zachodnia uległa wpływom cywilizacyi greckiej, a język grecki, wprowadzony przez dynastye greckie, w Syryi i Egipcie panujące, stał się językiem uniwersalnym, historycy różnych narodów, chcąc światu całemu przedstawić swe dzieje i tą drogą udowodnić znaczenia kraju swego w przeszłości, używać poczęli języka greckiego. W tej właśnie epoce (w wieku III) babilończyk Berozus (co znaczy: Syn Ozeasza) napisał dzieje swej ojczyzny p. t. „Babiloniaka“ w trzech księgach. Dzieło to nie doszło do nas w całości, tylko w przechowanych u rozmaitych pisarzy urywkach, z których jednakże treść pierwotna daje się odtworzyć. Berozus rozpoczyna swe dzieło od mitów kosmicznych, i ściśle z niemi łącząc dzieje polityczne, podaje, że przed potopem dziesięciu królów panowało przez 432,000 lat; po potopie 164-ch przez lat 35,065, następnie 50-ciu królów assyryjskich przez lat 657. Imiona tylko pięciu przytacza i ostatnim mianuje Sardanapala („Fragm. Hist. Grec.“, wyd. Didota, tom II, str. 509). Dzieła Herodota, Ktezyasza i Berozusa stały się jedynem źródłem dla historyi A-i od czasów tych dziejopisarzy aż do chwili, gdy Botta w Kor-sabadzie (1842), a Layard na miejscu, gdzie się wznosiła starożytna Niniwa (1844), odkopali pałace królów assyryjskich, z ostatniej pochodzących dynasty!. To skłoniło do rozpoczęcia następnie poszukiwań i w dwóch innych miejscowościach, gdzie się wznosiły starożytne miasta Kalali i Assur, w których przebywali monarchowie wcześniejsi. (Ob. Archeologia Mezopotamii). W krótkim, stosunkowo do trudności zadania, przeciągu czasu, kroniki, wyryte na ścianach pałaców odkopywanych, zostały przekopiowane, wszystkie zaś przedmioty ruchome, noszące jakiekolwiek bądź napisy, wraz z odkrytą w Niniwie biblioteką króla Assur-bani-pala, przeszło z 10,000 cegiełek złożoną, a zawierającą utwory rozmaitej treści, do Europy sprowadzone. A skoro pismo klinowe, w którem teksta były ułożone, zostało od cyfrowane, i język tych tekstów okazał się należącym do rodziny języków semickich, wszelkie przeszkody do korzystania ze źródła odkrytego zostały zupełnie usunięte. W skutek obfitości, a zwłaszcza istotnego charakteru odkrytych materyałów, historya A-i może być obecnie zarówno w ogólnych zarysach, jak i w szczegółach, tyczących się zwłaszcza kilku główniejszych panowań, lepiej i dokładniej poznaną, niż historya wielu narodów, znana dotychczas z obcych lub bezpośrednio do nas nie doszłych źródeł. Tak więc badania nad przeszłością A-i opierają się obecnie na autentycznych, przez dwa i pół tysiąca lat w ziemi przechowanych, materyałach źródłowych. Dowiadujemy się przeto z nich nietylko, że każdy król chciał, by o nim wiedziały następne pokolenia, ale co przed nim zdziałali jego poprzednicy. Tekst bowiem jednej kroniki uzupełnia i kontroluje tekst drugiej. Żywioł fantastyczny, w dziejach starożytnych nad faktami zawsze górujący, pozostał jedynie w tym wypadku w przechwałkach rozmaitych królów co do rozmiłowania się w ich osobach ważniejszych bogów narodowych, oraz w cyfrach, wykazujących ilość ściętych lub uprowadzonych do niewoli pokonanych nieprzyjaciół boga Assura i w imieniu jego rządzącego monarchy ulubionego. Zdobywszy w odkrytych źródłach treść dziejów A-i, należało jeszcze wykazać synchronizm pomiędzy temi dziejami i dziejami powszechnemi, to jest wynaleźć daty w dziejach A-i, odnośne do dat znanych z dziejów powszechnych. Rok cywilny w A-i był oznaczany imieniem jednej osoby, którą w tym razie nazywano Limmu. Wybierano ją z grona dostojników państwowych. Częstokroć i królowie dostępowali tego honoru. Odnalezione listy takich Limmu obejmują 228 nazwisk, czyli lat, bez przerwy. Wykazanie w tych listach daty, ogólnie w dziejach przyjętej, rozwiązywało kwestyę. J. Menant, który pierwszy ułożył kroniki królów assyryjskich w porządku chronologicznym, za taką datę bierze rok upadku Sa-maryi, 721, odpowiadający pierwszemu panowania Sarjukina. Po nad tą datą w listach Limmu jest 172 nazwisk, po niej następuje 56. Tak więc wstecz jesteśmy doprowadzeni do roku 893, w dół—do 665. Daty wcześniejsze dają się następnie odkrywać na podstawie różnych wyliczań, w samych już tekstach spotykanych, ku czemu również służą i tablice genealogiczne królów. Daty późniejsze obejmują tylko dwa panowania. Taką drogą dochodzimy do pierwszych królów assyryjskich i początku państwa. Zmógłszy się przez podbój żywiołu turańskiego w południowej Mezopotamii, semici poczęli dążyć do rozszerzania terytoryum, przez się zajętego. Najodpo-wiedniej do celu posuwać się tylko mogli w górę obu rzek, na północ. Na zachód bowiem za Eufratem rozciągała się pustynia, na wschód, za Tygrysem—państwo Elamskie. Pierwszym etapem w posuwaniu się ku północy było miasto Assur, leżące powyżej uścia Zabu niższego do Tygrysu. W tern to mieście i z tego miasta powstało państwo assy-ryjskie. Zakładają je władcy miasta Assuru; skorzystali oni z położenia geograficznego, a odgadłszy zadanie historyczne, wyzyskują je na swą wyłącznie korzyść. Wyzwalając się stopniowo z pod władzy Babilonii, stanęli nakoniec pomiędzy tern państwem 1 owoćzesnym światem dziejowym. Odtrąconą w taki sposób Babilonię do tego świata zbliżyć tylko mógł upadek A-i. Ponieważ istnienie państwa assyryj-skiego było wywołane koniecznością posuwania się semitów ku północy, więc stopnie tego posuwania się stanowią właściwie okres w dziejach A-i. Zakładanie nowych stolic w kierunku północnym znamionuje to posuwanie się naprzód. Ilość przeto okresów odpowiadać powinna ilości stolic. Określ. Stolica Assur. Początkowo władcy Assuru zwą się patisami boga Assura. Godność ta niechybnie jest religijna. Trzej tacy patisowie są znani: Ismi Dagan (żył ok. 1800 r). (W pisowni imion własnych i w ska-zówkach chronologicznych idę za Ménant'em: „Annales des Rois d’Assyrie“ i Smith’em: „Assyria“). Syn jego, Samsi-Bin, wzniósł świątynię bogu Assurowi, którą odnowił następnie Tuklat-pal-Asar. Imię trzeciego Iri-Amtuka (około 1500) przechowały cegły jednego z pałaców. Następni władcy noszą już tytuł: Sarru mat il Assur (królów ziemi Assura): Assur-Bel-nisisu (od 1450), Busur-Assur (od 1420) i Assur-u-Balat (od 1400). Są oni znani z późniejszych dokumentów, gdzie mowa o ich dobrych stosunkach z królami dolnej Mezopotamii (Kar-dunias). Zmiana tytułu jak widać, oznaczała zrzucenie z siebie zależności od królów babilońskich. Czterech innych imiona: Bel-Nirari (od 1370), Cudiel (od 1350), Bel-Nirari (od 1330), Salmau-Asar I (od 1300), są znane z napisów na cegłach, pochodzących z ruin pałacu. Po nich idą: syn Salman-Asara, Tuklat-Samdan (od 1270), który zdobywa kraj Kar-Dunias. Następca jego Bel-Kudur-usur (od 1240), ginie w wojnie z babilończykami, którzy pod stolicę podeszli. Adar-pal-Asar (od 1220) oswobadza A-ę od nieprzyjaciół i, jak głosi kronika Tuklat-pal-Asara, pierwszy ustanawia wojsko assyryjskie. Assur-dajan (od 1200) wznawia pomyślnie wyprawy na południe; Mutakil-Nabu (od 1170) znany jest z tablicy genealogicznej, jako dziad Tuklat-pal-Asara. Syn jego Assur-ris-ilim (1170—1150) wiódł wojnę z Nabu-Kudur-usurem, królem babilońskim, dla siebie pomyślną, i rozpoczął zwycięskie wyprawy na północ, aż do gór armeńskich. Wnuk jego Tuklat-pal-Asar I (1120—1100), najsławniejszy monarcha z tego okresu, występuje w dziejach A-i jako wielki, zdobywca, a zarazem i głosiciel swych czynów. Siadem ojca prowadzi wojnę w Armenii, dociera do brzegów morza Kaspijskiego, dalej na zachodzie, w Azyi Mniejszej, z mieszkającymi nad rzeką Halis muska-jami. Pierwszy przeprawia się za Eufrat, zdobywa Syryę i okłada daniną zamieszkałe tam ludy. Na wschodzie toczy wojnę z Medami. Zwycięskie wyprawy tego monarchy ostrzegły sąsiednie ludy o zawisłej nad nimi grozie. Już on sam pod koniec swego panowania doświadczył skutków odwetu. Głównie jednakże zaciężyły one na bliższych jego następcach, którymi byli: Assur-bel-Kala, Samsi-bin, Assur-rab-Amar (1100—1020). Klęski spadłe na kraj spowodowały zmianę dynastyi. Bel-kat-irassu występuje w napisach późniejszych jako założyciel nowej. Po nim idą: Salmau-Asar II, Irib-Bin, Assur-idin-aki, Assur-dun-il, Ein-Nirari (1020—880). Panowanie tego ostatniego jest już objęte listami Limmu,

Wszyscy ci królowie pamięć o sobie utrwalili robotami gospodarskiemu kopaniem kanałów, podtrzymywaniem grobli, wznoszeniem różnych gmachów. Krótkie panowanie wojowniczego Tuklat-Samdana (888—882) przygotowuje nowy okres w dziejach A-i. Okres II. Stolica Kalah. Rozpoczyna go syn poprzedniego króla; Assur-nasir-pal (882—857). Pod panowaniem jego wstrzymana w praktykowaniu swej zaborczej polityki odwetem ludów, ostrzeżonych czynami Tuklat-pal-Asara, A. wchodzi na drogę poprzednią. Te same sąsiednie kraje, na które zwrócił już swój oręż Tuklat-pal-Asar, podbija i on lub pustoszy. Na zachodzie wszakże posuwa się dalej. Zdobywa wybrzeże morza Śródziemnego od uścia Orontu do Tyru. Syn jego i następca, Salman-Asar III (857—822), prowadzi wojny ze wszystkimi sąsiadami. Szereg zwycięztw przerwało powstanie wojska, na którego czele stanął starszy syn, Assur-danin-pal. Stolica jednakże pozostała wierną królowi. Po śmierci jego w wynikłej wojnie pomiędzy zbuntowanym starszym synem, a mieniącym się prawym następcą po ojcu młodszym, Samsi-Binem, zwyciężył ten ostatni. Przez cały ciąg panowania (822—809) głównie był on zajęty wojną z medami. Syn jego Bin-Nirari (809—780), zwrócił się w swych wyprawach wojennych na zachód. Wzniósł on przytem wspaniałą świątynię bogu Nebu. Dwa posągi tego boga ozdobił napisami, w których wzmiankuje o swej małżonce Sammurumat. W niej to niektórzy assy-ryologowie upatrują królowę Semiramidę, przez greckich wsławioną historyków. Trzej następni: fealman-Asar, Assur-dan-il i Assur-Nirari (780—744) są znani tylko z list Limmu. Za panowania Assur-dan-ila zdarzyło się zaćmienie słońca. Określenie daty jego zbudzą spór chronologiczny. Menant, stosowniedo swego systematu, mieści to zaćmienie w 763 r., w którym, jak wiadomo z listy zaćmień słonecznych, ułożonej przez Pingré, było zaćmienie 15 czerwca, całkowicie widziane w A-i. Oppert to zaćmienie przenosi na rok 809, w którym również, według tej listy, 13 czerwca przypadło zaćmienie obrączkowe. Ze sporu tego wynika, że Oppert wszystkie dotychczasowe daty cofa o lat kilkadziesiąt w tył; n. p. według niego: Bin-nirari panował od 857 do 828. Przez co zyskuje czas potrzebny dla pomieszczenia zagadkowego Fula. Brak specyalnych opisów panowania jakiegokolwiek bądź króla oznacza, że brakło mu przedsiębiorczości, ducha wojennego, męstwa szczególniejszego, co wywołuje zwycięskie wyprawy, i dalej, że kraj za tego panowania tylko odponer zajmował wobec sąsiadów stanowisko. Państwo takie, jak A., utrzymać się tylko mogło ciągłemi nowemi zaborami. Polityka pokojowa prowadziła do upadku, jeśli nie kraj, to dynastyę. Po trzech wzmiankowanych królach, znanych tylko z list Limmu, zjawia się zaborczy Tuklat-pal-Asar II, nie związany z poprzednią dynastyą żadnemi węzłami pokrewieństwa. Wynieść go mogła na tę godność rewolucya. Kroniki hebrajskie (II król., XV, 19), wymieniają, jako poprzednika Tuklat-pal-Asara, nieznanego ze źródeł assyryjskich Fula. Niektórzy assyryologowie (Menant, Schräder, Smith) opuszczają go przeto w listach królów assyryjskich. Schräder nawet objaśnia

chodzie doznaje porażek. Według kronik hebrajskich, zginął z ręki dwóch swych synów (II Król., XIX, 37)- Adrammelecha i Saressera. Po nim objął władzę trzeci syn Assur-achi-idin (680—667). Głównym

w jaki sposób mogła powstać ta niezgodność. Tuk- | utrzymuje pod władzą swą Babilonię całą; na za-lat-pal-Asar mógł być nazywany Pal-Asar; następnie tylko Pal, z czego powstało Ful, (Die Keilenschriften u. d. A. T.). Na takie objaśnienie łatwo zgodzić się możemy, przypomniawszy sobie, że ta sama postać

w grafice kwadratowej hebrajskiej oznacza oba dźwię- wypadkiem panowania jego, było zdobycie Egiptu ki. Tuklat-pal-Asar, więc i Ful byłyby przeto jedną osobistością, znaną tylko pod dwoma nazwami, Oppert, obstając za powagą źródła, w Fulu upatruje odrębną osobistość i mieści panowanie jego w zyskanych kilkudziesięciu latach na przeniesieniu zaćmienia słońca z 763 roku na 809. Tuklat-pal-Asar II (744—726) jako założyciel nowej dynastyi, działalność swą dzieli pomiędzy wyprawy wojenne i prace budownicze. Wzmacnia orężem swe wpływy na Babilonię. Rozszerza granice od wschodu i północy.

Zmusza ośmnastu królów syryjskich do hołdowania sobie. Zdobywa następnie Damaszek. Wysiedla do A-i mieszkańców z dwóch prowincyj państewka Izraelskiego: Gilead i Naftali. Wspaniałe jego budowle wzbudzały zawiść w jego następcach i systematycznie były pustoszone. Po nim listy Lim-mu mieszczą Salman-asara (726 — 721), tylko z imienia nie zaś z czynów z kronik assyryjskieh znanego. I znowu powtarza się to samo. Nieczynność panującego monarchy powoływa do władzy godniejszego. Występuje Sargon, czyli Sarkin (Sarjukin). Bądź polityka, bądź też brak miejsca w Kalahu na nowe gmachy i niemożebność przewyższenia wspaniałością istniejących, zmusza króla do szukania, nowej stolicy.

Wznosi on upamiętniający czyny jego pałac na północ od Niniwy, w miejscowości nazwanej Dur-Sarkin.

Okres III. Stolica Dur-Sarkin i następnie Niniwa.

Sarkin (721—704) jest założycielem nowej i ostatniej dynastyi, za której panowania A. dochodzi do najwyższej swej potęgi i upada. Dotychczasowe rozszerzanie granic A-i. odbywało się kosztem małych państewek na zachodzie i dzikich plemion na wschodzie i północy. Pokonanie bliższych sąsiadów doprowadziło A-ę do zetknięcia się bezpośredniego m z wielkiemi państwami: Egiptem, Elamem i Urarti.

i. R.

Assyryjska chronologia. Assyryjczycy z samego początku istnienia swego, jako naród osobny wśród rodziny semickiej, do chwili zakończenia swego bytu historycznego, stanowili państwo zaborcze. W państwie zaś takiem wszystkie siły fizyczne i umysłowe z konieczności skierowane są zawsze na rozszerzanie granic i utrzymywanie zdobytych krajów w zależności. Taki naród wytworzyć własnej nauki nigdy nie zdoła. Dzieje jego staną się kronikami wojennemi. Assyryjczycy, swej nauki własnej nie posiadając, czerpać ją byli zmuszeni z Babilonii. Astronomia w starożytności stanowiła podstawy wszelkiej wiedzy. Na niej bowiem opierała się obserwacya ruchu ciał niebieskich, od czego rozpoczynało się wszędzie życie umysłowe; od niej zależnym był podział czasu w życiu publicznem i prywatnem. Assyryjczycy, czerpiąc swą wie-

Utrzymanie w zależności podbitych przez poprzedników krajów wyczerpało jego siły. Za życia jeszcze przelał swą władzę na syna Assur-bani-pala. Ten jest ostatnim przedstawicielem świetności i potęgi państwa. Ponownie zdobywa Egipt, ostatecznie gnębi Elam; w licznych wyprawach dociera do wszystkich granic wielkiego państwa. Kroniki jego panowania przerywają się na opowiadaniu o jego zwycięstwach. Rodzaj i czas śmierci jego pozostają niewiadome, Znanym jest jedyny tylko jego następca: jest nim syn jego: Assur-id-il-ili. Imię to przechowały cegły, pochodzące z ruin jednego pałacu w Kalali. Umiejętnie skombinowany i szczęśliwie wykonany atak sąsiadów na A-ę zmiata to państwo z powierzchni ziemi. Pamięć o niem u ludów, które je składały, trwała tak długo, jak długo w umyśle Judzkim przechowywać się może pamięć klęsk i niedoli. Upadek A-i, jak to wypływa z przeróżnych kombi-nacyj dat, oraz wszelkich wzmianek u obcych historyków, prawdopodobnie nastąpił w 606 roku przed erą naszą. Źródła, Główne: Menant: „Annales des Rois d’Assyrie“. Kroniki oddzielnych królów: Smith: „History of Assur-bani-pal“, Lotz: „DieInschriften Tig-latli Pileser’s I“; Budge: „The History of Esarhaddon“. Opracowania. G. Rawlinson: „The five Great Monarchies“, 1.1—III; Oppert: „Histoire des Empires de Chaldée et d’Assyrie d’après les monuments“; G. Rawlinson: „History of Herodotus“ (I—IV) zawiera kilkanaście rozpraw, oprócz komentarzy historycznych do tekstu, uzupełniających wiadomości, zebrane przez Herodota, nowemi na polu historyi odkryciami. P o-mocnicze. E. Schräder: „Keilinschriften und Geschichtsforschung“, „Die Keilinschriften und das Alte Testament“, „Die Assyrisch-Babylonischen Keilinschriften“. Kwestye etnologiczne rozbiera F. Lenor-Sar-kin wszczętą z terni państwami wojnę prze- mant: „La Magie chez les Chaldéens“, Doskonały kazał swoim następcom. Prowadzić ją musieli oni, podręcznik: Smith: „Ancient history from the Mo-gdyż od losu tej wojny zależał byt A-i. Wskutek numeuts Assyria“, (str. 192). ustroju państwowego jedynym i pewnym dowódcą wojsk w A-i był sam król Wypadało mu więc odbywać jednocześnie wyprawy nad Zatokę perską, południowe brzegi morza Czarnego i Kaspijskiego i nad Nil. Obecność w jednym z tych krajów wywoływała w drugim powstanie. Ta okoliczność nadaje wszystkim panowaniom w tym okresie jednaki charakter: ciągłe wojny na wszystkich granicach państwa; zwycięskie te, gdzie król osobiście się znajdował, przegrane—gdzie walczyli namiestnicy królewscy. Ciągle naprężenie wojenne wytwarzało z królów bohaterów, lecz zarazem przygotowało bardzo rychły upadek. Pierwszym czynem Sar-kina było zdobycie Samaryi, stolicy kró-lewstwa izraelskiego. W następnych wyprawach owładnął na wschodzie Medyą i południowo-zacho-dniemi brzegami morza Kaspijskiego. Na zachodzie dotarł do granic Egiptu. Na południu—do zatoki j dzę całkowicie z Babilonii, otrzymali z Babilonii Perskiej. Umiera zabity. Sin-achi-erib (704—680) I i wiedzę astronomiczną. Wszystko więc, co staro-

I. R.

•ól

żytni autorowie greccy i rzymscy przypisywali sta-rożytniejszym od siebie Chaldejczykom i co nowożytna nauka im bez zaprzeczenia przyznaje w astronomii (ob. Astronomia), było znanem w Assyryi i praktykowanem. Tak samo, jak babilończycy, znali i assyryjczycy, oraz obserwowali, pięć planet:

Ea (Saturn), Bel (Jowisz), Nergal (Mars), Istar (Wenus) i Nebu (Merkury). Tak samo do tych planet zaliczali słońce i księżyc—co razem stanowiło siedm głównych ciał niebieskich. Obserwując ruch słońca, znali zodyak, mieszkania słońca i przyjętemi następnie przez greków znakami owe mieszkania oznaczali. Znali długość roku słonecznego (365 dni i 6 godzin), lecz w życiu społecznem rok dzielili na lu-nacyj (miesiące) dwanaście, wyrównywając różnicę zanadto uwydatnioną przez wstawienie miesięcy dodatkowych w pewnych epokach. Dzień dzielili na 24 godziny, godzinę na 60 minut, minutę na 60 sekund, Poświęcając po kolei dnie czci siedmiu ciał niebieskich, tworzyli tydzień, który-to podział dotychczas praktykujemy. Jednakże, całkowicie od babilończy-ków przyjęty podział czasu, przy zastosowaniu do życia państwowego, assyryjczycy oznaczali na swój oryginalny sposób. Idące po sobie lata nazywali imionami wyższych dostojników państwowych, włączając w ich poczet i królów. Powstały w taki sposób tablice Limmu. Kilka takich tablic przechowało s»ę w bibliotece króla Assur-bani-pala do dni naszych, chociaż tylko we fragmentach. Ułożone razem, podają 250 imion, co wynosi 250 lat. J. Menant, pierwszy tłómacz kronik królów assyryjskich, pod imieniem króla Sar-ju-kina podpisywał datę zdobycia przez tego króla Samaryi, znaną z kronik hebrajskich. Jest to rok 718 przed erą naszą. Otóż lata, liczone od tego króla wstecz, doprowadziły do 891, a liczone z biegiem czasu—do 640 roku (ob.

Assyrya — dzieje). W taki sposób zdobyty został klucz do ułożenia dziejów Assyryi, synchronicznie z dziejami innych państw.

Assyryjska muzyka. Źródłem jedynem, z którego historycy i pisarze muzyczni, do niedawna jeszcze, czerpali wiadomości o stanie sztuk pięknych w starożytnej Assyryi, była biblia, i luźne wzmianki Józefa Plawiusza, oraz niektórych historyków greckich. Te wzmianki, acz liczne, ale że wielce ogólnikowe, więc niedokładne, niemogły, naturalnie, należytego wyrobić w nas pojęcia o rzeczywistym rozwoju w Assyryi sztuk pięknych wogóle, muzyki zaś w szczególności. Stąd też wielu historyków mu-‘ ycznych, nawet najznakomitsi z ich grona: Ambros i Naumann, niez nalazłszy źródeł pewniejszych nad wyżej wzmiankowane, nie wahali się twierdzić, iż dawni Assyryjczykowie wogóle nie posiadali zmysłu do muzyki i poezyi. W ostatnich dopiero latach, kilku uczonych assyryologów, dokonawszy ważnych odkryć archeologicznych w starożytnej Mezopotamii, odsłoniło nareszcie tę, dotychczas ciemną, stronę kultury assyryjskiej, wiele wątpliwości rozjaśniło dokładnie i licznym hypotezom kres położyło. Pierwszy z nich, francuz P. E. Botta, odkopał (w 1843—5 r.) w Kor-sabadzie i Kujundżyku kilka pałaców assyryjskich.

Henryk Layard odkrył w gruzach Niniwy pałac króla Assurnasirpala (884 — 871 przed Chr.), pałac Sal-

tfc»cjklop»lj» fiwnMku I lettre ira na T. ▼.

manassara i kilka innych; w Kujundżyku zaś, pałace Sankeriba (Sennacherib, Sancherib) i Assurbani-pala (Sardanapala), a wśród nich, wiele tablic z pismem klinowem, oraz rzeźbionych en relief, służących za ozdobę ścian pałaców assyryjskich. Jerzy Smith, urzędnik londyńskiego „British Museum“, robił w 1872 r., na koszt redakcyi „Daily Telegraph“ poszukiwania w Niniwie i odkrył wiele tablic z pismem klinowem w pałacu Sardanapala. Najstarsze z tych napisów sięgają do 1500 lat przed Chr. Loftus w ruinach Senkerech (już na gruncie babilońskim) jeszcze starsze znalazł tablice, a konsul francuski z Basra, P. de Sarzek, odkrył 1877—81 r. w ruinach Tello (również na gruncie Babilonii) wiele tablic, zapisanych lub rzeźbionych, sięgających, według zdania archeologów, około 3000 lat przed Chr.. Kilka z tych tablic wielkiej są doniosłości dla historyi muzyki, ponieważ przedstawiają one sceny i obrazy muzykalne jeszcze z czasów króla Gudla (około 3000 lat przed Chr.). Są to więc najstarsze pomniki w tym rodzaju, jakie doszły do nas z pierwszych czasów historycznych. Prawie wszystkie tablice, mające od 2 — 37₂ metr. wysok. i 1 — 2 m. szerok., są alabastrowe, niektóre tylko z cegły wypalanej. Jak już wyżej powiedziano, jedne z nich są zapisane pismem klinowem (treści historycznej, religijnej, prawniczej i t. d.), inne znów rzeźbione en relief: Jedna zwłaszcza z tych płaskorzeźb, znaleziona w Kujundżyku, przedstawia nieocenioną wartość dla historyi muzyki; wyobraża bowiem kompletną orkiestrę assyryjską, złożoną z 26-iu osób,—mianowicie:

11-tu instrumentalistów i 15-tu śpiewaków. Według Rawlinsona, obraz ten przedstawia pochód tryumfalny Saos-du-Khina, syna Sankeriba. Na czele orkiestry, o której mowa, idzie arfista, za nim postępuje flecista, grający na flecie podwójnym, oraz grajek na psalteryonie (psalterium, rodzaj cymbałków); dalej: trzech—jeden za drugim—arfistów, z których ostatni jest eunuchem; za tymi kroczą: flecista z fletem podwójnym, dwóch eunuchów grających na ar-fach, bębnista, znów arfista—także eunuch, oraz 15 osób, z których 6 dorosłych, płci obojej, i 9 pacholąt, śpiewających i zarazem wybijających takt rękami. W tej więc orkiestrze znajdujemy instrumenty: strunowe, dęte, drewniane i perkusyjne; inne znów tablice podają wyobrażenia narzędzi dętych blaszanych i kilku odmian strunowych, oraz perkusyjnych. Jak nas te płaskorzeźby pouczają, assyryjczykowie najwięcej używali instrumentów strunowych, zwłaszcza też przedstawiających liczne odmiany arfy. Największa z tych arf (grecka magadis, po hebrajsku nebel), posiadała około 1.25 metr. wysok.; grajkowie przymocowywali ją taśmą do ramion i bioder, co im umożliwiało, nawet w czasie pochodu, używanie arfy obiema rękami jednocześnie. Inny gatunek arfy, znaleziony przez Layarda w bliskości Niniwy, mocno przypomina trójkątną arfę hebrajską, zwaną kinor, o 9-iu strunach, w którą uderzano pałeczką; inny znów, w rodzaju liry, odszukany przez Rawlinsona w gruzach Kujundżyku i opisany przez niego w dziele: The five Monarchies of the ancient Eastern world etc., (Londyn, 1862—6 r., II, str. 153), ma również formę trójkąta i 4 struny metalowe. Ten rodzaj zdaje się

mo-

oyć pierwowzorem fenickiej sebaca, greckiej i rzymskiej sambuka. Lira assyr. zwała się kissar. Trzecią odmianę instrumentów strunowych assyr. wypełnia rodzaj psalterium, który dał początek greckiemu nochordowi, a w wiekach późniejszych klawikordo-wi. Posiada on płaską skrzynkę rezonansową i 10 strun metalowych, horyzontalnie na niej rozmieszczonych, w które grajek uderzał pałeczką. Czwartą odmianę stanowi rodzaj kithary greckiej; że jednak dwa jej wyobrażenia w płaskorzeźbach, znalezione przez Layarda w Kujundżyku, różnią się od wszystkich rodzajów cytar, w starożytności używa-

gą i prostą, kształtu lejkowatego, uderzająco podo buą do wyobrażonej na łuku tryumfalnym Tytusa w Rzymie, hebrajczykowie zwali ją chatsotsrot. 3; Trąbkę zakrzywioną w kształcie rogu, znaną później w Italii, Galii i Skandynawii. Co się tyczy instrumentów perkusyjnych, rzeźby assyr. przedstawiają dwa ich rodzaje: jeden w postaci bębenków, skóra obciągniętych, drugi zaś talerzy metalowych. Jeden z bębenków przedstawia formę identyczną z biblijnym adufe, który również jak i assyr. jedną ręką był trzymany, a drugą uderzany. Były inne jeszcze odmiany tych narzędzi: jeden w formie dzisiejszego

.;ysz

mm

WS

rir

ff

SSW

ST

Wyy-

IIP

«s.

WÀ

M/

mrn

Sr

/i©®

■Jjggj

muOi

Fig. 89. Płaskorzeźby znalezione w ruinach Kujundżyku, Korsabadu i Niuiwy, przedstawiające muzykę assyryjską.

nych, wyłączną więc ona zdaje się być własnością assyryjczyków; jedna z nich ma 5, druga 7 strun. Piątą odmianę stanowi jedyny dotychczas znany egzemplarz instrumentu z gryfami, z szyjką długą, podobny do dzisiejszej tamburycy słowian południowych, o dwóch strunach, które szczypano palcami. Z działu instrumentów dętych znajdujemy w Assy-ryi następujące: 1) flet podwójny, złożony z dwóch rurek, prawdopodobnie drewnianych, długości jednakowej. Nazwa assyr. tego narzędzia nie jest znaną; rzymianie zwali je tibia arrana, t. j. flet tyryjski, hebrajczykowiezaś: nekeb.s 2) Trąbkę blaszaną dłu-

bębenka wojskowego, drugi zaś lejkowaty, z podstawą do góry zwróconą. Metalowych narzędzi perkusyjnych było dwie odmiany; jedną stanowiły talerze metalowe—biblijne fseltslim—bardzo podobne do żeli dzisiejszych, drugą zaś. znalezioną w Kujundżyku, dwa równe, małe lejki wydrążone, z rączkami do trzymania; przy użyciu tych narzędzi uderzano prostopadle jeden lejek o drugi. Do tej grupy instrumentów zaliczyć także należy 24 dzwonki bronzo-we z żelaznemi sercami, odszukane przez Layarda w pałacu Nemroda; wielu jednak archeologów twierdzi prozaicznie, że owe dzwonki, mające

A. Fol.

A. Pol.

K. J.

Ast Baltazar czy też Bartłomiej Van der, malarz szkoły holenderskiej, rodem z Utrechtu, kwitnął w pierwszej połowie XVII wieku i został przyjęty jako mistrz przez bractwo malarzy rodzinnego miasta w 1629 r. Van der A. lował wyłącznie owoce i kwiaty, to w koszach, to w wazach ozdobnych, to na płytach stołowych ! pienia, jakoteż rozbiór teoretycznych na nie poglą-

0.09 metr. wys., a w przecięciu 0,06 m.—służyły poprostu za dźwięczącą ozdobę uprzęży końskiej. Ciekawą jest rzeczą, że niektóre z tablic, znalezionych w pałacach assyryjskich, wyobrażają muzykę kwartetową (na różnych instrum.), że kwarteciści są rozmieszczeni, jak i dzisiejsi, po dwóch naprzeciwko siebie, i że niektóre orkiestry mają dyrektora lub dwóch nawet kapelmistrzów, wybijających takt pałeczką. Tak wielka ilość, różnorodność i względna dokładność instrumentów muz. assyr. świadczy wyraźnie o wielkim rozwoju muzyki w starożytnej Mezopotamii; jak znów bardzo dobra organizacya widocznie stałej orkiestry, posiadającej nawet kapelmistrza, oraz wyraźne upodobanie do muzyki kwartetowej (każdej zresztą uczcie i obrzędom religijnym towarzyszyła muzyka) pozwala mniemać, że muzyka bardzo ważnym była czynnikiem towarzyskiego życia assyryjczyków. To mniemanie potwierdza, między innymi, historyk grecki Ktezyasz, który u-trzymuje (w dziele „Persica“), że podczas uczt na dworze władców Niniwy było czynnych zazwyczaj do 150 muzyków, oraz król Sankerib; ten ostatni, wspominając o swem zwycięztwie nad królem Kar-dunja, szczyci się, że zabrał mu nietylko wszystkie skarby, „ale nawet męskich i żeńskich muzykantów.“ Widocznie więc artyści ówcześni byli uważani za cenną zdobycz wojenną, podczas gdy bohaterów nieprzyjacielskich traktowano okrutnie, jak o tern sam Sankerib zapewnia w opisie wielkich swych czynów wojennych (w rękopisie klinowym, z cegły wypalanej). Wielka szkoda dla historyi muzyki, że w dość bogatym zbiorze rękopisów klinowych nie odszukano dotąd ani jednego słówka, któreby nam coś powiedziało o systemie i w ogóle teoryi muz. assyryjczyków; z tych wszakże danych, jakie już po siadamy, śmiało twierdzić można, że zarówno nuty, jak teorya muzyczna, obce im nie były.

Ast Jerzy Fryderyk Antoni (* 1778 r. w Gotha,—f 1841 w Monachium), filozof, uczeń Szel-linga. W 1802 r. A. objął docenturę w Jena, a w r. 1805 otrzymał profesurę w Landshut, gdzie w tymże roku wydał swój podręcznik estetyki („Handbuch der Aesthetik“), a w końcu profesurę w Monachium. Wpływ Szellinga najwidoczniejszy w dziele Asta „Grundlinien der Philosophie“ (Landshut, 1807). W in nem dziele: „Grundlinien der Geschichte der Philo sophie“ (Landshut, 1817; 2 wyd. 1825), A. usiłuj historycznie uzasadnić pewną konieczność logiczną w rozwoju filozofii, grupując systemata w szeregi realizmu i idealizmu. Usiłowanie to było wówcza s myślą nową i oryginalną. A. pracował specyalnie nad filozofią Platona, a owocem tych studyów były dwa dzieła: „Platon’s Leben und Schriften“ (Lipsk, 1816), oraz „Lexicon Platonicum“ (1834 — 39). A. wydał także: „Beleuchtung der Epikureischen Ethik“ (1831).

ma-

i ożywiał te grupy ślimakami lub owadami. Przypomina on nieco manierę Jana Brueghla. Jego obrazki, zwykle małych rozmiarów, są malowane nadzwyczaj starannie a nawet zbyt drobiazgowo. A- N J-Asta Pompeia, ob. Asti.

Astab3ïie, część monarchii perskiej (Hirkanija), na połud. zach. stronie m. Kaspijskiego, odpowiadająca mniej więcej dz. Dagestanowi, zamieszkana przez Dahów (Dahae).

Astacus, ob. Rak.

Astaritta Denn aro (ur. około 1750 w Neapolu), w swoim czasie bardzo łubiany i ceniony kompozytor oper komicznych. Jego dzieła odznaczały się słodyczą melodyi, lekkością stylu i bogactwem rytmiki; mniej za to oryginalnością pomysłów muzycznych. A. napisał przeszło 20 oper, z tych: „ Circe ed Ulisse“, „II divertimento in campagna“, „II Francese bizaro“, „II perruchiere“ i kilka innych, długo się trzymały na repertuarze scen niemieckich.

Astarot, miasto, ob. B o s r a.

Astarte, pod tą nazwą było znane i czczone w Fenicyi bóstwo babilońsko-assyryjtkie Istar (ob).

Astarte Sow. (paleont.). Rodzaj mięczaka z gromady małżów (Lamellibranchiata) z rodziny Astartidue. Skorupa okrągła, owalna lub trójkątna, mniej lub wię-ecj wydęta, lub prawie płaska, o bokach prawie równej długości, albo bardzo nierównych. Powierzchnia zawsze współśrodkowo prążkowana lub jżeberkowana, bez promieni. Zwykle dwa zęby główne na każdej połówce, brak zębów bocznych. Rodzaj występujący bardzo obszernie, począwszy od pokładów sylurskich; obfity w jurze, kredzie i pokładach trzeciorzędowych. Dziś jeszcze około 20 jego gatunków żyje w chłodniejszych morzach.

Astartidae (paleont.). Jedna z rodzin mięczaków małżów (Mollusca Lamellibranchiata), charakteryzująca się skorupą grubą, zwykle różnoboczną, współśrodkowo lub promienisto żeberkowaną, zamkiem prostym lub wygiętym ku przodowi, o zębach podobnych do zębów u rodziny porcelankowych, (Cypnnidae). Zębów głównych 2—3; brak zwykły zębów przednich bocznych, a tylnych często. Brzeg skorupy zwykle karbowany. Zwierzęta morskie. Rodzinę tę. w okresie już paleozoicznym, liczne wymarłe przedstają rodzaje (Prosocoelus, Pleurophorus i t. p.); w pokładach drugo rzędowych dochodzi ona najwyższego swego rozwoju, z mnóstwem wymarłych gatunków, a i dwóch dotąd jeszcze żyjących: Ast arte i Cardita.

Astasia (od à priv i 73n]|jL!:=stawiać), niemożność stania, i abasia (od à i ßaivw=chodzę), niemożność chodzenia. Nazwę tę nadano od niedawna spostrzeganej niemocy czynnościowej, przy której chory, leżąc, może doskonale poruszać kończynami, mięśnie jego poruszają się sprawnie i zbornie podczas leżenia, pobudliwość czuciowa i zwrotna są zachowane — nie może wszakże stanąć, a tem-bardziej chodzić, i po zrobieniu pierwszego kroku (suwanego), upada. Cierpienie to bywa wrodzone lub nabyte; co do swej istoty, uznawane jest pospolicie za objaw hysteryczny. Szczegółowy opis cier-

F-n

Asteatoza, niedostateczne wydzielanie tłuszczu skórnego, wskutek czego skóra staje się suchą i łatwo pęka. Rzadko kiedy jako samodzielne cierpienie, występuje natomiast A. jako skutek innych chorób skórnych.

Asteizm (asteismos)

późniejszy wyraz grecki (od czasów Dyonizyusza z Halikarnassu), oznaczający dosłownie jakby „miejdeość“, „stołeczność“. Termin ten pochodzi od słowa cisty, oznaczającego gród, stolicę, przedewszystkiem zaś same Ateny, którym przysługiwała nazwa „miasta“ w całem znaczeniu tego wyrazu. Tym sposobem wyraz A. był równoznaczny z łacińskiem słowem urbanitas (urbs=mia-sto=Rzym), a pisarze greccy i rzymscy oznaczali nim sposób postępowania i wysłowienia, właściwy mieszkańcom stolicy, posiadającym większą ogładę umysłową. Miano tu przedewszystkiem na myśli mowę, okraszoną subtelnym dowcipem; teoretycy zaś wymowy (Kwintylian VIII, 6) rozumieli pod A-em taką przenośnię retoryczną, w której słowa mówcy mają być pojmowane w znaczeniu wręcz przeciwnem, i w której na pozór pomija się to, o czem się jednak wspomina. A. znajduje się w pokrewieństwie z ironią i sarkazmem (ob.).

Dr Ł.

dów, znajdzie czytelnik po polska w Jasińskiego Romana „Astasia congenita“ (drukowana w „Gazecie lekarskiej“), jakoteż w Wizela „Z dziedziny hy-steryi: astasia-abasia“, drukowane w temźe czasopiśmie.

Astatyczna igła magnesowa ob. magnesowa i g t a.

Astatyczna równowaga, toż co obojętna równowaga, ob. Równowaga.

F-n

M Ro.

Asten Fryderyk Emil, astronom, (*1842 w Kolonii—f 1878), kształcił się w astronomii pod Argelandrem w Bonn, ogłosił dwie rozprawy o komecie III z r. 1864, a w r. 1865 uzyskał docenturę rozprawą o wielkiej komecie Donatiego z r. 1858. W r. 1866 wrócił do Kolonii i dla astronomicznego rocznika berlińskiego podjął się wraz z Beckerem obliczenia efemeryd komety Enckego. W r. 1870 przeniósł się do Pułkowy, gdzie wykończył dwie ważne swoje rozprawy o komecie Enckego (1871 i 1877). Dyskusya 16 powrotów tej komety doprowadziła go do ważnych rezultatów, wykazał bowiem, że należy poprawić nieco dotychczas przyjmowaną wartość masy ziemi, z czego wypływa powiększenie paralaksy słońca; z pracy tej wypłynęło dalej: zmniejszenie masy Jowisza i Merkurego, jako też zmniejszanie się mimośrodu drogi komety za każdym jej obiegiem, co zgadza się z hypotezą Enckego, że przestrzeń światowa wypełniona jest środkiem, stawiającym opór ruchom ciał niebieskich.

Astenia, wyraz grecki, oznaczający brak sił, czyli bezsilność, wprowadzony do lecznictwa w XVIII wieku wraz z terminami: Atonia, Adynamia (ob.) w myśl teoryi solidarnych, nerwowych, zmierzających do pojęć abstrakcyjnych, dynamicznych, o siłach organicznych, żywotnych, wrażliwości, kurczliwości i t. p. pewnym tkankom właściwych, wrodzonych. Najbliżej zaś astenią określił i szczegółowe jej znaczenie w patologii nadał J, Brown (* 1735—f 1788), głośny autor nowej teoryi patologicznej i biotycznej, który na własnem pojęciu Stenii i Astenii oparł swój system nozologiczny i terapeutyczny. Zdaniem autora, istota życia polega na oddziaływaniu wrodzonej zwierzętom pobudliwości (indtabilitas) na bodźce (incitamenta), w następstwie czego pewstaje pobudzenie (incitatio) t. j. wszelaki objaw życiowy. Stopień pobudliwości ma się w odwrotnym stosunku do siły działających bodźców i pobudzenia, t. j. im dzielniejsze bodźce i mocniejsze pobudzenie, tem więcej zużywa się pobudliwości, i przeciwnie, im bodźce i pobudzenie słabsze, tem więcej pobudliwości gromadzi się w ciele. Warunkiem i znamieniem zdrowia jest średnia ilość i siła bodźców, przy umiarkowanej pobudliwości i mieniem pobudzeniu; zatem każde pomnożenie lub pomniejs enie bodźców, pobudliwości i pobudzenia stanowi chorobę; wyrazem nasilenia bodźców i pobudzenia jest (wedle Browna) Stenia, a choroby ztąd powstające: s teniez ne; niedostatek zaś działania bodźców i pobudzenia zowie on Astenią, a choroby takie astenicznemi. Astenia wszakże wytwaiza się dwojakim sposobem i w dwojakiej występuje postaci, mianowicie: a) w braku bodźców, przyczem pobudliwość nagromadza się w ciele i powstaje A. bezpośrednia {A. directa), a gdzie słaby bodziec sprowadza już silne pobudzenie, i b) przy zbytku bodźców, kiedy pobudliwość wyczerpana i do wywołania pobudzenia wymaga się najsilniejszego bodźca, co stanowi A. pośrednią {A. indirecta). Tak usystemizowana, łatwa i wygodna teorya, odpowiadająca z pozoru zjawiskom biotycznym, znalazła szybko i dużo zwolenników, mianowicie u Niemców, którzy pojęcie A-i naciągali do swoich poglądów nozogenicznych, zanim nie rozpłynęło się ono w mglistych wyobrażeniach filozofii natury, poczem pozostała w lecznictwie tylko nazwa: aste-nicznej gorączki (i zapalenia), równoznacznej z a-dynamiczną (Por. J. Brunonis, „Elementu medici-nae“ 1780; przekład angielski autora: J. Brown „The éléments of medecine etc.“ 1788; prz. niemiecki: Pfaff, 1796; francuski: Fouquier, 1805; włoski: So-lenghi, 1806; J. A. Röschlaub: „Lehrbuch d. besonderen Nosologie, Jatreusiologie u. Jaterie“, 1807).

Astenopia, zmęczenie mięśni ocznych. Może być A. akomodacyjna i mięśniowa. Pierwsza, przy rozpatrywaniu zbliska drobnych przedmiotów; widziane zpoczątku wyraźnie, po wyczerpaniu siły mięśnia nastawczego, stają się niewyraźnemi, powiększają się i mgłą. Druga, to jest A. mięśniowa, zależy od wyczerpania siły mięśni ocznych, szczególniej prostych wewnętrznych, przy silnej zbieżności linii wzrokowych (convergentia); przy czytaniu litery zaczynają biegać, dwoić kontury, lub zachodzić jedna na drugą, ztąd dłuższe czytanie staje się niemoże-bnem. A. spotyka się u osób osłabionych, ze słabo rozwiniętą muskulaturą, zmuszonych pracować nad drobnemi przedmiotami i przy niedostatecznem oświetleniu. W celu leczenia, należy się wstrzymać od zwykłej pracy, stosować pożywne pokarmy i włożyć odpowiednio dobrane okulary. Przy A-i mięśniowej, okulary pryzmatyczne, podstawą do nosa ustawione. Patrz: F. C. Donders, „Die Anomalien der Refra-

Dr. Psz.

J. A.

ction und Accomodation des Auges“; (polski przekład d-ra Gepnera).

Aster L. Aster albo Gwiazdosz. Rodzaj należący do plemienia Asteroideae, w rodzinie roślin złożonych (Compositae), którego cechy są następujące: Główki kwiatowe, czyli tak zwane koszyczki, złożone z kwiatów dwojakich: skrajne z nich języczkowate i żeńskie, środkowe rurkowate i obu-płciowe. Okrywa kwiatowa złożona z przykwiatków zielonych, luźno dachówkowatych, ułożonych w kilka rzędów. Osadnik płaski, dołeczkowaty, gładki lub szorstkawy. Pylniki opatrzone w wyrostki. Niełupki podłużne, spłaszczone, uwieńczone puchem trwałym, beztrzoneczkowym, złożonym z włosów nierównych i szorstkich. Są to rośliny zielne, trwałe lub krze-wowe, bardzo obfite w Ameryce północnej, rzadkie w Ameryce południowej, jak również w Europie i w Azy i północnej. Liście ich naprzemianległe, poje-dyńcze, całe lub ząbkowane, a koszyczki kwiatowe samotne lub ułożone w wierzchnotki mniej więcej baldaszkogronowe. Opisanych jest przeszło 350 gatunków, których liczba, zdaniem Benthama i Hooke-ra, niepowinnaby przechodzić 200 W naszym kraju rośnie tylko j.den gatunek: Aster Amellus L. A. za-

/// 7/

Fig. 90. Aster Tripolium. Fig. 91. Aster Amedus.

leśny, przytrafiający się gdzieniegdzie na suchych, wzgórkowatych miejscach, nad brzegami lasów. Kwitnie w sierpniu i wrześniu. Ma łodygę walcowatą, niekiedy czerwonawą, w górze mniej więcej gałęzistą, szorstkim włosem okrytą, na stopę lub nieco więcej wysoką. Liście podłużne, nieco spiczaste lub prawie tępe; niższe w ogonek zwężone, górne bezogonkowe, wszystkie całe, szorstkie, niewyraźnie 3-nerwowe. Koszyczki kwiatowe w bal-daszkogron ułożone; środek ich złocisto-żółty, promienie przyjemnej błękitnej barwy. W niektórych departamentach Francyi, gatunek ten, więcej znany pod nazwą Oka Chrystusowego (Oeil-de-Christ), jest używany jako środek roztwarzający i gojący rany. Liście jego służą do farbowania na żółto i brunatno. Dla pięknych kwiatów swoich, bywa on hodowany w ogrodach wraz z dwoma in-aemi europejskimi gatunkami: A. alpinus i pyre-naeus. Z amerykańskich zaś hodują się w ogrodach: A. grandiflorus, puniceus, eminens, multiflorus, hori-zontalis, thyrsiflorus i t. p. Wypada przy tern nadmienić, że Astrami również nazywają się u nas powszechnie hodowane w ogrodach, w licznych odmianach, roczne rośliny kwiatowe, należące do rodzaju Callistephus, gatunku C. Chinensis Nees, pochodzącego z Chin i Japonii; (ob. wyraz: Calli-51 e p h us).

Aster z Amfipolis, Metony czy z Olyntu, łucznik grecki, który strzałą wybił oko Filipowi Macedońskiemu, przy oblężeniu Metony.

Aster Ernest Ludwik von (* w Dreźnie 1778 f w Berlinie 1855), generał pruski, zajmował w inże-uieryi wojskowej niepoślednie stanowisko. Brał czynny udział w kampaniach z lat 1806, 1812 i 1815. Po roku 1815 zamianowany został generalnym inspektorem fortec i kierował budową twierdzy w Ko-blencyi. Otrzymał szlify generalskie w r. 1842. Napisał dzieło, bardzo cenione, p. t. „Nachgelassene Schriften“, (Berlin, 2-gie wydanie 1878, 5 tom.).

Asterabad, Astrabad lublsterabad, staroży-‘ae miasto w północnej Persyi, stolica prowincyi tegoż mienia, położone u północnego stoku Elbrusa, w domie rzeki Kara-su, w odległości 30 kilom, od morza Kaspijskiego, otoczone fosą i murem na 4*/₂ kilom. długości. Niegdyś stolica książąt kadżarskich, przodków dzisiejszej dynastyi perskiej; obecnie jest lichem, zaniedbanem miastem, liczącem 15,000 mieszkańców, trudniących się handlem, który podniósł się nieco od czasu zajęcia przez Rosyę wysp Adżur-skich (ob.) i utworzenia w samym A-dzie konsulatu ruskiego. Produkt wywozowy przeważnie stanowią: kawior, jedwab, ryż, bawełna, cukier, jęczmień, nafta i wojłoki. Okolice A-u są bardzo urodzajne, chociaż w wielu miejscach błotniste i zwłaszcza podczas deszczów niezdrowe, ponieważ panuje wtedy ciągła febra. Sama prowincya asterabadzka, wynosząca 14,591 kilom. □ i mająca 80,000 ludności, przeważnie koczującej i z różnych plemion złożonej, jest w południowej swej części górzystą i lesistą, w północnej zaś, przecięta rzekami Afrekiem i Gur-ganem, ma obszerne równiny z bujnemi pastwiskami.

Asterabadzka zatoka, znajduje się u południowo-wschodniego wybrzeża morza Kaspijskiego; jest niedostępną dla żeglugi z powodu wielkich mielizn i skał podwodnych.

Asterias, L. (Asteracanthion M. et Fr.) Gwiazda morska czyli rozgwiazda. Zwierzę należące do typu szkarłupni (Echinodermata) do gromady Gwiazd morskich (Asteroidea). Ciało gwiazdowate, zwykle o pięciu promieniach (ramio-nich), rzadziej o większej liczbie promieni; jeżeli zwierzę posiada 5 promieni, środkowa część ciała (tarcza) jest większa, jeżeli zaś liczba promieni większa, to środkowa część znacznie mniejsza. Szkielet skórny siatkowaty, opatrzony kolcami mniej lub więcej ostremi, albo też guziczkami, siedzącemi na trzoneczkach. Na dolnej powierzchni ciała, po obydwóch stronach rowka nożkowego (ambulakralnego) ciągną się kolce ambulakralne, ustawione w jeden

lub kilka szeregów. A. posiada bardzo liczne ga- wońskich gub. ołoneckiej, nowogrodzkiej i pskow-tunki, zamieszkujące morza różnych okolic ziemi, skiej, mianowicie też na wybrzeżach jeziora Onegi. W morzach oblewających Europę mieszkają nastę- | gdzie w okolicach miasta Wytegry szczątki jego pujące ważniejsze gatunki: A. gladalis, O. F. Müll, w niektórych warstwach dewońskich istotny tworzą Promienie (ramiona) bardzo długie (8 razy dłuższe okruchowiec (brekczyę). od promienia środkowej części ciała). Kolce ambu-lakralne ułożone w jeden szereg. Brzegi promieni ciała, oraz grzbiet są pokryte kolcami stożkowate-mi, o końcach zaokrąglonych, ułożonemi w szeregi Ciało najczęściej czerwonawe, średnica ciała dochodzi do 40 cm. Mieszka w morzach europejskich; w okolicach Neapolu pospolity. A. Müllen, Norman.

K J.

Asterophyllites (paleont.). Nazwę tę ogólną Adolf Brogniart nadał wszystkim roślinom kopalnym o liściach zebranych w okółki i ułożonych na gałązkach w gwiazdy, jak u dzisiejszych skrzypów (Equisetum). Staranne badanie tych liści zniewoliło go następnie do utworzenia dla nich licznych rodzajów, jak Asterophyllites, Annularia, Phyllotheca, do których Sternberg dodał jeszcze wkrótce rodzaje: Bornia, Bruckmannia i Beckera. Skutkiem odkryć Lindleya i Huttona, Brogniart zaczął uważać swoje asterofillity za ulistnione gałązki pewnych kalamitów i ostatecznie zaliczył je do kalamoden-dronów. Ettinsghausen i Schimper oznaczyli je następnie, jako gałązki owoconośne istotnych kalamitów, a ostatni nadal im z tego względu nazwę rodzajową Calamocladus. Przeciwnie Geinitz i Dawson, . stwierdziwszy, że nigdzie w pokładach asterofillity nie występują obok kalamitów, uważają je za typy oddzielne. W ostatnich czasach, Grand Eury, badając florę węglową departamentu Loary, doszedł do przekonania, że asterofillity są gałązkami roślin bliskich kalamitom, ale znacznie od nich odmiennych i utworzył dla nich rodzaj Calamophyllites. Obecnie tedy asterofillitty uważają się za rodzaj samoistny, odmienny od wszystkich rodzajów utworzonych przez Brogniarfa. Łodygi asterofillitów czy kalamofillitów, są w ogóle cieńsze od łodyg kalamitów, gładkie, o krótszej odległości stawów. Na odciskach kopalnych przedstawiają duże blizny okrągłe, okółkowe, leżące po nad stawami; są to ślady przyczepienia gałązek. Stawy opatrzone gałązkami temi są krótsze od stawów noszących same liście, stąd długość międzywęźli na łodydze zmienia się peryodycznie. Łodygi nie są zwężone ku końcowi jak u kalamitów, a gałązki leżą w jednej płaszczyźnie pionowej. Rośliny te o słabej łodydze musiały się zginać pod ciężarem liści wierzchołkowych, jak rotangi, a może były zielnemi tylko, jak annularye. Organy ich rozrodcze były sporangioforami, czyli zbiorami kupek zarodnikowych, których nie znaleziono na samych asterofillitach, ale oddzielnie, i opisywano pod oddzielnemi rodzajowemi nazwami, jak Volkmannia, Huttonia, Macrostachya i t. p., dziś jednakże wszystkie one zaliczają się do asterofillitów. Asterofillity pojawiły się w okresie dewońskim, żyły podczas całego okresu węglowego, a znikły ostatecznie w okresie permskim, w którym jeszcze znajdowane bywają. Niektóre ich gatunki, jak A. equisetiformis, występują w licznych pokładach; innych rozsiedlenie było więcej ograni czone, jak A. longifolius i A. foliorus, które spotykają się jedynie w średniem ogniwie węglo-

Promienie ciała krótsze niż u poprzedniego gatunku,

(6 razy dłuższe od prom. środkowej części ciała).

Ciało pokryte kolcami drobnemi, z wierzchu czerwone, fioletowe lub rudawe, od spodu, białawe, średnica ciała 10—12 cm. Żyje w morzach europejskich, a szczególniej w m. Północnem. A. rubens.

L. Promienie krótkie, płaskie, kolce ambulakralne, w 2 szeregi ułożone. Ciało różnego koloru: czerwonawe, żółtawe, brunatne, fioletowe, nawet zupełnie ciemne, o średnicy od 10—15 cm. Mieszka w oc.

Atlantyckim i morzu Północnem. A. tenuispina, Lam.

A. S.

Liczba promieni zmienna 4—5—8, promienie krótkie. Mieszka w m. Śródziemnemu

Asterocarpus. Göpp. (paleont); ob. A s te r ot he-c a Presl.

K. J

Asterochlaena (paleont.). Pod nazwą A. Sehe mnitzensis (Osmundiłes Ung.) opisał Pettkc listowie i pień (Tubicaulis Pettko) paproci z kwar cu wód słodkich, w Szemnicy węgierskiej, należącej prawdopodobnie do rodziny Osmmdaceae, bowiem listowie to, a mianowicie pień, przedstawiają zupełnie budowę gatunku Osmunda regalis.

Asterocyclina (paleont.). Jeden z licznych gatunków wymarłego rodzaju Orbitoides d’Orb., należącego do rzędu korzenionóżek, czyli otwornic (Fo rammifera), a rodziny nummulitowych (Nummidi-nidae), o skorupce gwiazdkowej, bez środkowego guzika, z niewielu żeberkami jako promienie; kied\ gatunek Actinocyclina posiada guzik środkowy i liczne pojedyńcze lub rozdwojone żeberka. Oba gatun ki znajdują się w eocenie i oligocenie.

Asteroidea, ob. Echinodermata (Szkar łupnie.

Asteroidy, nazwa często nadawana drobnym planetom, czyli planetoidom, krążącym między Marsem a Jowiszem. (Ob. P1 anety). Nazwę A. nadaje', się też niekiedy drobnym bryłkom kosmicznym, które krążą rojami dokoła słońca i wywołują zja wiska gwiazd spadających (ob.).

wem.

Asterophyllum (paleont.). Nazwa rodzajowa, utworzona przez Geinitza dla kłączów roślinnych podziemnych, opatrzonych korzeniami, a to na zasadzie podobieństwa do rodzaju Asterophyllites, jakie w nich upatrywał. Ettingshausen zalicza je do ka-

Asterolepis Eicliw. (paleont.) Rodzaj zaginiom ryb opancerzonych z rzędu Placodernis, rodziny Aste rolepidae, o głowie i przedniej części tułowia cal kowicie opancerzonej wielkiemi, ale cienkiemi kost nemi płytami, na powierzchni gwiazdkowato zdo bnemi. Pancerz głowy połączony stawem z pan cerzem tułowia. Dwa potężne opancerzone wio sła, czyli płetwy piersiowe, składały się z dwóch ruchomych połówek. Promienie płetwowe, jak równie płetwy brzuchowe, nieznane. Rodzaj ten źyl w okresie dewońskim, a gatunek A. ornatu Eichw. występuje bardzo obficie w potężnych pokładach de-

K. J.

K.. J.

s. K.

pozostałemi basztami i t. d. Z gmachów prywatnych godzien jest uwagi pałac Alfierich, gdzie się urodził poeta Alfieri, któremu wzniesiono tu pomnik w r. 1862 na „Piazza Alfieri“. A. jest miastem bardzo starożytnem i jeszcze na 400 lat przed Ch. słynęło ze swoich wyrobów garncarskich; zniszczone przez Gallów, odbudowane było przez Gn. Pompe-jusza, dla czego otrzymało nazwę Asta Pompeia. Okolice A. słyną z hodowli jedwabników i uprawy winogron; znane jest ze swej dobroci musujące wino muszkatowe, tam produkowane pod nazwą „vino d’Asti“.

Astié Jan Fryderyk (* 1822), ksiądz i pisarz protestancki francuski w kierunku umiarkowa-no-ortodoksyjnym, był czas jakiś pastorem kolonii francuskiej w Nowym-Yorku, skąd w r. 1853 wrócił do Paryża, a w r. 1855 został profesorem filozofii na uniwersytecie w Lozannie (w Szwajcaryi). Ważniejsze jego prace są: „M. Scherer, ses disciples et ses adversaires“ (Lozan., 1854); „Les deux théologies nouvelles dans le sein du protestantisme français“ (Par., 1862); „Histoire de la république des Etats-Unis“ (Par., 1865); „Thélogie allemande contemporaine“ (Par., 1874); „L’opportunisme et l’intransigeance (1878); „L’orthodoxie et le libéralisme“ (1880); „Le Vinet de la légende et celui de l’histoire“ (1882); „Réalité, franchisse et courage* (1888).

lamitów, jako Calamites (Bornia) transitions, które behimper stawia obok Sphenophyllum.

Asterotłieca (paleont.). Rodzaj paproci kopalnych, utworzony przez Presla dla paproci z końca średniego i z górnego ogniwa węglowego, charaktery-zujących się zarodniami w liczbie 4—8, połączone-mi w gwiazdę około wspólnego punktu, spojonemi z sobą ściankami w tak zwane synangia. Narząd ten podobny jest do zarodni, charakteryzujących wszystkie dzisiejsze Marattiaceae, które właśnie w okresie wręglowym przez ten rodzaj zastąpione były. Prawdopodobnie były to wielkie paprocie drzewne, o listowiu podobnem do rodzaju Cyathea i kło-dzinach podobnych rodzajowi Psaronius.

Asteryzm, zjawisko optyczne, dostrzeżone na szafirze już w starożytności i przytaczane przez Pliniusza. Polega ono na tem, że szafir, wystawiony na silne światło, odbija na wygładzonej swej powierzchni gwiazdkę o sześciu promieniach, powstającą jakby z przecięcia się trzech linii świetlnych, pochylonych wzajemnie ku sobie pod kątami równemi. Takaż sama gwiazda występuje też, gdy płytkę szafiru, ściętą prostopadle do głównej osi krystalicznej, rozpatrujemy w świetle przez nią przechodzącem. A., zresztą, nie jest właściwością wyłączną tylko szafiru, ale okazują go też inne minerały, jak granat, szmaragd, płytki mikowe. Przyczyna A-u długo była nieznana; Saussure dopiero i Babinet okazali, że polega ona na budowie krystalicznej minerału. Kamienie, okazujące to zjawisko, posiadają powierzchnię porysowaną bardzo cienkiemi pręgami, w których ujawniają się płaszczyzny łupliwości minerału; pręgi te stanowią jakby źwierciadła linijne, w kierunkach tych zatem odbij iją się promienie światła. Gdy dwa tylko układy pręg takich przecinają się pod kątem prostym, mamy gwiazdkę o czterech promieniach, gdy zaś minerał, jak szafir, posiada trzy układy płaszczyzn łupliwości, przecinających się pod kątem 60°, gwiazdka jest sześciopromienista. Objaśnienie to potwierdzić można doświadczalnie, gdy bowiem na płycie szklanej narzuiemy szeregi linij równoległych, przechodzące przez nią światło wywołuje podobneż gwiazdki. Do tejże samej więc kategoryi zjawisk należą też figury, jakie wywołać można na powierzchni minerałów krystalicznych, działając na nie odczynnikami chemicznemi lub nawet środkami mecha-nicznemi.—Wterminclogii dawnej, A. oznaczałtoż samo, co obecnie konstelacya, czyli gwiazdozbiór. Asthenia, ob. Asten i a.

Asthenopia, ob. A s t e n o p i a.

Asti, miasto we Włoszech północnych, w obwodzie alessandryjskim, na lewym brzegu rzeki Tana-ro, dopływie Po, położone, liczy 21,215 mieszkańców, trudniących się przeważnie handlem wina i zboża, a także i produkcyą wyrobów jedwabnych i wełnianych. A., jako stolica biskupia, liczy 13 kościołów, z których najważniejsza stara kaplica św. Piotra i katedra gotycka wzniesiona w XIV st. z dzwonnicą, sięgającą jeszcze XII st. Oprócz tego zawiera w sobie wiele zabytków dawnego budownictwa inowszych gmachów, jako to: zamek stary, część murów okalających niegdyś miasto, z trzydziestu

Astingowie lub A s d i n g o w i e, plemię wan-

dalskie, mieszkające pierwotnie nad morzem Bal-tyckiem. Na początku II st. po Chr., za panowania cesarza Trajana, A. poczynają napadadać na Dacyę, poczem osiedlili się w okolicy gór sudeckich, skąd, za czasów Konstantyna Wielkiego przenieśli się na prawy brzeg Dunaju. Niektórzy historycy twierdzą, że nazwa A. nie oznaczała całego plemienia, ale tylko samą szlachtę wandalską.

Astma (grec, od aistho=zciężko dycham), choroba nerwowego pochodzenia, która objawia się w postaci występujących nagle napadów duszności, nazywana i nas dychawicą. W nocy najczęściej, zrywa się ■hory ze snu z uczuciem dokuczliwego ściskania w piersiach, zatkania odechu, niewymownej trwogi i obawy uduszenia; twarz, członki zazwyczaj posinia-le, czasem blade i zimne, pokrywają się chłodnym potem; wdech bywa szybki i krótki, wydech mozolny, przeciągły, połączony z gwizdaniem, charczeniem w piersiach, przytomność zupełna. Dla ulżenia sobie oddechu, coraz cięższego i krótszego, chory wstaje chodzi, siada, otwiera okno, łaknąc chciwie powietrza, którego brak zdaje się każdej chwili życiu jego koniec położyć musi. Na szczęście nigdy prawie napad astmatyczny nie bywa powodem śmierci: rzeczone objawy wzmagają się w dalszym ciągu, trwają od kilkunastu minut do kilku, nawet kilkunastu godzin, ostatecznie pojawia się wilgotny kaszel (w początku zawsze suchy), oddech staje się lżejszy, spokojniejszy, w końcu prawidłowy i przechodzi w sen. Po przebudzeniu się chory nie doznaje zazwyczaj żadnych dolegliwości (oprócz zmęczenia) i powraca stan prawidłowy, dopóki po upływie pewnego czasu uapad znowu nie wystąpi, co w rozmaitych ustępach (po kilku tygodniach lub dniach) ma miejsce, przeciąga-

jąc tym sposobem chorobę astmatyczną na miesiące i lata. Istotę choroby dychawicznej stanowi w ogólności naruszenie czynności nerwowej, t. zw. nerwica (Neuroza); dotychczas jednak niestwierdzono stanowczo: które właściwie nerwy ulegają tu zboczeniu i czy zawsze jedne i te same wywołują rzeczone napady?

piersi, synapizma, bańki suche, moczenie nóg w gorącej wodzie, dymy odurzające (właściwe sygaretki) i środki narkotyczne; przeciwko chorobie w ogólności stosowane ma być leczenie systematyczne znajdujących się w organizmie zmian anatomicznych. (Oprócz dzieł patologii i terapii szczegółowej p. Fr. Riegel: „Handb. d. Krankh. d. Respirations-Apparu. Ł.

Astolfini Bernardino, chirurg i okulista wenecki w drugiej połowie XVIII w.; zajmował się szczegółowo zaćmą i o niej też bardzo cenne prace pozostawił; był zwolennikiem ekstrakcyi ka-

F--n.

Wedle dawniejszej, w r. 1870 na nowo przez Bier-mera uzasadnionej i po większej części przyjętej rates“), teoryi, źródło dychawicznych napadów leży w skurczu najdrobniejszych mięśni oskrzelowych, przeciw której powstał Wintrich (Bamberger). odnoszący napady do kurczu przepony i mięśni oddechowych.

Astomia, czyli brak otworu ustnego, potworność występująca najczęściej przy niedorozwoju twarzy, lub w ogóle wytworów, powstających z łuków skrze-

F—u.

Leyden (1871). wykrywszy w plwocinie takich cho- tarakty. rych właściwe ostre kryształki, przypuszcza, że one, drażniąc błonę śluzową oskrzeli, sprowadzają napady kurczowe, Weber zaś (1872) mniema, że dychawica

Aston M a n o r przedmieście Birminghamu, w hrabstwie Warwik w Anglii, liczące 53,844 mieszkańców i posiadające mnóstwo różnych fabryk i zakładów przemysłowych, jako to: fabryki machin, wyrobów złotniczych, stalowych i t. d. A. jest jeduo-

Aston Ludwika (* 1815—f 1871), z domu Hoch, literatka niemiecka, zapalona zwolenniczka krańcowej emancypacyi kobiet. W tym też duchu pisała swoje poezye. „Wilde Rosen“ (Berlin, 1846) i „Freischärler-Reminiszenzen“ (Lipsk, 1850), romanse, jak np. „Aus dem Leben einer Frau“. (Hamb. 1847), i różne inne dzieła: „Meine Emanzipation, Verweisung und Rechtfertigung“ (Bruksella, 1846), „Revolution und Contrarevolution“ (Mannheim, 1849). Ponieważ nie poprzestawała na głoszeniu swoich za-;ad pismem, lecz stwierdzała je postępowaniem, zonal a więc, jako gorszycielka, wydalona z Berlina (1846), później ze Szlezwiku i Holsztynii, gdzie się po święcała pielęgnowaniu chorych. W r. 1850 rozeszła ię z anglikiem Astonem i wyszła powtórnie za mąż za Meiera, lekarza z Bremy; z nim też udała się do Rossyi. stąd w r. 1857 do Austryi, wreszcie do Szwąjcaryi i tu zmarła.

Astor Jan Jakób (* 1763—f 1848), wielce przedsiębiorczy kupiec amerykański, pochodził z rodziny, pracującej na roli w Walldorfie pod Heidelbergiem; w 16 roku życia udał się do Londynu, skąd, nauczywszy się wyrabiania niektórych instrumentów muzycznych, odpłynął w 1783 r. do Ameryki i tam w Nowym Yorku jął się handlu futrzanego, co mu w krótkim czasie zapewniło ogromne do-• chody. Na początku tego stulecia, mając już 250,000 lolarów kapitału, umyślił zagarnąć w swe ręce handel futrzany w całej Ameryce, i w tym celu założył pomiędzy jeziorami a oceanem Wielkim kilka staeyj handlowych, z których najważniejszą była Astorya (ob.), miasto, założone przez A. przy uściu Kolumbii, skąd miały iść towary do Indyj i Chin. Różne przeszkody, a najbardziej wojna Stanów Zjednoczonych z Anglią w r. 1812, nie dozwoliły mu urzeczywistnić tego planu; mimo to, han lei jego rozszerzał się stopniowo we wszystkich częściach świata. Obok handlu przynosiły mu także znaczno dochody różne spekulacye. Umierając, pozostawił

wywołaną bywa nagłem obrzęknieniem błony śluzo- lowych pierwotnych, węj oskrzeli przez rozszerzenie naczyń krwistych pod wpływem nerwów naczynioruchowych. Zestawiwszy te zdania, wydaje się być najprawdopodobniejszem to, że w rozmaitych wypadkach i u różnych osób rozmaite mogą być bezpośrednie powody napadów dychawicznych, że właściwa przecież istota ich tkwi cześnie głównem miastem okręgu kościelnego, liczą-w zboczeniu czynności nerwowej. Na tej zasadzie cho- cego ludności 201,305 osób. roba występować może (co stwierdza doświadczenie) w dwojakiej formie, jako; a) dychawica pierwotna, w charakterze nerwicy samoistnej (Ast. idiopathicum bronchiale nervosum), b) dychawica p r z y p a d o w a (A. symptomaticum). W pierwszym wypadku nie znajdu jemy u danego chorego żadnych zmian anatomicznych, któreby pośrednio lub bezpośrednio napady dychawiczne wywoływać były w stanie, a spotykane w organach oddychania lub krążenia zmiany (nieżyt oskrzelowy, rozedma płuc i t. p.), poczytać należy wyłącznie za następstwa upośledzonej przez częste napady A-y czynności płuc i serca. Dychawicą przypadową znowu nazywamy tę, która występuje obok rozmaitych innych chorób, z anatomicznemi zmianami połączonych, które to zmiany atoli, żadnego również przyczynowego związku z dychawicą nie mając, do wywołania napadów astmatycznych tylko pośrednio, t. j. drogą zwrotną (refleksem), przyczyniać się mogą. Wypadki tego rodzaju są najczęstsze i przybierają w praktyce, stosownie do natury choroby głównej, różne nazwania, jako: dychawicy towarzyszącej rozedmie płuc (A. emphysematicum)\ dychawicy macicznej (A. uterinum s. hystericum), występującej w przebiegu choroby macicznej lubhysteryi: dych. gastrycznej (A. dyspepticum) przy chorobach, np. kurczach żołądka lub kiszek; dych. idiosynkratycz-nej, powstającej przy wzruszeniach psychicznych lub szczególnej wrażliwości zmysłów, np. powonienia, jakto ma miejsce w t. zw. dychawicy siennej (Heuasthma)-. dych. dnawej (A. arthriticum), wysypkowej (A. her-peticum— Waldenburg), nosowej (Ast. nasale), mocznicowej (A. uraemicum), względnie do powikłania z chorobą dnawą, wysypką skórną, cierpieniem jam nosowych, lub mocznicą (p.), i t. p. Cokolwiek bądź. bardzo usprawiedliwionem zdaje się być przypuszczenie (Curschmann), że wystąpienie napadu astmatycznego łączy się w każdym razie z ostrym nieżytem najdrobniejszych oskrzeli (Bronchiolitis acuta). W samym napadzie dychawicznym przynoszą ulgę: gorące okłady

A. Pol.

majątek, wynoszący 30 milionów dolarów, z których przeznaczył 400,000 na założenie biblioteki publicznej w Nowym Yorku i 50,000 na założenie przytułku dla ubogich w Walldorfie. Fundusze biblioteki w Nowym Yorku (Astor-library) powiększył syn założyciela, Wilhelm, ofiarą 200,000 dolarów.

Astoret, Ob. As tar te.

Astorga, miasto w hiszpańskiej prowincyi Leon, nad rzeką Tuerto położone, rezydencya biskupa (od Iii-go stulecia), liczy 4483 mieszkańców, trudniących się przeważnie wyrobem czekolady i tkactwem. Z dawnych zabytków godne są uwagi: resztki murów. sięgających jeszcze czasów rzymskich, piękna katedra, zbudowana w XVI st. przez Jana de Her-rera, i ruiny zamku. A. jeszcze przed zajęciem półwyspu przez rzymian była stolicą asturyjczyków, (Asturica Augusta), miastem potężnem, które Pliniusz nazywa wspaniałym grodem (urbs magnifica). W czasach nowszych zasłynęła bohaterską obroną przed francuzami, którzy pod dowództwem Junofa zdobyli ją po długiem oblężeniu 22 kwietnia 1810 r.

Astorga, Emanueld’ (* 11 grud. 1681 w Palermo,—f 21 sierpnia 1736 r. w Pradze), słynny kompozytor muzyczny. Tragiczne dzieje jego żywota, długo mgłą tajemniczą otoczone, dopiero niedawno wyświetlone zostały. Ojciec A., Girolamo książę Capece, margrabia Rofrano, zginął na rusztowaniu w Palermo 1701 r., za czynny udział w spisku, dążącym do obalenia władzy hiszpańskiej w Sycylii; żona i syn jego, Emanuel, zmuszeni byli tyrań-sko do obecności przy tej krwawej egzekucyi. Żona nie przeżyła takiego ciosu, syn zaś popadł w rodzaj melancholii. Księżna Ursini, dama dworu królowej hiszpańskiej, wzruszona losem Emanuela, liczącego wówczas 20 lat, umieściła go, za zgodą Filipa V., w hiszpańskim klasztorze Astorga (w królestwie Leon). Odtąd nazywał się baronem Emanuelem d’A-storga. Prawdziwego nazwiska jego nikt nie znał, on sam go nigdy nie używał, zapewne dla tego, że mu go używać zakazano. W ciszy klasztornej—muzyka jedyną była jego pociechą; jej też zawdzięcza odzyskanie równowagi swego umysłu. Po trzech latach pobytu w murach klasztornych, wyszedł z nich A. wyleczony zupełnie, i rychło się wsławił jako wyborny śpiewak i kompozytor znakomity. Na dworze Franciszka Farnese, księcia Parmy, dokąd go wysłał dwór hiszpański z misyą dyplomatyczną, miłość do księżniczki Elżbiety (siostry Franciszka), natchnęła mu cudowne melodye (napisał wówczas najlepsze swe pieśni jedno i wielogłosowe). Ztąd udał się A. na dwór cesarza Leopolda I., następnie podróżował po całej Europie, z wyjątkiem ziemi ojczystej, do której powrót stanowczo był mu wzbroniony. Po kilkunastu latach tułaczki artystycznej, A., życiem znudzony i zniechęcony do świata, wstąpił dobrowolnie do klasztoru w Pradze, i tu sławnego swego żywota dokonał. A. niebył chciwym na pieniądze, dlatego też mało wydawał swych dzieł, a tylko w dowód wdzięczności czy przyjaźni ofiarowywał tym, dla których te uczucia żywił. Z dzieł A-i dotąd odszukano: requiem niedokończone, 50 kantat na sopran, 44 na alt, 10 duetów na 2 soprany, jedną aryę, operę idylliczną „Dafne,“ wystawioną

Encjklopedy* Powtzechn iluitr.T. V.

przez A-ę we Wrocławiu, i arcydzieło muzyki religijnej, słynne Stabat mater. Prawdopodobnie stworzył „Stabat“ podczas swego pobytu w Londynie; autograf bowiem znajduje się w bibliotece oxfordzkiej, a Society of ancient musie w Londynie przez długi czas posiadało jedyny odpis tego dzieła. Przejęcie się do głębi słowami tekstu, boleść skrwawionego serca, mistrzowsko wypowiedziana tonami, wielkie bogactwo rytmiki i kombinacyj kontrapunktycznych, cechują to wzniosłe, natchnione dzieło A-i, jak znów jego kantaty i duety: tkliwe melodye, głębia uczucia, szczerość natchnienia, wielka szlachetność stylu i wyborne opracowanie techniczne.

Astorya, miasto w stanie Oregon, Ameryki północnej, niedaleko od uścia rzeki Kolumbii położone, liczy 2,803 mieszkańców, posiada ośm świątyń, sześć szkół, hamernie i tartaki. Z portu tamecznego wywożą ogromną ilość konserw z łososi. A. założona w r. 1811 przez Jana Jakóba Astora, kupca amerykańskiego.

Astrabad, ob. A s t e r a b a d.

Astrachanit (mineral.), ob. B 1 ö d y t.

Astrachan, miasto gubernialne w Rossyi, położone na jednej z delt rzeki Wołgi, przy uściu jej do morza Kaspijskiego, pod 46° 21' szerokości półn. i 48° 2' długości wsch.; ma 73,710 m-ców, a w tej liczbie 55,430 wyznania prawosławnego, 6,222 ormiańskiego, 1,025 starowierców, 877 katolików, 831 żydów, 8,801 mahometan, 477 protestantów i 47 innych wyznań. A. składa się z właściwego miasta, wzgórza, zwanego Kremlem, i kilkunastu przedmieść. Świątyń prawosławnych posiada 30, w tej liczbie dwie katedralne cerkwie na Kremlu; jeden kościół katolicki i 2 kaplice; 6 dla wyznania ormiańskiego i tyleż dla mahometan, a obok tego kilka świątyń dla innych wyznań. Zakładów naukowych i dobroczynnych A. posiada wogóle ilość dostateczną, ma bowiem gimnazyum klasyczne męskie, szkołę realną, gimnazyum żeńskie, szkołę czteroklasową męską i żeńską, trzy szkoły jedno-klasowe męskie, 8 szkółek elementarnych, szkołę dla głuchoniemych, trzy szkółki rzemieślnicze męskie i jednę żeńską, szkołę niższą dla żeglarzy, a obok tego kilka seminaryów duchownych i kilka szkół dla ludności wyznania ormiańskiego i maho-metańskiego. Ze znacznej ilości zakładów dobroczynnych należy wymienić: 7 szpitali większych, a w tej liczbie szpital dla obłąkanych i chorych nieuleczalnie; kilka mniejszych, utrzymywanych z funduszów prywatnych, i kilka przytułków dla sierot, lub też dla starców i kalek. Obok tego A. posiada teatr, bibliotekę publiczną, liczącą blisko 14,000 tomów, i ogród botaniczny. Ludność A-a, jak wogóle i całej gubernii astrachańskiej, należy do najrozmaitszych narodowości wschodnich, jako to: tatarów, bucharczyków, ormian, persów, kałmyków, turkmenów, kirgizów i t. d., co znacznie się przyczynia do nadania miastu cechy oryentalnej. A., leżąc w pobliżu morza Kaspijskiego (w odległości 90 wiorst drogą wodną) i mając wygodną komunika-cyę Wołgą ze środkowemi guberniami Rossyi, stanowi jeden z ważniejszych punktów handlowych ze Wschodem. Do ważniejszych produktów wywozo-

wygód.

wych wgłąb’ kraju należą: ryby różnego gatunku, kawior, nafta, sól i mydło; do Azyi zaś, przeważnie do Persyi: cukier, wyroby miedziane i żelazne, szkło, towary galanteryjne, tkaniny i t. d. Ważniejszemi produktami przywozowemi (głównie z Persyi), są: owoce, ryż, orzechy, jedwab, sierść, skóry i różne wyroby jedwabne. Ogólna wartość towarów przywozowych dorównywa wartości wywozowych; w r. 1889 całkowity roczny obrót wynosił 30,441,044 rubli, z tych produkt wywozowy stanowił 13,813,676 rubli. Przemysł A-a rozwija się dość słabo; do miejscowych wyrobów należą: świece łojowe lub woskowe, mydło, kafle, naczynia gliniane i różne wyroby ze skóry. W odległości 10 wiorst od dzisiejszego A-a znajdują się jeszcze ślady dawnej stolicy chazarów—Atelu (ob.) lub Itylu, na której gruzach mongołowie zbudowali miasto Astarchan, zdobyte ostatecznie przez Rossyę w r. 1557 i w kilkanaście lat potem przeniesione, z rozkazu wojewody Czeremisi-

Sporządzane są tu kąpiele słone i mułowe. Pora kąpielowa od 15 czerwca do 15 sierpnia. Latem wielkie upały i posucha; okolica pozbawiona wszelkiej roślinności, piaszczysta pustynia, brak wszelkich

Dr. A P.

Astrachańska gubernia tworzy południowo-wschodnią część Rosyi europejskiej i leży pod 45° i 51° szerokości północ, i 43° i 51° długości wschód., granicząc na północ z gubernią samarską i saratowską, na zachód z ziemią kozaków dońskich, na południe z gubernią stawropolską i morzem Kaspij-skiem, na wschód zaś z ziemią kozaków uralskich. Przestrzeń jej, podzielona na 5 powiatów, wynosi 3,780 mil kw., ludność zaś złożona z najrozmaitszych wyznań, 802,896 osób, z których około 300,000 pędzi życie koczownicze. Powierzchnia gub., przecięta rzeką Wołgą i jej rozgałęzieniami, przedstawia stepową równinę, usianą tylko w zachodniej swej części grupami pagórków, i nieznacznie się zniża-

fl

•jäfe ~

mu

fceSfefiKŚF

jr

ï-

jg

m

■

|    ,T1 «1

Tï.

MJ

-i'r

um

Jj&j

Sr    -à! .•

Fig. 92. Astrachan.

nowa, na lewy brzeg Wołgi, na miejsce dzisiejszego A-a. Od tego czasu miasto, pod dzisiejszą swą nazwą, poczęło się zaludniać i rozbudowywać stopniowo, bronione mocnemi murami twierdzy na Kremlu. W wieku XVII-m było kilka razy zdobywane i wichrzone przez kozaków, powstających pod dowództwem hetmana Zaruckiego i Stefana Razina. W r. 1660 i nast. wiele ucierpiało skutkiem kilkakrotnego trzęsienia ziemi. Podczas pierwszego podziału państwa na gubernie, A. należał do gubernii kazańskiej; później, od r. 1717 do 1785, był miastem gubernialnem; następnie, od r. 1785 do 1802— okręgowem namiestnictwa kaukaskiego, a nakoniec w r. 1802 ostatecznie uczyniony miastem gubernialnem.

Astr. posiada o kilka wiorst od miasta i Wołgi, śród wydm piaszczystych nad słonem jeziorem, Ta-nańskiem zwanem, zakład kąpielowy i leczniczy.

I jącą ku morzu Kaspijskiemu. Grunt jest w niektórych tylko miejscach gliniasty, przeważnie zaś piaszczysty, nieurodzajny; oprócz rzeki Wołgi żadnej większej wody bieżącej w całej gub. niema, natomiast wiele jest dość dużych stosunkowo jezior, przeważnie słonych, lub gorzko - słonych, dostarczających ogromnej ilości soli. Najważniej-szerni z takich jezior są: Jelton i Baskunczak, oba na lewej stronie Wołgi położone, wśród okolic, noszących na sobie charakter pustyni piaszczystej. Mieszkańcy gub. trudnią się przeważnie rybołówstwem i warzeniem soli, a obok tego chowem bydła, ogrodnictwem i poniekąd rolnictwem, jakkolwiek to ostatnie, skutkiem nieurodzajnej gleby i braku wody, bardzo słabo się rozwija. Głownem źródłem dochodu miejscowego jest połów ryb, a szczególnie śledzi, rocznie około 100 milionów sztuk, i warzenie soli (rocznie 18,000,000 pudów przeciętnie dostarczają

jeziora). Uprawą roli trudnią się tylko mieszkańcy obozy: jedni przeszli na stronę Rossyi, drudzy trzy-północnej części gub. nad Wołgą, siejąc pszenicę, mali z jej przeciwnikami. Jeden z carewiczów A-a, żyto, owies, jęczmień i nieco tytoniu. Przemysł gub. Jedygier, bił się w Kazaniu przeciw wojskom moskiewskim, wygnany zaś niedługo przedtem z A-a car Derbysz-Alej mieszkał w Zwienigrodzie i był przyjacielem Moskwy. Panował wtedy w A-u Jamgurczej; z początku przyjazny Iwanowi IV, następnie, z namowy sułtana tureck iego oraz krewnych ostatniego cara kazańskiego, wypowiedział przyjaźń Moskwie i posła jej kazał zamknąć w więzieniu. Iwan IV postanowił skorzystać z tego wypadku, i w r. 1554 posłał ks. Prońskiego-Szemiakina z nielicznem lecz wyborowem wojskiem na statkach rzeką Wołgą. Przestraszeni tatarzy razem ze swym carem porzucili stolicę, którą Proński zajął bez wystrzału. Carem A-a ogłoszony został Derbysz-Alej. Jamgurczej uciekł do Azowa. JSIowy car stał się lennikiem Moskwy, złożył przysięgę razem ze swymi książętami i murzami na wierność Iwanowi, jako swemu zwierzchnikowi, oraz zobowiązał się przysyłać mu co rok 40,000 ałtynów i 3,000 ryb, jako stałą daninę. Po ustąpieniu Prońskiego, Jamgurczej próbował odzyskać tron utracony, ale bez powodzenia: Derbysz pozostał carem, chociaż nie na długo. Już w roku następnym zaczął tajemne rokowania z krymskim hanem Dewlet-Girejem w celu zrzucenia z siebie poddaństwa moskiewskiego. Na wieść o tern, Iwan IV wysłał głowę strzelców, Iwana Czeremisinowa, który, przy pomocy księcia nogajskiego Izmaila, pobił (1557 r.) Derby sza i zmusił go do ucieczki., Odtąd carstwo A-a upadło, posiadłości jego zostały wcielone do moskiewskich, i Iwan Groźny zaczął się sam tytułować carem Astrachańskim. Pamięć jednakże o niepodległości odrazu nie zaginęła. W r. 1563, książęta A. w połączeniu z hanem krymskim powzięli zamiar zdobycia niepodległości; w r. 1567 sułtan turecki, z namowy murzów i książąt astrachańskich, wysłał baszę Kazima z rozkazem zdobycia A-a. Oblężenie ciągnęło się długo, lecz gdy na odsiecz oblężonym przybył kniaź Sierebrianyj, Kazim cofnął się. Jeszcze pod rokiem 1611 Karamzin powiada: „A. stał się gniazdem drobnych samozwańców, oddzielił się niby od Rossyi, chciał istnieć jako carstwo niezależne, nie słuchał ani Dumy bojarskiej, ani wojewodów moskiewskich (Karamzin, Sołowjew).

A. jest bardzo nieznaczny, wogóle redukuje się tylko do wyprawy skór, wyrabiania mydła, świec i różnych produktów z ryby. O wiele wyżej podniesiony handel, ześrodkowujący się w A-u. Obszerne pastwiska, spotykane najliczniej we wschodniej części gub., sprzyjają rozwojowi chowu bydła, należącego przeważnie do koczującej części ludności. Klimat gub. A. jest gorący: od połowy maja poczynają się upały i w lipcu dochodzą do 30° R., natomiast zimy bywają niepomiernie mroźne, w styczniu temperatura spada do 22° R. Herbem gub. jest tarcza błękitna ze złotą koroną pośrodku i takim-że jata-ganem; nad tarczą, otoczoną liśćmi wawrzynowemi, umieszczona druga korona złota.

Astrachański powiat tworzy połudnowo-zacho-dnią część gubernii i graniczy na zachodzie z okręgiem dońskich kozaków, a na południu z gubernią stawropolską; rozległość jego wynosi 34,730 wiorst □ , ludności jest 56,740. Miast żadnych, prócz Astrachania, nie posiada; mieszkańcy trudnią się przeważnie chowem bydła, rybołówstwem, ogrodnictwem i wyławianiem soli z jezior, znajdujących się tu w dość znacznej ilości.

Astrachańskie carstwo obejmowało obecne gu* bernie: astrachańską, orenburską, ufińską, samar-ską i saratowską. W XIII w. północny brzeg morza Kaspijskiego był zajęty przez mongołów, którzy tu zbudowali miasto Cytrachań, czyli Astarchan (wolne miasto), albo — jak stale je nazywają latopisy ruskie tamtego wieku—Chozytarakań. Po upadku „Złotej Hordy“, A. staje się carstwem niezależnem w końcu XV w., atoli historya jego da się z trudnością w całkowity obraz ułożyć, z powodu ubóstwa źródeł. Trawione prawie od początku wewnętrzną niemocą, kłótniami swych carów i carewiczów, oraz napadami nogajów i krymskich tatarów, A.-c. wciągu swojego prawie stuletniego istnienia było widownią zamieszek i gwałtów. Jeszcze w r. 1375, gdy A.-c. należało do Złotej Hordy, młodzież z Wielkiego Nowogrodu, pod wodzą niejakiego Prokopa, puściła się łodziami Wołgą i dotarła do stołecznego miasta; jednakże han miejscowy, Salczej, potrafił tych wychodźców pokonać i znieść doszczętnie. Wr. 1395 miał miejsce rujnujący najazd Tamerlana. Na początku XVI w. panuje w A. car Usejn. Po jego śmierci wstępuje na tron syn jego Czenibek. Ten żyje w zgodzie z księciem Moskwy, ale han krymski, Machmet Girej, połączywszy się z księciem nogajów Mamajem, wypędził go, zdobywszy A., niezadługo jednak sam został przez swego sprzymierzeńca zabity. W r. 1535, w A. panował Abduł Rachman, który, bojąc się tatarów krymskich i nogajskich, zawiązał przymierze z Moskwą. W kilka miesięcy jednak potem nogaje wzięli mu A., pozbawili go tronu i carem zrobili niejakiego Derweszeleja. W r. 1550 han krymski Saib-girej zdobył A., zburzył miasto i mieszkańców jego uprowadził do Krymu; prawie jednocześnie całe carstwo było pustoszone przez kozaków hańskich. Podczas wojny kazańskiej, książęta wszystkich carstw tatarskich podzielili się na dwa

J. Ł.

Astragalizontes, grecka nazwa tych, którzy grają w kości, wyjęte wprost ze stawów pewnych zwierząt (astragaloj). Zabawka ta, bardzo niewinna i szczerze dziecinna, polegała na tern, że wyrzucano taką kostkę w powietrze i przy spadaniu chwytano ją na wierzch ręki: utrzymanie jej stanowiło zapewne wygraną, upuszczenie przegraną, czem się towarzystwo bawiło. Towarzyską tę rozrywkę, przedstawia malowidło greckie, odkryte w Rezinie, na którem dwie kobiety przykucnięte rozrywce tej się oddają. Ale w Rzymie tej niewinnej gry używano i do wielkich hazardów. W takim razie, znaczono liczbami te kostki stawowe, zowiące się po łacinie talus, a używano ich albo w naturze, albo w naśladowaniu z kamienia lub bronzu. Ponieważ dwa boki są zaokrąglone, a stąd kość na nich zatrzymać się nie może, przeto znaczono liczbą tylko cztery boki ich płaskie. I tak: jedne strony odpowiednie

K K.

ri

vv

f.

'•K

-i'

s:

\xSd

F. 94. Astragalus pomarańczowy dla otrzymania gumy.

zaniechany.

Astragalus inaczej talus, os tessarae v. os ian. stae, po polsku kość skokowa czyli nadpięto-wa. Jest to jedna z siedmiu kości, wchodzących w skład stępu czyli pięciny. Posiada kształt nieregularnego czworokąta zaokrąglonego. Łączy się ku górze z piszczelą i strzałką, ku dołowi z kością piętową (calcaneus, sive calcar pedis), ku Przodowi z kością łódkową (os seaphoideum). Koniec jej przedni, wypukły, zowie się główką (capitulum), rowek od tyłu tejże odchodzący—s z yj k ą (collum).

Astraja, Ob. Astre a.

Astrajos, Ob. Astreusz.

Astralne d u c h y, t. j. d u c h y g w i a z d o w e. Po części z nauki buddyjskiej o migracyi dusz, po części z fetyszyzmu, powstało mniemanie, nie tylko wpośród starożytnych czcicieli ciał niebieskich, alena-wet i w czasach chrześciańskich, że dusze łych, dobre czy złe, zarówno jak upadłe anioły,

oznaczono cyframi 1 i 6, drugie 3 i 4; dwójki i piątki nie używano wcale; rzucano zaś razem czterema kośćmi. Rzut najpomyślniejszy, zwany rzutem Wenery, był ten, co wykazał wszystkie cyfry odmienne, to jest 1, 3, 4, 6; rzut najnieszczęśliwszy, zwany psi, ten, co wyświecił wszystkie jednakowe. Gra ta była, prawdopodobnie, początkiem istniejącej dziś jeszcze gry w kości, do których służą sześciany, znaczone na wszystkich sześciu bokach. Zob. Rich. „Słown. staroż.“.

Astragalus, T. Traganek. Rodzaj należący do rodziny roślin strąkowych-motylkowych (Legumi no-sae-papilionaceae), plemienia Rutwic (Galegeae), którego cechy są następujące: Osadnik kwiatowy ku-beczkowaty, wewnątrz gruczołkowaty, z otworem poziomym lub skośnym. Kielich rurkowaty albo dzwonkowaty, 5-zębny, o zębach 2-ch górnych nieco odleglejszych. Korony żagiel równy lub dłuższy niż skrzydełka, a łódka tępa. Pręcików 10, związkowych, przez uwolnienie naprzeciw żagielkowego.

;id. -,

IMfl

sim

OS

Fig. 93. Astragalus verus.

Zalążnia trzoneczkowata lub beztrzonkowa, wielo-zalążkowa; szyjka podnosząca się, znamię tępe lub prawie główeczkowate. Strąk różnej postaci, rozdzielony wzdłuż na dwie komory, zupełnie lub niezupełnie, rzekomą przegrodą, powstałą przez wwinię-cie szwu grzbietnego, wielo lub kilko-ziarnowy. Ziarna nerkowate, bezbielmowe. Są to rośliny zielne, podkrzewy lub małe krzewy, silnie rozgałęzione, bezbronne lub uzbrojone w ciernie ze stwardniałych ogonków liściowych. Liście nieparzysto-pierzaste, opatrzone w przylistki wolne, przyrośnięte do ogonków, a niekiedy zrośnięte między sobą w blaszkę przeciwległą z liściem. Kwiaty czasami samotne, zwykle zaś zebrane w grona albo kłosy, wyrastające z kątów liści i opatrzone w przykwiatki. Znanych jest około 330 gatunków, żyjących po największej części w Azyi, lecz spotykanych w strefie umiarkowanej całej kuli ziemskiej. W naszej florze znajduje się 5 gatunków. Niektóre Traganki zaliczają się do roślin lekarskich; takiemi są mianowicie: Astragalus verus Oliv., rosnący w Azyi mniejszej, w Armenii i w Persyi, A. creticus Lam., żyjący na górze Idzie—na wyspie Krecie, i A. gumifer Lam., rosnący na górze Libanie. Z kory ich, w miesiącach skwarnych, wypaca się dobrowolnie, lub z poczynionych nacięć, gęsta ciecz, (fig. 94 krzepnąca w gumę zwaną Dragant, Tragant albo Tragakant — gummi Tragacanthae, jeden z najdawniejszych środków lekarskich od-miękczających i obwija-jących, który, atoli—z powodu iż jest trudno strawnym — zarzucony, używa się tylko do robienia pastelków lekarskich. Z gatunków europejskich A. exscapus L., rosnący we Francyi, w Niemczech i Węgrzech, bywał czas jakiś bardzo sławiony jako dzielny środek w chorobach wenerycznych, lecz obecnie wyszedł z użycia. Jeden z naszych krajowych A. glycyphyllos L., pospolityw gajach, lasach, zaroślach, a czasem na polach i wzgórzach, posiada liście smaku słodkawego, lecz nieco ckliwego, przypominającego lukrecyę, przezco zowią go Tragankiem lukrecyowym, albo dziką lukrecyą. Był on dawniej używany jako środek łagodzący w cierpieniach dróg moczowych. Obecnie prawie zupełnie

J- A.

K—n.

zmar-

J. A

Zasługuje na uwagę gatunek

A. S.

K.K

K. K.

unoszą się między niebem, ziemią a piekłem i mieszkają na gwiazdach, skąd w sposób rozmaity mogą wpływać na ludzi, na tym świecie żyjących. Mniemania tego trzymały się przeważnie różne sekty gnostyków i manichejczyków, które między innemi uczyły, że Chrystus, opuściwszy ziemię, przebywa w słońcu lub na księżycu. Według Para-celsa, człowiek składa się z duszy, ciała i ducha astralnego, który po śmierci rozpływa się w wodę i ogień. Astralne, czyli syderyczne ciało w człowieku i w każdej istocie żyjącej ma stanowić naturę wyższą, duchową zasadę życia; jest emanacyą, czyli wypływem gwiazd, posiadających siłę promienistą, zwaną siłą astralną, albo ogniem astralnym. *

Astralne lampy, tern się od innych wyróżniające, że w pośrodku knota walcowego posiadają guzik, czyli okrągłą płytkę, a to w celu jednostajnego rozkładu płomienia. Ob. lampy.

Astralne światło, t.j. światło gwiaździste, rzadko używana nazwa na oznaczenie miejsc jaśniejszych, występujących na niebie, a które są następstwem skupienia w tych okolicach drobnych gwiazdek, nie tylko niewidzialnych dla oka nieuzbrojonego, ale nie dających się też często rozróżnić i za pośrednictwem teleskopów.

Astrantia L. Jarzmianka. Rodzaj należący do roślin Baldaszkowych, plemienia Zanklowych (Umbelliferae — Saniculeae) ; ma cechy następujące: baldach nieregularny, niewielopromieniowy, opatrzony w pokrywę, z 3 — 4 łatek złożoną; baldaszki przeciwnie—regularne, licznokwiatowe, złożone z kwiatów obupłciowych krótkoszypułkowych i męskich długoszypułkowych, opatrzone w pokrywki z łatek licznych, ubarwionych, gwiazdkowato roztoczonych; kielich 5-dzielny, od płatka dłuższy; płatki wzniesione, od połowy długości w koniuszki wydłużone i ku środkowi wwinięte; owoc obły, nieco od grzbietu ścieśniony, bez kolców, o owockach ze sobą zrosły ch, 5 wydatnemi falisto-karbowanemi żeberkami opatrzony. Jarzmianki są to rośliny zielne, gładkie, wzniesione, zwykle rozgałęzione, o liściach dło-niasto-klapowanych lub rozmaicie powycinanych. Znanych jest około 10 gatunków właściwych Europie, z których w naszym kraju znajduje się jeden : A. major L., J. większa, przytrafiająca się na łąkach nieco wilgotnych, w lasach i zaroślach liściastych. Dla pięknych, barwnych baldaszków swoich bywa ona hodowaną w ogrodach.

Astrapia Less. Ptak, należący do rzędu ptaków Wróblowatych (Passeres), do rodziny Ptaków rajskich (Paradisddae); postacią zewnętrzną przypomina nieco srokę i dlatego też zyskał sobie nazwę Sroki rajskiej. Odróżnia się od innych ptaków rajskich dziobem miernym, prostym, na końcu ścieśnionym z boków; ogon ma dłuższy od ciała, stopniowany, na końcu równy, a nadto na głowie czub wachlarzowaty, nieco sklepisty, pokrywający boki głowy.

A. nigra, odznaczająca się swojem upierzeniem, które przyjmuje najpiękniejsze odcienia i blaski, przy odpowieduio padających promieniach światła. Z wierzchu jest koloru ciemno-purpurowego, z prześlicznym metalicznym odblaskiem; wierzchołek głowy (czub) hyacentowo-czerwony; spód ciała malachitowo-zielo-ny. Od kątów oczu ciągną się hyacentowo-czerwo-ne prążki, które schodzą na podgarle w kształcie półkola. Dziób i nogi czarne. Całkowita długość ciała około 70 cm., z czego na samo ciało przypada 22 cm., na ogon zaś 45 cm. Zamieszkuje górzyste okolice Nowej Gwinei.

Astratejas grafé (gr. a priv., strateja— służba wojskowa, grafé—przepis — prawo przeciw niestawieniu się pod broń). Z tego prawa okazuje się, że w urządzeniach wojskowych w Atenach istniał rodzaj pospolitego ruszenia (landwery). Każdy obywatel, wpisany w regestr (katalogos) i za każdym razem wzywany pod broń, obowiązany był stawić się na zawołanie naczelnego wodza siły zbrojnej (strategos), pod odpowiedzialnością. Mamy nawet pewne wskazówki, że i nieregestrowi winni byli tak samo postąpić w razie wyjątkowej potrzeby. Kto tego nie uczynił, winien był sądu według powyższego prawa; sądzonym zaś był przez trybunał, zwany Heliaja, w komplecie złożonym z tych heliastów, którzy mieli udział w wojennej potrzebie, przez pod-sądnego opuszczonej. Winny ulegał atimii (infamii) i konfiskacie majątku; nie mógł świadczyć w sądzie, przemawiać na zebraniach publicznych, przewodniczyć chórom i t. p. W razie przekroczenia podlegał najsurowszym karom.— (Lizyasz: „Przeciw Alcybiadesowi“. — Platon: „O prawach“. — Perrot: „Droit public d’Athènes“).

Atsrea, po grecku A s t r a j a, bogini sprawiedliwości, zamieszkiwała na ziemi podczas złotego wieku, ale przed zbrodniami ludzkiemi, w wieku miedzianym, umknęła do nieba i tam przebywa jako gwiazda w konstelacyi Panny. Niektórzy mitologowie dają jej za matkę Temidę, inni ją z nią utożsamiają. — Pod tytułem „Astrea“, w latach 1821 i 1822, wychodziło w Warszawie pismo peryodycz-ne, wydawane przez Franciszka Grzymałę.

Astrea, p 1 a n e t o i d a, oznaczana liczbą (5), kończy drogę swą naokoło słońca w ciągu 4.14 lat. Odkrytą została w r. 1845 przez Henckego, w Driesen, a odtąd drobne te planety coraz obficiej były odkrywane. Jest to też dawna nazwa gwiazdozbioru Panny.

Astreusz, po grecku Astr aj o s ^gwiaździsty, symbol gwiazd, syn tytana Kryosa i Eurybii, z córą tytana Hyperyona, Eoją, spłodził wiatry: Zefira, Boreasza, Notusa, a także kilka gwiazd, jak np. Hesperusa.

Astringentia, v. adstringentia — leki ściągające. Taką nazwą oznaczają w farmakologii środki lekarskie, cechujące się tern, że pod ich wpływem tkanki stają się zbitszemi, sprężystszemi, a częstokroć i właściwe napięcie (t. zw. tonus) w pierwiastkach kurczliwych wzrasta. Wskutek tego odstępy między cząstkami tkanek maleją, ciecze, tu się znajdujące, zostają z miejsca wytłoczone, a tym iposobem ogranicza się w odpowiedniej części ciała, działaniu leków ściągających poddanej: ilość krwi, ciepłota i wydzielanie; chorobliwie wzmożona sekre-cya i exkrecya słabnie, a zaburzenia, wywołane osłabieniem i zwątleniem tkanek, wyrównywają się. Działanie leków ściągających polega głównie na ich chemicznem zachowaniu się względem ciał

F-n.

j. .i.

K. J

białkowatych i względem utworzonych z białka upostaciowanych składników ciała. Temu też stosunkowi chemicznemu zawdzięczają swe działanie przeciw-gnilne i przeciw-fermentacyj ne. Leki te są wogóle bezwonne, smaku cierpkiego, w wodzie zwykle łatwo rozpuszczalne. Do rzędu leków ściągających należą zarówno ciała roślinne, zawierające garbnik, jak też głównie oficynalny w aptece kwas garbnikowy, czyli tannina, stanowi głównego grupy tej przedstawiciela. Są to t. zw. A. tannica. Dalej—związki mineralne, zawierające sole glinowe (A. aluminosa); tu należy ałun i inne sole glinowe rozpuszczalne, jak siarczan glinu, chlorek glinu i octan, środki ściągające metaliczne (A. metallica). Tu należą: przetwory żelaziste (A. ferrea), ołowiane (plumbica

s. saturnina), cynkowe, miedziane i srebrne, zwłaszcza azotan srebra (ob.), argentum nitricum, czyli t. zw. kamień piekielny. Wszystkie te związki działają ściągająco w rozczynach rozcieńczonych; w stężonych zaś, a zwłaszcza na sucho, są środkami żrącemi (caustica—ob.). Kwasy, działające ściągająco (A. acida), zwłaszcza kwasy mineralne: solny, siarczany, azotny—stosownie rozcieńczone. Żywice ściągające (A. resinosa), do których zaliczają: résina benzoes, mastichis, sanguis draco-nis, terpentynę, demi, smołę i jej przetwory. Ściągające środki, działające dynamicznie (A. dyna-mica), działające drogą innerwacyi na zwiększenie pobudliwości elementów kurczliwych (mięśni) ścian naczyniowych i tą drogą ograniczające wydzieliny i t. d. Wreszcie środki ściągające fizycznie: zimno i elektryczność, właściwie stosowane.

Astrocaryum c. W. G. Mey. Cierni a w a. Rodzaj palm z plemienia Kokosowych (Gocoineae), mający kwiaty jedno-domowe, zebrane na wspólnej kolbie, otoczone skrzydłem pojedyńczem, wrzecionowa-tem, prawie drzewiastem i długo-trwałem. Kwiaty męskie bezszypułkowe, umieszczone na górnej części gałęzi kwiatostanu, mają kielich trójdzielny, o działkach trójkątnych, spiczastych; koronę trójdzielną, o działkach podłużnie-lancetowatych, wzniesionych, błoniastych lub przy nasadzie nieco mięsistych; pręcików 6 (a czasami więcej), ukrytych w koronie, ustawionych parami naprzeciw płatków, o nitkach cienkich, wzniesionych, o pylnikach wąskich, prawie strzałkowatych; zalążnia szczątkowa. Kwiaty żeńskie samotne, umieszczone poniżej męskich, bezszypułkowe lub osadzone na szypułkach spłaszczonych, posiadają kielich woreczkowaty, trójzębny; koronę również woreczkowatą, mięsistą, u góry zaciśniętą, o trzech zębach foremnych lub czasami nieforemnych; zalążnię trzy-komorową, z których-to komór dwie szczątkowe i tylko jedna rodzaj na; szyjkę o trzech odnogach znamieniowych, połączonych w ciało kosmykowate lub śluzowate, stożkowe lub klapowate. Owoc — pestkowiec włóknisty, jajowaty lub prawie kulisty, o pestce kościanej, z trzema dziurami przy wierzchołku, zawierającej jedno ziarno, które pod swemi powłokami obejmuje bielmo rogowe, z zarodkiem, umieszczonym naprzeciw jednego z trzech otworów pestki. Znanych jest 15 gatunków, właściwych Brazylii i krajom sąsiednim. Są to palmy o trzonach, już słabo rozwiniętych, już cieniach i wysokich, uzbrojonych w czarne ciernie. Liście ich składane, pierzaste, o działkach rowno-wąskich, zbliżonych w wiązki, uzbrojone, wraz z kolbą i skrzydłem kwiatostanu, tak samo jak trzony, w ciernie.

Astrofillit (mineral.). Minerał, należący, według jednych badaczów, do rombowego, według innych do jednoskośnoosiowego układu. Rzadkie jego kryształy są sześciokątnemi tabliczkami, wydłużo-nemi w kierunku osi skośnej, złożoneini przeważnie z pary płaszczyzn wierzchołkowych, pary klino-dya-gonalnych i hemipiramidy. Zwykle występuje on w postaci osobników, zrośniętych w grupy promieniste lub gwiazdkowate. Łupliwość podstawowa zupełna, kruchy. C. wł. 3.3—3.4; Tw. 3.5. Barwa brunatno-tombakowa do złoto-żółtej prawie; blask szklisty, silny, prawie metaliczny ; słabo prześwieca. Wielobarwność wyraźna. Skład jego bywa dosyć zmienny. Rammelsberg w astrofillicie z Brevig znalazł: 39.19 krzemionki, 7.96 kwasu tytanowego, 9.27 tlenniku żelaza, 23.56 tlenku żelaza, 10.01 tlenku manganu, 3.86 sody, 5.96 potażu, nadto małe ilości glinki, magnezyi i wapna; inni badacze znaleźli w nim 2—4% wody. Groth, zaznaczając, że nigdy nie spotyka się minerału tego w świeżym, niezmienionym stanie, łącząc nadto tytan z krzemem, przyjmuje za wzór jego: H₃ K₂ Fe₄ FeSi₈0₂₄. Pod dmuchawką, słabo wzdymając się, stapia się w czarny guzik. Znajduje się w syenicie eleolito-wym, pod Brevig w Norwegii, w El Paso w Colorado i w Kangerdluarsuk w Grenlandyi. Des-Cloi-zeaux i Scheerer zaliczają go do rodziny mik; Rammelsberg—do augitów; Groth, który go dawniej również do mik zaliczał, upatruje w nim pewne powinowactwo z trójskośnoosiowemi piroksenaini. Astrofizyka, Ob. Astronomia. Astrofotometr, ob. Fotometry. Astrofotometrya, ob. Gwiazdy.

Astrognozya, część astronomii, mająca na celu jedynie znajomość gwiazd i gwiazdozbiorów, jest to iprzeto jakby topografia nieba tylko. Aby zapoznać się z niebem gwiaździstem, posługiwać się należy globusami niebieskiemi lub kartami nieba, aby zaś odszukać żądaną gwiazdę, korzystać można z linij, przeprowadzanych w myśli między wybitniejszemi I gwiazdami. Za początkowe punkty takich linij pomocniczych przyjmować będzie najłatwiej gwiazdy Wielkiej Niedźwiedzicy, konstelacya ta bowiem każ-|demu jest znana (ob. Gwiazdozbiory).

Astrograf, przyrząd, obmyślony przez Steinheila, Ido szybkiego i mechanicznego rysowania karty nieba. I Główną jego częścią jest zwierciadło, wprawiane w ruch jednostajuy za pośrednictwem urządzenia zegarowego, tak, że odbijający się w niem obraz nieba gwiaździstego, pomimo dziennego ruchu sklepienia niebieskiego, pozostaje nieruchomym; do tego dodany jest przyrząd kopiujący, który ten nieruchomy obraz nieba na papier przenosi. Ponieważ wszakże obecnie ; kartę nieba zdejmować możemy najłatwiej i najdo-fkładniej za pomocą fotografii, A. znaczenia istotnego nie przedstawia.

ii Astrolabium, dawny przyrząd astronomiczny,

używany przez Hipparcha do oznaczania położenia gwiazd względem ekliptyki, t. j. ich szerokości i długości. Postacią swą odpowiadał ten przyrząd zupełnie armilarnej sferze (ob.), od której różnił się tern tylko, że koło główne miało kierunek ekliptyki, do tego zaś zastosowane było położenie kół innych. Ptolemeusz zamienił A. Hipparcha na p 1 a-nisphaerium, gdy koła astrolabu wprowadził jako rzuty na płaszczyznę, mieszcząc oko na osi przyrządu. Według różnic tych rzutów otrzymywano różne A., jak : A. równonocne, biegunowe i inne. A. Tychona de Brahe było to A. armilarne, jak Hipparcha, staranniej wszakże na stopnie podzielone. A., pozwalając odczytywać bezpośrednio długości i rokości gwiazd, przyczyniło się znacznie do postępów astronomii i przetrwało aż do wprowadzenia lunet.—Obecnie nazwę A. nadaje się niekiedy kąto-miarom, złożonym z okręgów kół, podzielonych na stopnie i ich części, oraz z dioptry lub lunety.

giej

ca

j,'.

ii

,.........— mm

\0

Fię. 95. Astrolabium.

Astrolatrya, ob. Sabeizm.

Astrologia, W dosłownem znaczeniu — nauka o gwiazdach, oznacza wszakże tylko wróżbiarstwo, na gwiazdach oparte; była ona sztuką przepowiadania przyszłych wypadków, a zwłaszcza losów człowieka, z położenia ciał niebieskich. Ogół goni w nauce zawsze za cudownością, w cudach poszukuje pomocy dla swych dolegliwości i cudami zadawala wrodzoną człowiekowi dążność do wiedzy, a ludzie podstępni i niesumienni umieją prąd ten wyzyskiwać i imponują tłumowi fałszywemi i rzeko-memi naukami, a to tern łatwiej, im mniej rozpowszechnioną jest znajomość nauk rzetelnych. W ten sposób, w starożytności i wiekach średnich, rozwinęły się: astrologia, alchemia i magia, w naszych zaś czasach—spirytyzm. W szczególności zaś, A., podobnie jak alchemia (ob.), początek wzięła u chał-

dejczyków i egipcyan; jakkolwiek bowiem narodom tym pierwsze obserwacye i badania przyrody zawdzięczamy, to jednak wiązały one zawsze z nauko wemi swemi pojęciami pierwiastki mistyczne — na ziemi azyatyckiej krzewiła się zawsze najbujniej wiara w siły nadprzyrodzone, w tajemniczy działające sposób. U greków przyjęła się A. dopiero w epoce zniżania się ich poziomu naukowego, a od nich przeszła z jednej strony do rzymian, z dru-do Indyj; najsilniej rozwojowi jej sprzyjały wieki średnie, a przetrwała niemal aż do schyłku XVIII stulecia. W starożytności zresztą nazwa A. jednoznaczna była z astronomią, a dla wyraźniejsze- szego określenia metod wieszczbiarskich używano nazwy sztuki chaldejskiej (ars s. dodrina dialdaeorum), sztuki genetliaczuej, apotelesmatycznej lub astroman-cyi; astrologów w Rzymie nazywano pospolicie „matematykami“.- Jak powiedzieliśmy, A. powstała niewątpliwie w Chaldei, gdzie pierwsze obserwacye astronomiczne plemion koczujących łatwo się powiązały z pojęciami religijnemi. W Niniwie znaleziono ułamki wielkiego traktatu astrologicznego, sporządzonego dla Sargona I; traktat ten był jakby podręcznikiem dla astrologów chaldejskich około VII-go w. przed Chr. Widoczny wpływ słońca na objawy przyrody ziemskiej nasunąć mógł domysł, że wpływ podobny wywiera także nietylko księżyc, ale też gwiazdy, planety, meteory, a tak samo, jak można było przewidywać następstwo pór roku i obliczać powrót niektórych zjawisk niebieskich, wyobrażono sobie, że wysnuwać stąd można też proroctwa i o losach ludzi. Poglądom tym sprzyjało złączenie gwiazd z bóstwami, kapłani chaldejscy byli zarazem przedstawicielami nauki, świątynie połączone były z obserwatoryami astronomicznemu tam wyprowadzano zasady proroctw, wyczytywanych z położenia ciał niebieskich. Przepowiednie, wygłoszone Aleksandrowi przez kapłanów chaldejskich, gdy się ziściły, wzmogły uznanie dla nich|w świecie starożytnym, jeden zaś z nich, Berozyusz, przybył z Babilonu do Aten, gdzie został przyjęty z zapałem, a osiadłszy na wyspie Kos, założył tam szkołę astrologiczną, która pozorem naukowym uwiodła greków. Do tych doktryn zresztą przygotowali greków filozofowie ich, jak: Tales, Pytagoras, Demokryt, którzy wiadomości te zaczerpnęli z Egiptu. Wspólność zresztą zasad A-i egipskiej i chaldejskiej pozwala się domyślać, że Chaldejczycy byli tu mistrzami egipcyan. Astrologowie greccy przenieśli doktrynę swą do Rzymu, gdzie wszakże doznawała ona prześladowania; pretor Cn. Cornelius Hispallus wypędził z Włoch „matematyków“ w r. 139 przed Chr., a temuż samemu losowi ulegali oni i później kilkakrotnie. Do najzawziętszych przeciwników A-i należy Cycero; przeciw wróżeniu z gwiazd przytacza on argumenty bardzo dobitne, zwraca uwagę na rozmaitość charakterów i losów ludzi, w jednej chwili zrodzonych; wykazuje na przykładach Pompejusza, Crassusa i Cezara, którym astrologowie zapowiedzieli pełną chwały starość i śmierć spokojną, jak niepewne są takie proroctwa, odwołuje się do znacznej odległości planet od ziemi. Dla tychże powodów był i Pliniusz starszy nieprzyjacielem A-i. W późniejszych

jednak czasach poglądy zaciemniły się tak dalece, że Seneka przyjmuje już stanowczo wpływ planet na ludzi, a Tacyt nie ośmiela się temu przeczyć.

ban VIII, przez lat 20 na tronie papieskim zasiadał.

I teologowie protestanccy ulegali obłędowi astrologicznemu, a zwłaszcza Melanchton, który był stanowczym przeciwnikiem systemu Kopernika, A-ę zaś gorliwie uprawiał. Gdy raz odwiedził przyjaciela swego, Melandra, i zobaczył w kołysce sześciomiesięczne dziecko, postawił mu zaraz horoskop, prorokując, że, podobnie jak ojciec, będzie bardzo uczonym i dojdzie do wysokich godności naukowych, na co Melander z uśmiechem odparł: , Filipie, przecież to dziewczyna. “ Tycho Brahe hołdował A-i, a nawet wielki Kepler ze stawiania horoskopów środki utrzymania czerpał. Z królów polskich szczególniej Zygmunt August wysoko cenił A-ę, a akademia krakowska przez długi czas z niej słynęła. Jan z Głogowy, w dziele swojem: „Tractatus praeclarissimus in judiciis astrorum“, uczy, jak przepowiadać na każdy miesiąc i dzień odmiany pogody i losy ludzkie, wojnę, zarazę, śmierć królów, pożary, losy wysyłanego poselstwa i t. d., bo dla każdego „dobrze filozofującego“ niewątpliwą jest rzeczą, że niebo i gwiazdy świat niższy przeistaczają, rządzą nim i nad nim panują, a jeżeli planeta miasta jakiego będzie miała dobre nakłonienie, mieszkańcy jego pomyślności doznawać będą. Michał z Wrocławia ogłosił liczne „judicia“, w ogólności dwuznaczne i często śmieszne, a Marcin z Olkusza starszy również poważał A-ę. Profesor astronomii w akademii krakowskiej miał obowiązek corocznie składać „kolegom większym“ kalendarz, z przyłączeniem praktyki astronomicznej, czyli prognostyku astrologicznego, t. j. przepowiedni stanu pogody, z różnego położenia planet wyprowadzonych. Brudzewski jednak i Kopernik uchronili się od mrzonek astrologicznych, a w ogólności w Polsce mniej się one krzewiły, aniżeli na zachodzie Europy. Jan Tenacyusz, w kalendarzu na rok 1592, utyskuje, że A. „najbardziej w naszej Polsce jest nazbyt wzgardzona i potłumiona“, a Jan Latosz, w kalendarzu na rok 1599, mówi, że „teologia i A. są dwie największe na świecie nauki, lecz też najwięcej prześladowań cierpią“. Właściwie już nauka Kopernika zadała cios stanowczy A-i, skoro bowiem ustaliły się pojęcia, że ziemia nie jest centralnym punktem wszechświata, a ciała niebieskie nie dlatego istnieją, by jej służyły, wiara we wpływ gwiazd na losy człowieka rozwiać się musiała. Gasła jednak zwolna tylko, a w ośmnastym jeszcze wieku praktyki astrologiczne bardzo były w Europie, a szczególniej we Włoszech, rozpowszechnione. W dziewiętnastym nawet wieku ukazywały się jeszcze pisma astrologiczne, jak Pfaffa „Astrologie“ (1816) i „Der Stein der drei Weisen“ (1821), a na Wschodzie, zwłaszcza w Persyi, Indyach i Chi-

Astrologowie budzili przestrach śród ogółu, ale zarazem wywierali nań urok, a cesarze po większej części ufali ich przepowiedniom. Aleksander Severus sam nawet był astrologiem i założył szkoły A-i.

Manilius wyłożył zasady A-i w poemacie dydaktycznym, a neoplatończyk Pro kłus stara się dowodami naukowemi uzasadnić związek ciał niebieskich z losami istot żyjących: słońce porządkuje wszystkie rzeczy ziemskie, wzrost roślin, bieg wód, zmiany zdrowia i choroby według pór roku, sprowadza ciepło, zimno i suszę, a to zależnie od odległości swej od zenitu; księżyc, jako najbliższy ziemi, wywiera na nią wpływ największy: wywołuje przypływy i odpływy wód, a do niego stosuje się też wzrost roślin i zwierząt; natura księżyca jest wilgotna, przyciąga mgły, stąd jego działaniem ciała stają się miękkiemi i usposobionemi do zgnilizny; Saturn jest zimny i suchy, ponieważ jest najdalej od ogrzewającej siły słońca i od wilgotnych par ziemi; Mars jest suchy i ostry, z powodu ognistej swej natury, którą wskazuje już czerwona jego barwa i t. d. —

Chrystyanizm był pierwotnie przeciwnym A-i; kilku doktorów kościoła zwalczało ją, jako sprzeczną z ufnością w Opatrzność i z wolną wolą, inni przypisywali ją natchnieniu szatana. Niektórzy starali się pogodzić doktryny jej z wiarą, skąd zrodziły się różne herezye astrologiczne. Kodeks Justyniana wróżbiarstwo z gwiazd postawił na równi z truci -cielstwem. Potępiana przez kościół, przeżyła jednak A. upadek wdar starożytnych, a związana z praktykami magii i alchemii, stała się nauką tajemną, która znajdowała licznych stronników. Żydzi i arabowie przechowywali metody tego wróżbiarstwa, wielu adeptów robiło sobie rzemiosło ze sztuki stawiania horoskopów. Astronom arabski, Messa-hala, w IX wieku pozostawi! dzieło astrologiczne:

„De magis conjunctionibus, annorum revolutionibus et eorum perfectonibus“, które długo doznawało wielkiego poważania w Europie, podobnie jak późniejsze dzieło Aboazena Haly z XIII w. „De judiciis astrorum“. W wieku zwłaszcza XIV i XV najsilniejsza była wiara we wpływ gwiazd na losy ludzkie, a urzeczywistniające się niekiedy przypadkowo przepowiednie wiarę tę i przesądy utwierdzały. Królowie i książęta otoczeni byli astrologami, którzy często byli zarazem lekarzami, i radzili się ich w ważniejszych okolicznościach. Alfons X Ka-stylski uprawiał gorliwie A-ę, Karol V sprowadził astrologów z Włoch, a astrologiem Katarzyny Me-dycejskiej był sławny Michał Nostradamus, którego

Po tym przeglądzie historycznym wskażemy pokrótce zasady i metody wieszczbiarstwa astrologicznego. Opierając się na pojęciu, że objawy wszechświata i życia ludzkiego zostają w ścisłej łączności, przyjmowała A., że z dostrzeżeń i z badań ruchów niebieskich można było osiągnąć nietylko znajomość działania gwiazd na ziemię, ale oznaczyć nadto wpływ ich na życie wszystkich istot stworzenia. A.

słynne „Centurye“, zawierające sentencye zagadko- nach, A. dotąd pozostaje w Wysokiem poważaniu, we, rymami wyłożone, ogłoszone w Lyonie w r.

1555, dotąd jeszcze niekiedy są przypominane. Podstępnie skorzystał z A-i kardynał Barberini, gdy po śmierci Grzegorza XV, podczas pochodu do Konklawe, bacznie obserwował gwiazdy i nagle oświadczył swoim kolegom, że nowo-obrany papież, według konstelacyj, ani sześciu tygodni nie przeżyje; wszyscy obawiali się tak niebezpiecznej godności i jednogłośnie obrany został Barberini, który, jako Ur- stała się więc niejako jakby zastosowaniem prak-

11

tycznem astronomii. Wpływ zjawisk niebieskich na ziemię i na zjawiska atmosferyczne był przedmiotem A-i naturalnej, której ślady napotykamy dotąd w przepowiedniach kalendarzowych; wpływem zaś gwiazd na osoby i sprawy ludzkie zajmował się drugi dział A-i — astrologia judiearia. Ta ostatnia, bardziej tajemnicza, aniżeli A. naturalna, i więcej ogół obchodząca, oddziaływała silnie na umysły i prowadziła je do osobliwych aberracyj. Aby oznaczyć wpływ gwiazd na życie ludzkie, doktryna chaldejska przypisała gwiazdom różne własności szczególne i przyjęła, że gwiazdy te przenoszą na istoty, pod ich wpływem zostające, własne swe właściwości, lub też właściwości wręcz przeciwne, a to stosownie do tego, czy działanie ich wywierało się dodatnio, czy też ujemnie. Kierunek zaś dodatni lub ujemny tego wpływu, jakoteż jego natężenie, zależeć miały od położenia, zajmowanego przez gwiazdę na niebie. Nie można jednak było rozważać gwiazdy odosobnionej, sąsiednie bowiem bryły niebieskie wpływ jej bądź wzmagały, bądź też osłabiały. Ze względnego zaś położenia planet względem gwiazd stałych wypływała obfita rozmaitość kombinacyj możliwych. Przedewszystkiem z gwiazd stałych wyróżniono te, między któremi przesuwa się słońce w pozornej swej drodze rocznej dokoła ziemi. Podzielono je na dwanaście grup, które nazwano „domami“ słońca, i każdej z nich nadano oddzielną nazwę i znak, a mianowicie, licząc od punktu równonocnegc wiosennego, t. j. od miejsca, w którem przypada słońce podczas wiosennego porównania dnia z nocą: Baran Byk Bliźnięta Rak !•#&, Lew Panna “fc, Waga Niedźwiadek Strzelec Koziorożec Wodnik Ryby *£. W ten sposób powstał z o d y a k, czyli zwierzyniec (ob.), który utrzymał się w kalendarzu i w ogólności w astronomii. Symbolizm ten zodyakalny stanowi podstawę wszelkich praktyk astrologicznych: wpływ każdego znaku zwierzyńca zależał od właściwości wypływających z utożsamienia tego znaku z pewnem bóstwem, z jego płci, z jego położenia i t. d. Wszelkie uzdolnienia, namiętności, występki, wszystkie przymioty fizyczne i moralne zostały w ten sposób rozłożone między konstelacye. Aby ocenić, czy wpływy różnych znaków wzmacniają się, czy osłabiają nawzajem, odwoływano się do aspektów (ob.). Liczba kombinacyj, a zatem i wpływów, powiększała się przez u Iział planet, które wraz z gwiazdami zodyaku tworzą nader rozmaite grupy i aspekty, ulegały zaś symbolizacyi, podobnie jak i gwiazdozbiory. Znane astrologom planety były: Słońce (||, Księżyc $, Wenus $, Merkury ćjj, Saturn tj, Jowisz ^ i Mars ęj¹. Astrologowie rozbierali szczegółowo fizyo-logiczne i psychologiczne wpływy tych planet, biorąc je pod uwagę, najpierw oddzielnie, a następnie w rozkładzie ich śród gwiazdozbiorów zwierzyńcowych, wysnu vając stąd najosobliwsze rojenia i marzenia najniedorzeczniejsze. Gwiazdy wywierają wpływ na człowieka w każdej chwili jego życia, przedewszystkiem wszakże w chwili, gdy człowiek życie swe rozpoczynał; spierano się jednak długo, czy za początek życia uważać należy urodzenie się, czy też

Enoyklopedya Powszechna llustr. T. V.

poczęcie, a niepowodzenie przepowiedni zrzucano na karb niewłaściwości chwili, w której ją wyprowadzano. W każdym razie, aby według zasad A-i przepowiedzieć losy przyszłe człowieka, należało oznaczyć stan nieba w chwili stanowczej, co się nazywało „prognostykiemPonieważ znaki zodyaku rozdzielały się między dwanaście domów, według rysunku, wskazanego na fig. 96, w którym Baran zajmuje trójkąt, stanowiący dom 1, należało nakreślić figurę odpowiednią, aby zaznaczyć stan nieba w chwili rodzenia się człowieka. Na rysunku ta-10

ry

12

X)

Fig. 06. f igura astrologiczna.

kim rozkładano konstelacye zwierzyńcowe według miejsca, jakie w tej chwili zajmowały, a w szczególności konstelacyę, która właśnie w tej chwili wznosiła się nad poziom, mieszczono w trójkącie 1, początek zaś tego pierwszego domu, czyli punkt eklip tyki, który się właśnie w chwili obserwacyi nad poziom wynurzał, nazwano „horoskopem“. Dom 1-y był domem życia, 2—bogactwa, 3—braci, 4—, krewnych, 5 —dzieci, 6—-zdrowia, 7--małżeństwa 8— śmierci, 9 — religii, 10—godności, 11—przyjaciół, 12 — nieprzyjaciół. .Oprócz domu 1, najważniejsze były. dom 7, który się kończy przy zachodzącym, i dom 10, który się zaczyna przy górującym, czyli kulminującym, w chwili stawiania prognostyku, punkcie ekliptyki. Następnie oznaczano rozkład planet między temi gwiazdozbiorami, jaki w tej chwili miał miejsce. Na fig. 97 —Waga jest właśnie wschodzącą konstelacyą zodyaku, a w tymże domu przypada Saturn; Wenus zaś znajduje się z Baranem w domu 7, zatem w aspekcie opozycyi, czyli przeciwle-głości. Po nakreśleniu takiego prognostyku trzeba było dopiero wytłumaczyć jego znaczenie, t. j. wysnuć przepowiednie, oparte na kombinacyach działań, wywieranych przez konstelacye i planety—odczytać długość życia, uzdolnienie, przymioty, namiętności, wypadki i choroby. Wpływ planet na różne kraje dozwalał przewidywać wojny i rewolu-cye, a ruchy ich w przestrzeni prowadziły do wniosków o dniach pomyślnych i dniach feralnych. Podczas tych ostatnich dni nie należało puszczać krwi, ani używać środków przeczyszczających, ani też uda-

11

7\ X

zie, podobnie jak alchemia, stanowi A. ciekawy ustęp w dziejach obłędu umysłu ludzkiego, dziel starożytnych, tyczących się A-i, podał Fabri-cius w swojej „Bibliotheca graeca“.— Z dzieł nowszych wymienimy: A. Maury: „La magie et l’astrologie dans l’antiquité et au moyen âge“ (Par. 1862).

—Sayce: „The astronomy and astrology of the Ba-bylonians“ („Trans, of the society of bibl. Archae-logy“, t. III). —F. Lenormant: „La divination et la science des présages chez les Chaldéens (1875). —

Bouché - Leclercq: „Histoire de la divination dans l’antiquité“ (1879). — Mensinger: „Ueber ältere und neuere A.“ (1872).    s-K

Astromancya, toż samo co Astrologia (ob).

Astrometr, toż co Heliometr (ob.).

Astrometeorologia. niekiedy używana nazwa na oznaczenie sztuki przepowiadania pogody z położenia ciał niebieskich, zatem toż samo co astrologia naturalna (ob. astrologia). Wpływu księżyca i planet na objawy meteorologiczne dotąd ani naukowo uzasadnić, ani dostrzeżeniami poprzeć nie zdołano, nigdy wszakże nie brak rzekomych proroków, którzy tej podstawie przepowiednie głoszą i znajdują mnóstwo łatwowiernych. Obecnie zwłaszcza głośne są tego rodzaju przepowiednie Faiba w Wiedniu (ob. Meteorologia).    S-K-

Astronomia, nauka o ciałach niebieskich, o ich pozornych i istotnych ruchach, o ich budowie fizycznej. Wykazuje niezmierną ilość brył niebieskich, śledzi drogi, po których według praw niezmiennych biegną, mierzy ich odległości od ziemi, tem przedewszystkiem polega znaczenie astronomii ocenia ich wielkość i masę, wykrywa wzajemne ich dla ogólnej kultury ludzkiej. Odsłaniając zaś ogrom siebie oddziaływanie, bada ich naturę i właści- wszechświata, wykazała skromne znaczenie ziem;

waó się w podróż, a ślady tych zabobonów dotąd i przetrwały.—Obarczani zarzutami o błędne przepowiednie, obstawali astrologowie przy słuszności swych metod, a błędy tłómaczyli niedokładnością dostrzeżeń; w ten zaś sposób dążyć musieli do udoskonalenia metod obserwacyj astronomicznych, przyczyniając się tern, choć jakby mimowolnie, do postępu samej astronomii, tak samo, jak alchemicy wzbogacali zasób wiadomości chemicznych. W każdym ra-

10

1Î

ni >

\ZA

Fig. 97. Horoskop

Spis

na na

wości fizyczne. Jest to nauka o budowie i prawac.. wszechświata. Co do zastosowań swych praktycznych jest A. podstawą żeglarstwa, daje bowiem możność oznaczania miejsca, w którem się okręt znajduje; przy jej jedynie pomocy możliwern jest kreślenie kart geograficznych i zbadanie postaci ziemi naszej; ona wreszcie w prawidłowych ruchach ciał niebieskich daje jedyną podstawę ścisłego mierzenia czasu. Odpowiednio wszakże do olbrzymiego zakresu nauki, stanowi to wszystko dział nieznaczny zaledwie, tak, że pod względem zastosowań do mate-ryalnych potrzeb człowieka, A. ustępuje niewątpliwie wszelkiej innej gałęzi wiedzy przyrodniczej. Ważność jej jednak na tem polega, że zadawala ona potrzeby duchowe człowieka, wzmaga jego potęgę umysłową; odpowiada ona wrodzonej żądzy umysłu naszego—poznania otaczającego nas świata. Że dążenia te są rzeczywiste, zgoła nieurojone, świadczy opieka, jakiej A. po wszystkie czasy doznawała od społeczeństw i państw, jakkolwiek ograniczone są usługi jej dla potrzeb życia potocznego. Rozwojem swoim wyprzedziła cały ogół wiedzy ludzkiej, utorowała drogę, po której się inne nauki posuwają, wyrobiła metody badań, które, z odpo-wiedniemi zmianami, posłużyły dla innych gałęzi wiedzy przyrodniczej. Powodzeniem, jakie osiągnęła, budzi wiarę w potęgę umysłu ludzkiego, zarazem jednak, wskazując mu coraz nowe, coraz bardziej niedoścignione zadania, ustrzegą go od zarozumiałości, uczy, że nie polot fantazyi i nie spekulacye filozoficzne, ale tylko usilne badania i mozolna praca do celu żądanego doprowadzić nas mogą. Więcej, niż którakolwiek inna nauka, tępi astronomia zabobony, usuwa obawę tajemnych sił nadprzyrodnych, budzi samodzielność naszą i rozwija poczucie niezależności duchowej. Niespodziane i nieprzewidziane zjawiska przyrody przerażają człowieka, oddają go pod przemoc jednostek i kast, które lepszą znajomość przyrody na korzyść własną wyzyskać umieją. Sama umiejętność przepowiadania zaćmień zapewniała niegdyś władzę kapłanów w Egipcie, jak obecnie jeszcze mandarynów w Chinach. Zjawisko, którego powrót obliczyć i oznaczyć umiemy, traci charakter grozy, usuwa się z pod władzy sil tajemniczych, zajmuje miejsce w ogólnym porządku przyrody. Uwagi te potwierdza szczególniej wypadek z dziejów odkrycia Ameryki Gdy Kolumb na Jamajce z garstką towarzyszów znalazł się w położeniu zagrożonein— wobec licznych i uzbrojonych wyspiarzy, wydobyło go z niebezpieczeństwa zaćmienie księżyca; oznajmił bowiem dowódcom krajowców, że gdy mu żywności nie dostarczą, sprowadzi na nich największe nieszczęścia, a przedewszystkiem pozbawi ich blasku księżyca. Wyspiarze szydzili z tych gróźb, gdy jednak księżyc zagasł, przejęci strachem rzucili sie na kolana i uczynili zadosyć wszystkim żądaniom Hiszpanów. Przykładów podobnych dzieje mnóstwo nam dostarczają. Prawidłowość zjawisk jest ogólną cechą przyrody, najwcześniej jednak i najwyraźniej dostrzegł ją człowiek śród objawów niebieskich, a na i nauczyła nas należycie stanowisko człowieka w przyrodzie oceniać. — Przedmiot i zadanie A. wskaże najlepiej ogólny pogląd na ciała niebieskie. Pobieżne już dostrzeganie nieba uczy, że w ogólności gwiazdy nie zmieniają wzajemnych względem siebie odległości i nie ulegają zmianom co do swego blasku, są to gwiazdy stałe, albo prosto gwiazdy (jb.). Niektóre jednak ciała niebieskie, wejrzeniem ogólnem nieróżniące się od poprzednich, miejsca swe bezustannie zmieniają i niby błąkają się między gwiazdami stałemi, a w różnych czasach objawiają zmiany w natężeniu swego blasku: są to planety (ob.), świecące jedynie światłem słonecznem, od nich odbitem, gdy natomiast gwiazdy, równie jak słońce, własne wysyłają światło. Planety są ziemi bei porównania bliższe, aniżeli gwiazdy stałe, pozostają w ścisłej od słońca zależności i wszystkie krążą dokoła niego po drogach zamkniętych, eliptycznych. Gwiazdy zaś stałe są to słońca, odpowiadające zupełnie słońcu naszemu, a około wielu z nich krążą, prawdopodobnie, również planety: my wszakże widzieć możemy tylko planety układu słonecznego. Wśród pogodnej nocy dostrzegamy na niebie długą, obłoczkowatą, jasną smugę—d rog ę mleczną. Już lunety niewielkiej siły optycznej rozwiązują nam ten blask, a oku przedstawia się niezmierne zbiorowisko gwiazd; słońce nasze jest prawdopodobnie tylko jedną z gwiazd układu drogi mlecznej. Okiem nieuzbrojonem widzialnych jest z całej ziemi około 9,000 gwiazd, ogólną zaś ilość gwiazd, widzialnych przez najpotężniejsze nasze teleskopy, oceniać można na 100,000,000, a z tej olbrzymiej liczby przeszło 100,000jest skatalogowanych, co znaczy, że położenie ich na niebie dokładnie jest oznaczone Oprócz drogi mlecznej dostrzegamy na niebie, wszakże tylko za pośrednictwem teleskopów, mnóstwo drobnych plam jasnych, tak zwanych mgła-w i c. Jedne z nich przedstawiają masy płonących gazów, jakby pierwotnej substaneyi kosmicznej, która przez skupianie wytwarza światy, inne są to niewątpliwie zbiorowiska gwiazd, w tak niewypowiedzianej od nas znajdujące się odległości, że najpotężniejsze przyrządy optyczne ledwie je rozwiązać na oddzielne gwiazdy mogą. Czy zaś uważać je należy za utwory rozmiarami odpowiadające drodze mlecznej i tylko z powodu niepojętego oddalenia tak dla nas zdrobniałe, czy też są to zbiorowiska mniejsze, stanowiące tylko cząstki ogólnego układu gwiazd, rozstrzygnąć tego dotąd nie umiemy (ob. Mgławice). Dla uzupełnienia całości przedmiotów niebieskich, wspomnieć jeszcze należy o kometach (ob.), które z planetami podzielają zmienność swego miejsca, oraz o spokrewnionych z niemi gwiazdach spadających, które są rojami drobnych bryłek, dokoła słońca krążących. Odległość ciał niebieskich oznacza się za pomocą paralaksy (ob.); tu przytoczymy tylko, że za jednostkę do oceny tych odległości olbrzymich przyjmuje się szybkość światła, które przebiega na sekundę 42,500 mil geogr. Ponieważ słońce odległe jest od ziemi średnio na 20 milionów mil geogr., światło zatem wymaga dla przebieże-nia tej drogi przeszło 8 minut; aby jednak doszło do nas od najbliższej gwiazdy stałej, potrzebuje około 3'/₂ lat. Jeżeli zaś zważymy, że od przeważnej liczby gwiazd światło potrzebowałoby na przebieże-nie oddzialających je od nas dróg całych setek, a zapewne i tysięcy lat, mieć będziemy wyobrażenie o kolosalnych wymiarach, jakie istnieją we wszechświecie. Niegdyś mieszczono słońce znacznie bliżej, świat cały uważano jako ograniczony kryształową sferą gwieździstą; w miarę rozwoju A-i rozsuwały się te mniemane granice świata i zwolna rozwinęło się pojęcie jego nieskończoności, choć rozstrzygnąć nie umiemy, czy układy światów następują po sobie bez granic, czy też istnieje kres ich rozmieszczenia; pytanie to zresztą wychodzi już po za granice ścisłej nauki, choć się niem w ostatnich czasach dosyć zajmowano (ob. W szechświat, Gwiazdy).—Nąjważniejszem aż dotąd zadaniem astronomii było zbadanie systemu słonecznego, jako układu, obejmującego i naszą ziemię. Słońce masą swoją góruje niesłychanie nad masą wszystkich razem swoich planet wrazzich księżycami, obiegających dokoła słońca po zamkniętych drogach, czyli orbitach eliptycznych. Ziemia jest jedną z tych planet, obrót jej wirowy dokoła osi powoduje pozorny ruch dzienny nieba, zatem zmianę dnia i nocy, obieg zaś roczny dokoła słońca ujawnia się w pozornem przesuwaniu się słońca w ciągu roku między gwiazdozbiorami; zmienność pór roku wypływa z pochylenia osi ziemskiej względem płaszczyzny jej drogi, czyli ekliptyki. Drogi planet nie leżą na jednej płaszczyźnie, są wszakże niewiele tylko ku sobie pochylone, tak, że wszystkie zawarte są w pasie niebieskim, rozciągającym się po obu stronach ekliptyki, mniejwięcej na 8°30'. Wokoło kilku planet poruszają się nadto drabanty, towarzysze, czyli księżyce; droga ich tedy jest podwójna, dokoła właściwej planety i wraz z nią dokoła słońca. Opowiedziany tu system słoneczny czyli planetarny w głównych zarysach poznany został przez Kopernika, który przez to stał się ojcem A-i nowej. Trudność ujęcia tego systemu stąd wypływała, że miejsce obserwacyi naszej, ziemia, samo zmienia swe położenie w przestrzeni, a stąd ruchy planetarne bardzo zawikłany pozór przyjmują. Astronomowie starożytni,ulegając złudzeniu zmysłowemu, uważać musieli ziemię za bryłę nieruchomą, zajmującą środkowe w przestrzeni światowej położenie; pod wpływem nadto uprzedzeń filozoficznych przyjmowano, że ruch jednostajny i kołowy jest najdoskonalszy, że zatem ciała niebieskie takim tylko biegiem poruszać się mogą. Na tych zasadach oparły się pojęcia starożytne o budowie świata, a w szczególności o układzie słonecznym, rozwinięte przez Hipparcha i Ptolemeusza. Według systemu tego ziemia zajmuje środek ruchów niebieskich, dokoła niej zaś poruszają się w porządku swych od niej odległości: Księżyc, Merkury, Wenus, Słońce, Mars, Jowisz, Saturn; gwiazdy osadzone są na sferze kryształowej, wirującej w ciągu doby dokoła ziemi. Planety, niezależnie od podobnegoż ruchu dobowego, posuwają się po swych okręgach, jednakże nie bezpośrednio; po okręgu pierwszego koła, którego środek zajmuje ziemia, porusza się środek koła drugiego, a po okręgu tego koła drugiego, znów środek trzeciego, i t. d., aż do ostatniego, po którem dopiero posuwa się planeta

biegiem jednostajnym. W taki sposób ruch pozorny ca. planety dokoła ziemi uważać można, jako złożony ze średniego ruchu jednostajnego i z kilku nierówności, zależących od stosunków, jakie zachodzą między promieniami różnych okręgów, jakoteż od ruchu środków kół i samej planety. Można więc było, mnożąc, stosownie do potrzeby, liczbę kół i dobierając należycie powyższe stosunki, zdać sprawę ,ze wszystkich nierówności, czyli zboczeń ruchu pozornego. W systemie tym biegu kół po kołach, czyli epicyklów, nic zgoła nie zależało na oznaczeniu wielkości bezwzględnej kół i epicyklów, wystarczała znajomość jedynie stosunków ich promieni. System ten,—pomimo swej zawiłości, która się wzmagała w miarę, jak coraz dokładniej poznawano nierówności biegu planet, a dla ich wyjaśnienia trzeba było mnożyć liczbę kół toczących się po kołach,—utrzymywał się przez półtora tysiąca lat, zanim potęgą umysłu Kopernika skruszony został. Z pozornego ruchu dziennego nieba zdał sobie Kopernik sprawę, przyjmując ruch wirowy ziemi dokoła jej osi; uruchomiwszy ją zaś dokoła słońca, usunął potrzebę zawiłych kół Ptolemeusza, w tern bowiem rozumieniu ruchy proste i wsteczne planet są to tylko objawy pozorne, wypływające z kombinacyi biegu samej ziemi z biegami planet. W systemacie tym, jak mówi Laplace, wszystko zapowiada już tę piękną prostotę, którą nas tak zachwycają sposoby, jakie-rai działa przyroda, gdy mamy szczęście je poznać.

Mechanika nieba, aby zakwitnąć mogła, oczekiwała więc tylko męża genialnego, któryby, uogólniając te odkrycia, umiał z nich wydobyć prawa ciężkości. „Spełnił to właśnie Newton, przekonawszy się, że bieg księżyca dokoła ziemi ulega tymże samym prawom, co spadek jabłka odrywającego się od drzewa, skąd mógł wysnuć zasadę ciążenia powszechnego, według której każde dwa ciała zachowują się względem siebie tak, jakby się przyciągały w stosunku prostym swych mas, a odwrotnym kwadratów z odległości. Od tego pamiętnego odkrycia Newtona rozpoczął się znowu nowy zwrot A-i; poznawszy już bowiem najwyższe prawo, rządzące ruchami wszechświata, może już z niego, drogą matematycznych wywodów, odgadywać i przepowiadać zjawiska; znając zaś stan systemu słonecznego w chwili dzisiejszej, zna go już i w najodleglejszej przyszłości. Z nauki zatem obserwacyjnej, indukcyjnej, jaką była pierwotnie, przybrała A. planetarna charakter nauki dedukcyjnej. Wielcy geometrzy XVIII-ego stulecia wydoskonalili i uzupełnili dz:ał ten matematyczny A-i do wysokiego stopnia doskonałości, który ocenić dozwala „mechanika nieba“ Laplacea. Na tej zasadzie wyjaśnić można było, aż do drobnych szczegółów, wszelkie zboczenia, czyli zakłócenia biegu planet, wywoływane przez ich wzajemne na siebie oddziaływania, a rozbiór zakłóceń, w biegu Urana dostrzeżonych, dał możność Adamsowi i Leverrierowi wykrycia nieznanej dotąd planety Neptuna; odkrycie zaś to, potwierdzając w tok wspaniały sposób zasady, na których się wspiera, stanowi najwymowniejszy dowód ich rzetelności. (Ob. Planety, Ci ążenie Powszechn e).—W miarę, jak w ten sposób znajomość układu słonecznego stawała się coraz pełniejszą, A. roszerzyła swe granice i rozpostarła swe badania do dalszych słońc, do gwiazd stałych. Poznała, że gwiazdy te pozornie tylko sta-łemi się nam wydają, w rzeczywistości zaś—miejsce swe zmieniają, i słońce zatem nasze nie pozostaje w spoczynku, ale porusza się w przestrzeni, unosząc wraz z sobą orszak swych planet. Ruchy gwiazd podwójnych dowiodły, że prawo ciążenia tak samo rządzi temi dalekiemi bryłami, jak ciałami naszego układu słonecznego. Nauczyła się A. mierzyć odległości gwiazd, śledzi ich biegi, ich zmienność, bada mgławice, z rozkładu pozornego gwiazd stara się układ wszechświata odcyfrować. Gdy zaś, niedawno jeszcze, budowa ciał niebieskich była dla nas zupełnie zagadkowa i nieuzasadnione tylko o niej roić można było przypuszczenia, nowe metody, analiza spektralna i fotografia, otwarły drogę,

Kopernik jednakże uważał jeszcze drogi planet za koła, a tylko słońce umieszczał zewnątrz ich środka;

odsłaniając nam naturę fizyczną i skład chemiczny słońca i planet, gwiazd i mgławic (ob. Analiza spektralna, Słońce, Gwiazdy, Mgławice).— Obok świetnych błysków geniusza, na rozwój A-i złożyły się i drobne, ale bezustanne obserwacye zjawisk niebieskich. Obrót dzienny gwiazd, który jest następstwem ruchu obrotowego ziemi, uderzył najpierw człowieka; wskutek biegu ziemi dokoła słońca stają się widzialne mi w ciągu roku coraz nowe okolice nieba, a na zmiany te wcześnie

Kepler dopiero, porównywąjąc system Kopernika z wybornemi obserwacyami Tychona de Brahe i wsparty na mozolnej pracy całego życia, zdołał wykryć prawa, rządzące ruchami planet, zasadniczego zatem dla całej astronomii znaczenia. Prawa te, noszące nazwę praw Keplera, są następujące: ]) Planety krążą po elipsach, których wspólne ognisko zajmuje słońce. 2) Pola, opisane promieniem wodzącym, łączącym środek planety ze środkiem słońca, w czasach równych—są równe. 3) Kwadraty z czasów pełnego obiegu planet są proporcyonalne do sześcianów z ich średnich odległości od słońca. — Prawa Keplera obejmują wielką zasadę, rządzącą ruchami wszechświata; geniusz atoli dopiero Newtona zdołał uchylić ostatnią zasłonę i wykazać przyczynę tych trzech praw. „Newtonowi przekazanem było —mówi Laplace, —by nam odsłonił zasadę ogólną ruchów niebieskich. Przyroda, obdarzając go geniuszem tak głębokim, umieściła go nadto w epoce najprzyjaź-niejszej. Descartes zmienił postać nauk matematycznych przez płodne zastosowanie algebry do te- która pozwala i te zagadnienia ściśle rozwiązywać oryi linij krzywych; Fermat położył podstawy matematyki wyższej piękną swą metodą największości i najmniej szóści, jakoteż stycznych; Wallis, Wren i Huyghens właśnie co wykryli prawa ruchu; odkrycia Galileusza, tyczące się spadku ciał ciężkich, oraz badania Huyghensa nad siłą odśrodkową prowadziły do teoryi ruchów po liniach krzywych.

Kepler określił ruchy opisywane przez planety i przewidywał ciążenie powszechne; Hook wreszcie dostrzegł słusznie, że ruchy te są wynikiem pierwotnej siły rzutu z przyciągającą siłą słoń- również zwrócono uwagę. Ukazanie się np. Sy

ryusza ostrzegało egipcyan o zbliżającym się wylewie Nilu, inne gwiazdy zapowiadały inne zjawiska; w owych już przeto czasach zapoznano się z gromadami gwiazd, czyli konstelacyami, i nadano im nazwiska. Przeważna część nazw tych gwiazdozbiorów wzięta jest z zakresu rybołówstwa, tny-śliwstwa, rolnictwa. Przedewszystkiem dawała się uczuć potrzeba ściślejszego zbadania biegu słońca; dlatego też najdawniej oznaczone gwiazdozbiory są to konstelacye zodyaku (ob.), czyli zwierzyńca, położone w dosyć wąskim pasie, rozciągającym się po obu stronach ekliptyki, t. j. drogi ziemi dokoła słońca, a tern samem pozornej drogi słońca około ziemi. Dwanaście konstelacyj zwierzyńcowych stanowi niby tyleż domów, w które słońce kolejno wchodzi, a znaki ich, używane przez starożytnych (ob. Astrologia), dotąd przetrwały. Za czasów greckich, punkt wiosenny, t. j. punkt nieba, w którym słońce przypada wczasie wiosennego porówna nia dnia z nocą, mieścił się jeszcze w konstelacyi Barana, punkt jesienny—w konstelacyi Wagi; obecnie wszakże znaki te nie odpowiadają już konste-lacyom, punkt bowiem wiosenny zmienia swe położenie na ekliptyce w ciągu 2,000 lat o 30° od wschodu ku zachodowi, a to z powodu precesyi, czyli poprzedzania punktów równonocnych (ob). Konstelacye pozazwierzyńcowe oznaczone zostały już później, zwłaszcza południowe, co już ich nazwy wskazują (oh. Gwiazdozbiory). — Gdy więc dawniej chciano oznaczyć położenie planety lub komety w pewnym czasie, mówiono, że się znajduje w tej lub owej konstelacyi: rychło jednak poznano niedostateczność takiego wskazywania i musiano obmyślić sposoby dokładniejszego określania miejsca jakiegokolwiek ciała niebieskiego. Udało się to przez przyjęcie pewnych kół idealnych na niebie, i, jak na ziemi podajemy położenie miejsca za pomocą szerokości i długości geograficznej, tak też określamy położenie gwiazdy za pomocą podobnych łuków. Dla osiągnięcia tego celu wprowadzono różne systemy kół; położenie gwiazdy, odniesione do poziomu, oznacza się przez azymut, czyli poziomo-łuk, i wysokość: do równika—przez wznoszenie proste i zboczenie, do ekliptyki—przez długość i szerokość (ob. te wyrazy). Że jednak koła te można sobie tylko wyobrażać, należało zbudować przyrządy, opatrzone w koła, podzielone na stopnie i ich części, któreby odpowiadały idealnym kołom niebieskim i dozwalały dokładnie położenie gwiazd oznaczać. Astronomom starożytnym służyły w tym celu: gnomon, armii arna sfera, astrola-bium; wprowadzono następnie kwadranty, czyli ćwiartki okręgów kół, opatrzone w przezierniki do mierzenia kątów, a dalej—koła ścienne, które były również ćwiartkami okręgów, ale utwierdzone u ściany, ustawionej dokładnie w kierunku północ-no-południowym; do dokładniejszego odczytywania kątów wprowadzono mikrometry. W r. 1669 Picard i Auzout powzięli szczęśliwą myśl—połączenia z kołami lunet, zamiast przezierników i alidad, co stanowi ważną epokę w budowie przyrządów astronomicznych, umożebniło bowiem niedościgłą dawniej ścisłość dostrzeżeń. W pojęciu zwykłem,

luneta lub teleskop stanowi właściwą treść przyrządu astronomicznego; widzimy jednak, że przedewszystkiem idzie tu o kątomiar, a luneta, jakkolwiek rola jej jest ważną, stanowi tylko dodatek pomocniczy; już bez pomocy lunet, za Kopernika i Tychona Brahe, A. doszła wysokiego stopnia rozwoju. Lunety ustawiono również w południku, a takie lunety południkowe, w połączeniu z kołem południkowe m, pozwalają odczytywać współrzędne gwiazdy, jej wznoszenie proste i zboczenie. Aby śledzić gwiazdę w ciągu całego jej przebiegu dziennego nad poziomem, bez potrzeby dotykania lunety, wprowadzono lunetę ekwate-r y a 1n ą, e k w a t o r y ał i przyrząd p ar a 1 a -k t y c z n y, wprawiane w ruch. za pomocą urządzenia zegarowego, tak, że gwiazda wciąż pozostaje w polu lunety, pomimo pozornego ruchu dziennego gwiazdy po równoleżniku. K o 1 a a z y m u-t a 1 n e, koła wysokości, teodolity, służą również do oznaczania współrzędnych gwiazd; a 1-tazym ul dozwala dogodnie odczytywać wysokości i poziomołuki gwiazd; przyrząd uniwer-s a 1 n y umożebnia swobodne ruchy lunety w różnych kierunkach. Do dokładnych pomiarów drobnych kątów służy h e I i o m e t r. H e 1 i o s t a t i s y d e r o s t a t składają się ze zwierciadeł, poruszanych urządzeniem zegarowem, które odrzucają w lunetę lub na ekran promienie gwiazdy, pomimo jej pozornego ruchu dziennego. Na okrętach ważne usługi oddaje s e k s t a n s. Do najważniejszych przyrządów astronomicznych należy obecnie też spektroskop, albo raczej spektrometr, który nietylko rozszczepia promienie światła ciała, niebieskiego na widmo z oddzielnych barw złożone, ale nadto umożebnia dokładne oznaczenie położenia linij. widmo to cechujących. Niemniej potrzebne są teraz i lunety fotograficzne, gdzie miejsce okularu zajmuje ciemnia optyczna, w której utrwalają się, czyli fotografują, obrazy ciał niebieskich. Szczegółowe opisy różnych tych przyrządów podane są pod właściwemi nazwami.—Obok pomiarów kątów, równej wagi jest dla A-i dokładne oznaczanie czasu, co stało się wszakże możliwem dopiero od czasu wprowadzenia wahadła do zegarów przez Huyghensa; zegary i chronometry (oh.) astronomiczne posiadają obecnie bieg tak dokładny, że w ciągu dnia okazują odstępstwo niedochodzące ani 0.1 sekundy.—Drobniejsze przyrządy astronomiczne są przenośne, większe zaś stale osadzone w dostrzegalniach, czyli obserwator y ach as tron o m i c z-nych; co do urządzenia i spisu ważniejszych z tych zakładów, ob. Ob ser wat or y um.—Rozległy i wielostronny zakres A-i powoduje podział jej na oddzielne części. Przedewszystkiem podzielić ją można na A-ę teoretyczną i praktyczną. Pierwsza rozpada się znów na A-ę sferyczną, teoretyczną i fizyczną, choć na podział ten obecnie mniejszy, niż dawniej, nacisk się kładzie.—A. sferyczna otrzymała nazwę swą od sfery niebieskiej; rozważa ona bowiem zjawiska tak, jak się nam pozornie przedstawiają,, jakby ciała niebieskie umieszczone były na wewnętrznej stronie powierzchni kuli, w której środku znajduje się obserwator.—

A. teoretyczna natomiast uczy, jak z ruchów po zornycb wyprowadzić prawdziwe; wykazuje najpierw ruch ziemi około osi i około słońca, dalej—ruchy i mych planet i komet na zasadzie praw Keplera, obi'cza zaćmienia i pokrewne im zjawiska. A. fizyczna objaśnia przyczyny tych ruchów na zasadzie Newtonowego prawa ciążenia powszechnego, jest więc mechaniką nieba, jak ją pierwszy nazwał Laplace. Dział A-i, zajmujący się budową fizyczną ciał niebieskich, możnaby również nazwać A-ą fizyczną, analogicznie do nazwy geografii fizycznej; ponieważ wszakże A-i fizycznej nadaje się oddawna już wyżej określone znaczenie, tę przeto część A-i, o której teraz mówimy, nazywa się pospolicie astrofizyką, którą-to nazwę wprowadził Zöllner. Do niedawna jeszcze w zakresie tym skazaną była A. na czcze tylko domysły, zastosowanie dopiero analizy spektralnej dało możność wysnuwania należycie uzasadnionych wniosków o budowie fizycznej i o składzie chemicznym gwiazd; potężne lunety i fotografia ważną też pomoc tu dają. — A-ę praktyczną można znów podzielić na obserwacyjną i rachunkową, z których pierwsza zapoznaje nas z narzędziami astronomicznemu ich budową, ustawianiem i użyciem, druga zaś uczy, jak należy opracowywać rezultaty z dostrzeżeń otrzymane, ab\ stąd zamierzony cel osiągnąć. O ile A. praktyczni, posługuje do oznaczania długości i szerokości miejscowości ziemskich, można ją nazywać A-ą stosowaną.— Astrognozya ma na celu jedynie znajomość gwiazdozbiorów. Kosmografia czy opis świata, zwykle zaś rozumie się pod tą nazwą treściwy wykład wszystkich części A-i, do zakresu szkolnego zastosowany. Kosmogonia (ob.) snuje domysły o rozwoju brył niebieskich.

skazani na śmierć dwaj matematycy, Hi i Ho, dla tego, że nie przepowiedzieli zaćmienia słońca, co miało być ich obowiązkiem. Obserwacye długości cienia gnomonu w czasie przesileń, jakie przeprowadził Tszen-Kong około r. 1.100 przed Chr., uważał Laplace za godne rozbioru. Obraz wszakże A-i chińskiej, skreślony przez jezuitę Gaubila, nie jest zgoła pochlebnym,—po rzadkich epokach rozkwitu nauki następowały długie okresy ciemnoty, a chociaż za pośrednictwem handlu oddziaływały wpływy greckie, arabskie zaś wskutek podboju mongolskiego, A. bynajmniej się nie rozwijała. Trybunał matematyków, którego obowiązkiem było przepowiadanie zaćmień, źle się z zadania tego wywiązywał, gdy w r. 1629 misyonarze jezuiccy założyli obserwatoryum w Chinach, jakkolwiek w Pekinie obserwatoryum chińskie istnieje od r. 1279, a z ówczesnych przyrządów astronoma Kuo-Szukinga dotąd kilka przetrwało; najważniejszy z nich odpowiada sferze armilarnej Hipparcha. Ciekawym także jest olbrzymi globus niebieski, mający sześć stóp średnicy. Nowsze przyrządy zbudował dla obserwatoryum tego jezuita Verbiest w r. 1670, Chińczycy dotąd jednak obchodzą się bez lunet. Rada astronomiczna zostaje pod zarządem krewnego cesarza, a główne jej zadanie polega na ogłaszaniu corocznie kalendarza, zawierającego wykaz dni pomyślnych i feralnych. Wobec podobnych obowiązków, astronomowie chińscy są dalecy bardzo od dzisiejszego stanu nauki; a kraj, gdzie A. kwitła -już przed wiekami, nie wpłynął bynajmniej na rozwój nauki zachodniej, której początków szukać prawdopodobnie należy w Chaldei. 1 co do astronomii chaldejskiej wszakże jesteśmy skazani na domysły, odcyfrowanie bowiem napisów klinowych niewiele nas w rzeczy tej nauczyło. O ile wnosić można z początków astronomii greckiej, do dostrzeżeń posudali Chaldejczycy niewiele tylko przyrządów. Należał tu przedewszystkiem gnomon, t. j. pręt pionowy, którego cień, padający na płaszczyznę poziomą, pozwalał im oznaczać linię południkową, oraz epoki przesileń dnia z nocą; dalej kompas słoneczny, pierwotnej budowy, oraz powierzchnie płaskie, poziome lub pionowe, a w tym ostatnim razie ustawione w płaszczyźnie południka, które służyły do obserwacyi wschodu i zachodu gwiazd, oraz ich górowania. Oprócz tego posługiwali się prawdopodobnie i sferą ruchomą, osadzoną w półkuli wydrążonej, na której-to sferze oznaczone było położenie ważniejszych gwiazd i gwiazdozbiorów, co im służyć mogło do oznaczania godziny podczas nocy; natomiast zaś, jak się zdaje, nie posiadali przyrządów do mierzenia kątów, lub przynajmniej bardzo niedostateczne. W ogólności zaś, mieli oni na celu przedewszystkiem astrologię (ob.), w objawach niebieskich dostrzegali wskazówki wypadków politycznych; gwiazdy, według nich, rządzić miały nietylko atmosferą, ale i życiem ludzkiem. Ponieważ zaś szczególną uwagę zwracali na zaćmienia oraz na ruchy planet, a zjawiska te zachodzą w wązkim stosunkowo pasie sfery niebie-

zna-

ana-

Przez kosmologię lub u ran o logię rozumieć należy właściwie całą A-ę, w najobszerniejszem pojęciu.—Najważniejszą nauką pomocniczą A-i jest matematyka w całym swym zakresie, a na rozwój jej nawzajem A. nie mało wpłynęła, zagadnienia astronomiczne bowiem dały powód do wielu prac litycznych. Nie mniejszego znaczenia jest dla A-i mechanika i fizyka, ogólne bowiem zasady tych nauk znajdują bezpośrednie zastosowanie w mechanice nieba i astrofizyce, nadto zaś na mechanice praktycznej i optyce opiera się budowa przyrządów astronomicznych. Meteorologia z tego szczególniej względu przedstawia ważność, że czynniki atmosferyczne znaczny wpływ na dostrzeżenia nieba wywierają; natomiast jednak oddziaływanie zjawisk niebieskich na objawy atmosferyczne jest podrzędnego zaledwie znaczenia, lubo ogół przesadne ma o tej rzeczy wyobrażenie (ob. A s t r o rn e t e o r o 1 o g i a i Meteorologia). Nader ważną pomoc znalazła A. w ostatnich czasach w fotografii (ob.). Hi story a.

Pierwsze zapoznanie się człowieka z niebem gwia-zdzistem przypada niewątpliwie na czasy odległej bardzo przeszłości, gdy w koczowniczych jego wędrówkach gwiazdy za drogoskazy mu służyły; najdawniejsze zabytki piśmienne wszędzie okazują już dosyć wysoko posuniętą znajomość nieba. — Jeżeli wierzyć można rocznikom chińskim, w państwie j skiej, Chaldejczycy więc, z powodu uprzedzeń swych niehieskiem mieli być około r. 2000 przed Chr, I astrologicznych, odnosili położenie ciał niebieskich nie do równika, ale do ekliktyki, t. j. do koła, lat, przy tak przyjmowanej długości roku, każda przebiegającego wpośrodku owego pasa, czyli zwie- pora roku padałaby kolejno na 12 miesięcy i wró-rzyńca, co ułatwiło następnie odkrycie precesyi ciłaby do tejże daty, co w początkach okresu. Okres punktów równonocnych. Gorliwa obserwacya zaćmień dozwoliła Chaldejczykom wykryć cofanie się węzłów orbity księżyca i wyśledzić okresy, w których zaćmienia powtarzają się w jednakim porządku, co im dało możność przepowiadania tych zjawisk, choćby nie znali istotnej ich przyczyny. Obserwując bowiem gwiazdy stałe, w których sąsiedztwie zachodzi zaćmienie, mogli łatwo poznać, że te punkty nieba, w których słońce i księżyc uledz mogą zaciemnieniu (t. j. węzeł wstępujący i ustępujący drogi księżyca), są względem siebie przeciwległe i ulegają powolnemu ruchowi na ekliptyce w kierunku wstecznym; w ten zapewne sposób wykryli oni okres, zwany saros, obejmujący 6585 dni i 8 godzin. W ten też sposób i Tales przepowiedział zaćmienie 30 września 610 r., chociaż grecy przed Anaksagorasem przyczyny zaćmień nie znali. Około r. 300 przed Chr., Chaldejczyk Berozyusz, założył szkołę astronomiczną na wyspie Kos, co zapewne wywarło wpływ znaczny na przeniesienie do Gre-cyi praktyk astronomii chaldejskiej wraz z ich mrzonkami astrologicznemi. Tą drogą, zapewne, przeszedł do Greków sześćdziesiętny podział koła, który w pismach klinowych znany jest już w starożytności bardzo odległej, u Greków zaś występuje dopiero w II wieku przed Chr., w traktacie Hypsiklesa o wznoszeniach prostych, gdzie zodyak podzielony jest na 360°, dzielących się dalej na minuty i sekundy; czas obrotu dziennego dzieli się również na ułamki odpowiednie, idzie zaś w tern dziele o rozpoznanie, w ciągu jakiego czasu wschodzi i zachodzi dana część zodyaku. Przy pomocy tych metod, posługując się nadto klepsydrą, mogli Chaldejczycy oznaczyć położenie gwiazd zwierzyńcowymi, a następnie innych, obserwując czas ich wschodu, zachodu i górowania, i bacząc na punkty ekliptyki, które znajdowały się wtedy na poziomie lub na południku. Na podstawie tych dostrzeżeń łatwo było na kuli sztucznej nakreślić okręgi, których przecięcie dawało położenie gwiazdy żądanej.

ten, obejmujący 1460 lat, nazwali egipcyanie pe-ryodem sotycznym, a to od gwiazdy Sopt czyli Sot, t. j. Syryusza, którego chwile wschodu starannie notowali. Ponieważ jednak błąd każdego roku, t. j. 6 godzin, nieco przeceniali, właściwa długość tego okresu wynosiłaby około 1500 lat; z tego względu trudno przypuścić, aby znajomość tego okresu opartą była na obserwacyach odległej starożytności, a przynajmniej, by obserwacye te były dokładne.— Spekulacye greckie tyczyły się pierwotnie przyczyn zjawisk i natury ciał niebieskich, co wszakże wchodzi raczej w zakres ich pojęć filozoficznych. Ważniejsze, lubo praktyczne tylko, znaczenie ma uregulowanie rachuby czasu przez wyszukanie odpowiednich okresów, jak: cyklu Eleastratosa z VI-go, a zwłaszcza Metona (ob.) z V-go w. przed Chr. Pyta-goras pojmował część astronomii, pod nazwą sferycznej, jako jednę z czterech nauk matematycznych; miała ona obejmować tylko badanie geometryczne zjawisk obrotu dziennego, od którego wyróżnił Py-tagoras ruchy własne planet, przekazawszy szkole swej zadanie sprowadzenia ruchów tych, tak na-pozór zawiłych, do kombinacyi ruchów kołowych i jednostajnych. Zadanie to rozwiązał w IV w. przed Chr.: Eudoksus z Knidos, a to przez przyjęcie sfer współśrodkowych, w liczbie różnej dla różnych planet, i ożywionych ruchem jednostajnym dokoła osi rozmaicie skierowanych. Pomimo wszakże ulepszeń następnych i poparcia Arystotelesa—system ten musiał być zarzuconym, wobec niewątpliwych dowodów, że odległość planet od ziemi jest zmienna. Istotny rozwój A-i greckiej zaczyna się dopiero w Aleksandryi, gdy Ptolemeusz Philadelphos założył tam akademię około r. 300 przed Chr. Poczet astronomów aleksandryjskich otwierają Arystyllos i Tymocharys, którzy oznaczają położenie gwiazd ze ścisłością taką, że Hipparch mógł z prac ich korzystać. Wkrótce potem, Aratos opisał wierszem niebo gwieździste. Ważniejsze są prace Arystarcha, który starał się oznaczyć odległość księżyca i słońca od ziemi i nauczał, że ziemia ulega podwójnemu ruchowi: dokoła osi swej i dokoła słońca. Następcą Arystarcha był Eratostenes, który do obserwacyi przejścia gwiazd przez południk używał wielkich sfer armilarnych, oznaczył dokładnie pochyłość ekliptyki i przeprowadził pierwszy pomiar południka ziemskiego. O wielkich matematykach, Archimede-sie i Apoloniuszu, to tylko tu przytoczyć można, że pierwszy miał zbudować planetaryum, drugi zaś zaproponował epicykle do wyjaśnienia biegu planet. Największym astronomem starożytności jest niewątpliwie Hipparch w II w. przed Chr., zdołał on oznaczyć dokładnie długość roku zwrotnikowego, podał pierwsze tablice słońca, teoryę biegu księżyca, oznaczył położenie 1022 gwiazd stałych, co stanowi ich pierwszy katalog. Wskazał metodę oznaczania położenia miejsc na ziemi za pomocą współrzędnych, udoskonalił trygonometryę kulistą, poznał, że zaćmienia księżyca służyć mogą do oznaczania długości geograficznej. Ale najważniejszy

Droga ta wreszcie doprowadziła do budowy astro-labu. Rys powyższy nie wskazuje wszystkiego, co Chaldejczycy wiedzieć mogli, ale raczej to, co przejęli od nich Grecy, którzy dopiero nadali A-i kierunek istotnie naukowy i potężną swą samodzielnością szybko ją rozwinęli. Od Egipcyan natomiast, jak się zdaje, Grecy niewiele się nauczyli, pomimo późniejszych roszczeń kapłanów egipskich; co najwyżej, otrzymali od nich wskazówki względem urządzenia swego kalendarza księżyco-słone-cznego. Co do A-i egipskiej zresztą, oprócz tego, że gmachy stawiali w kierunku odpowiadającym wymaganiom religijnym, nie posiadamy dokumentów historycznych. Rok dawnych Egipcyan obejmował 12 miesięcy, każdy o 30 dniach, oraz 5 dni dodatkowych, co razem czyniło 365 dni; ponieważ jednak istotna długość roku wynosi 365 dni i 6 godzin, epoka przeto równonocy wiosennej przypadałaby corocznie o 6 godzin, a po 120 latach o cały miesiąc później. Po upływie zaś 1460

tytuł jego chwały stanowi odkrycie poprzedzania punktów równonocnych, jakkolwiek Birkenmayer, w pracy zamieszczonej w „Pamiętnikach akad. nauk. krakowskiej“ 1890 r., wnosi z pewnego ustępu Tacyta, że rzecz ta znaną już była w V w. przed Chr. Damokrytowi, który miał ją zaczerpnąć od Chaldejczyków; domysł ten wszakże wymaga dokładnego potwierdzenia. Po Hipparchu, w ciągu 300 lat napotykamy nieznaczne tylko postępy A-i. Gemiuus i Kleomedes domyślają się, że gwiazdy stałe nie przypadają wszystkie w jednakiej od ziemi odległości, a ostatni z nich odkrył refrakcyę astronomiczną. Pozydoniusz poznaje, że księżyc jest przyczyną przypływów i odpływów morskich. Z rozporządzenia Juliusza Cezara, w r. 45 przed Chr., kalendarz rzymski doprowadzony został przez aleksandryjczyka, Sozygenesa, do porządku. Około tegoż samego czasu starał się Varro wyjaśnić niepewności staro-rzymskiej chronologii za pośrednictwem zaćmień słońca i księżyca, które umiano już z niejaką pewnością obliczać, w Rzymie jednak astrologia tylko miała stronników. Drugim wielkim astronomem starożytności jest dopiero Klaudyusz Ptolemeusz, w II w. po Chr. Odkrył on ewekcyę księżyca, t. j. nierówność, wywoływaną przez przyciąganie słońca, a dzieło jego: „Megale syntaksiś“, t. j. „wielkie zebranie“, znane więcej pod nazwą arabską „Alma-gest“, zawierające wykład opowiedzianego już wyżej systemu świata, było przez 1400 lat podręcznikiem, z którego czerpano wszelkie wiadomości astronomiczne.—Jakkolwiek Hipparch żył w Bitynii i na Rodos, Aleksandrya pozostała jedynem siedliskiem A-i w starożytności i służyła nauce przez ciąg dziewięciu stuleci blisko. Z upadkiem jej, zatarły się nawet ślady nauki greckiej; według żeglarza Kosmasa ziemia staje się znów płaską, wody oblewają oś świata, aby się przy obrocie nie zapaliła; słońce, według Izydora, dla wszystkich mieszkańców ziemi wschodzi współcześnie. Na nowo zakwitła A. dopiero u Arabów, którzy nam w przekładach przechowali znaczną liczbę pism arabskich. Szereg kalifów popierających umiejętności rozpoczyna Al-Man-zur, ojciec Harun-al-Raszyda, którego znów syn, Al-Mamun, zyskał od cesarza byzantyńskiego, Michała III, pozwolenie przekładu na język arabski wszystkich dzieł naukowych, znajdujących się w Grecyi, a początek dał właśnie „Almagest“ Ptolemeusza. Z polecenia też Al-Mamuna, astronomowie jego przeprowadzili pomiar południka w r. 8*27. Albatenius, zmarły 928 r„ odkrył przesuwanie się absydów, t. j. przyziemnego i odziemnego punktu drogi słońca, a Alhazen oznaczał wielkość refrakcyi astronomicznej i wysokość atmosfery. Astronom perski Al-Sufi ułożył w X w. w Bagdadzie dokładny katalog gwiazd, a w w. XI-m, na wezwanie władcy perskiego Malek-Szacha, oznaczyli astronomowie jego długość roku zwrotnikowego na 365 dni, 5 godzin, 48 minut, 48 sekund; musieli zatem zestawić jak najlepsze dawne obserwacye. Poprawę kalendarza oparł Omar Che-jan na cyklu 33-letnim (bb. Kalendarz). Blask nauki perskiej przeniknął nawet do tatarów i mongołów, a wnuk Dżengishana, Hulagu, założył obserwato-yum w Maragah dla Nasreddina, który na podstawie

własnych dostrzeżeń ułożył tablice, znane pod nazwą „ilekhańskich“. Wnuk Timura, Uzbek Ulugh Beigh, w Samarkandzie sam kierował pracami w założo-nem przez siebie, wspaniałem obserwatoryum. Prace arabów oddziałały wreszcie i na zachód europejski; szkołę arabską w Kordubie odwiedzali i chrześcianie, którzy w pracy naukowej zaczęli się łączyć z wyznawcami mozaizmu i islamu. Alfons X, król kastylski. pracował (1250) z kilku uczonymi nad ulepszeniem tablic słonecznych. Nauka A-i rozpostarła się zwolna po uniwersytetach, istotnie pożyteczne wszakże owoce wydała dopiero w XV w., gdy Purbach i uczeń jego Regiomontanus zaczęli prowadzić obserwacye poważne. W tejże epoce kwitła A. w akademii krakowskiej, a kronikarz niemiecki, Schedel, świadczy, że „w całych Niemczech sławniejszej nauki astronomii nie masz“. Istniały tam dwie katedry A-i, z których jedną erygował Stobner. Według statutu tej katedry profesor obowiązany był wykładać, między innemi, te-oryę planet, objaśniać tablice alfonsyńskie, obliczać zaćmienia słońca i księżyca, oraz układać kalendarz. Drugą katedrę fundował około r. 1450 Marcin z Przemyśla, zwany Rex, zajmujący ją wszakże profesor nauczać miał głównie astrologii, oraz układać corocznie prognostyki, czyli „judicia“. Z profesorów zasłynęli: Jan z Głogowy i Michał wrocławianin, a zwłaszcza Wojciech Brudzewski, który, między innemi, opracował komentarz do teoryi planet Pur-bacha. Najwyższą chwałę akademii krakowskiej stanowi wielki jej uczeń, Mikołaj Kopernik, reformator i prawdziwy twórca nowej astronomii helio-centrycznej. Nauka wszakże Kopernika rozwijana była dalej nie w Polsce, ale przedewszystkiem w Niemczech, gdzie pracowali: Rheticus, uczeń Kopernika, Apianus, Reinhold, Rothmann, Justus Byrg. Na drugą połowę XVI w. przypada też reforma kalendarza Grzegorza XIII; a do jej przygotowania z astronomów polskich przyczynił się znacznie Marcin z Olkusza, młodszym zwany. Wiek XVI wydał, oprócz Kopernika, drugiego jeszcze wielkiego astronoma, Tychona Brahe, który, lubo był przeciwnikiem jego teoryi, ma w dziejach nauki ważne znaczenie, jako reformator przyrządów i sztuki obserwacyjnej. Wielki ten mistrz pozostawił stanowisko swe astronoma cesarskiego w Pradze większemu jeszcze uczniowi swemu, Janowi Keplerowi, którego zasługi wyżej już przytoczyliśmy. Dwa pierwsze ze swych wiekopomnych praw wyłożył w dziele: „A. nova de mo-tibus stellae Martis“ (1609), trzecie zaś, w dziele: „Harmonia mundi“ (1618). Opracowane przezeń „tablice rudolfińskie“ przewyższyły wszystkie poprzednie. Kepler doczekał się też zastowania do dostrzeżeń astronomicznych nowo wynalezionej lunety. W wynalazku tym znaczny udział przypada wielkiemu Galileuszowi, który też za pośrednictwem pierwotnej lunety odkrył fazy Wenery, pierścień Saturna, księżyce Jowisza. Odkrycia jego w mechanice i fizyce wywarły wpływ potężny na dalszy rozwój A-i, jawne zaś jego wystąpienie w obronie systemu Kopernika ściągnęło nań prześladowanie ze strony inkwizycyi. W dziejach A. należy się też wspomnienie i Kartezyuszowi, jakkolwiek bowiem

ruchy ciał niebieskich napróżno starał się wyjaśnić swą teoryą wirów, przyczynił się pośrednio do jej rozwoju swemi pracami optycznemi. Już za czasów Galileusza starano się poznać topografię powierzchni księżyca; Scheiner jednak i Rheita nie mieli znacznego powodzenia. Dopiero gdańszczanin Heweliusz, w r. 1643, zdołał otrzymać kartę księżyca; on-to wyróżnił pomiędzy koustelacyami Orła i Antinousa gwiazdozbiór pod nazwą „Tarczy Sobieskiego“, czem chciał wyrazić wdzięczność za pomoc, jaką od króla tego doznawał. — Na drugą połowę XVII w. przypadają ważne odkrycia: Oznaczenie szybkości światła przez Romera; spostrzeżenie Richera, że szybkość wahań zmienia się wraz z szerokością geograficzną; badania Cassiniego nad powierzchniami planet; wyśledzenie istotnej postaci pierścienia Saturna i odkrycie pierwszego jego księżyca przez Huyghensa; rozpoznanie drogi komet przez Dörfela; wreszcie uzasadnienie wielkiego prawa ciążenia powszechnego—przez Newtona. Zasadę tę przewidywali już poprzednio nietylko Kopernik i Kepler, ale także Bo-relli, Gilbert, Wren, Hooke, ale dopiero wyprowadził ją należycie Newton, jak to już wyżej widzieliśmy. Do uzasadnienia tego dopomógł mu głównie pierwszy dokładny pomiar południka ziemskiego, przeprowadzony przez Picarda. Obok tego nieśmiertelnego odkrycia zasady ciążenia powszechnego i inne prace Newtona w mechanice i optyce zajmują wybitne miejsce w dziejach A-i.—W tymże czasie powstały obserwatorya w Paryżu i Londynie, które obfitością prac rychło przewyższyły wszystko, co dotąd w Europie na polu A-i zrobiono; dopiero w połowie XVII! w. zaczęto zakładać obserwatorya w innych miejscach Europy. Jako obserwatorowie zasłynęli Flain-steed w Anglii i rodzina Cassinich we Francy i. Halley, obserwator komet, skorzystał z pobytu na wyspie św. Heleny do ułożenia katalogu gwiadz południowych, a największy obserwator XVIÏI w., Bra-dley, odkrył aberracyę światła i nutacyę. Następcą jego był niezmordowany Maskelyne, który oznaczył położenie znacznej liczby gwiazd stałych.—Odkrycie lunet (refraktorów) achromatycznych przez Dollonda, teoretycznie uzasadnionych przez Eulera, wpłynęło znacznie na wzmożenie potęgi przyrządów optycznych; a większego może jeszcze znaczenia było udoskonalenie teleskopów (reflektorów) przez Williama Herschla, który za pomocą ich odkrył, oprócz pięciu dostrzeżonych przez Cassiniego, dwa jeszcze księżyce Saturna, pierwszy ujrzał podział jego pierścienia, a w r. 1781 odkrył Urana. Ważniejsze są jeszcze jego badania gwiazd stałych; odkrył około 700 gwiazd podwójnych i mierzył ich wzajemne odległości, poznał około 2,500 mgławic, gdy poprzednio Messier znał ich tylko 102, rozwiązał wiele z nich na zbiorowiska gwiazd, badał liczbę i rozkład gwiazd, widzialnych przez najpotężniejsze teleskopy. W pracach tych pomagała mu siostra, Karolina, asynjego, JohnHerschell, stał się spadkobiercą jego sławy i talentu. Bardzo żywa też działalność rozwijała się w końcu zeszłego wieku we Francyi. Clai-rant pierwszy obliczył powrót komety; Lagrange i Laplace zastosowali analizę do rozwiązywania najtrudniejszych zadań mechaniki niebieskiej, La-

Encyyklopeda Powgiechna ’luptrowana. T. V

lande, i siostrzeniec jego, Lefranęais, zasłużyli się dokładnem oznaczeniem położenia gwiazd. Francuzom też przypada zasługa dokładnego oznaczenia postaci ziemi. W r. 1761 i 1769 obserwano w wielu miejscach przejście Wenery przez tarczę słoneczną, co, według dawnych wskazówek Halleya, dało możność dokładnego oznaczenia paralaksy słońca. Wspomnieć też należy o analitycznych pracach Eulera, o katalogach i kartach gwiazd Bodego, o oznaczeniu położenia geograficznego miejsc przez Zacha, za pomocą sekstansa; Olbers, Carlini, Piazzi przyczynili się do postępu A-i, już to jako obserwatorowie, już jako teoretycy. Pierwszej nocy XIX w. odkrył Piazzi pierwszą z drobnych planet, Cererę, a do r. 1807 odkryto jeszcze trzy inne. Przy pomocy zaś kart Bessla, obejmujących gwiazdy aż do 9 wielkości, od r. 1846 zaczęto je odkrywać coraz obficiej, tak, że liczba dotąd znanych drobnych planet przenosi już 300, odkrytych głównie przez Gasparisa, Hinda, Luthera, Goldschmidta, Petersa, Watsona. Odkrycie teoretyczne Neptuna w r. 1846 przez Leverriera, oraz przez Adamsa, jak widzieliśmy wyżej, stanowi jakby uwieńczenie A-go układu słonecznego. Karty nieba i katalogi gwiazd, opracowane 1852—1862 przez Argelandra, przy pomocy Schönfelda i Kriigera, w Bonn, obejmujące gwiazdy aż do 9—10 wielkości, stanowią epokę w tym dziale A-i. Gorliwe poszukiwania paralaksy rocznej gwiazd, prowadzone od czasów Kopernika, zostały wreszcie uwieńczone powodzeniem Bessla i Struvego, około 1840 r., a tą drogą zdołano dotąd oznaczyć odległość kilkudziesięciu już gwiazd stałych. — Cechą najnowszego wreszcie okresu A-i jest szybki rozwój astrofizyki, której drogę utorowało odkrycie analizy spektralnej przez Kirchhoffa i Bunsena, w r. 1860. Pod jej wpływem rozwiała się bezzwłocznie dawna hypoteza słońca, przypisująca mu ciemne jądro i jasną powłokę, a skoro odsłoniła się uzasadniona fizyka i chemia słońca, badania te objęły rychło i gwiazdy stałe. Analiza spektralna nietylko rozszerzyła wiadomości nasze o ruchach gwiazd, ale nadto, w ostatnich czasach, dała możność obliczania dróg gwiazd podwójnych, posiadających towarzyszy, zgoła lunetom naszym niedostępnych (ob. Algol). W znacznej mierze rozjaśniła się także zagadka komet i gwiazd spadających. Przejście Wenery przez tarczę słoneczną w r. 1874 i 1882, wymagające dostrzeżeń w punktach po całej ziemi rozrzuconych, wymagało też porozumień międzynarodowych i dało podnietę do zjazdów astronomów, co wpłynęło dalej na rozwój stowarzyszeń astronomicznych. Jako przykłady współczesnych zadań międzynarodowych, które, bez współudziału astronomów całej ziemi nie dałyby się przeprowadzić, przytoczymy rozgałęzione już bardzo prace nad dokładnem oznaczeniem postaci ziemi (ob. Ziemia), oraz porozumienie się znacznej liczby obserwatoryów co do zdjęcia fotograficznego karty nieba. Ostatnia ta praca, właśnie w bieżącym roku 189L rozpoczęta, pozwoli w ciągu kilku lat otrzymać kartę nieba tak dokładną, że bez pomocy fotografii wymagałaby kilkadziesiąt lat przynajmniej. Obserwatorya porozumiały się również

34

w ostatnich czasach co do szybszego przesyłania sobie nawzajem wiadomości, co ułatwia współczesną obserwacyę danego zjawiska w różnych punktach. Badania astrofizyczne wzmogły ścisły związek A-i z fizyką i z chemią, a na podstawie teoryi mechanicznej ciepła kosmogoniczne nawet pojęcia zdołały zyskać pewną ścisłość i uzasadnienie naukowe. Zasób zaś wiadomości na

jego przykładem Czartoryscy. Właściwe jednak ob-serwatoryum założył dopiero Armiński w r. 1820— 1825. Po nim zarząd obserwatori um tego objął Jan Baranowski, adjunktem zaś był Prażmowski, który zasłynął z obserwacyi zaćmienia słońca w r. 1860, pierwszy bowiem poznał, że korona słoneczna wysyła światło odbite, i z wielu innych prac. Następca jego, Kowalczyk, znany jest szczególniej z obliczania drogi drobnych planet. Obserwatorya prywatne posiadali u nas: Rulikowski, Kajetan Kraszewski, Lewicki, mianowicie zaś -Jędrzejewicz, gorliwy obserwator, zwłaszcza gwiazd podwójnych. (Co do bliższych szczegółów dziejów A-i ob. nazwiska astronomów, oraz nazwy oddzielnych przedmiotów, jak: Słońce, Planefiy, Gwiazdy, Kometyit. d.). Literatura. Dzieła klasyczne: Ptolemeusz: „Alma-gestum“ (megale syntaxis magna constructio, We-uecya, 1528, Bazylea 1538, przek. niemiecki Bodego 1795). Kopernik: „De revolutionibus corporum coe-lestium, libri sex“ (Norymb., 1543 i nast.). Przekład polski Baranowskiego p. t. „O obrotach ciał niebieskich“ (Warsz., 1854), przekł. niem. Menzzera, przejrzany przez Cantora (Toruń, 1879). Tycho Brahe: „Astronomiae instauratae progymnasmata“ 2 części, 1610), „Astronomiae instanratae mechani-ca“, (1602). Kepler: „Astronomia nova aitiologetos seu physica eoelestis, tradita commentariis de ino-tibus stellae Martis“ (1609). „Harmonices mundi libri V“ (1619). Newton: „Philosophiae naturalis principia mathematica“ (1687, liczne wydania). La-place: „Traité de mécanique céleste“, (4 t., 1799— 1804, ostatnie wyd. 1878—81); do tego należy też przedstawienie popularne: „Exposition du système du monde“ (1803). Gauss „Theoria motus corporum coelestium“ (1809). Podręczniki i traktaty naukowe: 1. L. Lalande: „Astronomie“, (1746, 3 wyd.

szych mnoży się szybko, dzięki obserwatoryom coraz liczniejszym, coraz lepiej uposażanym i w coraz odpowiedniejszych warunkach wznoszonym.

W ofiarności na te cele przoduje obecnie szczególniej Ameryka (ob. Obserwator y a). — Zastęp pracowników jest obecnie tak liczny, że wymienić możemy tu szczupłą tylko liczbę astronomów, którzy się nauce w ostatnich czasach dobrze zasłużyli, a mianowicie, we Francyi: Arago, Delaunay, Foucault, Lamont,

Leverrier, Trouvelot, Janssen, Faye, Poincaré, Mouchez, Tisserand, Henry; w Anglii i Ameryce: Airy,

Bond, Burnham, Carrington, Gould, Hind, Holden,

Huggins, Langley, Lassell, Nasmyth, Newcomb, Proctor, Rosse, South, Watson; w Niemczech: Argelander,

Bessel, Bruhns, Clausen, D’Arrest, Encke, Förster,

Hansen, Gauss, Klinkerfues, Józef i Karol Littrow,

Mädler, Olbers, Oppolzer, Peters, Rümker, Schmidt,

Schönfeld, Schumacher, Vogel, Weiss, Winnecke,

Zach, Zech, Zöllner; we Włoszech: Schiaparelli,

Secclii, Tacchini, de Vico; w Szwecyi: Angström,

Gylden; w Rosyi: Fryderyk Wilhelm i Otto Struve,

Bahn eines Cometen zu berechnen“ (1797, wyd. 3, 1864). Delambre: „Traité complet d’A. théorique et pratique“ (3 t. 1814). Oppolzer: „Lehrbuch der Bahnbestimmung der Kometen und Planeten“ (2 t. 1870, 1880). Klinkerfues: „Theoretische A.“ (1871). Brünnow: „Lehrbuch d. sphärischen A.“ (1851, 4 wyd. 1881). Sławiński: „Początki astronomii teoretycznej“ (Wilno, 1826). Kowalczyk: „O sposobach wyznaczania biegu ciał niebieskich“ (Krak., 1890).— Katalogi gwiazd i atlasy: Hevelii: „Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia“ (Gdańsk 1690). Flamsteed: „Atlas eoelestis“ (1729). Argelander: „Uranometria nova“ (1843), tegoż: „Bonner Stern-verzeichniss“ (1859—1862), • oraz „Atlas des nördlichen gestirnten Himmels“ (37 kart). Heis: „Atlas eoelestis novus“ (12 tablic, 1872). Gould: „Uranometria argentina“, wraz z atlasem nieba południowego, z 14 kart (1879).—Dzieła popularne i podręczniki kosmografii-. Arago: „Astronomie populaire“ (4 t. 1854—57, 2 wyd. 1865). Littrow: „Die Wunder des Himmels“ (1834, 6 wyd., 1878). J. Herschell: „Outlines of A.“ (1849, liczne wyd.). Guillemin: „Le ciel“, (1864, liczne wyd.), Lockyer: „Sciences primers Astronomy“ (1877). Newcomb: „Populäre A.“ (przek.

Sawicz, Bredichin, Glazenap, a oprócz obserwato-ryum w Pulkowie, w nauce współczesnej przypada ważne znaczenie obserwatoryom w Moskwie i Kazaniu. — Po upadku A-i w Polsce, w wieku XVII i XVIII, pierwsze rozbudzenie dostrzegamy dopiero, gdy Józef Popiołek w r. 1745 sprowadził do Krakowa z Włoch, kosztem dawnego zapisu Brożka, nowe przyrządy, oraz dzieła Cassiniego, Newtona i 4 t. 1792). Pontécoulant: „Traité élément, de phy-i innych. W r. 1753, nakładem księżnej Puzyni- j sique céleste“ (2 t., 1840). Olbers: „Abhandlungen ny, urządził Tomasz Żebrowski w Wilnie obserwa- | über die leichteste und bequemste Methode die toryum, które znacznie rozwinął Marcin Odlanicki Poczobut, a po ustawieniu sprowadzonych z Anglii przyrządów, wraz z Jędrzejem Strzeckim, prowadził gorliwie dostrzeżenia, z których szczególniej ważne są obserwacye Merkurego. Od r. 1765 istniało obserwatoryum w Poznaniu, pod kierunkiem jezuitów, najpierw Józefa Rogalińskiego, a następnie Jędrzeja Gawrońskiego; po zniesieniu zakonu jezuitów narzędzia przewiezione zostały w r. 1783 do Krakowa, gdzie nad podniesieniem nauki A-i gorliwie pracował Jan Śniadecki, a od r. 1791 do 1803, prowadził obserwacye, mianowicie zaś odkrytych wtedy pierwszych planetoid. W. r. 1807 objął Śniadecki, po Poczobucie, zarząd obserwatoryum wileńskiego, następcą zaś Śniadeckiego tamże był Piotr Sławiński, który wraz z adjunktem swym, Hłusz-niewiczem, ogłosił kilka zeszytów obserwaeyj. Po zamknięciu uniwersytetu, Hłuszniewicz zarządzał dostrzegalnią, która przetrwała do r. 1877. W Krakowie zakwitło znów obserwatorom dopiero pod zarządem Weissego, któremu pomagał Steczkowski.

Obecnie zarządza niém Karliński, adjunktem zaś jest Wierzbicki. W Warszawie małe obserwatoryum założył na zamku królewskim Stanisław August, a za niem. Engelmanna, 1881). Schellen: „Die Spectral -analyse in ihrer Anwendung auf die... Natur der Himmelskörper“ (wyd. 2, 1883). Książki polskie:

południk, zakrycie gwiazdy przez księżyc lub planety i t. d. Najważniejsze są tablice księżyca, planet, słońca. Tablice, dające wznoszenie proste i zboczenie gwiazd stałych w danym czasie, stanowią katalogi gwiazd. Oprócz tego posługują się astronomowie tablicami refrakcyi, aberracyi i nutacyi, tablicami do zamiany łuków na czas i nawzajem. Spisy takie podawane są w mniejszej lub większej rozciągłości w podręcznikach i rocznikach astronomicznych. Ob. Astronomia.

Astronomiczne zegary, ob. Z e g a r i Chro-n o m e t r.

Śniadecki: „Jeografia, czyli opisanie mat. i fiz. ziemi“ (1804, nast. 1809,    1818,    1838). Łęski:

„O zaćmieniach i ich zastosowaniu“ (Krak. 1817),

Astronomiczne znaki, ob. Kalendarskie

„O konstellacyach“ (1822), „O kometach“ (1814) i in. Lalande, przekład Skomorowskiego: „A. dla płci pięknej“ (War., 1821); Karczewski: „A. zawarta w 22 lekcyach“ (Wilno, 1826). Horoszkiewicz „Świat popularnie opisany“ (Lwów, 1853). Ks Pu-tyatycki: „A. popularna“ (War., 1855). Dziekoński-„Budowa nieba, czyli A. popularna“ (War. 1857).

Astrophyton, ob. Rozczochra.

Astros Paweł Teresa Dawid d’ (* 1772 r. —f 1851), kardynał, arcybiskup. Wuj jego Portalis, wyrobił mu w bardzo jeszcze młodym wieku generalny wikaryat arcybiskupstwa paryskiego. Po śmierci kardynała Belloy (1808 r.) administrował dyecezyą paryską, aż do objęcia arcybiskupstwa przez kardynała Maury. On-to otrzymał 10 czerwca 1809 r. bullę z ekskomuniką Napoleona. Robiono wikaryuszowi ciężki zarzut, iż rozpowszechnił tę bullę, tak, że policya cesarska nie była w stanie powstrzymać tajnego jej obiegu. Wkrótce potem papież wysłał mu drugie breve, ogłaszające nieważne-mi wszelkie rozrządzenia kardynała Maury, który powinien był udać się do Montefiascone na stolicę biskupią, a nie był posłusznym woli Ojca św. Zdaje się, iż to breve nie doszło rąk A-a, ściągnęło jednak nań gniew cesarza i długie więzienie w Vin-cennes, od r. 1811 do 1814. Podczas stu dni A. przebywał z Burbonami w Gandawie. Po upadku

Zagórski: „Zarysy kosmologiczne“ (War., 1857). znaki i Astrologia.

Steczkowski: „A. sposobem dla każdego dostępnym wyłożona“ (Krak., 1861), dzieło od poprzednich lepsze i obszerniejsze, Hind, przekład Grzmielewskiego-„Początki A-i“, (War., 1861). Bayer, według Uliego:

,A. popularna“, (1861), oraz „Pogadanki astronomiczne“ (1863, 2 wyd. 1869), drobniutki atlas nieba, z 20 kart. wydał tenże autor w r. 1869. Anczyc:

„Krótka nauka o ziemi i świecie“ (książeczka ludowa, War., 1862), A. Thieme: „Krótki wykład kosmografii dla użytku szkolnego“ (War., 1867).

Fontana: „A-ia ludowa“, (Poznań, 1869), Mitchell, przekład Pietkiewicza: „Ciała niebieskie, albo światy planetarne i gwiazdowe“ (1871).—Z powodu znacznego rozwoju w ostatnich latach astrofizyki, oraz w ogóle A-i gwiazd stałych, wszystkie powyższe książki polskie są już przestarzałe, dwa wszakże ukazały się tylko podręczniki nowsze-Hertz: „Kosmografia“ (1860), oraz Jędrzejewicz-„Kosmografia“ (1886). Historya A-i. Montucla: „Histoire des mathématiques“ (2 wyd., 4 t., 1802),

stytucyjnej, i jednocześnie bronił gorąco liturgij dye-cezyalnych przeciwko zamachowi dom Gerangera, opata z Solesmes, który chciał narzucić wszystkim kościołom Francyi rytuał rzymski. Z prac, jakie A. pozostawił, godną uwagi jest: „Censure de cinquante-six propositions extraites de divers écrits de M. de Lammennais et de ses disciples, par plusieurs évêques de France“; Tuluza, 1835, Gr. Eue. Franę.

Astma G i o v a n n a (* w Graglia pod Vercelli, w Piemoncie 1730 r.— f 28 paźdz. 1757 r.), słyń na śpiewaczka włoska. Pierwsze kroki stawiała na scenie opery w Turynie; następnie została mianowaną śpiewaczką dworu Fryderyka II w Berlinie, z płacą roczną 6,000 talarów. W r. 1756, z powodu wzmagającej się gwałtownie choroby piersiowej, A., otrzymawszy emeryturę, wynoszącą 1,000 talarów, wróciła do kraju rodzinnego, gdzie w kilka miesięcy później umarła w 27-ym roku życia. Krytyka berlińska uważała ją za największą śpiewaczkę ówczesną. Dla niej-to Grami napisał znaczną liczbę aryj koloraturowych, a wśród nich i słynną aryę „Mi paventi“, do dziś śpiewaną.

Astruc Jan (* 1684 —-i- 1766), lekarz, zajmu-

Grant: „History of physical astronomy from the ear- Napoleona A. otrzymał nominacyę na biskupa Ba-liest ages to the middle of the 19 Century“, (1852). yonny, w r. 1830 został arcybiskupem Tuluzy i Nar-Wolf: „Geschichte der A.“ (1877). Clerke: „Popular bony, a r. 1850 otrzymał kapelusz kardynalski. Zn history of astronomy during the 19 Century“, (1885). j panowania Ludwika Filipa A. brał czynny udział Houzeau i Lancaster: „Bibliographie générale de l’A. j w agitacyi duchowieństwa, domagającego się swobo-jusqu’en 1880“ (Bruksella, od 1880, dotąd nieu- dy nauczania, obiecanej przez króla w Karcie kon kończone). „Historyę A. w Polsce“ skreślił Kucha-rzewski, w „Pam. Tow. nauk ścisłych w Paryżu“,

(t. II, 1872). „Rys dziejów obserwatoryum astr. uniwersytetu krakowskiego“ napisał Karliński, w dziele: „Zakłady uniwersyteckie w Krakowie“ (1864).—

Pisma: „Astronomische Nachrichten“ (Kiel), „Vierteljahrschrift der deutschen astronomischen Gesellschaft“ (Lipsk). Popularne: „L’astronomie“, „Himmel und Erde“. Dokładny obraz postępów A-i daje

„ Wszechświat“.

Astronomiczna doba, A. miesiąc, A. r o k, ob. Doba, Miesiąc, Rok, Kalendarz.

Astronomiczne narzędzia, ob. Astronomia. Astronomiczne obserwatorya, ob. Obserwa-

S. K.

tory a.

Astronomiczne roczniki, ob. Efemerydy.

A. Po'.

Astronomiczne tablice. Aby z łatwością oznaczać położenie ciał niebieskich na niebie w danym czasie, bez potrzeby wyprowadzania długich rachunków, ułożono tablice, z których przedmiot szukany, bądź bez żadnego, bądź też po krótkim tylko rachunku, wynaleźć można. Podają one na każdą daną chwilę położenie ciał niebieskich, przejście ich przez

jący wybitne stanowisko w szczupłem gronie praktycznych medyków francuskich XVIII wieku, profesor w Montpellier, następnie w Paryżu. Pracował głównie, tak na polu praktycznem, jak i nauko-wem, w zakresie chorób syfilitycznych i niewieścich, czego dowody zostawił w dziełach znakomitej wartości: „De morbis venereis“ (1736), w przekładzie francuskim, bardzo często wydawanym, zawierającym cenny spis bibliograficzny odnośnej treści; „Traité des maladies des femmes“ (1761); „Mémoires pour servir à l’histoire de la faculté de mé-

Dr. Ł.

decine de Montpellier“ (1767).

Astruc Zacharyasz, literat i artysta francuski (* się w Auger w 3835 r.). Młodo przybył do Paryża i założył wraz z kilkoma przyjaciółmi w r. 1859 dziennik „Le Quart d’heure“, „Gazette des gens demi-serieux “ i wydał dwa tomy krytyk artystycznych, pod tytułem „Les quatorse stations du Salon“, z przedmową George Sand (1859) i „le Salon intime, Exposition du boulevard des Italiens“ (1860). Był współpracownikiem dziennika „Etendard“, a następnie poświęcił się rzeźbie i malarstwu akwa-rellowemu. W r. 1874 reprodukował statuetkę św. Franciszka z Asyżu z Alonzo Cano, która się we Francyi szeroko upowszechniła. Z rzeźb jego, wystawionych w Salonie paryzkim, najważniejsze są: „Czytający Mnich“ (1869) i „Dziecię bawiące się“ płaskorzeźby, medalion P. Barbey d’Aurevilly (1870): tegoż popiersie z bronzu (1876): P. J. Z. „Astruc“ popiersie (1877); „Carmen“ popiersie; „Barrvilhel“ popiersie; „Ed. Manet“ pop. bronz. (1881); „Sprzedający maski“ z bronza (1883), postać allegoryczna w stylu klassycznym, obwieszona maskami współczesnych znakomitości, z tego powodu nosząca na sobie charakter satyryczny, była wystawiona w Warszawie w Tow. Sztuk Pięknych kilka lat temu. Popiersie „Stevensa“, posąg „Midas“ (1885), „Mars i Venus“ gruppa (1886). Z akwarelli słynne „Próba baletu“, „Balkon róż“. Kwiaty akwarellowe Astruca w sposób oryginalny szkicowo wykonane, pełne lekkości i siły barw, wystawione były w Towarz. Z. Sztuk Pięknych w Warszawie jednocześnie z posągiem.

Astura, rzeka 37 kilom, długości w środkowych Włoszech, w prowincyi rzymskiej; bierze początek na płaskowzgórzu albańskiem i wpada do morza Tyreńskiego. U jej uścia znajdują się ruiny starożytnego miasta Asturg i fundamenty willi Cycerona, na których wznosi się obecnie wieża strażnicza, zwana Torre d’A.; tu właśnie schronił się Cycero po ucieczce z Rzymu i tu był zabity; również w r. 1268 po przegranej pod Tagliacozzo szukał tu schronienia ostatni Hohenstaufen Konradyn, którego wydał zdradziecko w ręce Karola Andegaweńskiego Jakób Frangipani.

Asturica Augusta, ob. Astorga.

Asturya, niegdyś księstwo w Hiszpanii, obecnie od r. 1833 prowincya, zwana urzędownie Oviedo, zawiera 10,8947₂ kilom. kw. i 591,007 ludności. Granice jej stanowią: na wschód prowincya Santander, na zachód Galicya, na południe Leon i na północ zatoka Biskajska. Jest to kraik górzysty, odcięty od innych prowincyj stromemi łańcuchami gór, z których naj ważniej szemi są góry Kantabryjskie z najwyższym szczytem Pegna Ubina, sięgającym 2302 metrów wysokości. Tylko dorzecza rzek Selli, Nalonu i Nareki mają niewielkie urodzajne równiny. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem, uprawiając przeważnie żyto, jęczmień i rośliny strączkowe, a w okolicach cieplejszych: winogrona, figi, oliwki i cytryny. Ważniejszem zajęciem jest chów bydła, koni i kóz. Głownem atoli źródłem bogactwa tej prowin-cyi są ogromne pokłady węgla kamiennego-, obok tego znajdują się w górach kopalnie rudy żelaznej, miedzi, ołowiu, kolbatu, cynku i nawet marmuru. Przemysł i handel dość słabo rozwinięte; do ważniejszych produktów wywozowych należą: drzewo, owoce, nabiał i żelazo. Obecni asturyjczykowie powstali ze zlania się West-Gotów z autochtonami, odznaczają się silną budową ciała i zowią siebie „starymi chrześcianami“ lub „szlachetnymi gotami“ (illustres Godos); od mieszkańców innych prowincyj hiszpańskich różnią się nietylko obyczajami, ale i narzeczem (lenguaje babie), które, będąc obce wszelkim naleciałościom z języka arabskiego, uważane jest za macierz wszystkich dzisiejszych narzeczy kastylkich. Wogóie ludność A-i dość uboga i wielu mieszkańców zmuszonych jest szukać corocznie zarobku w innych prowincyach. Osobną klasę ludności tworzą pasterze (vaqueros), którzy wiodą życie koczownicze, pasając bydło zimą na wybrzeżach morskich, a lato przepędzając ze stadami w górach; nietylko trybem życia, ale i zwyczajami różnią się od innych asturyjczyków, unikając z nimi wszelkich związków rodzinnych. Mieszkańcy nadmorscy trudnią się rybołówstwem a także i przemytnictwem. W wiekach średnich A. była znacznie rozleglejszą, obejmowała bowiem dzisiejszy Leon i Walladolid, sięgając na południe aż do rzeki Duero. Mieszkańcy jej, zwani Astures lub Astyres, cieszyli się sławą ludzi dzikich i surowych i dzielili się na górali [A. transmontani) z głównem miastem Oviedo, i na mieszkańców nizin (A. Augustani) ze stolicą Astorga (A. Augusta). Z legionami rzym-skiemi walczyli dość długo i pomyślnie, a dopiero za Augusta około 22 r. przed Chr. zmuszeni byli się poddać. Po upadku królestwa Westgockiego w 711 r., resztki gotów znalazły w niedostępnych górach A-i bezpieczne schronienie, a wódz ich Pela-giusz (Pelago) ogłoszony był przez ogół mieszkańców księciem. Teraz jeszcze w opactwie Covadonga (na wschodzie A-i) pokazują jaskinię, która jakoby miała służyć pierwszem schronieniem dla Pelagiusza i wojowników jego. Później asturyjczycy przez kilka wieków wiedli zacięte boje z maurami. Zięć i następca Pelagiusza, Alfons I-szy zdobył Galicyę i, przeszedłszy rzekę Minho, zagarnął cały pas ziemi do Duero. Skutkiem sporów o tron po śmierci Alfonsa znaczna część tych zdobyczy odpadła, jednakże Alfons II-gi, wnuk I-go, panujący w końcu VIII st., zwyciężył maurów pod Lutos, odebrał wszystkie utracone ziemie i doszedł nawet aż do Lizbony. Od tej pory miasto Oviedo, założone przez Fruela I-go, ojca Alfonsa, stało się stolicą księstwa. Alfons III-ci Wielki rozszerzył państwo swe zdobyczami aż po Sierra Morenę i zabezpieczył brzegi morskie na pół-

M Ro.

M. Ro.

i'r Psz

K. J.

nocy przed napadami normandów. W r. 901, zmuszony okolicznościami, abdykował na rzecz najstarszego syna swego, Garcia, który stolicę przeniósł do Leonu i dał początek dynastyi królów Leonu, których ostatni potomek, Bermudo III-ci, zginął w bitwie z Ferdynandem Kastylskim nad rzeką Savion w r. 1037, poczem A. razem z Leonem połączyła się z Kastylią i od r. 1230 występuje jako księstwo, stanowiące najpierw część Kastylii, a następnie królestwa hiszpańskiego. Każdy hiszpański następca tronu od r. 1388 nosi tytuł księcia A-yi. W ogóle A. zawsze w stosunku do innych prowin-cyj półwyspu cieszyła się bardzo obszernemi przywilejami, które wprawdzie podczas rëwolucyi w 1820 r. były zniesione, jednakże we trzy lata potem snów przywrócone.

Astyages, po medyjsku Istuvegu, w armeńskim przekładzie Euzebiusza: A z d a h a k, ostatni król me-dów (595?—558 prz. Chr.). Dzieje jego, opowiadane w rozmaity sposób przez pisarzów starożytnych (Hero-dota, Ktezyasza, Ksenofonta, Mikołaja z Damaszku, Justyna i in.), nie są wolne od sprzeczności i żywiołu bajecznego. A. objął panowanie po ojcu swoim Cyaksaresie i prowadził dalej rozpoczętą przez niego wojnę z lidyjskim królem Alyattesem Kres tej walce położyło przepowiedziane przez Talesa zaćmienie słońca z d. 28-go maja 585: za pośrednictwem babilońskiego króla i cylicyjczyka Syennesisa zawarto pokój, usankcyonowany małżeństwem A-a z Arye-nisą, córką Alyattesa. Z początku A. był dzielnym monarchą, później oddał się zbytkom, rozpuście i okrucieństwom, do czego się zapewne przyczyniły skarby, uprowadzone, przez jego ojca z Assyryi po zdobyciu Niniwy. Srogie jego panowanie dało się we znaki zarówno samym medom, jak i podległym wówczas berłu medyjskiemu persom. Prawdopodobnie zatem med Harpagus i pers Cyrus podali sobie ręce i przy pomocy połączonych wojsk medyjskich i perskich pozbawili A-a tronu: Medya stała się prowincyą perską. Znana z Herodota opowieść o cu-downem ocaleniu i wychowaniu Cyrusa, który po swej matce Mandanie miał być wnukiem A-a, jest najprędzej późniejszym wymysłem medów. Według Ktezyasza, Cyrus nie był wcale spokrewniony z A-em i dopiero po strąceniu go z tronu zaślubił jego córkę Amytisę (Amuhit lub Amyite), wdowę po me-dyjczyku Spitamasie. Ob. zresztą Cyrus. — F. Justi: „Gesell, des alten Persiens“ (Berlin, 1879, str. 13 nst,); Rawlinson: „The five great monarchies of the eastern World“.

Astyanaks (dosłownie „grodowładca“, od asty =gród, miasto, i anax=pan, władca). Według Iliady taką nazwą ochrzcili trojanie „podobnego do ślicznej gwiazdy“ małego synka Hektora i Andro-machy; właściwe jego imię brzmiało Skamandryos. Po zabiciu Hektora przez Achillesa, A. został za namową Odysseusza strącony z murów Troi, nie godziło się bowiem pozostawiać przy życiu dziecka, skoro ojciec został zabity. Według innych, A-a strącił z własnego popędu syn Achillesa, Neoptolem.

Astydamas ateńczyk, syn Morsymosa, tragika greckiego, i siostry Eschylosa; w młodości był uczniem Sokratesa i w r. 399 dał się poznać jako jeden z lepszych i płodniejszych poetów dramatycznych w Grecyi. Za tragedyę p. t, „Parthenopaios“ uczczony był posągiem, w teatrze ustawionym z nad-pisem samego A-a, dowodzącym wielkiej zarozumiałości autora. Napisał, jak mówią, 240 tragedyj i piętnaście razy otrzymał palmę, pierwszeństwa na igrzyskach. Syn A-a, noszący imię ojca, był także znany, jako dobry tragik.

Astygmatyzm, wada wzroku, zależna od niejednakowej wypukłości rogówki, lub soczewki. Krzywizny te mogą niebyć prawidłowymi odcinkami kuli i zwykle w kierunku pionowym krzywizna jest większa. Promienie od przedmiotów, nie załamują się jednakowo, lecz w dwóch różnych kierunkach, stąd otrzymujemy dwa ogniska. To, co widzimy wyraźnie z promieni pionowych, będzie niewyraźnem z promieni poziomych. Małe różnice można przezwyciężyć akomodacyą. Oko A., patrząc na szeregi linii poziomych i pionowych, około siebie narysowanych, stosownie do nastawienia akomodacyi, w jednym lub drugim południku, naprzemian to poziome kreski, to pionowe widzi wyraźniej. Niema prawie oka, gdzieby niebyło tej wady, lecz w tak małym stopniu. że me stanowi przeszkody do wyraźnego widzenia. Przy wyższych stopniach różnicy południków, następuje zboczenie promieni i ostrość widzenia zniża się. Dla poprawienia ostrości widzenia, trzeba z pomocą szkieł walcowatych (cylindrycznych), zrównać krzywizny dwóch różniących się południków, i ogniska południków sprowadzić w jedno. A. bywa prosty, złożony i mieszany, zależnie od krzywizny południków i ich skombinowania. Bywa jeszcze A. nieregularny, gdzie rogówka pokrzywiona jest w kilku kierunkach, czy to wskutek wad rozwoju, czy chorób, lub przebytych operacyi (zaćma). Nad A-em wielu badaczy pracowało: Donders „Die Anomalien der Refract. A. Accomodation des Auges“, a z nowszych: Parent i Javal (Paryż).

Astyjskie piętro (geol.). Miano to nadał Meyer najwyższym, czyli najmłodszym pokładom plioceno-wym, od miejscowości Asti w Piemoncie; złożonym z żółtych piasków, szczególniej typowo tu rozwiniętych. Takież piaski występują w Valle Biaja w Toskanii, na Monte Mario w Rzymie i na Monte Pe-legrino w Sycylii. Współrzędne pokładom tym w innych krajach, a więc do piętra astyjskiego zaliczane, są we Francyi: pokłady St. Pré, piaski Coten-tin’u, dawne alluvium zagłębia Rodanu; w Anglii: tak zwany krąg (pokłady marglowe z muszlami) z Norwich i krąg czerwony (Red-crag); w Belgii: żółty krąg antwerpski; nakoniec w archipelagu greckim pokłady morskie na wyspach Kos i Rodos.

Astylospongia Röm. (paleont.). Rodzaj gąbki kopalnej z początków okresu paleozoicznego, o ciele prawie kulistem lub spłaszczonem, opatrzonem zwykle na wierzchu w lejek środkowy (a)\ spód zaokrąglony bez śladów przyczepienia do dna morskiego; powierzchnia często pokryta promienistemi rozszczepio-nemi brózdami (B. C.) i otworkami kanałów wewnętrznych. Liczne jej gatunki spotykają się w dolnem, a szczególniej górnem ogniwie sylurskiem, w północnej Europie i Stanach Zjednoczonych. Gatunek najpospolitszy: A. praemorsa Gf. sp., z górnego syluru

K. J.

A. S.

Dr Ii. A. Hirs-ib.

na Gothiaudzie, w Tennessee, Indyanie, bardzo często spotykany też jako głazik otoczony, w pokładach dyluwialnych Niemiec północnych.

Astynomoj (gr. a s t yrzmniasto, nomo s=rprawo), urzędnicy miejscy, na podobieństwo rzymskich e;lylówT, w znaczniejszych miastach Grecyi: w Atenach za świetnych czasów było ich dziesięciu. Obowiązkiem ich był ogólny dozór policyjny nad miastem, a więc: czuwanie nad całością, restauracyą i porządkiem wszystkich budowli publicznych, oraz czystością ulic, do czego służyli im zamiatacze (koprológaj); przestrzeganie obyczajności, a stąd kontrola nad uliczne-mi flecistkami i arfiarkami, nawet nad odzieżą obywateli, ażeby nie była nieprzystojna lub rażąca. Nadawany im, niekiedy, chlubny tytuł „ojców grodu¹¹, zdaje się właśnie świadczyć, że działali w sprawie moralności publicznej. Jest też podobieństwo, że zajmowali się urządzaniem spraw wodociągowych i wogóle wodobraniem, ale zapewne częściowo i nie wszędzie, istnieją bowiem specyalni od tego urzędnicy, zwani tejcliopojój i odopojój. Arystoteles w traktacie o „Polityce“ i Plato w „Prawach“, ważne do urzędu Asty nomów przywiązują znaczenie: (Wendt: „De polit. Atheniensium“ Erlangen, 1798.— Baumstark: „Decuratoribus emporiiet nautodicis“, 1828).KiK-

Astynomus S t e p h. (Acanthocinus Steph). Owad tęgopokrywy (Coleoptera), do rodziny długo-rożnych (Longicornią) należący, który posiada rożki 1L stawowe, szczecinowate, pokrywy skrzydłowe dwa razy tak długie jak razem wzięta ich szerokość; odwłok u samców zaokrąglony, u samic zaś przedłużony w długi i ostry wyrostek. Do najpospolitszych gatunków w naszym kraju należy: A. aedilis L., C i e ś 1 a. Płaskawy, brunatny, na pokrywach opatrzony kilkoma ciemniejszemi plamkami lub kropkami i niekiedy i lub 2 przepaskami, a nadto porosły gęstemi, szaremi włoskami.— Rożki ma nadzwyczajnie długie, u samców 3—5 razy dłuższe od ciała, u samic zaś l¹/^-—2 razy, rożkite są szczecinowate, srebrzysto-szare z czarnemi obrączkami. Czoło ma szerokie i jak otwór ust ku dołowi zwrócone, oczy małe: przedkarcze pomarszczone z 4 plamkami okrągłemi, ustawionemi w szereg poprzeczny i porośniętemi żółtemi włoskami.—Długość ciała 12—16 mm. — Pospolity wszędzie, żyje w lasach sosnowych i świerkowych, przesiadując na sięgaeh, łatach, pniach drzew i obrobionem drzewie. Czasem trafia się na płotach, albo w mieszkaniach (drewnianych), świeżo wylęgły z belki, podłogi lub ściany, albowiem gąsiennica jego żyje i zamienia się w poczwarkę w drzewie. Pojawia się na wiosnę. Przyciśnięty wydaje charakterystyczny skrzypiący głos.

Asuncion (portugais. Assumęao), właściwie Nu-estra Senora de la A., główne miasto rzeczypo-spolitej Paragwaju w Ameryce południowej, stolica kongresu i biskupa, na lewym brzegu rzeki Paragwaju położone, liczy 24,000 mieszkańców. Do ważniejszych budowli jego należą: pałac, w którym odbywa się kongres, dworzec kolei, katedra, a obok tego pięć mniejszych świątyń i kilka klasztorów. A. jest pierwszem miastem handiowem w całej rzoczypospolitej; do wywozowych jego produktów należą: tytoń, rum, cukier, wosk, skóry, a nade-wszystko herbata poragwajska (Yerba Maté, Ilex pa-rag.). Rozwojowi handlu sprzyja dogodna komuni-kacya kolejowa lub wodna. A. było założone przez hiszpanów w r. 1536, a w r. 1620 uczynione stolicą ich posiadłości w La-Placie. Podczas dyktatury 1. R. da Francia (1817—1840) znacznie się podniosło to miasto i liczyło około 50,000 ludności; jednakże w wojnach z Brazylią, Argentyną i Urugwajem (1864—1870) wiele ucierpiało, zwłaszcza podczas bombardowania przez flotę brazylijską w giu-dniu 1868 r., i od tego czasu już się nie podźwi-gnęło. Na wyspie Małgorzaty na morzu Karybskiem, jest również miasto tej samej nazwy, (Ciudad de la A.), liczące 3000 mieszkańców.

Asura, wyraz sanskrycki, oznaczający w Wedach i później święty, boski, dodawany do imion najwyższych bóstw indyjskich, Waruny i Mitry (słońca). W mowie zendzkiej wyrazowi temu odpowiada ahura i wchodzi w skład imienia Ahuramazdy (ob. ten wyraz). Z biegiem czasu znaczenie wyrazu A. w Indyach zmieniło się na wbrew przeciwne i zaczęło oznaczać nieczysty, bezbożny; przyczyn i dróg tego przeobrażenia nauka dotąd nie wyświetliła. Już w Wedach wróg Indry, wąż Wrytra, nosi przydomek A.; w Mahabaracie i później A. służy tylko jako epitet złych duchów (Daityów, Danawów i t. d.). Nienawiść tych ostatnich ku bogom wszczęła się podczas sporządzania Amryty (ob. ten wyraz). Głównym A-ą, w znaczeniu nieprzyjaciela bogów, został Rahu, wróg Słońca. W mowie prawnej (np. u Manu’a) wyrazem A. (t. j. nieczystem) zwie się pogardliwie „małżeństwo przez kupno kobiety¹'.— (Podług L. Feera). Porówn. Bradke: „Dyaus Asura, Ahura Mazda und die Asuras“ Hala, 1885. Ji Ki

Aswad, Abul (* w Kufle 606 — f w Basorze 688), według podania pierwszy uczony pisarz arabski w ogóle i pierwszy, który pisał o gramatyce; był założycielem słynnej szkoły gramatycznej basor-skiej. Pisywał nadto i poezye.

Aswagosza, nazwa znakomitego 'buddysty, autora dwóch bardzo cenionych dzieł: „Buddha czarita Kavja“ i „Nandimukha sughosza avadâna“. Pierwsze stanowi poetyczny opis życia Buddy. Temu samemu autorowi przypisują (Burnouf) dzieło: „Vadżra-suczi“. Posiada ono charakter czysto polemiczny i stanowi protest przeciwko całemu urządzeniu społecznemu Indyj starożytnych. Autor, za pomocą cytat, wziętych z Wedów, Manu i Mahabharaty, stara się dowieść, że godność bramina bynajmniej nie jest wrodzoną, że nie wynika ani z urodzenia, ani z nauki lub praktyk religijnych, ani też ze znajomości Wedów. Ponieważ godność ta nie jest wrodzoną, ani też nabytą, przeto mogą ją posiadać wszyscy ludzie. Godność bramina, według A-y, jest to stan czystości, podobnej do olśniewającej białości kwiatu jaśminowego. W kronikach chińskich spotykamy się z wielkim buddystą Ma-ming. Czy nazwa ta odpowiada nazwie A-y, jest to spór, dotychczas niezupełnie rozstrzygnięty.

Aswameda (po sanskrycku açvamedha, dosłownie „ofiara konia¹⁴), jedna z najkosztowniejszych i, w wyobrażeniu indyan, najskuteczniejszych, zwa

na „królową ofiar“, przynoszona na cześć Mitry,

a odpowiadającemi im przedmiotami lub pojęciami; oznacza mniej więcej to samo, co asemi a (ob.). *'n Asymilaeya (fizyologia). W najogólniejszem znaczeniu jest to zdolność ustrojów żywych, mocą której zamieniają one pożywienie, z zewnątrz przyjęte, na części składowe własnego ciała. Dla ustroju zwierzęcego czynność asymilacyjna rozpoczyna się wtedy, gdy, wprowadzone z pokarmem i krążące w limfatyczuych i krwionośnych naczyniach, ma-teryały odżywcze zetkną się z tkankami,lub, ściślej mówiąc, ze składającemi je komórkami, aby im oddać substaneye, do budowy ich i wzrostu potrzebne. Ponieważ zaś zwierzę pobiera materyały odżywcze (białko, tłuszcze, cukry i sole nieorganiczne) z zewnątrz całkiem gotowe, przeto A. w ciele zwie-rzęcem ma wcale inny zakres, aniżeli w roślinie, której zadaniem jest właśnie budowanie złożonych związków organicznych: cukru, żywicy, białka, z prostych nieorganicznych połączeń (woda, kwas węglany, amoniak). Jest przeto dla roślin A. równoznaczną ze zdolnością wytwarzania z prostych nieorganicznych połączeń—związków organicznych. (Wielu botaników nadaje A-i znaczenie o wiele ciaśniejsze, pojmując pod tą nazwą jedynie zamianę wody i kwasu węglanego na sub-staneye organiczne, jak: cukier, skrobia, tłuszcze). W jaki sposób komórka zwierzęca uzdalnia się do wybierania z bardzo złożonego pożywienia tych właśnie ciał, które do jej budowy i wzrostu potrzebne, nraz o ile to ilościowo i jakościowo zależy od po-lawanego pokarmu, to, jak dotąd, jest jeszcze je-Inem z najciemniejszych zagadnień chemii fizyolo-^icznej. W każdym ustroju zwierzęcym, czy to złożonym z najprostszych organizowanych tworów, czyli też z niezliczonych komórek i złożonych tkanek,

; przyczyn, o których zaraz powiemy, odbywmją się wciąż rozliczne przemiany, zarówno składających je, jakoteż przyjmowanych z zewnątrz, związków che-nicznych. Przytem przedewszystkiem chodzi o stop-liowy rozpad lub rozszczepienie cząsteczek, o nader dożonej budowie, na silniej skupione związki prostsze, przez co współcześnie siły napięte zamieniają się w siły żywe, warunkujące objawy życiowe. Tkanki ciała zwierzęcego składają się, jak wiadomo, z pewnej liczby pierwiastków chemicznych (tlen, wodór, węgiel, azot, siarka, fosfor, chlor, krzem, fluor, potas, sód, wapień, magnez i żelazo), połączonych ze sobą w pewne związki—organiczne i nieorganiczne. Oba rodzaje ciał są niezbędnie potrzebne do budowy komórki lub tkanki zwierzęcej. Organiczne, do których przedewszystkiem należą ciała ńałkowate i ciała najbliżej z nich pochodne (dery-,vaty), dalej tłuszcze i wodany węgla—są połączeniami luźnemi: ich atomy łatwo ulegają przemieszczeniu w danej cząsteczce, pod wpływem bardzo drobnych czynników, lub też tworzą z łatwością cząsteczki nowe, przez co właśnie nadawać mogą ustrojowi te własności, które umożebniają życie. Ciała nieorganiczne natomiast (woda i niektóre sole, zwłaszcza też fosforany alkalij, chlorki alkaliczne, oraz fosforany ziem) wogóle rozkładają się nie tak

Indry i Marutów, znana już w hymnach Rygwedy, wielokrotnie potem opisywana w księgach rytuało-wych, oraz w Mahabaracie i Ramajanie. Składali ja głównie kszatryowie, t j. stan rycerski, a więc i królowie; celem jej bywało uproszenie siły, bogactw, potomstwa, przebaczenia występków i t. d.

Aby była zupełną i skuteczną, trzeba było zabić w ofierze, oprócz konia, 609 zwierząt rozmaitych, w tej liczbie 260 dzikich. Na rok przed jej terminem, wypuszczano konia białego, z ogonem cisa-wym, z prawem uchem czarnem, albo też całkiem czarnego; na łbie umocowywano mu blaszkę złotą, z nazwiskiem ofiarnika j wyzwaniem wszystkich jego przeciwników; hufiec zbrojnych jeźdźców gonił za rumakiem, aby go od napaści bronić; władcy krain, kędy przebiegał, musieli uznawać siebie lennikami ofiarującego, w przeciwnym razie popadali w zatarg ze stróżami konia; po roku włóczęgi, odprowadzano go uroczyście do stolicy ; król zwoływał lenników i zapraszał braminów z całych Indyj; po oczyszczeniu się kąpielą, orał pole, a królowa siała; po spełnieniu licznych ofiar przygotowawczych, zabijano rumaka, a gości hojnie obdarzano. W okresie pewniejszym dziejów indyjskich, wielkiej tej ofiary już nie spotykamy. — Porówn. obszerny opis jej w Dunckera „Gesch. des Alterthums“, .1875, 111,

209—213.— Lassen: „Indische Aiterthiimer“, 1866,

I, od 936.

Aswiny (dosłownie: „powożący rumakami“), nieodstępni towarzysze Indry, dobroczyńcy bogów i ludzi wskutek swej głębokiej znajomości medycyny.

Dr B. A. Hirszl).

Odgrywają oni w mitologii indyjskiej mniej więcej taką rolę, jak Dioskurowie w greckiej, jakkolwiek właściwa ich natura mityczna dotychczas nie jest zupełnie jasną. Legenda o ich powstaniu jest następująca: Sńrja, bóg słońca, schodząc na ziemię, zakochał się w pięknej Suwarnie. Gdy się do niej zbliżył z miłością, ona, nie mogąc znieść jego żaru słonecznego, uciekła do lasu i ukryła się w postaci klaczy (stąd pochodzi jej druga nazwa: açwinî — od açvamkoû). Sûrja, nie bacząc na to, objął ją i zapłodnił w tej postaci. Owocem tego stosunku było dwroje bliźniąt: aęwinau. Jedno z nich nosi nazwę n â s a t j a (szczery, niecierpiący fałszu), drugie dasra (dokazujący cudów). Obaj Aswinowie są piękni, pełni młodzieńczego zapału, zręczni, promieniejący, lecz są również mocni, zwinni i mądrzy. Wyobrażano ich sobie zwykle z głową ozdobioną girlandą lotusowTą (stąd przydomek ich: „puszkarasradżau“), przytem jako jadących na złocistym wozie trzykołowym, zaprzężonym w skrzydlate rumaki.

Asy, ob. Azowie.

Asygnacya, utarta w języku naszym nazwa przekazu, mocą którego wystawiający A-ę poleca, już to jakiej kasie wypłatę pewnej sumy, już też jakiemu składowi wydanie pewnej ilości towaru, na swój albo wiadomy rachunek.

Asygnaty, ob. Pieniądze papierowe.

Asymbolia (od à priv. i a0p.ßoXov:=:znak), niemożność pojmowania związku pomiędzy pewnemi łatwo, jak organiczne: przenikają też i przechodzą znakami (pisanemi, mówionemi, drukowanemi i t. p.), przez ustrój po większej części bez zmiany w ugrupowaniu swych atomów, wszakże, zarówno w tkań- żonym, zowiemy ciałami odżyw czerni; mieszakach, jakoteż w sokach ustroją, znajdują się w pe-¹ nina ciał odżywczych, zdolna utrzymać gospodarstwo

wnem połączeniu z ciałami organicznemi, gdyż występują tu w ilościach dość stałych i dopiero przy rozpadzie ciał organicznych oswobadzają się i stają

ustrojowe w danym, jemu właściwym, stanie odżywienia, lub też do pożądanego stanu doprowadzić, jest pożywieniem. W ten sposób w ciele zwiędła ustroju zbytecznemi. Zdarzają się wszakże ró- rzęcem żyjącem odbywa się ciągła utrata i ciągłe

wnież zmiany ciał nieorganicznych w ustroju, np. rozkład chlorku sodu w komórkach gruczołowych żołądka, lub przemiana obojętnego fosforanu alkalii we krwi aa sól kwaśną moczu. Ostateczne produkty wspomnianego stopniowego rozpadu organicznych związków ciała zwierzęcego są pospolicie bogatsze w tlen, niż ich początkowe ogniwa; odbywa się więc tutaj ostatecznie i przeważnie ta przemiana, którą w chemii nazywamy „rozszczepieniem utleniającem“. Jako najprostsze produkty ostateczne, powstają: kwas węglany, woda, kwas siarczany, kwas fosforuy, w których pierwiastki są połączone z największą ilością tlenu, jaką tylko przyjąć mogą (związki nasycone), dalej—amoniak. Wszakże niektóre produkty ostateczne nie są zamienione w związki najprostsze, lecz stanowią jeszcze połączenia nieco więcej złożonej budowy, jak np. związki, na wzór amoniaku zbudowane, w których wodór zastąpiony jest innemi grupami atomów. Tak więc pospolicie rozszczepienie nie dochodzi aż do wyzwolenia pierwiastków chemicznych. Jako pierwiastek, zjawia się jedynie wodór przy fermentacyi niektórych pokarmów w kiszkach; zresztą znajdujemy ostatecznie proste związki, zawierające w sobie te wszystkie pierwiastki chemiczne, które wymieniliśmy powyżej, jako niezbędne do zbudowania ciała zwierzęcego. Pomiędzy produktami wydalinowemi ostatecznemi, a temi wielce złożonemi związkami, w których się początkowy rozkład odbywa, istnieją liczne stopnie pośrednie. Przy tych ciekawych sprawach chemicznych niezawsze też chodzi o utlenienie, oraz o przejście zawikłanych połączeń w prostsze; przeciwnie — w niektórych organach odbywaj ą się redukcye, a nawet prostsze zbiorowiska atomów skupiają się w bardziej złożone cząsteczki drogą syntezy, przy współczesnem nagromadzeniu siły napiętej. Wszakże ostatecznym wynikiem jest, jak już powiedzieliśmy, rozszczepienie ciał, siłami napiętemi obdarzonych wśród przyjęcia tlenu, oraz wyswobodzenie sił żywych. Organiczne produkty ostatecznego rozkładu nie mają już znaczenia dla komórek i tkanek, a nawet przeszkadzają czynnościom tychże, dlatego muszą uledz wydaleniu, inaczej powstają zaburzenia, dla życia ustroju groźne. Oprócz tego i niektóre ciała, same przez się jeszcze dla ustroju pożyteczne, oraz wyżej złożone związki chemiczne, a nawet wytwory uorganizowane, zostają wydalone z ustroju, aczkolwiek w małej ilości. Przez wszystkie powyższe sprawy ustrój ponosi straty, które, ażeby życie i trwanie ustroju utrzymać się nadal mogły, muszą być zastępowane dowozem nowego materyału spożywczego, lub też—stratom tym zapobiegać trzeba przez poddanie rozpadowi, zamiast składników samego ciała, tych właśnie materyałów nowych. Te ciała, które powyższe własności posiadają i które w ogólności są równe ciałom, w organach ustroju zło-

przyjmowanie (przyswajanie) związków chemicznych, a więc przemiana ciał. Sprawę tę oznaczano mianem „przemiany materyi“, przywiązując do niego, oczywiście—z biegiem czasu i postępu nauki, pojęcia nader rozmaite. Każda komórka zwierzęca, jakoteż każdy z niej pochodny wytwór okazuje zużycie materyi. Produkty tej ostatniej nie wszędzie wszakże są jednakowe, gdyż każdy organ złożonego ustroju zwierzęcego wytwarza sobie właściwe produkty przemiany, np. wątroba inne, aniżeli mięsień. Ponieważ wszakże jedna wspólna ciecz odżywcza zasila wszystkie organa danego ustroju, przeto przyczyna niejednakowych skutków polegać musi na różnicacb budowy histologicznej, oraz przemian chemicznych pojedynczych organów, innemi słowy— szukać jej trzeba w warunkach, zależnych od o r g a-nizacyi pojedynczych tkanek i narzędzi. Dlatego to starano się już oddawna badać sprawy, zachodzące w oddzielnych organach, np- w śliniankach, wątrobie, nerkach i t, d., pod działaniem rozlicznych ozynników—i udało się też poniekąd dociec niejedno, co do natury przemian, tu się odbywających. Trudno wszakże będzie oznaczyć ilościowo zużycie materyi danego organu, w warunkach, odpowiadających warunkom ustroju żyjącego, gdzie liczne inne organa wywierają wpływ na działanie każdego pojedynczego, innemi słowy: trudno jest określić udział, jaki w ogólnej przeróbce materyi na dany organ przypada. W tym celu bowiem, że dla przykładu weźmiemy wątrobę, potrzeba ściśle zbadać oznaczoną ilość dopływającej i odpływającej krwi, wytworzonej przez ten czas hmfy i żółci, oraz sub-stancyi wątroby, co do wszystkich części składowych. Natomiast potrafimy zmierzyć to, co pod tym względem zdziałać mogą, wśród najrozmaitszych warunków, wszystkie organa danego ustroju razem, które przecież zawsze odbywają swe czynności we wzajemnej zawisłości jedne od drugich. Za pomocą badania ogólnej przeróbki dochodzimy do wiadomości, jak rozmaite wpływy, na które ustrój jest wystawiony, działają na rozpad materyi w nim, czy dane ciało jest pożywieniem, czy mieszanina danych ciał stanowi pokarm dla danege ustroju, a dalej: wśród jakich warunków następuje nagromadzenie się lub utrata substancyj w organizmie. Dla rozwiązania licznych pytań tego rodzaju, trzeba koniecznie brać pod uwagę cały ustrój, jake taki, w którym wszystkie organy pojedyńcze harmonijnie współdziałają. Ponieważ zresztą wszystkie czynności danego ustroju, czyli wszelkie objawy życiowe, zależą jedynie od sił, wyzwalających się przy rozkładach chemicznych, zbadanie przeto rozkładów, odbywających się w ciele zwierzęcem, oraz ich produktów, stanowi zarazem fizyologiczną miarę ich życia. Wynika stąd zadanie wywnioskować zużycie materyi w danym ustroju zwierzęcym z produktów rozkładu, a więc przedewszystkiem jak najściślej

określić jakościowo i ilościowo pierwiastki za- rek wapnia, fosforany alkalij i ziem aikalicznycll. warte w wydalinach, w porównaniu z zawartemi Wszakże do utrzymania i nagromadzenia w ciele: w przyjętych pokarmach. Ponieważ podczas życia węgla, siarki, azotu, oraz pewnej części tlenu i wo-zwierzęcia wszystkie pierwiastki, z których się jego doru (w białku, tłuszczu i t. p.), potrzeba wprowa-ciało składa, wydalane zostają stopniowo naze- dzać do ustroju pewne, nader powikłanej budowy, wnątrz, przeto dowós, mający je zabezpieczyć od związki organiczne. Wymienione ostatnio pierwiast-zagłady, musi zawierać te same wszystkie pier- ki zawarte są w ciele zwierzęcem głównie w cia-wiastki chemiczne, któreśmy już powyżej wymienili, lach białkowatych i tłuszczach; potrzeba przeto albo Ustrój nie potrafi, jak wiadomo, wytworzyć żadnego zastępować utratę tycli ciał wprost nowemi, lub też pierwiastku chemicznego, ani też żadnego utracie takiej zapobiegać. Innych substancyj orga-w inny przemienić; gdy przeto w dowozie które- ..icznych, w organach i sokach zwierzęcych zawar-gokolwiek z potrzebnych pierwiastków nie dostaje, ych, nie potrzeba wprost, jako takich, ustrojowi wówczas dowożony materyał nie może utrzymać .ostarczać; za pomocą białka, tłuszczu, wody i czę-ustroju na właściwym stopniu odżywiania: życie nie sei mineralnych, utrzymuje i powiększa on swoje może być przez dłuższy czas utrzymanem i ustrój gospodarstwo ustrojowe; tak więc, zapewne z biał-podpada śmierci głodowej, pomimo przyjmowania ca i tłuszczu (a nawet z samego białka), mogą pożywienia, np. przy \yyłącznem karmieniu biał- -owstawać wszelkie inne, w ciele zwierzęcem na-kiem, cukrem lub solą kuchenną. Wiemy, że pro- potykane, substaneye organiczne. Oprócz białka sta mieszanina wszystkich wymienionych pierwiast- i tłuszczów, w ciele zwierzęcem odkładają się: sub-ków chemicznych w stanie czystym nie jest również taneye klejorodne, substaneya rogowa i lecytyna zdolną wyżywić ustroju, t. j. ochronić go od utrą- ,v znaczniejszej ilości. Lecz z wessanego kleju nigdy ty, a nawet chyba tylko jeden pierwiastek chemicz- nie powstają tkanki klejotwórcze, gdyż klej ulega ny, jako taki, może podawany zapobiedz jego wy- zawsze całkowitemu rozkładowi. Substaneya dalaniu z organów, mianowicie żel a z o. Ustrój zwie- rogowa nie powstaje ze spożytej substancyi ro-rzęcy przeto nie może, nawet najprostszy, z oddziel- gowej, nierozpuszczalnej, jak wiadomo, w przewodzie nych pierwiastków chemicznych budować związków pokarmowym; podobnież mucyna śluzu nie two-chemicznych wyższych, skład jego ciała stanowią- rzy się z ciał śluzowatych, w pokarmach zawar-cych. Dawniej tę zdolność przypisywano sile ży- tych. Lecytyna, przyjmowana w pokarmach, nie wotnej; mianowicie też substaneye azotowe ciała przyczynia się do pomnożenia lub zastąpienia lecy-zwierzęcego miały powstawać z azotu powietrza, tyny, w ustroju się znajdującej, gdyż już w kisz-kiedy to pewna liczba badaczów sądziła, że do- kach rozpada się na swoje części składowe. Te strzegła ubywanie pewnej części azotu z powietrza więc trzy substaneye złożone powstają z białka przy oddychaniu zwierząt. Lecz i prostemi połą- i tłuszczu (lub ze samego białka). Inne, pospolicie czeniami pierwiastków chemicznych ciało wyższego już w stanie daleko posuniętego rozkładu się znaj-zwierzęcia wyżywić się nie może, np. mieszaniną dujące ciała, obecne są w małych tylko ilościach wody, kwasu węglanego, amoniaku lub kwasu azot- i nie należą już po większej części do koniecznych nego, jakoteż innych związków nieorganicznych, cho- składników narządowych. Są to produkty rozpadu ciażby one zawierały wszystkie pierwiastki che- białka i tłuszczu, które nie odkładają się wcale, miezne, do budowy ciała zwierzęcego potrzebne, lub tylko w małej części, z odpowiednich ciał po-Spostrzeżenie lat tysiąca nauczyło, że człowiek karmowych. Kreatyna mięśni np. powstaje z roz-i wyższe zwierzęta nie mogą, na wzór większej kładu białka, gdyż przyjmowana z pokarmem krea-liczby roślin, żyć powietrzem i kilku prostemi związ- tyna, jak się o tem przekonano, nie powiększa żakami, zawartemi w gruncie. Ciało wyższego zwie- wartości kreatyny w mięśniu, lecz wydziela się przez rzęcia nie łączy syntetycznie najprostszych grup mocz, a w mięśniu głodzonego psa znajduje się atomowych w złożone składniki swoich organów; nie mniej kreatyny, niż u obficie mięsem żywionego, przy większej liczbie zdarzających się w ciele zwie- Mo cznik, podawany z pokarmem, wydziela się nie-rzęcem syntez nie powstają wcale związki, do jego zmieniony, kwas moczowy zaś—albo niezmieniony, budowy i trwania potrzebne, lecz przeciwnie, już lub w postaci mocznika. W żadnym przeto razie daleko na drodze rozszczepienia posunięte, produkty nie potrzeba się troszczyć o dowóz tych wszystkich azotowe rozkładu jeszcze tu i owdzie odbudowane produktów rozpadu w pokarmie, gdyż w normalnej zostają. Gdy drogą syntezy powstają ciała, nale- ilości powstają one przy podawaniu białka i tłu-żące do budowy organów, to tylko w ten sposób, szczu (lub samego białka). Znajdujące się w wyże wielce skomplikowane związki zamieniają się tworach komórkowych, oraz sokach wyższych zwie-w połączenia jeszcze więcej złożone, np. przy prze- rząt, białko pochodzi z ciał białkowatych, przychodzeniu białka w hemoglobinę, lub też przy przy- jętych jako pożywienie. O ile dotychczas wiemy, puszczalnej syntezie białka z peptonu lub tłuszczów w ciele zwierzęcia wyższego białko nie powstaje z kwasów tłuszczowych i gliceryny. W ogólności z substancyj klejorodnych lub z kleju, a prawdopo-zaś, wyższe zwierzę, jak wiemy, otrzymuje składni- dobnie nie tworzy się też z peptonu. Mniej jeszcze ki swych organów już gotowe w postaci pokarmów, możliwem jest budowanie ciał bezazotowycii z lecy-i tylko niektóre z nich wytwarzać może z wielce tyny lub azotowych produktów rozkładu, jak: mocz-do nich zbliżonych połączeń. Niektóre też proste nik, kwas moczowy, tauryna, tyrozyna, kreatyna, związki nieorganiczne zapobiegają utracie podobnych leucyna, asparagina, kafeina i t. d; wszelako odnoś-związków przez ustrój, np. woda, chlorek sodu, chlo- ne dane przemawiają przeciw takiej sprawie. Na-

SDcykJopedv* Pow*7echn l)n»tr T V.

omiast pepton oraz khj, w mniejszym zaś stopniu i tłuszcze (a także kwasy tłuszczowe), oraz cukier, a być może i niektóre inne ciała, np. kwas mleczny, mogą zapobiegać rozpadowi białka, czyli zaoszczędzać je dla ustroju. Tłuszcz ciała zwierzęcego albo się odkłada z tłuszczu, przyjętego z pokarmem, albo odszczepia się z białka, być może, że też z cukru powstaje. Inna jest rzecz zapobiedz utracie tłuszczu przez ustrój, lub ją pomniejszyć.

wierającem, kości utrącają część wapna, gdyż soki, wskutek wydzielania, stają się uboższemi w wapno; gdy obficie wapna do pożywienia dodamy, kości nie znajdą się w warunkach utracania go. Stosuje się to jeszcze w wyższej mierze do rozkładowi ulegających pokarmów organicznych, które, w wielu razach, ochraniają substancyę w ustroju zawarte, od rozpadu. Przy głodzeniu, tłuszcz z komórek tłuszczowych wchodzi do soków, aby w nich zniszczony tłuszcz zastąpić—ciało więc chudnie; gdy podajemy tłuszcze i wodany węgla, to one ulegają rozkładowi, a tkanka komórkowa pozostaje nietkniętą. W podobny sposób białko pokarmowe lub klej ochrania w znacznej części białko wcielone, złożone w organach ustroju. Wodany węgla są jednak głó-wnemi, a nawet, gdy z nich nie powstają tłuszcze, wyłącznie zaoszczędzającemi pokarmami. Pojedyncze i szczegółowe kwestye,.dotyczące A-i w ustroju ludzkim, w stanie zdrowia i choroby, znajdą się jeszcze w artykułach: „Odżywianie“, „Pokarmy“, „Przemiana materyi“, „Trawienie“ i „Wydziela-

F-n.

Asymilacya u roślin. Wyraz ten w dwojakiem rozumieniu w botanice używanym bywa: w ogólniejszem znaczeniu A. oznacza przyswojenie sobie przez roślinę pewnego składnika pokarmowego. W tern rozumieniu mówimy np. o A-i azotu, fosforu, siarki i t. p., pojmując przez to pobranie przez roślinę odpowiednich połączeń tych pierwiastków, wraz z ich przeistoczeniem na części składowe samej rośliny. Jeżeli np. mówimy, że roślina nie może assymilować azotu wolnego, a natomiast assymiluje z łatwością azot w formie soli kwasu azotowego, to rozumiemy przez to, że azot wolny, choć się i dostanie do wnętrza komórek roślinnych, nie może w nich być zużytkowanym do wytworzenia organicznych związków azotowych, wchodzących w skład każdej rośliny, że natomiast azot, który się tam dostanie w formie jakiegoś azotanu, może uledz takiemu przeistoczeniu. W ściślejszem, w botanice najbardziej utartem rozumieniu, oznacza atoli A. proces tworzenia się w roślinie materyi organicznej z pobranych z zewnątrz: dwutlenku węgla i wody. Taki proces mamy tedy zawsze na myśli, gdy mówimy o A-i, nie dodając, do jakiego pierwiastku ona się odnosi, domyślamy się wtedy zawsze, że odnosi się ona do węgla, pobranego przez roślinę w postaci dwutlenku węgla. Jakikolwiek skład mogłaby mieć ta pierwsza materya organiczna, jaka się w roślinie wytwarza, to, aby ona istotnie mogła powstać z dwutlenku węgla i wody, musi pewna część zawartego w tych związkach tlenu oddzielić się od nich, bo wszystkie związki organiczne dają, jako produkta najwyższego utleniania, dwutlenek

Do tego służą przedewszystkiem: - tłuszcze, cukier, białko i klej. Może też być, że tę samą rolę przyjmują na siebie po części prostsze związki organiczne, np. lecytyna, kwasy tłuszczowe wyższe , gliceryna, wyskok, kwas mleczny i inne kwasy tłuszczowe niższe i t. d., które-to ciała pospolicie w małych tylko ilościach do ciała zwierzęcego się dostają. Oto w grubych zarysach znaczenie przyjmowanych w pokarmie substancyj, jak je poznano głównie z badań spraw rozkładowych ustroju zwierzęcego. Wszystkie te ciała, które albo powodują odkładanie potrzebnej ustrojowi substancyi w tymże, lub które jej utracie zapobie- nie“, gają, lub ją zmniejszają, zowią się, jak mówiliśmy, pokarmami. Działają one przytem, jak widzieliśmy powyżej, w dwojaki sposób: albo zastępują (odnawiają), jakąkolwiek przez ustrój utraconą substancyę, jak np. woda, sole mineralne, białko, tłuszcze, które się odkładają w ciele, alboteż pomniejszają jedynie, lub powstrzymują rozpad i utratę jakiego składnika ustrojowego, jak np. za pomocą tłuszczów, wodanów węgla, kleju, peptonu i bial-kowców—utrata białka; za pomocą wodanów węgla i białka—utrata tłuszczu zmniejsza się, lub całkowicie znosi. Te dwa działania: zastąpienie utraty i zapobieganie onej, trzeba koniecznie odróżniać od siebie, chcąc dobrze zrozumieć znaczenie materya-łów odżywczych i pokarmów. Dawniej mniemano, że pewne substancyę ciała zwierzęcego ulegają rozkładowi, lub wydzielają się w danych warunkach, substancyę zaś, w pokarmie zawarte, mają za cel wyłączny zastępowanie poniesionej straty. Dla odkładania się białka i tłuszczu po głodzeniu, jest to całkiem słuszne; przy przyjmowaniu wszakże pożywienia chodzi w ogólności o zapobieżenie utracie za pomocą pokarmu, w ten sposób, że on sam ulega rozpadowi, usuwa warunki rozkładu substancyj, w skład samego ustroju wchodzących, i tą drogą chroni je od rozpadu. Mówiliśmy już, które mate-ryały spożywcze przyjmują na siebie jednę lub drugą rolę; nie mogą one być jedynie ciałami zastę-pującemi (surrogatami), gdyż w takim razie, do utrzymania ustroju, potrzebaby było tylko tyle białka i tłuszczu, ile go ginie przy głodzie, lub, ewentualnie—tyle cukru, ile potrzeba do odbudowania zniszczonego tłuszczu. Tymczasem przekonano się do-- węgla i wodę, wszystkie więc muszą być od nich świadczalnie, że przez dowóz nowego materyału w tlen uboższe. Z tego wynika, że A. musi pole-i pod jego działaniem, cały bieg rozkładów orga- gać na rozkładzie dwutlenku węgla i wody, na ich nicznych się odmienia. Nawet wodę i części mi- częściowej redukcyi. Istotnie wykazały też doświad-neralne przyjmujemy niezawsze jedynie w celu po- czenia, że rośliny, pochłaniając dwutlenek węgla krycia utraty; przez to, że te ciała zostają do ustro- z powietrza, wydzielają {przytem równą jemu ob-ju wprowadzane i z niego wydalane, częstokroć tkanki jętość tlenu. Dwa są kardynalne tego rozkładu ochraniamy od utraty wody i składników mineral- węgla i wody warunki: obecność zieleni w roślinie nych. Tak np. przy pożywieniu, mało wapna za- i wystawienie jej na światło. Tylko te rośliny i te

Ale ciałka te

organa roślinne, które zawierają zieleń lub inny z nią pokrewny barwnik, mogą dla potrzeb swego życia wytwarzać materyę organiczną z dwutlenku węgla i wody. Grzyby i inne bezzieleniowe rośliny muszą, tak samo jak zwierzęta, żywić się mate-ryami organicznemi, już gotowemi, a ich ostatecznego źródła zawsze u roślin zielonych szukać należy (¹). Toż samo korzenie, łodygi podziemne i t. p. niezielone części jakichkolwiekbądź roślin, same asymi-łować nie mogą, i materya organiczna, do ich wzrostu służąca, musi do nich dopływać od zielonych części roślinnych, które same jedne do A-i są zdolne. Liście, jako zawierające najwięcej zieleni, są tu przede wszy stkiem ezynnemi: one-to tworzą materyę organiczną, nietylko dla siebie samych, ale i dla wszystkich innych niezielonych części rośliny. Proces przemiany dwutlenku węgla i wody na materyę organiczną, jaki się w liściach odbywa, dokonywa się w ciałkach zieleni, które też obficie w komórkach śródliścia się znajdują. Te ciałka, nadające liściom ich zieloną barwę, są właściwemi narządami procesu asymilacyjnego. o tyle tylko są wstanie swą ważną czynność wykonywać, o ile są wystawione na światło—w ciemności żaden liść, choćby najbardziej w ciałka zieleni obfitujący, nie może dwutlenku węgla rozkładać. Niezbędnością światła dla A-i tłómaezy się właśnie, że ciałka zieleni tylko w liściach i w powierzchownych warstwach kory łodyg występują, niema zaś ich ani w korzeniach, ani w łodygach podziemnych, ani wreszcie w głębiej położonych tkankach zwykłych łodyg, tu bowiem światło nie dochodzi już wcale, i ciałka zieleni, choćby były, nie mogłyby spełniać swojego przeznaczenia. Niezbędnością światła dla A-i tłómaezy się też płaska forma liści, która umożliwia takie rozmieszczenie ciałek zieleni, iżby światło mogło jeszcze do każdego z nich dojść i wzbudzić jego czynność asymilacyjną. Nietrudno zrozumieć, dlaczego światło jest niezbędne dla procesu asymilacyjnego u roślin: jeżeli widzimy, że przy paleniu się materyi organicznej, t. j. przy utlenianiu się jej na dwutlenek węgla i wodę, uwalnia się ciepło, a więc energia poteneyalna w kinetyczną się zamienia, to łatwo ztąd wywnioskować, że przy procesie odwrotnym, to jest przy tworzeniu się materyi organicznej z dwutlenkiem węgla i wody, musi się ciepło zużywać, że proces ten z zamianą -energii kinetycznej na poteneyalną połączonym być musi. Oddzielenie tlenu od dwutlenku węgla i wody, z któremi on jest złączony, reprezentuje pewną pracę chemiczną, która tylko przez odpowiednią siłę dokonaną być może. Siłą tą jest tu światło słoneczne. Kinetyczna energia promieni słonecznych, dokonywając oderwania pewnej ilości atomów tlenu -od połączonych z niemi atomów węgla i wodoru,

przechodzi w energię poteneyalną, przybierającą kształt powinowactwa chemicznego wytworzonej materyi organicznej do tlenu. Tak więc proces asy-milacyjny w tern rozumieniu, jak go teraz wyłusz-czamy, nie jest samą tylko A-ą materyi przez roślinę, ale zarazem A-ą energii. Materyę przy tym procesie bierze roślina z bezpośredniego swego otoczenia, energię ze słońca. Ten zapas energii, gromadzącej się w roślinach, służy następnie dla całej organicznej przyrody. Rośliny są jakby akumulatorami energii, nietylko dla potrzeb swych własnych, ale i dla potrzeb zwierząt, i samego człowieka. Oprowadzając do naszego organizmu pewną ilość materyi organicznej z pokarmami, wprowadzamy doń zarazem pewien zasób energii, pochodzącej ze słońca, która swego czasu przez rośliny uwięziona została; a wszystkie prace, które wykonywamy, są tylko przejawami działania tej energii, ze słońca pochodzącej. Siła pary, którą posługujemy się w przemyśle i środkach komunikacyjnych, jest także przeciw em tej samej energii słonecznej, przed wiekami irzez rośliny zaasymilowanej i w pokładach węgla zamiennego złożonej, a którą człowiek teraz wydobywa, uwalnia i do swoich celów zużytkowuje. Widzimy z tego, jak fundamentalnej wagi dla całej ekonomii przyrody jest proces asymilacyjny u roślin. Wiemy już, że A. dokonywa się w mikroskopowo małych ciałeczkacli zieleni, w nich pierwsza materya organiczna powstaje. Zielona barwa tych ciałek nie jest czemś przypadkowem, ale z istotą procesu asymilacyjnego w jak najściślejszym pozostaje związku. Wiadomo, że barwa pewnego ciała, w świetle przechodzącem, zależy od tego, jakie promienie przez to ciało są przepuszczane, a jakie pochłaniane. Jeśli jakie ciało wszystkie promienie w równej przepuszcza mierze—przedstawia się jako bezbarwne, gdy pochłania pewne z nich silniej, aniżeli inne, wtedy jest zabarwionem, a o barwie jego stanowi stosunek, w jakim ono różne promienie przepuszcza. Barwnik zielony roślin przepuszcza różne promienie światła w bardzo niejednakowym stopniu. Promienie zielone przechodzą przezeń prawie nie-osłabione, promienie pomarańczowe i żółte są już w pewnych mianowicie miejscach nieco osłabione, promienie zaś niebieskie i fioletowe, a przedewszyst-kiem też promienie czerwone, leżące między liniami Fraunhofera B i C, nie przechodzą prawie wcale przez zieleń. Otóż rzecz szczególniej godna uwagi, że te właśnie, najsilniej przez zieleń pochłaniane, promienie czerwone między B i C, są zarazem te-mi, które ze wszystkich najsilniej pobudzają roślinę do rozkładu dwutlenku węgla i wody. Liczne doświadczenia nad działaniem promieni różnych barw na A-ę, dokonane w widmie objektywnem przez Reinkego, Engelmanna i Timiriazewa, wykazały z całą stanowczością przeważne działanie powyżej wzmiankowanych promieni. Również pouczającym jest fakt, wykazany przez Eugelmanna, że pewne morszczyny, które zamiast zieleni zawierają inne pokrewne barwniki, pochłaniające najsilniej promienie, leżące nie między B i C, ale dalej — ku D, asymi-lują też najsilniej pod wpływem tych, dalej ku ł) położonych, promieni. Nareszcie istnieją jeszcze pewne bakterye, odznaczające się żywą purpurową barwą, które, jak to tenże Engelmann wykazał, posiadają także zdolność rozkładania na świetle dwutlenku węgla i wody. Otóż dla tych bakteryj maximum działania przypada na ultra czerwone, dla oka już niewidzialne promienie, które u innych roślin wcale nie są zdolne wywołać A-i. 1 znowu pokazuje się, że ów barwnik czerwony tych bakteryj pochłania w najwyższej mierze te właśnie ultra czerwone, dla oka niewidzialne, ale A-ę wywołujące promienie. Tak więc zdolność pobudzania procesu asymilacyjnego przez promienie światła różnych barw idzie w parze z pochłanianiem tych promieni przez zieleń i jej pokrewne barwniki roślinne. Ta współrzędność daje nam klucz do wytłómaczenia znaczenia tych barwników dla procesu asymilacyjnego. Łatwo pojmiemy, że promienie światła, ktć-re komórki roślinne przenikają, nie będąc przez nie pochłoniętemi, żadnych czynności w tych komórkach dokonać nie mogły. Tylko, o ile promienie światła zostały przy przechodzeniu przez komórk roślinne pochłonięte, mogły one dokonać pewnych prac w tychże komórkach: więc nic dziwnego, że te właśnie promienie do wykonania tych prac nadają się najlepiej, które w najwyższej mierze pochłaniane są przez zieleń lub pokrewne barwniki, znajdujące się w komórkach. Zieleń zatem, lub te jej pokrewne barwniki, służą do pochłaniania światła, dla zużytkowania go następnie przez roślinę jako siły, rozkładającej dwutlenek węgla i wodę przy procesie asymilacyjnym. Tak więc barwniki te odgrywają przy A-i rolę tak zwanych sensibiliza-torów, których działanie znanem jest także przy innych procesach chemicznych, pobudzanych przez światło, np. przy rozkładzie soli srebrowych, będącym, jak wiadomo, podstawą fotografii. Rozkład soli srebrowych zależy głównie od promieni niebieskich, fioletowych i ultra fioletowych, ale tylko dlatego, że te właśnie tylko promienie są przez te sole pochłaniane. Jeżeli do tych soli dodamy odpowiednie barwniki, któreby inne promienie pochłaniały, to i te inne będą także pobudzały ich rozkład, a dodane barwniki będą sensibilizatorami dla tego rozkładu. Takim właśnie sensibilizatorem dla rozkładu dwutlenku węgla i wody przez rośliny, pod wpływem światła, jest zieleń i jej pokrewne barwniki. Skoro proces asymilacyjny jest pracą, w ciałkach zieleni przez światło dokonywaną, więc łatwo pojąć, że szybkość tej pracy od natężenia światła zależeć musi. Im większa siła działająca, tern większa wykonana praca; to też im silniejsze natężenie światła, tern żywszy proces assymilacyjny, tern prędsze tworzenie się materyi organicznej w roślinie. Doświadczenia Wołkoffa i Reinkego wykazały, że (przy odpowiednim dopływie surowych ma-teryałów, t. j. dwutlenku węgla i wody) do pewnej granicy szybkość procesu asymilacyjnego rośnie wprost proporcyonalnie do natężenia światła. Gdy natężenie to zbliża się. już do zwykłej siły światła dziennego, dalszy jego wzrost w coraz to mniejszej mierze przyśpiesza A-ę, a po-za granicą, odpowiadającą mniej więcej natężeniu u nas w lecie bezpośrednich promieni słonecznych, wzrost natężenia światła, choćby i największy, już żadnego na A-ę me wywiera wpływu: ani jej nie przyśpiesza, ani też nie zwalnia. Reinke przekonał się np., że przy natężeniu światła 16 i 36 razy większem od natężenia bezpośrednich promieni słonecznych, szybkość, z jaką rośliny dwutlenek węgla rozkładają, jest taką samą, jak pod działaniem światła słonecznego zwykłego natężenia. Że tak jest, to nas dziwić nie może, bo cały ten nadmiar światła przechodzi przez ciałka zieleni, nie będąc już przez nie pochłanianym, nie może więc współdziałać przy procesie asy-milacyjnym. Prócz od światła, A. u roślin, podobnie, jak każda inna sprawa fizyologiczna, zależy także i od temperatury. Kreusler znajdował np., że gałązki maliny przy jednakowych innych warunkach najżywiej asy milo wały, gdy temperatura wynosiła 18° do 28° C. Przy podnoszeniu się temperatury ponad 28° C, A. już słabła. Również A. zmniejszała się szybko, gdy temperatura opadała stopniowo od 18° C do 0°, jednakże jeszcze nawet przy — 1° C i — 2° C dwutlenek węgla, choć słabo, był przecież przez liście maliny rozkładany. W granicach między 17°C i 28° C rozkład C0₂ odbywa się prawie jednostajnie. Nie ulega wątpliwości, że te granice temperatury dla procesu asymilacyjnego najkorzystniejszej (optimum temperatury) dla różnych roślin są różne: dla roślin stref cieplejszych leżą one niezawodnie wyżej, niż dla roślin klimatu umiarkowanego lub zimnego. Z natury swej proces asymilacyjny u roślin zależeć też musi od dopływu do rośliny materyałów, z których ona materyę organiczną wytwarza, t. j. wody i dwutlenku węgla. Więdniejące liście, jak wykazały doświadczenia Kreuslera, asy miłują nierównie słabiej, niż obfitujące w wodę, choć zresztą, według doświadczeń Boussingautlt’a, nawet liście, które około połowy pierwotnej zawartości wody utraciły, mogą jeszcze niewielkie ilości dwutlenku węgla rozkładać. Co do warunków dopływu dwutlenku węgla do liści, to doświadczenie autora niniejszego artykułu, a później też i doświadczenia Kreuslera, wykazały, że proces asymilacyjny najżywiej wtenczas się odbywa, kiedy, przy silnem natężeniu światła i innych odpowiednich warunkach, powietrze, roślinę otaczające, zawiera około 5% do 8% dwutlenku węgla. Że zaś powietrze zwyczajne zawiera tylko mniej więcej 720% teg° gazu> więc wnosić ztąd można, że gdyby nasza atmosfera bogatszą była w dwutlenek węgla, niż jest istotnie, to i produkcya materyi organicznej w roślinach odbywałaby się nierównie prędzej, niż przy dzisiejszych wąrunkach. Odpowiednio do tego przyjmują też geologowie, że bujniejsza we-getacya dawnych okresów geologicznych, jeżeli nie w zupełności, to w części przynajmniej, pochodziła z obfitszego znajdowania się dwutlenku węgla w ówczesnej atmosferze. Jeżeli jednak mierne wzbogacenie powietrza w dwutlenek węgla korzystnie na A-ę oddziaływa, to zbyt wielkie jego ilości oddziaływają na ten proces, podobnie zresztą, jak i na inne czynności życia roślinnego — szkodliwie. W powietrzu, kilkanaście, a tern więcej kilkadziesiąt °/o C0₂ zawierającem, asymilacya odbywa się słabiej, niż w powietrzu, w którem znajduje się tylko

twiej jeszcze roślina większy nadmiar dwutlenku węgla znieść może, ale przy słabszein, każde przekroczenie wyżej wskazanej granicy wywiera na produkcyę materyi organicznej wpływ wydatnie szkodliwy. Prócz zewnętrznych warunków, także i sama natura asymilującego organu roślinego ważny wpływ na A-ę wywiera. Grubość ścianek naskórka, ilość i wielkość rozsianych w nim szparek, mniejsze lub większe pokrycie powierzchni liści włoskami, większe lub mniejsze rozwinięcie przestworów międzykomórkowych w śródliściu, zmieniając łatwość, z jaką wymiana gazów następuje, lub wpływając na przezroczystość liści, wpływają także pośreduio na ich A-ą zdolność. Przedewszystkiem jednak zdolność ta zależy i zależeć musi od ilości i wielkości ciałek zieleni, rozmieszczonej na danej powierzchni liścia. Weber znalazł np., że 1 metr □ liści produkuje materyi organicznej średnio, wciągu 10 godzin: u nasturcyi 4,466 gr., u fasoli 3,215 gr.,u rą-cznika 5,292 gr., u słonecznika 5,569 gr. Haberlandt zaś obliczył, że na 1 milimetr. □ przypada ciałek zieleni: u nasturcyi 383,000, u fasoli 283,000, u rącz-nika 495,000, u słonecznika 465,000. Liczby te stwierdzają, że gdzie więcej ciałek zieleni, tam też ■większa zdolność A. Odpowiednio do tego stwierdziły także doświadczenia Bausingaulta, że górna strona liści, zawierająca więcej ciałek zieleni, silniej też rozkłada dwutlenek węgla, niż strona dolna, która w ciałka zieleni znacznie jest uboższą. Nareszcie wspomnieć należy, że i wiek liści ważny wpływ na ich czynność A. wywiera. Liście średniego wieku asymilują silniej, niż bardzo młode lub starsze, a skoro tylko żółknąć zaczynają, już zdolność ich A-a ustaje w zupełności. Przebieg chemiczny procesu asymilującego nie jestjeszcze dokładnie zbadany: znamy na pewno tylko jego zewnętrzne objawy i ostateczne produkta, a zatem początek i koniec; natomiast znajomość nasza pośrednich ognisk w łańcuchu chemicznych przemian, towarzyszących tworzeniu się tych produktów, jest jeszcze w znacznej części na hypotezach oparta. Z faktu, że przy A-i wydzieloną zostaje przez roślinę objętość tlenu równa objętości pochłoniętego dwutlenku węgla, wnosić już można, że materya organiczna, tworząca się przy A-i, ma skład wodanów węgla. Ponieważ A-a dokonywa się w komórkach, zawierających zieleń, więc w nich też musimy szukać pierwszych produktów tej A-i. To też, istotnie, w samych ciałkach zieleni znajdujemy jako zawartość, bardzo powszechnie w nich występującą, ciało do gruppy wodanów węgła należące, mianowicie skrobię. Co więcej, u jednej i tej samej rośliny skrobia w ciałkach zieleni występuje w bardzo nie jednakowych ilościach, stosownie do warunków, w jakich się roślina znajduje. Gdy roślina przez dłuższy czas pozostaje w ciemności, skrobia znika z jej ciałek zieleni, gdy znów na światło zostaje wystawioną, skrobia tworzy się w nich na nowo.

3 albo 5°/₀ tego gazu. Przy silniejszem świetle ła- | Słowem, wszystkie warunki przyspieszające A-ę, przyspieszają też tworzenie się skrobi w ciałkach zieleni.

Z tego wynika, że tę skrobię, występującą w ciałkach zieleni, za produkt A-i uważać musimy. Jednakże nie idzie za tein, żeby ona musiała być koniecznie pierwszą materyą organiczną, jaka się przy A-i w roślinie tworzy. Już wielka złożoność skrobi, jej wysoka waga drobinowa, czyni takie przypuszczenie mało prawdopodobnem; nadto, istnieje wiele roślin, które asymilująjak drugie, a których ciałka zieleni, nawet w bardzo korzystnych dla A-i warunkach, za-ledwo ślady skrobi zawierają, albo nawet nie zawierają jej nigdy. Zato w soku komórkowym zielonych komórek takich roślin znajdujemy znaczniejsze ilości glykozy, lub innych w wodzie rozpuszczalnych wodanów węgla, np. sinistryny. A że ilości tych związków tak samo tu zależą od warunków A-i, jak zależy od nich ilość skrobi w ciałkach zieleni innych roślin, więc o nich także powiedzieć musimy, że są produktami asymilacyjnego procesu. Ponieważ jednak glykoza, choć w małych ilościach, znajduje się także w komórkach zielonych roślin, które skrobię w swych ciałkach zieleni gromadzą; ponieważ, dalej, glykoza jest związkiem o wiele prostszym od skrobi; więc jest rzeczą, co najmniej, wysoce prawdopodobną, że u wszystkich roślin glykoza tworzy się naj pierwej, a potem dopiero, w większości wypadków, zamienia się na skrobię, która się w ciałkach zieleni gromadzi. Za tern zapatrywaniem się przemawia tak wiele innych jeszcze względów i obserwacyj, których tu bliżej rozbierać nie możemy, że je prawie za w zupełności ugruntowane uważać można. Ale i sama glykoza jest jeszcze ciałem stosunkowo zbyt skom-plikowanem, abyśmy za prawdopodobne uważać mogli, że ona już bezpośrednio z dwutlenku węgla i wody się tworzy. Do utworzenia najmniejszej cząstki, bo jednej drobiny glykozy, potrzeba sześciu drobin dwutlenku węgla i tyleż drobin wody, według wzoru:

6C0₂ -j- 6H0₂ = 60₂ -f- CG H₁₂ 0₆, jeżeli więc przypuścimy, czego nie przypuścić trudno, że i mniejsza ilość dwutlenku węgla i wody rozkładaną być może, to przyjąć też musimy, że związek organiczny, jaki przy tym rozkładzie powstaje, prostszego składu być musi. Z tego względu najwięcej prawdopodobieństwa ma za sobą, po wszechnen* dziś uznaniem ciesząca się, hypoteza Bayera, podług której pierwszym produktem, jaki się tworzy w- zielonych komórkach przy A-i, jest aldehyd mrówkowy podług wzoru: C0₂ + H₂0 — CH₂0. Dopiero przez kondeusacyą tego aldehydu mrówkowego, t. j. przez skupienie sześciu jego drobin z towarzyszeniem odpowiedniego przegrupowania się atomów, tworzy się, zapewne w komórkach zielonych, glykoza, z tej zaś przez dalszą kondensacyą—skrobia. Gdybyśmy chcieli wniknąć jeszcze głębiej w istotę procesu A-i i zapytali, jaki przy owym towarzyszącym mu rozkładzie bierze udział dwutlenek węgla, a jaki woda, to w tym względzie, jako najnaturalniejsze, a zatem najprawdopodobniejsze, przyjąć by należało zapatrywanie Rein-kego, że to nie dwutlenek węgla i woda, każde z osobna, ale poprostu powstały z ich połączenia się

Przy jednakowych innych warunkach skrobia prędzej się tworzy, gdy w powietrzu otaczający roślinę dwutlenek węgla znajduje się w ilości większej, niż w powietrzu normalnem; natomiast nie tworzy się wcale, kwas węglowy częściowej redukcyi ulega. Istotnie, gdy tego dwutlenku węgła w powietrzu zabraknie, z uwagi na łatwość tworzenia się odpowiednich so^

musimy przyjąć, że w każdym roztworze wodnym dwutlenku węgla, istnieje rzeczywiście kwas węglowy H₂C0₃. Aldehyd mrówkowy równie dobrze za drugi aldehyd kwasu węglowego uważać możemy, dlatego najprawdopodobniejszy przebieg mechaniczny procesu A-i możemy przedstawić wzorami:

jącycli po sobie w wyrazie i tworzących osobne zgłoski, jedna pod wpływem drugiej, silniejszej, czy to barwą, czy akcentem, upodabnia się do niej, poczem obie, już jednorodne, ściągają się w jedną zgłoskę. Tak np. w językach indo-europ., z samogłosek o-j-e wskutek upodobnienia powstaje o+o, a następnie ö (o długie). W języku polskim w formach deklinacyjnych, takich np. jak: dobrego, dobrej, dobremu, dobre i t. p., (z których każda powstała z połączenia dwóch wyrazów), samogłoska e, jest wynikiem upodobnienia dwóch różnych samogłosek i następnego ich ściągnienia. Proces tworzenia się tych form da się przedstawić w ten sposób: dobra -f-jego—dobrajego—dobreego =dobrego— dobrego; dobru4-jemurr:dobrejemu=: dobreemu=zdobre-mu=dobremu; dobro+je—dobroje^dobreje — do-bree dobre = do-bre i t. p. W języku starosłowiańskim w tych razach upodobnienie było nieco odmienne, wskutek innych warunków akcentowych; a mianowicie: dobra + jego =r dobraago r^dobrago i t. p. b) A. spółgłoskowa powstaje przy wymawianiu dwóch spółgłosek, bezpośrednio po sobie następujących, i polega na zmianie jednej z nich: albo na spółgłoskę, taką samą, jak następna; albo też na inną, sposobem wymawiania do niej zbliżoną. Wskutek tego A. fonetyczna bywa albo zupełną, albo częściową. Tak np. gdy w wyrazach: rozsądzić, rozsunąć, bezpieczny i t. p., wymawiamy z przed s, jak s (rossądzić...), gdy d w wyrazie podtrzymać—zmienia się na t, lub gdy w wyrazie oddać, oddawna i t. p. przyimek pierwotny „ot“ zmienił swoje t na d, to A. spółgłoskowa jest zupełna; przeciwnie zaś, gdy np. spółgłoska głośna (dźwięczna) d, b, g, w, z, ż... przed następną cichą (głuchą) t, p, k, f, s... zmienia się na odpowiednią cichą, lub gdy proces tej zamiany jest odwrotny, to A. będzie niezupełną, częściową; ma ona miejsce w przykładach takich, jak: tchu, tchnąć, obok dech, dychać; k woli—gwoli, k rzeczy:=grzeczy, grzeczny, kdy (kie-dy)=gdy; zbiór, zbierać, zamiast sbiór, sbierać; źdźbło =.śćbło, lekki=degki, deszcz=deżdż (gdzie z powodu zmiany dż, jako końcowego, na ciche cz, i poprzednie ż zmieniło się na ciche sz); albo też w wyrazach: mnóż + stwo — mnósstwo — mnóstwo; męż -f-ski = męsski — męski i t. p. Wskutek podobnej A-cyi, spółgłoski twarde s, z, przed następnemi podnie-biennemi sz, cz, ż... zmieniają się na odpowiednie podniebienne sz, ż, np. umieszczam (miest-), obwieszczam (wiest-), gnieżdżę (gniezd-) i t. p. Dla tychże powodów spółgłoska głośna „w“ zmienia się w wymawianiu na cichą „f“, przed lub po spółgłoskach cichych: k, t, p, ch, s... np. wkroczyć, wtorek, wpaść (=rfkroczyć, ftorek,..), kwiat, twój, chwała...(~kfiat, tfój, clifała) i t. p. Zjawisko A-i jest powszechne we wszystkich językach. Historya każdego języka uczy nas, że A. była i jest ważnym czynnikiem w stopniowem zmienianiu się dźwięków i kształtowaniu się wyrazów mowy ludzkiej. Dzieje języków romańskich dostarczają na to obfitych dowodów; np. w wyr. włos. ammirare (łac. admirare),

C0₂ + HaO = H₂CO:i (kwas węglowy)

H₂C0₃ = 0₂ -j- CH₂0 (aldehyd mrówkowy)

6CH₂0 = C₆ H₁₂ 0₆ (Glykoza)

6C₆H₁₂Oe — 6H₂0 — C₃₆Hg₀0₃₀, (skrobia według jej prawdopodobnej formuły drobinowej).

Czyli słowami: dwutlenek węgla, przenikając do komórek roślinnych i rozpuszczając się w ich soku komórkowym, tworzy w nich wolny kwas węglowy.

Ten kwas pod działaniem światła przez zieleń zaabsorbowanego traci pewną część swego tlenu i zostaje zredukowanym na swój drugi aldehyd, czyli na aldehyd mrówkowy, ten zaś przez kondensacyę tworzy najprzód glykozę, a potem, przez dalszą kondesacyę, inne wodany węgla, a przedewszystkiem u największej liczby roślin, skrobię, która się w ciałkach zieleni gromadzi. Rośliny, obdarzone większą zdolnością kondensacyjną, zawierają przy jednakowych innych warunkach więcej skrobi a mniej glykozy; rośliny, które kondensują słabiej, mało lub wcale skrobi w ciałkach zieleni nie gromadzą, a za to zbiera się w ich zielonych komórkach znaczniejsza ilość glykozy, lub innych rozpuszczalnych wodanów węgla o wadze drobinowej, mniejszej niż u skrobi. Te wodany węgla, tworzące się przez proces A-i w komórkach zielonych, są punktem wyjścia dla tworzenia się wszystkich innych połączeń organicznych, jakie znajdujemy w roślinach. One-to, a w pewnych razach może już ów aldehyd mrówkowy, który ich tworzenie się prawdopodobnie poprzedza, łącząc się z grupami azotowemi, zaczerpniętemi z kwasu azotowego lub amoniaku, tworzą połączenia amidowe i białkowate, będące naj waż niej szemi składnikami protoplazmy komórek roślinnych. Te także wodany węgla, rozchodząc się po całej roślinie, dostarczają wszystkim jej częściom zarówno materyalu na wytworzenie najrozmaitszych związków organicznych, których taką mnogość znajdujemy między składnikami roślinnemi, jak również materyału oddechowego, który, utleniany przy procesie oddychania, dostarcza roślinie energii niezbędnej do odbywania jej czynności życiowych. Jeżeli jeszcze weźmiemy pod uwagę, że rośliny zielone lub ich szczątki dostarczają bezpośrednio lub pośrednio pokarmu dla wszystkich roślin niezielonych, jak również i dla wszystkich zwierząt, to powiedzieć możemy, że A-a jest punktem wyjścia dla wszystkich innych spraw fizyologicznych, jakie się w całym organicznym odbywają świecie.

Asymilacya albo upodobnienie językowe, jest zjawiskiem w mowie bardzo częstem, zarówno w zakresie dźwięków pojedyńezych danego języka, jakoteż w obrębie całkowitych wyrazów; pierwsza nazywa się A-ą fonetyczną albo upodobnieniem głosowem, druga—A-ą morfologiczną, leksykalną i składniową. A. fone-tyczna może zachodzić między samogłoskami, al- osservare (observare), scettero (sceptrum), dettare (dicta-bo między spółgłoskami; a) A. samogłoskowa ma ré), i t. p. Niezwykłego stopnia rozwoju dosięgła A. fo-miejsce wtedy, gdy z dwóch samogłosek, następu- netyczna w łacinie i greckim; tak np. spółgłoski koń-cowö zgłosek zmieniły się podług stałej, zasady łożonego, poprowadźmy linie proste ÀB, Aa, Ab, Ac, na spółgłoski równobrzmiące z bezpośrednio nastę- i t. d., i na liniach tych odetnijmy części równe pującemi; wskutek tego mamy A-ę zupełną w ca- CB, fa, gb, hc i t. d.,— linia krzywa, przebiegająca łych szeregach wyrazów łacińskich, takich jak: ac-clamo—wołam (ad-clamo), appeto—staram się (ad-pe-to), assimilis— podobny (ad-similis), colloco—umieszczam (con-loco), corrigo—poprawiam (con-rego), illu-stris—światły (in-lustro y.puella—dziewczyna (puer-la), possum — mogę (pot-sum) i t. p.; w wyrazach greckich: syllabe—zebranie, zgłoska (syn-labé), symme-tria—pomierność (syn-metróó), grammata — pismo, nauki (graf-ma) i t. p.; A-ę niezupełną w wyrazie łac. lectus—czytany (lego), scriptus (scribo), grec, ledós, powiedziany (leg-tós), graptós napisany (zam. graf-tos) i t. p. A. morfologiczna dotyczy albo: a) fleksyi czyli form deklinacyjnych i konjugacyjnyeh, które z biegiem czasu przekształcają się pod wpływem form w języku liczniejszych, częściej używanych, upodabniając się do nich w zakończeniach (A. fleksyjna); tu należy cała mnogość zmian, znanych w historyi form języka polskiego, jak np. zmiana zakończenia „am“ przypadku 3-go 1. m. na om (du-szam — duszom, cnotam — cnotom...); lub zamiana form przyp. 4-go liczby pojed. takich, jak; tę wolą, pracą, wieżą, linią... na formy: tę wolę, pracę, wieżę, linię... przez upodobnienie do form, mających zawsze w tym przyp. zakończenie ę (głowę, wodę, matkę...), i t. d., formy staropolskie przyp. 7-go 1. m. takie jak: w pałacoch, w sercoch, krajoch... przez upodobnienie do form żeńskich z zakończeniem—ach (wodach, głowach...), zmieniły zczasem swoje zakończenie na ach, z którem do dziś pozostały w mowie: w pałacach, w sercach, krajach i t. p.—b) albo A. morfologiczna ma miejsce przy tworzeniu wyrazów, mianowicie, gdy wyraz obcy, najczęściej dla ogółu niezupełnie zrozumiały, wchodząc w użycie, otrzymuje przyrostek (sufiks) rodzimy, upodabnia się więc do pewnej kategoryi wyrazów swojskich, i staje się pozornie zrozumialszym (A. przyrostkowa); tak np. wyraz niemiecki keile, przyswojony do polskiego, otrzymał postać kiel nia, wyraz łaciński patella—pols. patel-nia z tymże przyrostkiem rodzimym -nia, na podobieństwo wyrazów takich, jak gorzelnia, warzelnia i t. p. Co do A-i leksykalnej i innych, porównaj art., „Analogia językowa“ w tejże

przez punkty B ab c... jest właśnie konchoidą, linia zaś prosta MN jej A-ą. Widoczna bowiem, że krzywa ta linia nie może się nigdy zetknąć z prostąMN, jakkolwiek każdy z jej punktów a, b, c i i. d.coraz się wię-.#    cej do niej zbliża* Aby

F. 98. Hyperbola i jej asympoty. Wyjaśnić dokładniej te

własności A-ty,rozpatrzmy przytoczoną już wyżej hyperbolę zwykłą, której równanie jest xy—aco znaczy, że iloczyn obu jej współrzędnych jest ilością stałą. Uważmy

Fig. 99. Konchoidą.

na linii krzywej (fig. 100) punkt dowolny P, którego odciętą jest cc=rAB, a rzędną y—AC, równoległobok więc ABP C równa się ilości stałej a³.1 równoległo-boki przeto Abp c, A b' p' c , utworzone przez współrzędne innych punktów tej linii krzywej,^?, p¹, są też równe ilości a². Wypływa stąd, że im bardziej powiększa się odcięta Ab, tern bardziej maleje odpowiadająca jej rzędna bp, iloczyn ich bowiem pozostaje niezmiennym. Linia krzywa zatem zbliża się ustawicznie do osi odciętych Ab, nie schodząc się z nią nigdy; choćby bowiem punkt ^przypadał na odległości milion razy większej od AB, to linia p b byłaby milionową częścią linii PB, a jakkolwiek drobną jest ta długość, nie schodzi wszakże do zera. Jakkolwiek wielką zresztą wyobrazimy sobie odciętą Ab, rzędna pb zawsze mieć musi wartość pewną, aby iloczyn obu tych linii wyrównywał równoległobokowi a². Oczywiście zaś, cośmy mówili o osi AB, stosuje się zarówno i do osi AC, obie zatem te linie są A-mi linii krzywej. Znajomość A-y wypływa z teoryi stycznych,—jeżeli wyobrazimy sobie, że punkt styczności usuwa się bezustannie, wtedy granica, do której dąży styczna, daje nam pojęcie A-y. Stąd też otrzymujemy metodę naturalną oznaczania A-y danej linii krzywej, należy bowiem wyprowadzić równanie stycznej i wyrazić w niem, że współrzędne punktu styczności stają się nieskończenie wielkiemi. Jest to droga najogólniejsza, prowadzi wszakże do zawiłości, trudnych często do przezwyciężenia, dlatego też matematycy posługują się często metodą niejako bez-

-V

Fig 100. Hyberbola.

Encykl. t. III str. 73—75.

A. A. . .

Asymptota, (z grec, niespotykająca się), w geometryi, linia prosta, dążąca do zetknięcia się z linią krzywą, rozciągającą się do nieskończoności, której jednak dosięgnąć nie może, tak, że mrżnają uważać za styczną do linii krzywej w odległości nieskończenie wielkiej, skąd nazwano ją po polsku ledwo nie styczną. Nazwę A. wprowadził pierwszy Apoloniusz. Najwięcej znany przykład takiej linii daje nam hyperbola, fig. 98 przedstawia obie gałęzie, czyli odnogi hyperboli, wraz z jej A-mi. Ludziom nieoswojonym z rozumowaniem matematycz-nem trudno jest pojąć, by dwie linie mogły zbliżać się ku sobie bezustannie, nigdy ze sobą się nie schodząc; trudność ta wszakże wyjaśnia się najlepiej, gdy rozważamy powstawanie linii krzywej, zwanej konchoidą. Niech MN (fig. 99) przedstawia nam linię nieograniczoną; z punktu A, zewnątrz niej po-

Fig. 101. Linia krzywa, przecinająca swą asympt .tę.

//

ii

e,

o,

S. K.

M. Ro.

pośrednią, która me opiera się już na teoryi stycznych, ale uważa A-ę za linię prostą, której dwa przecięcia z linią krzywą oddaliły się do nieskończoności. Szczególne zresztą wybiegi analityczne pozwalają zadanie to w oddzielnych przypadkach szczęśliwie upraszczać. Aby linia prosta była A-ą krzywej, nie wystarcza jeszcze, by się do niej ustawicznie zbliżała, w takim bowiem razie wszelka linia równoległa do linii MN (fig. 98) byłaby również A-ą konchoidy; warunkiem więc koniecznym jest, aby, przy zbliżaniu się A-y do linii krzywej, wzajemna ich odległość stawała się mniejszą od jakkolwiek drobnej ilości naznaczonej, nie dochodząc wszakże do zera.—Krzywa algebraiczna nie może mieć więcej Ą-t, aniżeli jest jedności w wykładniku, oznaczającym jej rząd, czyli stopień. Z pomiędzy krzywych stopnia 2-go jedna tylko hyperbola posiada A-y— dwie mianowicie. Wszystkie krzywe rzędu 3-go mają pewne gałęzie nieskończone, niezawsze jednak posiadają A-y Co do krzywych rzędu 4-go, które mieć mogą 4 A-y, jest ich znaczna liczba, które nietylko nie posiadają A-t, ale nie przedstawiają i gałęzi nieskończonych, jak np krzywa Cassini eg o. Mnóstwo też linij transcedentalnych, czyli przestępnych, to jest krzywych, których równanie wyraża się przez funkcye niealgebraiczne, posiadaA-y, jak np. przytoczona wyżej konchoida, dalej cissoida, strofoida, linia logarytmiczna i t. d. — Przestrzenie asymptotyczne, t.j. pola, o-graniczone liniami krzywemi i ich A-mi, jako rozciągające się do nieskończoności, mają w ogólności wielkość nieskończoną, niekiedy jednak, jakkolwiek wydawać się to może paradoksalnem, pola te nie mogą przekraczać pewnych granic oznaczonych. Własność tę przedstawiają różne rodzaje hyperbol, z wyjątkiem wszakże hyperboh Apoloniusza.—Jako inną osobliwość przytoczymy, że linia krzywa przecinać może swą A-ę w niezliczonej liczbie punktów, jak widzimy na fig. 101, gdzie krzywa, której równanie jest:

3 ST/Tl OC

waha się bezustannie po jednej i drugiej stronie linii OX, będącej jej A-ą, zbliża się bowiem do niej nieogramczenie. Można też mówić o dwu liniach kr zy wycli asymptotycznych, jeżeli odnogi ich nieskończone bezustannie się ku sobie zbliżają, jakkolwiek nie posiadają A-y prostolinijnej. Przykład takich linij daje nam fig. 102, gdzie linia kropkowana jest parabolą (o równaniu y=x²),

linia zaś ciągła, z dwu odnóg złożona

jest względem niej krzywą asymptotyczną. Punkt asymptotyczny jest to punkt, do którego linia krzywa bezustannie się zbliża, nigdy do niego nie dochodząc. Tak np. linia krzywa, CB AB' C' (fig. 103). zwana spiralną logarytmiczną (której równanie we współrzędnych biegunowych jest r — emt wije się w niezliczonych skrętach dokoła bieguna O, nigdy go wszakże nie dosięgając. Podo- — bnyż punkt asymptotyczny posiada i s p i r a 1-na hyperboliczna (r t=.a). — Jeżeli wyobrazimy sobie, że hy-perbola (fig. 98) obraca się wraz ze swemi A-mi F. 102. Krzywe asymptotyczne dokoła swej osi rzetelnej (na fig. poziomej), utworzy się hyperboloida dwu powłokowa, czyli d w u p ł a c h t o w a, i jej Asymp totycznyostrokrąg, czyli As y mpto-

\.

c-

7    \/'j

Fig. 103. Spiralna logarytmiczna. Fig. 104. Hyperboioidy

sprzężone i ich stożek asymptotyczny.

tyczny stożek: gdy zaś obrót ten dokonywa się około osi urojonej (na fig. pionowej), powitanie liyperboloida jednopowłokowa, posiadająca tenże sam A-c zny stożek. Obie więc hyperboloidy ze sobą sprzężone posiadają wspólny stożek A -c z n y, —hyperboloida dwupowłokowa mieści się wewnątrz tego stożka, jednopowłokowa zaś zewnątrz niego (fig 104). Stożek ten daje nam przykład powierzchni asymptotycznych.

Asymptotyczny punkt, A. stożek, A-e krzywe, ob. Asymptota.

Asynapta. ob. Ce ci do my i da e.

Asyndeton, często używany wyraz grecki, który oznacza figurę gramatyczną i krasomówczą, polegającą na opuszczeniu spójników. W gramatyce A. zdarza się najczęściej przy wyliczaniu, np. „Bogactwa, zaszczyty, sława—bywają rzeczą przypadku. W retoryce A powstaje wskutek namiętności lub pośpiechu, z jakim mówca wypowiada swe myśli, i przyczynia się do nadania większej siły, dobitności i energii pojedyńczym wyrazom, jak np. w znanem doniesieniu Cezara: „Veni, vidi, vici“ (=przyszed-łem, ujrzałem, zwyciężyłem). *

F. J.

Asystolia (grec, systole = skurcz serca i prze- j czące a), nowszy termin lekarski, którego użył dr. 1 Beau dla oznaczenia niedostatecznej siły ruchów serca. W anatomicznych wadach serca (niedomykalność, zwężenie zastawek serca) wytwarza się zazwyczaj przerost (Hypertrophia) odpowiedniej komórki serca, której zwiększona siła skurczu wyrównywa niedostatki krążenia, z danej wady, czyli

Asysta, asystencyą, z łacińskiego adsisto —Stoję obok, znaczy: poczet, orszak, towarzyszący osobie dostojnej, np. biskupowi lub kapłanowi przy obrzędzie jakimś. „Odprawiać nabożeństwo z asystą“, znaczy, w języku liturgicznym, odprawiać je z dyakonem i subdyakonem, w dalmatyki przybranymi. Wyrażenie: „biskup przy mszy asystuje“, znaczy, że jest przy niej obecny, czy to w pierwszej stalli chóru, czy też na tronie, a ta obecność jego nazywać się powinna: asystencyą, nie zaś asystą. Asystencyą nazywa się także obecność miejscowego proboszcza przy ślubie małżeńskim, dawanym przez innego kapłana, (ob. Małżeństwo). („Encykl. Kościelna“).    *

Asystencyą. Sobór trydencki przepisuje wyraźnie, że prałaci i kanonicy osobiście, a uie przez zastępców, powinni asystować i służyć biskupowi celebrującemu. A. taka należy się biskupowi nie-tylko w katedralnym, ale i we wszystkich kościołach miasta i na przedmieściach, po za miasto zaś już ten obowiązek nie sięga. („Encykl. kościelna“). W znaczeniu świeckiem A-ą nazywano u nas owe liczne orszaki dworzan, z jakiemi w dawnych czasach wielcy panowie zawsze występowali, czy to na pokojach we własnym domu, czy w gościnie, w podróży, lub na zjazdach publicznych.    *

Asystent, (assistens), w znaczeniu liturgicznem jest to kapłan, ubrany w zwyczajne suknie, rokietę albo komżę, humerał i kapę, zwaną pluviale, towarzyszący i posługujący przy obrzędach św., biskupowi, lub kornu to z prawa należy. Asystentami i asystentkami nazywają się także towarzysze i towarzyszki, przydani do pomocy w urzędowaniu przełożonym zakonów męskich i żeńskich. Są wreszcie prałaci asystenci tronu papieskiego („Encykl. kościelna“.    *

Asystent vel asydent. Niezaprzeczalną wia-rogodność aktów, w czasie badania sądowego sporządzanych, obowiązujące poprzednio w kraju tutejszym procedury karne chciały mieć zapewnioną przez wprowadzenie do składu sądu śledczego, oprócz członka, kierującego śledzwem, już to urzędowego, już wybranych z obywateli asystentów v. asyden-tów. Takim asystentem, podług Ordynacyi Kryminalnej Pruskiej, był protokulista przysięgły, którego obowiązkiem głównym było zwracać pilną uwagę na wszystko, co się robi w toku dochodzenia, i każdą czynność, jak ją pojął, na rozkaz sędziego, wiernie do protokółu wnosić. W braku przysięgłego protokólisty, ustawa nakazywała przybierać, jako asesorów, dwóch mężów dobrej sławy, czytać i pisać umiejących. Asesorowie ci winni byli za każdą rażą składać przysięgę na to, że pilną baczność zwracać będą na bieg czynności sądowych, do których przybrani zostali, że te czynności tak będą zapisane do protokółu, jak rzeczywiście się odbywały, i że protokółu nie podpiszą, jeżeli go nie znajdą zgodnym z istotą rzeczy. Niezachowanie przepisów o składzie sądu pociągało za sobą nieważność czynności w ten sposób, że czynność, sporządzona przez protokólistę bez obecności sędziego, była żadną; czynność zaś, którą sędzia sporządził, nie mogła służyć za zasadę do wyrzeczenia kary

Encyjklopedya Powszechna 'lustrowana. T. V

zwyczajnej (ob.) (art. 34 — 43). Austryacka ustawa o prawnem postępowaniu względem zbrodni (Księgi ustaw na zbrodnie i ciężkie policyjne przestępstwa, część II), w § 288 mieściła w sobie taki przepis: „Do każdej inkwizycyi, oprócz przysięgłego pisarza sądowego, dwóch zaufanych, bezstronnych mężów przybranych być ma, którzy, jeśliby jeszcze nie byli poprzysiężeni, wykonać mają przysięgę, iż przyzwoitego pytań i odpowiedzi do protokółu spisania, aby rzetelność protokółu mogli zaświadczyć, pilnie przestrzegać będą, i to wszystko, co raz z tej oka-zyi wiadomem zostanie, aż do ogłoszenia wyroku w tajemnicy zatrzymają“. Trudność znalezienia na razie i przybierania takich asesorów, zwykle asystentami vel assydentami zwanych, skłoniła władze przełożone w Austryi do zezwolenia na mniej ścisłe wykonywanie tego przepisu, wskutek czego władze te wydały nawet zarządzenie, aby obowiązki asystentów przy sądach kryminalnych pełnili obywatele, z kolei urzędownie wyznaczani, i w razie wyłamywania się od tego obowiązku, karami pieniężnemi do tego znaglani. W części Królestwa Polskiego, w której obowiązywała procedura kryminalna austryacka, nawet i to ułatwienie zastosowania nie miało, a za asystentów przy protokółach badań używano zwykle dwóch przy sądach urzędujących protokóli-stów. Obecnie istniejąca w kraju tutejszym ustawa postęp, sąd. karnego nie zna właściwie tego rodzaju asystentów przy badaniach sądowych. Wiaro-godność protokółu sądowego stwierdza swoim podpisem sam tylko sędzia śledczy, podpisy innych osób (świadków, stron, tak zwanych „poniatych“, o których zaraz będzie mowa, biegłych i t. p.), stwierdzają tylko udział tych osób w czynności. Prokurator i jego pomocnicy, a także deputaci władz: wojskowej, akcyznej, celnej, o ile tego zażądają oni sami, lub przełożone ich władze, mogą być także obecni przy śledztwie, lecz gdy nie zostało objawionem żądanie, udział ich nie jest koniecznym. Natomiast przyzwani być powinni i obecnymi być muszą asystenci („poniatyje“) przy rewizyach i poświadczeniach (co do stanu, miejsc, osób i t. p.). Jako asystentów tego rodzaju sędzia śledczy przyzywa z pomiędzy bliższych mieszkańców w miastach właścicieli domów, sklepów, zakładów handlowych i przemysłowych, jakoteż ich zarządców i pełnomocników; w miasteczkach i na wsiach, oprócz osób wyżej wskazanych—właścicieli gruntów, urzędników gminnych i starostów cierkiewnych; w przypadkach zaś, zwłoki niecierpiących, przyzywać może i inne także osoby, cieszące się zaufaniem powszechnem. Liczba „poniatych“ nie może być nigdy mniejszą od dwóch; w razie potrzeby poddania rewizyi i poświadczenia stanu osoby płci żeńskiej, przyzwane być winny, jako asy-* stentki, kobiety zamężne (art. 315—321 u. p. k.).

36

mechanicznej przeszkody w cyrkulacyi, wynikające, | ów przewrót, jakiego dokonał w sztuce Giotto i je-tak, że względne zdrowie i życie długo utrzymać go szkoła. Już Cimabue był rozpoczął na najwyź-się może, co nazywamy dopełnieniem, kompensa-cyą. Otóż, gdzie owa dobroczynna kompensacya naruszoną zostanie i ruchy serca okażą się niedosta-tecznemi do wyrównania szkodliwości, w krążeniu powstających, przyczem stan chorego, jak łatwo zrozumieć, pogorszyć się musi—tam mówimy o Asy-stolii, czyli niedostateczności, nieudolności serca.

szej poprzecznej ścianie kościoła górnego kreślić w pięknych freskach sceny z życia św. Franciszka. Giotto dodał do nich 28 wielkich prac, wykonanych pomiędzy latami 1296 a 1303; gdy się zabrał do roboty, miał zaledwie dwadzieścia lat;—tu zerwał po raz pierwszy z tradycyą bizantyjską. Życie św. Franciszka było prawie współczesne, ale imaginacya ludowa otoczyła je aureolą poezyi. Giotto szukał z całą naiwnością do pracy swojej natchnienia w u-roczych opowiadaniach Fiorettich; zaczerpnął też z nich całą legendę: jak św. Franciszek pobożną ekstazą rozbrajał ludzi, wprowadzał w zachwyt niewiasty, rzucał urok na dziatwę, przemawiał do pta-

Dr. Ł.

Asyż (Assisi), miasto środkowych Włoch, położone w prowincyi Ombria, okręgu Foligno, na po-łudnio-wschód Perudżyi; oblewa je mały dopływ rzeczki Topino, która wpada do Tybru, A. posiada źródła wody mineralnej i jest stolicą biskupią; gmina liczy około 16,000 mieszk., a jej okolice są gę-

-i

mmi------

mM

’S®

mmBßtlWtiuP

trafi

!«BBEZISm T..

GH

ME»:.'?

■ĘILjs //

k=.

"'i ’l'f W»

Łr

PSil

liii:⁷!

4MHAiii

/s|

r es

Ul

mu

¹

Wyjątek od tego ogólnego prawa ma stanowić bak-terya Nitromonas, powodująca nitryfikacyę amoniaku, która, podług Winogrodzkiego, nie będąc zieloną, może się przecież zarówno na świetle, jak i w ciemności, rozwijać w płynie, ani śladu matTyj organicznych nie zawierającym, i czerpie jakoliy swój węgiel z dwutlenku wTęgla i powietrza. Rzecz ta wymagałaby jednak jeszcze sprawdzenia i usunięcia pewnych nastręczających się wątpliwości.

Fig. 105 Klasztor Franciszkanów w Asyżu.

ma

sto zaludnione i bogate; posiada jeszcze zwaliska świątyni Minerwy. Słynie jako miejsce urodzenia św. Franciszka, założyciela zakonu franciszkanów (w XIII wieku); prawie wszystkie gmachy i pomniki, znajdujące się w A-u, poświęcone są pamięci świętego. Pierwsze miejsce zajmuje klasztor franciszkanów, wzniesiony na szczycie pagórka i posiadający olbrzymie fundamenta. Bardzo ciekawe do obejrzenia są dwa kościoły, wznoszące się jeden nad drugim, trzymane w stylu gotycko - italskim. Budowali je od r. 1228 do 1253 Jacopo d’Alemannia i Fra Filipo de Campello. Por. 1818, w którym odnaleziono relikwie św. Franciszka, dorobiono pod obu kościołami jeszcze kryptę podziemną, a tym sposobem przybył jeszcze trzeci kościół pod dwo-dawniejszemi. Ale największą osobliwością artystyczną, jaką się cieszy A., są nadzwyczaj cenne freski w tych kościołach, uwydatniające wybornie

ków. Zestawienie jego postaci, o rysunku, co prawda, nieco chwiejnym, ale tryskających prawdą życiową i posiadających wyraz naturalny, z dziwacz-nemi i konwencyonalnemi figurami malarzy poprzednich, widniejącemi jeszcze na sąsiednich ścianach, wystarczy nam do zrozumienia, jaki to zachwyt Giotto wzbudził u swoich współziomków. Geniusz jego oparł się głównie na naśladowaniu natury, wszakże nie odrzuci! allegoryi. Cztery wspaniałe kompozycye ozdabiają kopułę kościoła niższego, mającego pomieścić grób świętego; przedstawiają: »Tryumf Czystości“, „Tryumf Ubóstwa,“ „Tryumf Posłuszeństwa“ i „Gloryfikacyę św. Franciszka*; jeżeli jednak myśl przewodnią tych utworów zasłania symbolika, zgodnie z tendencyą współczesną, za to ruch postaci i gra fizyognomij. szczegóły ubrania i perspektywa—są modelowane na naturze żywej. Kilku z lepszych uczniów Giotta prowadziło dalej.

Asz — Aszantowie.

283

And, £.

Aszantowie, właściwie As-j an ti, ang. As hante e, wojownicze plemię murzyńskie, należące do negrów zachodniego Sudanu i mówiące językiem Otszi, zamieszkuje okolice, położone na północ od wybrzeża Złotego i tworzy samodzielne państwo Aszanti, które niegdyś sięgało aż do odnogi Gwi-nejskiej, panowało nad kilkoma sąsiedniemi plemionami i na przestrzeni 190,000 kw. □ liczyło do 5 milionów mieszkańców; dziś zaś, odcięte od brzegów morskich przez posiadłości angielskie, ma zaledwie 27,500 km. □ i do 2 mil. mieszkańców.— Rozciąga się ono od 6° do 7° 45' sz. pn. i od 1° do 2° 15' dł. zd. Gr., granicząc na południe z posiadłościami angielskiemi na wybrzeżu Złotem: Sahwi, Dankira, Asen i Akem, na północ i zachód— z plemieniem Gyaman, na wschód—z plemieniem Brono, aż do rz. Volta, gdzie niektóre szczepy zwolna wpływowi angielskiemu ulegać poczynają.— W tych granicach zajmuje kraj południowe stoki gór Kong, opuszczające się tarasami ku wybrzeżu i gęstemi porosłe lasami; największe jednak wyniosłości nie dochodzą 900 m. nad. p. m. Klimat daleko tu zdrowszy i dla europejczyków znośniejszy, aniżeli na wybrzeżu, jest on wogóle gorący, pora deszczów przypada na koniec maja, oraz na początek listopada,—zdarzają się wówczas niszczące orkany (tornados). Rzeki niezbyt liczne i na terytoryum kraju, prócz Volty, niezdatne do żeglugi; ważniejsze z nich: na zachodzie systemat rz. Tanno, pośrodku Busem-Prah (biała rzeka) z prawym dopływem Ofe (Ofim), wreszcie na wschodzie Volta, z prawym dopływem Afram. Grunt gliniasty, miejscami obfitujący w czarnoziem, jest wogóle bardzo urodzajny, wydaje trzcinę cukrową, która rośnie tu w stanie dzikim, jams, durrę, kukurydzę, proso, ryż, tytoń, rozmaite gatunki palm, drzewa gumowe i farbiar-skie it. p. Fauna jest również licznie reprezentowaną przez słonie, nosorożce, żyrafy, hipopotamy, bawoły, małpy, antylopy, lwy, tygrysy, lamparty, dziki, szakale, aligatory, węże jadowite, boa, olbrzymie szczury, skorpiony, stonogi, jaszczurki, najrozmaitsze ptaki, pszczoły, termity i t. d. Wody obfitują w ryby rozmaitych gatunków. A-ie są dobrze zbudowani, silni, wojowniczego usposobienia. Odzież osób z klasy wyższej składa się z szerokiego jedwabnego płaszcza, obszernych bawełnianych spodni i czerwonych skórzanych butów; na wojnę biorą ubiór z amuletami i metalowemi ozdobami. Króle i książęta noszą miecz ze złotą rękojeścią. Wodzowie mają złote pancerze i obwieszają się chętnie takiemiż bransoletami, łańcuchami i t. p. klejnotami. Niższe klasy poprzestają na chustce bawełnianej, okręconej dokoła bioder. Wykupieni

niedokończoną przez mistrza ornamentykę niższego („A journey to Ashango land“, Londyn, 1867), jest to koścfoła. Taddeo Gaddi, Giovanni da Milano i Buf- wyżyna, dosięgająca w najwyższym punkcie do 800 falmaco upiększyli kaplicę św. Magdaleny i transept m. nad p. m., pokryta gęsteim lasami i w faunę południowy. Inny zaś uczeń Giotta, Puccio Capanna, bardzo uboga. Pośród aszangów wałęsa się po la-poświęcił się wyłącznie tej części dekoracyjnej; sacli karłowate plemię obongów, nazywane przez osiadł on w A-u, tamże się ożenił i, jak utrzy- sąsiadów Akkoa. muje Vasari, umarł młodo, zabity zbytnią pracą około fresków. Z wielkiem zrozumieniem malarstwa dekoracyjnego opatrzył on piękną ornamentyką transept północny, dając mu „Chrystusa biczowanego“, „Wieczerzę Pańską“, „Zdjęcie z krzyża“,

„Wjazd do Jerozolimy“, „Złożenie do grobu, „Mycie nóg“ i „Św. Franciszka otrzymującego stygmat“.

Ze wszystkich postaci w tych malowidłach bije głęboka wiara, pobożność i natchnienie, uosabiane później z taką prawdą przez Fra Angelica. Wreszcie za życia jeszcze Giotta (1284—1344) współzawodnik jego, Simone di Martino, obdarzył kaplicę św.

Marcina szeregiem malowideł, przedstawiających epizody z życia tego świętego. A. bez zaprzeczenia zajmuje jedną z najpierwszych kart w historyi sztuki włoskiej, A. jest także ojczyzną poety Metastasia.

—Henry Thode: „Franz von Assisi und die Anfänge der Kunst der Renaissance in Italien“; Berlin,

1885 in4-to.—Burckchardt: „Cicerone“.—(„Gr. Enc.

Franç“ Lamirault’a.

ASZ, miasto w Czechach, nad granicą sasko-ba-warską, na drodze z Hofu do Chebu (Eger), u podnóża góry Hainberg położone, liczy 13,209 mieszkańców, przeważnie protestantów; jest rezydencyą superintendenta augsburskiego wyznania, ma okazały kościół katolicki z. r. 1879, oraz dużą świątynię dla ewangelików, przed którą stoi pomnik Lutra. W r. 1883 odsłoniono pomnik cesarza Józefa II.—A. z okolicznemi wioskami znane jest ze swego bardzo rozwiniętego przemysłu; w fabrykach tutejszych wyrabiają się trykotaże, materye półjedwabne, wełniane i bawełniane; oprócz tego znajdują się browary, fabryka gazu, farbiarnie, blicharnie i mnóstwo tkackich warsztatów. Wyroby A-ti idą do Włoch, Turcyi, Azyi mniejszej i Ameryki południowej. Okręg A., lenna posiadłość korony czeskiej, zniemczona w wiekach średnich, należał do Hohenstaufów od czasów Fryderyka Rudobrodego, potem przeszedł, prawem za-stawnem, do królów czeskich, lecz po upadku Otto-kara Ii-go znowu wrócił do cesarstwa. W r. 1281 cesarz Rudolf zastawił A., wraz z drugiem miastem Selb, Henrykowi z Pławna, którego potomkowie odstąpili go Janowi, królowi czeskiemu. W czasach późniejszych, A., mieniając właścicieli, wrócił do Niemiec i dopiero w r. 1771 ostatecznie był połączony z koroną czeską, przyczem mieszkańcom okręgu, jako protestantom, uroczyście zapewnioną była swoboda ich wyznania.

Aszam, ob. Assam.

Aszango wie, A s z a n g o, plemię murzyńskie w Afryce równikowej, zachodniej, należące do grupy północnej negrów Bantu i do szczepu Bateke.—

Mieszkają oni w Kongo francuskiem (Congo français), między rzeką Ogowe i jej lewym dopływem niewolnicy tworzą najniższą warstwę społeczną. Ngujai, mówią językiem Aszyra i oddają się fete- Znakomitsi, z pomiędzy których król wybiera guber-Bzyzmowi; niewolnictwo kwitnie. — Kraj przez nich natorów, jenerałów, urzędników i dworzan, stano-zamieszkiwany zbadał po raz pierwszy Du Chaillu, ¹ wią szlachtę. Forma rządu u A-ów jest miesza-

Aszantowie.j

mm

wAM

mm

fïgj

nlną monarchii absolutnej z możnowładztwem woj-skowem; niższe klasy całkiem zależą od naczelników, którzy mają prawo sprzedawać swych podwładnych do niewoli, lub karać ich śmiercią. Król zajmuje się sam całą administracyą kraju: w kwe-styach, tyczących się pokoju i wojny, obowiązanym jest wszakże zasięgać zdania rady, złożonej z wojskowych naczelników. Korona przechodzi nie na syna monarchy, lecz na brata, albo dzieci siostry. Wstrętny i zgrozą przejmujący zwyczaj składania ofiar z ludzi istnieje u A-ów w takim niemal stopniu, jak u sąsiednich dahomejczyków. Po śmierci monarchy, oraz podczas uroczystości narodowych, padało nieraz po kilka tysięcy ludzi pod nożami ofiarni-ków—byli to po większej części jeńcy wojenni, choć nie brakło i dobrowolnych ofiar, Wiara w życie pozagrobowe, względem którego życie doczesne jest tylko przygotowaniem, sprawiała, że ofiary szły na śmierć odważnie i spokojnie. Poligamia panuje powszechnie u Aszantów; sam król ma 3333 żony, z których część przeznaczona jest do pełnienia obowiązków jego straży przybocznej; cyfra ta nie może być przekroczoną, lecz też i niekompletną nie bywa. Rękodzieła są dość rozwinięte, szczególniej kowalstwo i złotnictwo; pierścienie, bransolety, łańcuchy, szpilki i wyobrażenia zwierząt, wyrabiane z drogich kruszczów, dowodzą pewnego artystycznego smaku i wysokiej zręczności; tkaniny posiadają znakomite przymioty; farbiarstwo, ceramika i ciesielstwo — nie przedstawiają nic szczególnego A-ie, pochodzący od emigrantów z okolic Senegalu i Nigru, są zdolnymi i doświadczonymi kupcami. Głównym artykułem wywozu jest—złoto, prócz tego prowadzą handel kością słoniową, farbami, drzewem, a ukradkiem i niewolnikami; do kraju wprowadzają europejczycy broń palną i proch, wyroby metalowe, spirytualia, tytoń i tkaniny. Z powodu zajęcia wybrzeża przez anglików, ruch handlowy skierował się ku północy i wschodowi, t. j. ku okolicom środkowego Nigru. Pokłady złotonośnego piasku dostarczają znacznej ilości złota; ziarnka i bryłki drogocennego kruszczu należą jednak z prawa do króla, który jest także prawnym dziedzicem wszystkich poddanych. Zamiast drobnej monety, służy powszechnie muszla kaori. Stolicą kraju jest miasto Ku-massi, liczące około 75,000 m. i położone o 180 km. od brzegu. Hi stor y a. Za założyciela państwa A-ów uważanym jest naczelnik Sai Turu (Osai Tutu), który zawojował w 60,000 żołnierza przy końcu XVIII-go wieku dzisiejsze terytoryum i wybudował m. Kumassi. Na początku bieżącego stulecia, A. podbili bogate i spokojne plemie Fantów, żyjące w najlepszych stosunkach z anglikami na Złotem wybrzeżu. W trzech wyprawach r. 1807 1811, 1816, Fantowie zostali zupełnie pokonani i w znacznej części wytępieni, a kraj ich dostał się zwycięzcom. Anglicy nie zdołali ocalić swych sprzymierzeńców od smutnego losu, ani nawet utrzymać przyjacielskich stosunków z A-mi, którzy, rozdrażnieni przez zniesienie handlu niewolnikami, domagali się, oprócz przywrócenia go, wypłacenia sobie Bubsydyum, otrzymywanego dotąd przez Fantów. Po długich bezowocnych próbach ugody, anglicy

uciekli się wreszcie âo oręża; wojna nie wypadła jednak dla nich pomyślnie. Wyprawa w r. 1824 kosztowała wiele otiar: generał Mac Carthy, oraz przeszło tysiąc żołnierzy, padło bądź w walce, bądź wskutek chorób zaraźliwych. Wreszcie w 1826 r. udało się nowemu gubernatorowi, Campbellowi, odeprzeć A-ów po za rzekę Prah i przywrócić pokój. W 186? r wybuchła powtórnie wojna pomiędzy A-i i anglikami, która, znów skończyła się nieszczęśliwie dla ostatnich; wojska europejskie nie mogły dostać się wgłąb kraju, utknęły w dziewiczych lasach, gdzie zdziesiątkowała je febra, musiano więc

km

HS1

su

: O'

mmm. m

mmm

BSmgmÊÈÊ

Fig. 106. Aszantowie.

zaniechać wyprawy. Anglikom udało się jedna* owładnąć całem wybrzeżem i odciąć od niego A-ów. W 1873 r. król Kalkalli począł rościć prawa do Elmi-ny, którą holendrzy odstąpili właśnie anglikom, oraz do panowania nad szczepem Fantów; a gdy anglicy nie uczynili zadość tym pretensyom,—wypowiedział im wojnę. 30-tysięczna armia A-ów wtargnęła do kraju Fantów i napadła na inne piemiona murzyńskie, znajdujące się pod opieką Anglii. A-m powodziło się z początku, anglicy zmuszeni byli zamknąć się w swych fortach; bombardowanie punktów, zajętych przez A-ów, jak: Elminy, Akody, Tszamy, nie wiele pomogło. Dopiero, gdy wysłano na teatr wojny regularne wojska pod komendą jen. Wolseleya, nieprzyjaciel musiał cofnąć się przy końcu 1873 r. po za rzekę Prah. Król Kalkalli rozpoczął wtedy rokowania, lecz po to tylko, ażeby zyskać na czasie. Wolseley przedsięwziął więc wyprawę na Kumassi,

1. R.

a pobiwszy kilkakrotnie A-ów, 4 lutego 1874 r., wkroczył do miasta i spalił je do szczętu. Kalkalli uznał się za zwyciężonego, zapłacił 50,000 uncyj złota kosztów wojennych, przyrzekł zniesienie ofiar z ludzi, opuścił zajęte przez siebie nadbrzeżne miejscowości, oraz zobowiązał się wybudować z Kumassi do rzeki Prali drogę na 4 m. szeroką i nie tamować anglikom swobody handlu. W 1881 r. ponownie wybuchły nieporozumienia pomiędzy A-mi i angiel-skiemi koloniami, siłą przez anglików usunięte; odtąd urok władzy królewskiej coraz bardziej w oczach poddanych blednąc poczyna, a państwo, wyniszczone w ciągłych walkach, traci na swej spoistości i do upadku się chyli. Porównaj: Dupuis: „Journal of a résidence in Ashantee“, (Londyn, 1824); Boyle: „Through Fanteeland to Coumassie“ (Londyn, 1874): Hay: „Ashantee and the Gold Coast“ (Londyn, 1874); Weitbrecht: „Four years in Ashantee“ (Londyn, 1875).

Aszera, pod tą nazwą było znane i czczone wśród żydów bóstwo babilońsko - assy ryj skie Istar.

(ob. Istar).

Aszerowie, izraelici polscy rodem z Krakowa. Aszer Szachna, (* około 1750—41824), trudnił się wyrzynaniem pieczęci na mosiądzu i stali. Syn jego, a zarazem i uczeń, A. Wapenstein, prześcignął go o wiele w tym zawodzie, gdyż się wydoskonalił w sztuce rytowania, już nietylko na kruszcach, ale i na twardych kamieniach, naśladując starożytne kamee na agacie, oniksie, krwaniku i t. p. Roboty jego po większej części zakupywał ksiądz Michał Sołtyk, dziekan krakowski, do swego gabinetu osobliwości. Zbiór ten, po śmierci jego rozprzedany, rozszedł się, zwłaszcza do Niemiec, i dla kraju stracony został. Oprócz tego, przy pomocy ojca, z polecenia tegoż księdza Sołtyka, wyrzynał na stali stemple do szeregu medali, przezeń wydanych i odbitych w mennicy wiedeńskiej ze srebra i bronzu. (Miedzioryt, wykonany podług rysunku Michała Stachowicza, przedstawia tych medali 15). Robił także stemple do mopet, między innemi, •oiowuż na żądanie ks. Sołtyka, stemple do monet księstwa Siewierskiego z popiersiem Kajetana Sołtyka. W r. 1812, dla braku zarobku, wyniósł się był do Wiednia, gdzie roboty jego bardzo oeniono ij drogo opłacano. Po śmierci ojca wrócił do Krakowa, ale wkrótce znów go opuścił, aby stale w Wiedniu zamieszkać. („Encyklopedya“ S. Orgelbranda).    *

Aszkenazy, Stara rodzina żydowska, której jedna gałąź od XVI wieku w Koronie i na Litwie zamieszkała. Nazwa „aszkenazim“ (od biblijnego syna Gomera, Genes. X, 3; stąd pisownia zmienna, „ask“, „ashc“, asch“), stosowana była pierwotnie do oznaczenia zbiorowego żydów niemieckich i polskich, w przeciwstawieniu do hiszpańskich, t. zw. „sefar-dim“.—S alomon A. (około 1520—1600), rodem z Udine, w ziemi weneckiej, dużo podróżował za młodu; biegły w sztuce lekarskiej, a zachęcony zapewne powodzeniem ściągniętych przez Bonę Włochów, osiadł około 1550 r. w Polsce; 1558 — 59 przebywał w Krakowie. Był podobno w tym cza-sie lekarzem przybocznym Zygmunta Augusta; przynajmniej ambasador francuski w Wenecyi, du Fer-riers, donosząc 1574 r. Katarzynie Medici o przybyciu A-ego, w charakterze posła sułtańskiego, do Wenecyi, i polecając go królowej, dodaje, że „był przez długi czas pierwszym doktorem ś. p. króla polskiego“. Do A-go zapewne odnosi się znaleziona przez Czackiego w papierach Commendoniego wzmianka, iż „jeden doktor żyd miał przystęp do króla i wielu panów“ (Czacki: „O żyd. i karait.“, ed. Turowskiego, 51). Roku 1561 przerzuca się do Stambułu, zostaje lekarzem nadwornym sułtana i wielkiego wezyra, Mehemeta baszy. Wczasie wojny cypryjskiej sułtana z Rzpltą wenecką, gdy, pomimo świetnego zwycięstwa pod Lepanto, znalazła się rzplta, przez odstępstwo Hiszpanii i utratę Cypru, w położeniu krytycznem, wtedy wysłany przez Si-gnorię do Stambułu (1573), z poselstwem nadzwyczaj-nem, senator Andrea Badoaro prowadził układy pokojowe za pośrednictwem A-ego (ob. „Relazioni degli ambasc. veneti al senato, raccolte da Eugenio Albèri“, Ser. III, Vol. 1°, Fir. 1840; doniesienia Badoara, p. 354, i towarzysza jego, senatora Gar-zoniego, 375, 376). Przy poparciu posła francuskiego, de Noailles’a, biskupa Dax, 7 marca 1573 r pokój był podpisany ze strony tureckiej przez A-ego i Orim-Bega, od wenecyan—przez Moceniga i Bac-barego. Zarazem Noailles, w wykonaniu właściwej swej misyi u Porty, używał pośrednictwa A-ego, świadomego spraw polskich, dla poparcia u sułtana kandydatury Waiezyusza na tron, opróżniony po Zygmuncie Auguście. .W roku następnym (1574) wysłany był A. do Wenecyi dla ratyfikacyi pokoju i tutaj z Fer-riers’em wszedł w stosunki. Radził się go poseł francuski w calem zaufaniu w sprawie zamierzanej ucieczki Henryka, która dobrze z góry była rozważaną. A. odradzał teu zamach, powiadając, że „polacy nigdy się osobą wice-króla nie zadowolnią, choćby zpośród nich był obrany, że raczej zgodziliby się obrać ks. d’Alençon. -, że, jego zdaniem, gdyby się udało rzeczonego pana d’Alençon do Polski sprowadzić, pod pozorem towarzyszenia królowi do Francyi, polacy chętnie okrzyknęliby go królem“. Zbrojnej pomocy od Porty dla króla przeciw Polsce, którą rzucić zamierzał, a myślał uczynić namiestnictwem francuskiem, o co pilnie dopytywał się Ferriers, nie uważał A. za możliwą: „ograniczyłby się udział sułtana do zgody na wolny przejazd króla przez ziemię turecką“ („Négociations de la France dans le Levant“, ed. Charrière, 1853, T. III, 522 i nast., doniesienie du Ferriers’a z 25 czerwca 1574 r.). Po powrocie do Stambułu, wstawił się A. za żydami weneckimi; z posłami rzpltej utrzymywał dobre stosunki, ci bowiem wiedzieli, że „ilekroć zapragnie, ma ucho wezyra“ (ob. relacyę Antoniego Tiepolo z 1576 r.: „Albèri“, Ser. III, Vol. II⁰, 178, 188 i nast.). Również stale odtąd pozostawał w stosunkach z ambasadorem francuskim przy Porcie. W depeszy z d. 3 marca 1580 roku, gdzie poleca A-go Henrykowi III, jako „faworyta wszystkich baszów“, załącza ambasador de Germigny pismo jego do króla (z 18 lutego t. r.), w którem A. przypomina swe dawne usługi, „zwła-

A.

szcza w sprawie elekcyi W. K. M. w Polsce; moja to osoba zdziałała wszystko, czego tu dokonano, a co obecnie monsgr d’Ax (Noailles) sobie przypisuje“ („Négociât.“, III, 883). Bodaj jednak, czy istotnie tak wielkie były zasługi obydwóch dla króla; pierwsze bowiem poselstwo sułtańskie przysporzyło tylko kłopotów Montlucowi, drugie zaś, od w. wezyra, całkiem się było spóźniło na elekcyę. Do spraw dyplomatycznych długo jeszcze używany był A. W r. 1578 prowadził układy w sprawie przedłużenia na lat ośm pokoju Porty z Hiszpanią, zawartego pierwotnie na rok jeden; traktat został podpisany przez A-go, ze strony Porty, i don Mariglia-na, jako pełnomocnika Hiszpanii. Później jeszcze napotyka się A. w r. 1595; dokładna data śmierci niewiadoma. Miał zostawić opis życia swego i podróży po Polsce, Rossyi, Francyi i Niemczech. — Por. jeszcze: Joseph v. Hammer: „Geschichte der Osmanen“, T. III (1828), 601 i nast.; T. IV (1829), 38, 247, 248, 615. — Carmoly: „Médecins juifs“ (1844), 185.—Graetz: „Gesch. d. Juden“ (1868), T. IX, 397, 580 i nast.— Cassel w Enc. Erscha i Grubera II, T. XXVII (1850), 203 i nast.

A. Zewi (* 1658 — f 2 maja 1718 r.), uczony rabin żydowski, pochodził z rodziny, od końca XVI w. w Wilnie zamieszkałej. Ojciec jego, Jakób, obecny był przy wzięciu Wilna przez wojska cara Aleksego i kozaków Zołotareńki, w d. 10 sierp. 1655 r., lecz szczęśliwie rzezi uniknął i schronił się do Pesztu. Młody A. nauki talmudyczne studyował w Salonikach u „sefardów“; r. 1679 z powrotem w Peszcie, zastępuje ojca w rabinacie; 1685 — od żydów pod panowaniem tureckiem wyprawiony z de-putacyą do Konstantynopola. Podczas oblężenia Pesztu przez wojska cesarskie i brandeburskie (1686), kula armatnia, wpadłszy do jego mieszkania, zabiła mu żonę i córkę. Po tym wypadku, A. wydostaje się z oblężonego miasta i udaje na rabinat do Se-rajewa. Tu otrzymuje wiadomość o wzięciu Pesztu, przyczem starzy jego rodzice w kajdanach uprowadzeni zostali do Berlina. Natychmiast, przez We-necyę, Ansbach, Pragę do Berlina pośpiesza, by rodziców z niewoli wykupić. Powołany na rabina od żydów hamburskich, żeni się tu (1690) po raz drugi; 1705 był wezwany do Londynu przez żydów tamecznych dla wydania opinii o naukach rabina tamtejszego, Dawida de Nieto, oskarżonego o here-zye spinozystyczne; krótki czas bawił tutaj. (Opinia ta, przychylna dla oskarżonego,wydrukowana u Nieta: „De la divina providencia“, Lond. 1705). Dwadzieścia lat siedział w Altonie, rządząc trzema gminami: w Hamburgu, Altonie i Wandsbecku; często zgłaszali się tu do niego po responsa w sprawach religijnych żydzi polscy i litewscy. R. 1710, obrany rabinem amsterdamskim, prowadził walkę zaciętą z sekciarstwem hiszpańsko-żydowrskiem; 1714 opuścił Amsterdam i przyjął zaproszenie gminy lwowskiej, która obrała go rabinem. Znajdowali się naówczas żydzi lwowscy w stanie kwitnącym: niedawno mieli sobie od Augusta II potwierdzone dawne przywileje, z władzami miejskiemi w dobrej żyli. zgodzie (ob. Liske: „Akty“ pod 11 czerwca 1698, 30 marca 1717, MNs 6318, 6774). A. przez refor-

my pożyteczne zasłużył się gminie lwowskiej; tutaj go śmierć zaskoczyła; na pogrzebie, niezwyczajnym naówczas dla żyda honorem, obecne władze miejskie pamięć jego przemówieniem uczciły. Pochowany na kirkucie lwowskim. Syn jego. uczony a fanatyczny Jakób Emden A. postawił mu nagrobek kamienny i żywot jego opisał, skąd wyciągi u H. A. Wagenaara: „J. Emdens A., Leben u. Schriften nebst Auszügen aus seinen ungedr. Handschriften“, Amsterdam, 1868. — „Responsa“ A-ego wydane w Amsterdamie 1712 r. (2 ed. Fürth, 1767; 3 ed. Lwów, 1858); oprócz tego, niewydane rękopisy jego przechowują się w British Museum. Potomkowie A-ego rabinowali kolejno: we Lwowie, Kaźmierzu, Grodnie, Lublinie.—Por. jeszcze: Graetz: „Gesch. d. Juden“, X, 78, 352 i nast., i „Catalogue of the hebrew books in the brit. Mus.“ (1867).    A

Aszperger Wojciech (* 13 stycz. 1790—f 1847), artysta dramatyczny. Ukończywszy gimnazyum wileńskie, grywał w amatorskich teatrach. Służył w wojsku russkiem; dla słabości zdrowia uwolniony. Rozpoczął zawód w Mińsku, pod dyrekcyą Andrzeja Rutkowskiego, następnie podróżował z jego trupą do Mohylewa i Witebska. Kompania Napoleona w r. 1812 rozproszyła aktorów. Wrócił do Wilna, gdzie śpiewał partye tenorowe w operach. W r. 1815 przybył do Warszawy i tu grywał role amantów, aż do pojawienia się Piaseckiego. Zmuszony mu ustąpić zajmowanego dotąd stanowiska, przerzucił się na role charakterystyczne, z miernem powodzeniem. W r. 1840 opuścił Warszawę, przenosząc się z żoną i córką do Lwowa.

Aszpergerowa Katarzyna, pierwsza żona poprzedzającego. Zdolna artystka dramatyczna i śpiewaczka. Wyszła za mąż w r. 1814 i wraz z mężem przybyła do Warszawy, gdzie stała się ulubienicą publiczności, występując jednocześnie w komedyaeh, dramatach i operach, jak to było wówczas we zwyczaju. Miły nadzwyczaj głos, o skali nierozległej, i nader ujmująca powierzchowność jednały jej sym-patyę. Umarła w Warszawie w r. 1835.

Aszpergerowa A niela z Kamińskich, druga żona Wojciecha (* 29 list. 1816, wWarsz.), uczennica szkoły dramatycznej, następnie artystka sceny wileńskiej Na warszawskiej scenie grywała od r. 1836 —1840. przeniosła się następnie do Lwowa, gdzie dotychcza * przebywa. Tu wystąpiła po raz pierwszy w „Lu dwice de Lignerolles“, następnie: w „Waryatce“, „Ri eie Hiszpance“ i „Synu Puszczy“. Zarzucano jej szorstkość, brak miękkich tonów, w rolach zwłaszcza, gdzie tkliwość niewieścią oddać trzeba. Braki te jednakże umiała A. zastąpić innemi zaletami, cechu-jącemi po dziś dzień jej grę mistrzowską. „Lukre-cya Borgia“, „Lady Macbeth“, „Marja Stuart“, „Marya Joanna“, „BarbaraRadziwiłłówna“, „Judyt“, „Debora“, „Adryanna Lecouvreur“, „Marya Tudor“, były to kreacye pełne siły i grozy tragicznej; tak jak znowu w komedyaeh: „Szklanka wody“ (księżna), „Panna mężatka“—celowała finezyą i sprytem niewieścim. Z wiekiem przestała grywać heroiny, występując w roli matek, tak w dramacie, jak i w ko-medyi wyższej. Do najpiękniejszych jej ról z tego okresu należą: „Balladyna“ (wdowa), „Miłość i Dy-

plcmacya“ (hrabina), „Uczniowie Karola“ (generałowa), „Przeszłość kobiety“, „Uryel Acosta“ (matka), i inne. W r. 1884 obchodzono we Lwowie jej pięćdziesięcioletni jubileusz. A. po dziś dzień nie przestaje pracować dla sceny, której jest chlubą i wzo-

W. R»p.

And. S

And. S.

rem dla młodego pokolenia.

Aszpergerówna Kazimiera (• w r. 1818), córka Wojciecha i Katarzyny, artystka dramatyczna. Rozpoczęła zawód swój w Mińsku, a następnie grywała w Wilnie, w końcu przeniosła się wraz z rodzicami do Lwowa.

Aszraf (Aszref, Eszref) dziś wioska, niegdyś miasto w Persyi, w prowincyi Mazanderan, niedaleko od południowo-wschodniego wybrzeża morza Kaspijskiego, pośród pięknej i urodzajnej okolicy położone. Szach perski, Abbas W., zbudował tu wspaniały pałac dla siebie, urządził obserwatoryum astronomiczne, założył ogrody i fontanny, skutkiem czego miasto liczyło do 20,000 mieszkańców i stało się Wersalem perskim; dziś wszystko w ruinach, a ludność do 4,000 głów zmniejszona;, trudni się uprawą bawełny i hodowlą jedwabników. Tu, 3 października 1727 r., zawartym został pokój między Persyą i Turcyą.

Aszraf lub E s z r e f, po arabsku=wzniosły, nazwa nadawana często wybitniejszym osobistościom, jak np. książętom lub uczonym. Imię A. nosił jeden z władzców afgańskich, który, strąciwszy z tronu obłąkanego brata swego, Mahmuda, zagarnął rządy nad Afganistanem w swoje ręce w r. 1725 i panował do r. 1729, odznaczywszy swe panowanie licz-nemi okrucieństwami.

Asztagram, obwód w Indostanie, w prowincyi Mysore, 12,580 km. □, 1,438,371 m-ców, między którymi około 5,000 chrześcian i 52,000 mahometan, reszta—hindusi, bramińskiej religii; kraj przeważnie rolniczy, z klimatem zdrowym, przecięty na dwoje rzeką Kaweri i sfałdowany stokami gór zachodnich Ghauts. Stolicą obwodu i zarazem całej prowincyi jest Mysore.    '    And S-

Aszyk (* 1518—f 1571), biograf i poeta turecki; opracował bardzo cenne dzieło: „Tezkeret-usz-szuara“ (Wspomnienia o poetach), w którem podał życiorysy 409 współczesnych poetów tureckich i liczne przytoczenia z ich utworów.

Aszyk-pasza (f 1332), poeta turecki, słynny ze świątobliwości żywota i nauki. W swoim „Dywanie,“ obejmującym 10,000 dwuwierszy, jest on zwolennikiem mistycyzmu poety perskiego. Dżelaledina Rumi. Poemat ten stanowi najdawniejszy pisany zabytek poezyi turków-osmanów.

Aszynow Mikołaj Iwanowic z, zwany „Atamanem honorowym wolnych kozaków“, rodem z Samary, głośny z powodu swej wyprawy awanturniczej do Afryki r. 1889. Rząd russki w dziewiątym dziesiątku w. b., próbował był osadzić „wolnych kozaków“ na brzegach morza Czarnego, ale zatargi A-a z władzą miejscową sprawiły to, że go z całą jego drużyną z Rossyi wydalono. Natenczas wstąpił on do służby Mahdiego, walczył przeciw anglikom i brał udział w zdobyciu Chartumu. W r. 1886 ukazał się nagle z kilkuset kozakami, jako przewodnik arehimandryty Paisyusza w wyprawie jego misyonarskiej do Abisynii, gdzie był świetnie przyjęty i zawarł umowę z negusem Janem, zapewniającą opiekę prawosławiu w tym kraju. Znając zajście jego z rządem russkim, pełnomocnik rządu angielskiego w Egipcie, sir Drum-mond Wolff, ofiarował mu znaczną sumę pod warunkiem, ażeby niepokoił Rossyę na granicy afgań-skiej, szczególnie zaś, aby niszczył strategiczną drogę zakaspijską. A. pozornie przystał na propo-zycyę, ale zaraz wyjawił ją posłowi Nelidowowi w Stambule, a ten nakłonił go do powrotu do Ros-syi. gdzie À. ofiarował swe służby przeciwko anglikom w Azyi środkowej. Dowództwo swoje w Abisynii zdał na asaułę Jastreba, pod generałem abisyńskim Ras-Alulą, z którym drużyna jego się odznaczyła w nieszczęśliwej dla włochów bitwie pod Saali 1887 r., sam zaś wrócił do Rossyi, gdzie jął zbierać pieniądze na ponowną wyprawę afrykańską, o której głosił, że ma być początkiem systematycznej kolonizacyi ruskiej, prawosławnej, w Afryce północno-wshodniej. W styczniu r. 1889 A. opuścił Rossyę z archimandrytą Paisyuszem, i z drużyną, liczącą 150 ludzi, oprócz kobiet i dzieci, Pokonawszy liczne przeszkody i zasadzki, stawiane mu w podróży, głównie przez włochów, wylądował na morzu Czerwonem, w kraiku, zostającym pod protektoratem francuskim. Wyprawa A-a, w oczekiwaniu wiadomości z Abisynii, usadowiła się w starej zburzonej twierdzy, Sagalla. Admirał francuski, d. 9 marca zawezwał A-a, aby natychmiast opuścił terrytoryum sagaiskie, a gdy się A. ociągał, flota francuska zaczęła twierdzę bombardować, przyczem poległo kilku członków wyprawy. A. się poddał i został z całą swą drużyną odstawiony do Rossyi. Sprawa ta wywołała ogromną wrzawę w prasie russkiej, która jednak wkrótce ucichła. Wszelakoż imię A-wa znowu się ukazało w dziennikach, kiedy się wybrał do Paryża, aby od rządu francuskiego zażądać wynagrodzenia strat, poniesionych w Sagalli, między któremi garderobę swej żony oceniał na parękroć sto tysięcy franków. Naturalnie, że zamiar ten spełznął na niczem.

Atatapo, prawy dopływ rz. Guaviare, w bliskości jej uścia do Orinoco, wr rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Wenezueli, w terytoryum Alto Orinoco; ma początek na wyniosłości Maguasi; płynie w kierunku północno-zachodnim: ogólna długość 330 km. Na jej lewym brzegu leży główne miasto,

S. Juan de A.

Atabaska (Athapasc a) jeden z najznaczniejszych strumieni północno-amerykańskich. Francuzi nazywali go dawniej „Rivière la Biche“, anglicy „Elk-River“ (Sarnia rzeka). A. jest właściwie jednem ze źródlisk rzeki Mackenzie, największego systema-tu na północy lądu amerykańskiego. Bierze ona początek z górskiego jeziora (Punch Bowl) w górach skalistych (Rocky Mountains) między górami Mount Hooker (4785 m) i Mount Brown (4880 m.), pod 52°20' szer. płn., zabiera z lewej strony wody jeziora Małego Niewolniczego, a z prawej jeziora la Biche, i przebiegłszy w północno-wschodnim kierunku 1040 km., wpada do jeziora Atabaska, zajmującego 7300 km. powierzchni. To ostatnie

grudzień, 1864).

leży po obu stronach równoleżnika 59° sz. pn. ma szerokości do 70 km., a długości blisko 300 km.

Do niego uchodzą także wody z siatki jezior na wschodzie, jako to: Cree, Black, Hachet albo Wol-laston, które przez jezioro Deer łączą się z rz.

Churchill, a tern samem spajają zatokę Hudsońską z rz. Mackenzie. Na połudn. brzegu jeziora A. leży fort Chipewyan, a na północnym—Fond du Lac. Po wyjściu z jez. Atabaski rzeka A. łączy się z dążącą od południo-zachodu Peace River i niesie swe wody pod nazwą Wielkiej Niewolniczej do jeziora Wielkiego Niewolniczego, z którego już jako Mackenzie dąży ku północo-zachod. do oceanu Północnego. Niedaleko źródeł A-i, na wysokości 2,200 m. znajduje się przełęcz, otoczona lodowcami i uczęszczana przez handlarzy futer, znana pod nazwą A. Portage, która pomiędzy Mount Hooker i Mount Brown wiedzie do doliny r. Kolumbii, wpadającej do oceanu Spokojnego; przejście to łączy zatem ziemie, dokoła zatoki Hudsońskiej położone, z Kolubiją Brytańską, znajdującą się na zachodnich stokach gór skalistych. — A-ą zowie się także dystrykt, do Kanady (Dominion of Canada) należący, między 55° i 60° sz. pn., oraz między 111¹ /₂° i 120 dł. zd. Gr. Graniczy on na południu z prow. Alberta, na zachód z Brytańską Kolumbią, ma 261,579 km. [_] powierzchni i około 12,000 m-ców, należących do plemienia Tiune; zorganizowany został w 1882 r.; kraj to lesisty, miejscami urodzajny, obfituje w dzikie zwierzęta (handel futrami), oraz w siarkę, sól i węgle kamienne; nieco złota. Miasto główne: Chip-pewyan Fort.

Atabaskowie, szeroko rozsiadłe plemię indyan .mieryki północnej w dorzeczu Yukonu i Mackenzie, dzielące się na mnóstwo drobnych szczepów i liczące obecnie wogóle około 32,000 głów. Rozsiani są na znacznych przestrzeniach, między zatoką Hudsońską na wschodzie i rzeką Yukon na zachodzie; na północ sięgają osad eskimosów, na południe zaś— rzeki Fraser. Należą do dolichocefalów, ale mają czaszki zaokrąglone, duże, iskrzące się oczy, nos orli, podbródek śpiczasty, wargę górną zachodzącą na dolną, włosy czarne, gładkie i długie, płeć ciemną.

Wzrostu są wysokiego i silnie zbudowani; skłonni do okrucieństw, niezmiernie podejrzliwi i samolubni, obok tego cechuje ich lenistwo i brak zamiłowania w porządku. Zdolnościami umysłowemi nie celują, jakkolwiek zmysły mają silnie rozwinięte; lubią muzykę i taniec. Trudnią się rybołówstwem i my-śliwstwem, mieszkają pod namiotami skórzanemi, noszą najrozmaitszą odzież i chętnie się dają tatuować. Język ich, badany przeważnie przez Busch-manna: („Der A. Sprachstamm“, w pracach akademii berlińskiej, 1855), należy do rodziny języków aglutynacyjnych, z przewagą prefiksów nad sufiksa-mi. A. samych siebie nazywają T inne, t. j. ludźmi.—

Do plemienia A-ów należą także liczne szczepy w Stanach Zjedneczonych, (jak Apaszowie, Nawojosy it. d.), stanowiące enklawy pośród ludności europejskiej. (Porównaj: artykuł „Ameryka“, str. 976, pod wyrazem: T i u n e).

Atabek, wyraz turecki, złożony z a ta = ojciec i b e k, albo b e g = pan. Nazywano tak najpierw

nauczycieli synów sultańskich z rodu Seldżuka, a ponieważ zazwyczaj sułtan każdemu z synów swoich dawał w apanażu bądź miasto, bądź też całą pro-wincyę, A. więc młodego księcia był razem i jego opiekunem, i rządcą księstwa. Wkrótce zaś przyszło do tego, że niektórzy A-owie, nie poprzestając na tej roli, przywłaszczyli sobie zupełną władzę, i tak lub owak pozbywszy się swoich pupilów, stawali się niezależnymi panami wydartych im miast lub prowincyj, które następnie swym potomkom przekazywali. W ten-to sposób powstały dynastye A-ów Damaszku (1146—1183), Mossulu i Mezopotamii (1127—1162), Alepu (1146—1183), Dżazirat-ibn-Omar (1180 — 1251), ńindżaru (1170 — 1221), Aderbejdżanu (1175—1225). Podbijali ich i z władzy wyzuwali Ejubidowie lub mongołowie. Wszyscy prawie A-owie, a szczególniej mossulscy, byli w styczności z krzyżowcami. Później ten wyraz stracił swe znaczenie pierwotne i stał się tytułem pierwszego dostojnika wojskowego w państwie, wodza naczelnego armii. — (C. Quatremère: „Histoire des sultans Mamlouks“, T. I, str. 2.— „Gr. Encyc.“ Lamirault’a).    *

Atabiryaści (At aby ri as taj). Stowarzyszenie na wyspie Rodos, urządzone nakształt t y a z ó w (ob). Nazwę przybrało od boga, któremu powierzyło nad sobą opiekę, t. j. od Zeusa, czczonego na górze Atabirion, najwyższym szczycie wyspy. Członkowie tego stowarzyszenia tytułowali się właściwie: „Dios Atabyriastaj Eufranórejoj“, a ostatni wyraz przypominał zapewne imię założyciela.—(„Revue archéol.“,

K. K.

Atacama, A tak a ma. 1) Pustynna wyżyna na zachodnim stoku Andów Ameryki południowej, stanowiąca rażący kontrast ze wschodniemi stokami, pokrytemi nader bujną roślinnością. Rozciąga się ona mniej więcej na przestrzeni 200,000 km. □, od rz. Loa na północy (21° 20' sz. pd.) do rz. Copiapo na południu (27° 20' sz. pd.), i jest środkową, a zarazem najwybitniejszą częścią tego suchego pasa, który w Ameryce południowej przylega do Pacyfiku. Od wybrzeży oceanu aż do głównego grzbietu Andów powierzchnia gruntu podnosi się stopniowo tarasami; tak zwana „Kordylera nadbrzeżna“ (2,000 metr. średniej wysokości szczytów) stanowi zachodnią granicę wyżyny, wschodnia opiera się o główny łańcuch Andyjski; przestrzeń, w tych granicach zamknięta, jest płaszczyzną poprzerastałą licznemi wyniosłościami, przybierającemi niekiedy charakter znacznych pasm górskich i dosięgającemi 5,000 m. wysokości; tu i owdzie trafiają się obszerne kotliny, wypełnione wodą słoną, jak np. Salar de A. i Sa-lar de Punta Negra, alboteż głębokie rozpadliny, będące prawdopodobnie dziełem erozyi. Wogóle wyżyna jest bardziej kamienistą, niż piaszczystą; roślinność na niej bardzo uboga, grunt do uprawy absolutnie niezdatny i tylko na stokach gór, albo w bliskości większego zbiorowiska wody, dałby się zużytkować. Jakkolwiek cały ten obszar znajduje się w strefie passatów, to jednak wiatry wschodnie i południowo-wschodnie, pozostawiwszy wilgoć na wschodnich stokach Andów, dostają się na wyżynę w zupełności osuszone; z drugiej zaś strony—nad-

And. a

brzeżny wiatr z oceanu Spokojnego jest chłoduawy i słabo wilgotny, stąd też A., będąca pod wpływem tak niekorzystnych czynników, ma przez rok cały porę suchą. Średnio liczy się rocznie sześć tylko dni deszczu, którego ilość nie dochodzi 30 cm., podczas gdy nieco dalej na wschodzie opad roczny przekracza 150 cm W takich warunkach postawiona, kraina ta była przez długi czas omijaną przez ludzi, gdy jednak poznano jej wielkie bogactwa mineralne, stała się ona wkrótce przynętą dla osadników, którzy w charakterze górników, kupców, fabrykantów etc., rozwijają przemysł i handel i coraz bardziej ożywiają bezludne przedtem obszary. Dziś już sześć linij kolei żelaznych łączy wybrzeże z wnętrzom i ułatwia transport miejscowych produktów górniczych, powstały liczne miasta i osady wT miejscach, gdzie przed niewielu laty panowała cisza pustki ogólna zaś wartość produkcyi dosięga poważnej cyfry — 75 mil. franków. Najważniejszem źródłem bogactwa są kopalnie srebra i miedzi, obok tego saletra, sól z salin obficie rozrzuconych, ołów, rtęć, nieco złota, cyna, bizmut etc. Politycznie cała prawie A należy do rzeczypospolitej Chileńskiej, mała jej tylko część sięga w granice Boliwii. — 2) A., prowincya rzeczypospolitej chileńskiej, granicząca na zachód z Pacyfikiem, na południe z prow Coquimbo, na wschód z Argentyną i prow Antofa-gasta, na północ z prow. Antofagasta. 102,500 km. □ ; 86,000 rn-ców. Południowa część kraju od rz. Copiapo jest urodzajna, dobrze zroszona przez rzeki, podatna do kultury zbożowej i drzewnej, stąd też dość gęsto zaludniona: większa natomiast część północna, wchodząca w skład pustyni A., przedstawia wielkie obszary bezwodne, bezludne i bezwegetacyj-ne. Położenie wogóle górzyste ; w górach obfitość srebra i miedzi, a także złota, ołowiu, cyny etc.— wszystko to jednak nie jest wyzyskiwane należycie.—Przemysł, handel i ogólny dobrobyt wzrasta z każdym rokiem, do czego w znacznej mierze przyczyniła się budowa kilku linij kolei żelaznych, — Prowincya dzieli się na 5 departamentów: Copiapo Preirina, Vallenar, Chanaral, Tantal—stolica Copia -po.—3) A., dawna prowincya Boliwii, stanowiła pozostałą część pustyni A.; miała 88,112 km □ powierzchni, w znacznej części pokrytej lagunami sło-nemi, nieurodzajnej, ale obfitującej w saletrę, srebro. miedź i złoto. Była to jedyna prowincya Boliwii, dotykająca do oceanu, ale ją w r. 1879 zdobyli chileńczycy i układem z d. 4 kwietnia 1884 r zatrzymali przy sobie, utworzywszy prowineye An-tofogasta (ob.). Tę część pustyni A., która pozostała przy Boliwii, wcielono do prowincyi Potosi.— 4) A., wulkan na wyżynie A w chileńskiej prowincyi Antofagasta, zwany także Licancaur, 5950 m wysoki; na szczyt jego wszedł poraź pierwszy chi-leńczyk Santelices w r. 1887 U stóp wulkanu leży obszerna laguna słona—Salar de A (2750 km. □ ), a na jej krawędzi północnej —miasto A (właściwie San Pedro de A.), 3.000 rn-ców, 2,980 m. uad poziomem morza. —Por ówn A. Pissi3. „Bericht über die Wüste A.“, w „Mittheilungen dös Vereins für Erdkunde“, Halle, 1878.

Ataccia (bot.). Rodzaj utworzony przez Pre3ła

Euoyklopi’dy» Powszechna II astr. T. Y.

(Rcliq. Haenk, T, p 149) dla Tacca intcgrifolia Roxb. (Corom, t. 257). Rodzaj ten mało się różni od rodzaju Tacca. Jedyny charakter, po którym on się wyróżnia. stanowi jego zalążnia o 3 łożyskach ściennych, wystających, wskutek czego owoc zdaje się być 3-komorowym, gdy tymczasem w rodzaju Tacca (ob. ten wyraz) jest on wyraźnie 1-komorowym. J-A-

Atadżi Newizade (*1583—f 1635), uczony i poeta turecki, zwany „królem poetów“, sprawował urząd kadego w Sylistryi, Ruszezuku i innych miastach. Jest on autorem pięciu poematów, a mianowicie: „Suhbet-ul-abkar“ (Towarzystwo panien), treści moralnej, „Heft-chan“ (Siedm stołów), treści mistyczno-dydaktycznej, „Nafhat - ul - azhar“ (Woń kwiatów), „Saki-name“ (Księga podczaszego) i „Dywanu*¹, w którym zawierają się jego gazele, wzorowane na perskich Prozą opracował życiorysy 1022 ulemów i 188 szeików z czasów Selima 11, Murata IV, a nawet Solimana W.; jest to niejako dalszy ciąg pracy, którą przed nim podjął Tasz-Köprüli-Zade.

Atagan, ob. J a t a g a n.

Atahija A bul (* 750 —f 825), jeden z celniejszych poetów arabskich, za Abbasydów. W młodości tworzył poezye światowe, w sędziwszym zaś wieku — religijne i moralne, które cenili nawet i zbierali późniejsi teologowie, a mianowicie Na-mary. A. opiewał w nich znikomość rzeczy doczesnych, istotę śmierci, potrzebę pokuty, uczynki miłosierne i poddanie się woli bożej. W przeciwieństwie z większością poetów ówczesnych, A. przemawiał w swoich utworach językiem pospolitym, ludowym. Pod tym względem miał on naśladowców, ale nie tak licznych, jak kierunek wręcz przeciwny, polegający na panegiryzmie i przesa-dności wysłowienia.

Atahualpa, tak się nazywał ostatni inka peruwiański, syn jedenastego z tej dynastyi, Huayny Kapaka, zrodzony z córki podbitego władzcy Quito, i skutkiem tego, aa zasadzie praw, obowiązujących w Peruwii, usunięty od tronu, jako nie czystej krwi potomek inków Jednakże gdy brat jego. Huaskar, po śmierci ojca objął panowanie w Peruwii, on pod swoją władzę zagarnął Quito. To zbudziło zawiść pomiędzy braćmi, Huaskar bowiem utrzymywał, że Quito powinno być pod jego berłem, i wybuchła wreszcie wojna domowa Szczegółów jej nie znamy, zdaje się tylko, że w tym czasie, kiedy Pizarro z zatoki św. Mateusza zaczynał posuwać się w głąb kraju. Huaskar był już pokonany i uwięziony, inką zaś został A Pizarro r. 1532. we wrześniu, pociągnął ku Kachamalce, gdzie się właśnie znajdował inka. Twarze białe, broń palna i konie hiszpanów przerażały peruwiańczyków; A. nie śmiał wystąpić przeciwko przybyszom, lecz siat im dary i oczekiwał ich wśród obozu, szeroko roz-ciągnionego u podnóża gór, wyprowadziwszy z Ka-chamaiki wszystkich mieszkańców Pizarro, wszedłszy do pustego miasta, wysłał kilku jeźdźców swoich do A-y z zaprosinami, żeby go odwiedził. Rzecz dziwna, że monarcha, otoczony swojemi wojownikami, odpowiedział bez przymusu, a nawet z uśmiechem: „Dobrze!“ Przybył też nazajutrz do miasta,

»7

w otoczeniu jakichś pięciu czy sześciu tysięcy lu- rze i zdolnościach A-y, a żadnych dokumentów dzi, bądź zupełnie bezbronnych, bądź za cały oręż do sprawdzenia ich relacyi nie posiadamy. Prescott: mających jedynie krótkie pałki i proce, pod suknia- „Conquest of Peru“ 1837, Help: Spanisch Con-mi ukryte; tym sposobem wlazł dobrowolnie w za- quest of America“. Rüge: „Geschichte du Zeitalters sadzkę, którą Pizarro urządził. Rokowanie zagaił der Entdeckungen“. Berlin 1881.    *

Atair, Altair, a Orła, gwiazda pierwszej wielkości w gwiazdozbiorze Orła, znajduje się na wschodnim brzegu drogi mlecznej, na południe względem gwiazdozbioru Łabędzia. Współrzędne jej (1 stycznia 1890 r.) są: wznoszenie proste: 19 godzin, 45 minut, 20 sekund, zboczenie północne: 8° 34' 33". Jest to gwiazda biała, należąca, według charakteru swego widma, do gwiazd pierwszego typu Jasność jej, według oznaczeń Pickerin-ga (1880 r.), wynosi 0,45 jasności Wegi. Z przesunięcia się linij ciemnych jej widma poznano, że zbliża się ku naszemu układowi słonecznemu z szybkością około 76 kilometrów na sekundę. Paralaksę jej roczną oznaczył Brinkiey na 1.6", badanie wszakże późniejsze wydały rezultaty niezupełnie zgodne. Jeżeli, według najdokładniejszych wskazówek, para-laksa ta wynosi 0.2", to według wyżej podanej jasności tej gwiazdy przyjąć trzeba, że jest ona słońcem, 40 razy jaśniejszem od naszego.

Atak jest to zaczepne działanie, wykonywane w celu zniesienia i zniszczenia nieprzyjaciela. Każdy rodzaj broni, stosownie do swej natury, używa innego sposobu w prowadzeniu A-u, modyfikując go-względnie do przedmiotu działania, t. j. czy będzie nim piechota., jazda, lub nrtylerya nieprzyjacielska. Atoli jedna tylko jazda zdolną jest prowadzić atak przeciwko jeździe, piechocie i artyleryi, piechota jest w stanie atakować tylko piechotę i artyleryę, kawaleryę zaś może jedynie zmusić do opuszczenia zajmowanego przez nią stanowiska. Artylerya znowu, jako broń pomocnicza, jest w możności tylko popierać działanie innych rodzajów broni. A. piechoty odbywa się obecnie w szyku rozproszonym. Szyk ten dla roty pieszej (rotą będziem nazywać to, co dotąd w regulaminach polskich nazywano kompanią; a dawną rotę—rzędem, gdyż rota jest prastarą nazwą, datującą się jeszcze od XV wieku, dla jednostki taktycznej od 100—200 ludzi piechoty. Dawniej stoją i dojazdy. Dla V₄ i */i6 części roty P°‘ tawimy poprzednie miana plutonu i sekcyi), składa się z łańcucha strzelców i odwodu, czyli rezerwy, (fig. 107). Na sformowanie łańcucha składać się może

S. K.

©O© ©O © ©O © © © ^

©©©©©©©©©©■^

Fig. 107

1, 2 lub 3 plutony, stosownie do okoliczności, do tej szczególnie, czy rota działa samodzielnie, czy też w połączeniu z innemi W tym ostatnim wypadku przeznaczają zwykle 2 plutony; pozostałe zas dwa stanowią odwód roty i służą bądź to do wzmocnienia łańcucha, bądź do poparcia A-u, lub też do zabezpieczenia skrzydeł swego szyku, albo nareszcie do uderzenia na skrzydło nieprzyjacielskie. Na każdego Strzelca w łańcuchu wyznacza się po 2 kroki, a w łańcuchu zgęszezonym jeden krok. Między łańcuchami plutonów pozostawia się pewien przedział, tak dla ułatwienia ruchów każdemu z plu-

przez tłómacza ksiądz Wincenty de Valverde, wykładając A-ie główne zasady wiary chrześciańskiej i mękę Pana Jezusa, poczem wezwał go aby został chrześcianinem, poddał się rozkazom papieża, zrzekł się władzy nad swojem państwem i obowią-zał się płacić haracz Karolowi V, który przysłał Pizarra dla podbijana i nawracania zachodniej półkuli ziemskiej. Inka na to przemówienie szczególne, które już samo przez się nie mogło być zrozumiałem dla niego, a przez tłómacza pewno jeszcze bardziej zaciemnionem zostało, odpowiedział zrazu z wielkiem umiarkowaniem, że nie będzie hołdownikiem żadnego człowieka i nie opuści swego boga, mieszkającego w niebiosach, dla Jezusa, który był zabity przez ludzi. Wtedy mnich w uniesieniu zawołał: „Usłuchajże głosu Ewangelii!“ i podał księgę Pisma św A. przyłożył księgę do ucha, ale po chwili rzucił ją o ziemię, ponieważ nic nie usłyszał. Oburzony dominikanin pobiegł do Pizarra, wzywając go, aby uderzył na „psa“ niewiernego. Wnet na dany białą chorągiewką sygnał wypadli z okolicznych domów hi-szpanie. Zaczęła się walka nierówna, a raczej rzeź bez oporu, przerażeni bowiem bezbronni peruwiań-czycy padali trupem secinami. Pizarro sam się porwał na inkę, a chcąc ująć go żywym, przy pasowaniu się z nim, został lekko zraniony w rękę, była zaś to jedyna rana, jaką w dniu owym swe zwycięstwo okupili hiszpanie. Pojmany w tak zdradziecki sposób, A. ofiarował na swój okup tyle złota, ile się mogło zmieścić w pokoju na 17 stóp długim, na 22 szerokim do 9 stóp wysokości, i tyle srebra, ile potrzeba do napełnienia przyległego pokoju po dwakroć. Zniesiono z całego kraju złota podług wagi hiszpańskiej 1,326,539 pesos de oro (=z87x/₂ mil. franków) i srebra 51,610 grzywien, lecz umówiona miara jeszcze dopełnioną nie była, ponieważ kapłani nie pozwolili na ogołocenie świątyń. Więc Pizarro zatrzymywał swego więźnia, sowano nadczekując na posiłki: Jakoż nadszedł Almagro zos z 150 ludźmi pieszymi i 50 jeźdźcami. Tymczasem A. znalazł sposób porozumienia się ze swoimi i wydał rozkaz potajemny zamordowania Huaskara oraz gromadzenia sił, potrzebnych do wyparcia hiszpa- 0 nów. Na nieszczęście zdradzony w swych zamiarach, został natychmiast przez Pizarra pod sąd oddany i skazany na karę śmierci, przez spalenie na stosie Wyrok obejmował 12 zbrodni, jak np. przywłaszczenie korony, bałwochwalstwo, cudzołóstwo i t. p. Gdy przyprowadzono A-ę na plac w kajdanach i przywiązano do słupa, ksiądz Valverde zaproponował mu złagodzenie kary przez uduszenie, jeśli przyjmie wiarę chrześciańską. A. dał się ochrzcić, więc uduszono go zapomocą garoty (t. j. sznura zakręconego koło szyi kijem), a potem dopiero zwłoki jego spalono i prochy odesłano do Quito.

Z tego, co napisali historycy hiszpańscy, niepodobna jest powziąć dokładnego wyobrażenia o charakte-tonów, jako też dla większej łatwości w komenderowaniu. Łańcuch jednej roty, z dwóch plutonów złożony, przy liczbie około 200 ludzi w rocie i 50 w plutonie, rozciągnie się na 250 kroków. Odwód, czyli rezerwa, przy znacznej odległości od nieprzyjaciela, zajmuje stanowisko o 500 kroków poza łańcuchem; ale w miarę posuwania się naprzód odległość ta zmniejsza się, zachowując ogólne prawidło, aby się odwód znajdował bliżej od swego łańcucha, aniżeli od nieprzyjaciela, tak, aby w potrzebie mógł swoim dać pomoc i porparcie. Tak rozproszony i rozcieńczony obecnie szyk piechoty nie odpowiada wcale zadaniu A-u, wymagającego skupienia mas; stał się atoli niezbędnym przy płaskiej i strychują-cej linii rzutu dzisiejszej broni ręcznej, gdyż jedna kula może razić odrazu kilku ludzi, stojących obok siebie, lub jeden za drugim. Dla dokonania ataku piechoty na pieszego nieprzyjaciela musi ona przebyć przestrzeń, dzielącą ją od niego, starając się zachować całość i siłę dla skuteczności ostatecznego natarcia. W tym celu przybiera rota szyk rozproszony, przechodząc doń z szyku zwartego, skoro tylko da się uczuć skuteczność strzałów nieprzyjacielskich, t.j. w odległości 2 wiorst czyli około 3,000 kroków. Osłoniwszy swe skrzydła patrolami, łańcuch, mający za sobą odwód, posuwa się naprzód do odległości 800 kroków, zatrzymując się tylko wtenczas, gdy się przedstawi korzystny jakiś cel do wydania salwy. Na 800 krokach łańcuch się wzmacnia i uzupełnia ładunki, jeśli to okaże siępotrzebnem; dalej już następuje skokami, przebiegając, bądź to całym łańcuchem przy wspólnem działaniu z innemi rotami, bądź to plutonami, przestrzenie od 50 do 100 kroków, i kładąc się na ziemi dla odpoczynku. Gdy jedna część przebiega, druga rozrywa nieprzyjaciela strzelaniem. Podobnie następuje i odwód, wybierając dla przebiegania z miejsca na miejsce odpowiednie chwile.

rządek szyku, ażeby mógł stawić czoło nieprzyjacielowi, w razie, gdyby ten chciał zwrócić się sam do A-u. Znając sposób prowadzenia A-u rotą, łatwo sobie wystawić A. batalionu piechoty. Batalion, w takiejże odległości, co i rota, z masy, w której znajdował się w marszu, rozwija się w szyk „zrozwie-dzionemi rotami“, formując się, we dwie linie. W pierwszą linię przeznaczają się 1, 2 lub 3 roty, stosownie do okoliczności, a mianowicie do tej: czy batalion atakuje samodzielnie, czy też w połączeniu z innemi. W ostatnim wypadku posyłają w pierwszą linię zwykle dwie roty. Roty stają naprzód na zbliżonych odstępach w linii między sobą około 125 kroków i o 150 kroków linia za linią. Z odległości 3,000 kroków odstępy te powiększają sięiroty pierwszej linii przybierają znany już szyk rozproszony, roty zaś drugiej linii stanowią odwód batalionowy, którego przeznaczenie jest takież samo, jak pół roty odwodowej w szyku rozproszonej roty. Batalion, mający dwie roty w pierwszej linii, w szyku rozproszonym rozciąga się na 1000 kroków. Odwody rotowe i batalionowe stają z początku w odległości około 500 kroków jedne za drugiemi, a w miarę posuwania się naprzód zbliżają się jedne do drugich. Szyk batalionu rozproszonego przybiera postać wskazaną na fig. 108. Pułk, składający się z 4-ch

oooooooo

oooooooo

oooooooo

Fig. 10S.

batalionów może przeznaczyć dwa bataliony do pierwszej i dwa do drugiej linii, albo pozostawić jeden batalion w odwodzie, a trzy posłać na linię bojową; podobnież brygada, albo zostawia 2 bataliony w rezerwie, przeznaczając trzy na pierwszą i trzy na drugą linię, albo, walcząc w składzie dywizyi, mieć po 4 bataliony w 1-ej i 2-ej linii. Dywizya może pozostawić jeden pułk w rezerwie, a trzy posłać w pierwszą i drugą linię i t. d. A., którego wzór opisaliśmy powyżej, jest atakiem regulaminowym— szematycznym. Szemat ten został utworzony na podstawie doświadczenia wojen przeszłych; lecz w zastosowaniu do sprawy bojowej ulega znacznym modyfikacyom, stosownie do przedmiotu A-u, do położenia i stanowiska nieprzyjaciela i do miejscowości. Inaczej bowiem prowadzi się atak przeciw piechocie, inaczej przeciw artyleryi. Przeciwko tej ostatniej, z czoła następuje rozrzedzony łańcuch strzelców, odwód zaś kieruje się na aseku-racyę, która zwykle zajmuje stanowisko po-za skrzydłami bateryi nieprzyjacielskich. Zmienia się także sposób A-u odnośnie do rozmaitych przedmiotów miejscowych, które nieprzyjaciel utrzymuje w rękach, zajmując pozyeyę przez siebie obraną, jak: wsie, folwarki, cmentarze, gaje, parcele lasów, wzgórza. Nareszcie wpływa na modyfikacyę A-u miejscowość; na miejscach bowiem otwartych łań-

Zbliżywszy się w ten sposób do linii atakowanej na 200 — 300 kroków, łańcuch strzelców rozpoczyna rzęsisty ogień i podnosi go do jak najwyższej potęgi, ażeby osłabić, o ile można, i zwątlić nieprzyjaciela, poczem dopiero następuje uderzenie na bagnety.

Jeżeli dowódcy łańcucha spostrzegą, że ogień'nieprzyjacielski przygasa, lub też pojedyńczy ludzie, albo i cały łańcuch opuszcza stanowisko, to mogą przedsięwziąć atak samodzielnie, bez pomocy odwodu.

W takim razie rozkazują swym strzelcom przerwać ogień i prowadzą ich szybkim krokiem naprzód, z odległości zaś 50 kroków wydają okrzyk: „Hura!“

Na to hasło strzelcy kupią się do swej starszyzny i biegiem, z nastawionemi bagnetami, rzucają się na nieprzyjaciela. Gdy zaś taki A. okaże się niemo-żebnym, to dowódca roty prowadzi naprzód odwód przyśpieszonym krokiem, a w odległości kilku kroków od łańcusha, każe dać na bębnie lub trąbce znak do A-u. Nato hasło, które biją i trąbią wszyscy dobosze i trębacze, strzelcy w łańcuchu, jeśli leżeli, powstają i, poprzedzając o kilka kroków swój odwód, wydają jak najgęstsze strzały, z odległości zaś 50 kroków cała rota z okrzykiem „hura!“ rzuca się na cuch strzelców może stę przerywać, w miejscach bagnety. Gdy nieprzyjaciel zostanie wyparty ze sta- zaś, dających osłonę strzelcom — skupiać; odwód nowiska, strzelcy łańcucha przeprowadzają go strza- może się trzymać bliżej lub dalej od łańcucha, przy-iami, odwód zaś przywraca jak najśpieszniej po- j bierać szyk z rozwiniętem czołem, albo stawać w po

rządku skupionym, w kolumnie plutonowej lub dwu-plutonowej. Łańcuch może nawet na bliższych odległościach od nieprzyjaciela następować wolnym krokiem, bez przerwy, a zatrzymując się od czasu do czasu, pozostawać w postawie stojącej lub klęczącej i t. d. — Gdy A. piechoty, tamowany przez ogień nieprzyjaciela i powolność ruchów ludzkich, trwa częstokroć całeini godzinami, to A. jazdy, dzięki szybkości nóg końskich, potrzebuje zaledwie kilku minut. Odbywa się w dwojaki sposób, mianowicie: w szyku zwartym, lub rozproszonym. Powodzenie A-u w szyku zwartym zależy głównie od siły uderzenia, ta zaś — od zwartości szeregów i rozpędu koni; a że na skuteczność A-u wpływa i liczba uczestniczących w mm ludzi, więc odbywa się zwykle w szyku rozwiniętym we dwa szeregi, dla szybkiego zastępowania luk, w pierwszym szeregu powstających. A-u zwartemi szeregami używa się przeciwko jeździe i piechocie, znajdującym się w szyku zwartym, a przeciwko piechocie, stojącej w szyku rozproszonym, lub zdezorganizowanej i uciekającej, jako to: przeciwko artyleryi i obozom, stosuje się zwykle A. rozproszony. Do takiego A-u przeznacza się ze szwadronu połowa jeźdźców, która się rozciąga na długość szwadronu, druga zaś połowa postępuje w szyku zwartym w odwodzie, w odległości 150 kroków. Jeżeli A. prowadzi się kilku szwadronami, to każdy z nich wydziela także tylko połowę ludzi.— Odnośnie do odległości, z której jazda w szyku zwartym ma się potykać z nieprzyjacielem, A. odbywa się albo ze stopniowem przyspieszeniem biegu, albo z miejsca cwałem. Jeśli niema możności podejść nieprzyjaciela skrycie i uderzyć na niego z bliskiej odległości, a wypadnie prowadzić A. zdaleka, z odległości przenoszącej 2,000 kroków, to rozpoczyna się on stępo, na 2,000 kroków jazda przechodzi w kłus, z odległości 800 kroków—w galop, nareszcie na 300 kroków, puszcza się całym pędem, co tylko koń wyskoczyć może, i w tym najszybszym pędzie uderza na nieprzyjaciela. Rzecz jasna, że przeciwko jeździe, idącej na spotkanie, odległości te skracają się do połowy, i cały kurs, zamiast trwać 5 minut, odbywa się w 2i/i—3 minutach. Z miejsca cwałem atakuje jazda, jeżeli zostanie zaskoczoną znienacka, lub też jeżeli miejscowość tego wymaga. Zdarza się jednak prowadzić A. i w kolumnach, jeżeli miejsce nie pozwala na rozwinięcie czoła, jak to bywa w wąwozach, np. pod Somo-Sierra i Dębem. — Do A-u formuje się jazda zwykle z posiłkami i odwodem. Pułk jazdy sześcio-szwadronowy wydziela na to jeden lub dwa szwadrony, które się trzymają wschodami za jednem lub obu skrzydłami. Brygada będzie miała jeden pułk w pierwszej, a drugi w drugiej linii. Dywizya z 4 - ch pułków może mieć dwa pułki w 1-ej linii, jeden pułk wschodami— za jednem skrzydłem, o 300 kroków, i jeden w odwodzie, o 600 kroków po-za drugiem skrzydłem.— Gdy pierwsza linia idzie do A-u, znajdujące się za nią posiłki posuwają się jednocześnie naprzód. Przeznaczeniem ich jest — albo zaskoczyć nieprzyjaciela z boku, albo przedłużyć pierwszą linię, dla zapobieżenia otoczeniu, albo uderzyć na jazdę, kierującą się na swoje skrzydło, albo, nareszcie, w razie odwrotu pierwszej linii, stawić czoło ścigającemu ją nieprzyjacielowi. W każdym razie, dowódca oddziału posiłkującego musi posiadać bystre oko, przytomność umysłu, zdolność do początkowania, aby znaleźć się w danej chwili i użyć swych żołnierzy w najodpowiedniejszy sposób. Podobnie i oddział odwodowy następuje jednocześnie z atakującemi, albo popierając A., albo, w razie niepowodzenia, odpierając przeciwnika.—A. jazdy na piechotę, przy obecnym piekielnym ogniu tej ostatniej, jest rzeczą niezmiernie trudną i wymagającą wielkich ofiar, szczególnie, jeżeli piechota oczekuje uderzenia i jest do przyjęcia onego przygotowaną. Jedynym środkiem, zapobiegającym tym trudnościom, jest zaskoczenie piechoty niespodzianie, znienacka, co tylko może ułatwić miejscowość, lub jakieś szczególnie sprzyjające okoliczności.—Ponieważ piechota grupuje się obecnie na polu bitwy w osobno stojące roty, to i jazda do A-u formuje się odpowiednio, kierując przeciwko rotom szwadrony lub dywizyony (po 2 szwadrony) i przytem stawiąc je wschodami półszwadronowemi lub szwadronowemi, w odległości 200 kroków wschód od wschodu, a to dla powtórzenia A-u. Odwód w takim razie zostawia się niewielki, gdyż przeznaczeniem jego jest odpierać jazdę nieprzyjacielską, zamierzającą bronić swej piechoty. Jednocześnie przeciwko łańcuchowi strzelców prowadzi się, jak powiedzieliśmy, A. w szyku rozproszonym. W każdym razie, na A. piechoty świeżej i nienaruszonej można się decydować tylko w ostateczności, jak to było pod Wörth, Vionville i Sedanem, ze strony niemców i francuzów. Przedsiębiorąc wszakże A., trzeba go prowadzić z jak największą rezygnicyą, stanowczością i energią. Przedewszystkiem zaś ważnym jest niezmiernie wybór chwili, którą trzeba w lot chwytać, bo przemija nadzwyczaj szybko. To też, jak powiedziałem, bystrość oka, przytomność umysłu i prędka decyzya— są to dla generała jazdy conditio sine qua non.—Atak przeciwko artyleryi, lubo jest nieco łatwiejszy, aniżeli przeciwko piechocie, ale i tu, jeżeli jest spodziewany, może narazić na wielkie straty. Najprzy-jaźniejszą chwilą do uderzenia na artyleryę jest ta, gdy się działa odprzodkowują, lub biorą na przodki. Stąd i przy A-u na artyleryę powodzenie zależy przedewszystkiem od wyboru chwili odpowiedniej. Ponieważ artylerya, dla bezpieczeństwa swego, posiada asekuracyę. zajmującą stanowisko po-za jej skrzydłami, to A. zwarty kieruje się na te oddziały asekurujące, od czoła zaś prowadzi się A. w szyku rozproszonym. Najkorzystniejszy kierunek A-u jest z któregokolwiek skrzydła. W razie opanowania dział, jazda albo je uprowadza, albo przynajmniej zabiera zamki.— W A-u uczestniczą zwykle wszystkie trzy rodzaje broni, pomagając sobie i wspierając się wzajemnie. Szczególnie gra tu ważną rolę współdziałanie artyleryi, która, z dalekich odległości, paraliżując ogień artyleryi nieprzyjaciela i gromiąc jego piechotę, toruje drogę swojej piechocie i jeździe do A-u.—Przed A-iem zajętej przez nieprzyjaciela pozycyi, która przy obecnych kolosalnych armiach rozciągać się będzie na dziesiątki

K G.

K. J.

wiorst, należy rozpoznać miejscowość i stanowiska nieprzyjaciela, ułożyć plan A-u, rozstawić odpowiednio wojsko i wskazać każdej jego części kierunek i rolę. Plan, ułożony przez naczelnego wodza, przechodząc przez niższe stopnie, dostaje się do świadomości wojska całego. Każdy z jego działów, armie, korpusy, dywizye, otrzymuje pewne zadanie, pewną rolę do wykonania. Jedni prowadzą A. pozorny, inni istotny; jedni działają z czoła, inni z boku. Każdy z przełożonych, nietylko wyższych, lecz także i niższych, musi być obecnie już nie mecha-nicznem kółkiem w maszynie, ale organem rozumującym, a częstokroć do inicyatywy zdolnym, bo przy szyku dzisiejszym, gdy rozciągłość i głębokość liczy się na wiorsty, niepodobna w każdej chwili liczyć na rozkazy, a chwile pomyślne mijają szybko. Każdy tedy ze starszyzny, tak wyższej, jak i niższej, powinien oryentować się w danem otoczeniu i w warunkach bojowych, a działając harmonijnie z towarzyszami, przykładać się do osią-guienia ogólnego celu — zwycięstwa. Dlatego-to w dzisiejszym boju niezbędne jest wysokie wykształcenie fachowe, i to nietylko na wyższych szczeblach, ale i do najniższych stopni oficerów i podoficerów—oni bowiem kierują działaniami łańcucha strzelców, który jest właściwą linią bojową, rozstrzygającą losy bitwy. Każdy z tych najniższych dowódców powinien mieć baczne oko na to, co się dzieje u nieprzyjaciela, żeby z każdej nadarzającej się pomyślnej okazyi korzystać. Nawet szeregowiec, lubo sfera jego działania jest ograniczoną, musi robić użytek ze swych zdolności umysłowych, w zastosowaniu broni i użytkowaniu z miejscowości, bacząc na to, czy strzela wdół, czy wgórę, przy spokojnym lub wietrznym stanie atmosfery — w nieprzyjaciela w całej postawie, lub tylko widząc jego głowę, z odległości 300 lub 1000 kroków, trzymając broń swobodnie, albo też z oparcia, stojąc, lub leżąc.

Atak (franc.), w lecznictwie = napad choroby, w niemiarowych okresach czasu pojawiający się, czyli wystąpienie objawów danej choroby (zwłaszcza nerwowej natury), które po pewnym przeciągu czasu znikają, jak np. napad epileptyczny, hysteryczny, maniakalny, sercowy, apoplektyczny itp. W chorobach miarowo przebiegających, jak w zimnicy, napad gorączki nazywamy paroksyzmem (ob.).

Atakamit (miner.). Minerał układu rombowego; zwykle drobne kryształy jego zrastają się w skupienia; występuje też w postaci nerkowatej i zbitej, o budowie prętowej i ziarnistej; często w postaci wtórnej, jako piasek. Niekiedy bywa przeobrażony w malachit, czego w zwyczajnej już temperaturze działaniem roztworu dwuwęglanu sodu sztucznie dokonać można ; zmienionym też bywa i w krzemian miedzi. Łupliwość brachydiagonalna doskonała, ma-krodiagonalna słaba. Tw. 3 — 3.5: C. wł. 3.757— 3.769. Barwy zielonej w różnych odcieniach; rysa jabłkowa; blask szklisty; przeświecanie w rozmaitym stopniu. Jest on wodnym tleno-chlorkiem miedzi: Cu₂(OH)₃C1, czyli związkiem chlorniku miedzi z wo-danem tlenniku miedzi: Cu Cl₂ -f- 3 (Cu (OH) a), a procentowo składa się: z 16.64 chloru, 59.43 miedzi,

11.26 tlenu i 12.67 wody. Wodę wydziela, dopiero przy 200°; pozostałość jest ciemno-brunatnym proszkiem, będącym mieszaniną tlenniku miedzi z chlor-nikiem miedzi. Płomień dmuchawki barwi na nie-biesko-zielony kolor, na węglu daje nalot brunatny i jasno-szary; topi się i redukuje na guzik miedzi; w kwasach i amoniaku łatwo się rozpuszcza. Znajduje się w Remoiinos, Copiapo i Santa Rosa w Chili; bardzo obficie w Algodon-Bay, w Boliwii: w dużych i pięknych kryształach w kopalni Burra-Burra w Australii; niekiedy w lawach. Dawniej w Peru i Chili używano go pod nazwą arenilla (piaseczku) do zasypywania pisma.

Ataksya, czyli bezład ruchowy (od greek, a priv. i tasso=zs z y k u j ę), oznacza pewne właściwe zaburzenie czynności koordynacyjnej ruchów. Nazwę powyższą wprowadził pierwszy Bouillaud,dla wyróżnienia tego ruchowego zboczenia od innych (paralityczne, spastyczne ruchy i t. p.).—Przy każdym ruchu dowolnym kurczy się mięśni kilka. Ażeby ruch był wykonany sprawnie, potrzeba, ażeby pobudzenie mchowe ograniczało się jedynie do mięśniów przy danym ruchu potrzebnych, oraz, aby każdy z nich otrzymał właściwy stopień napięcia, trwającego przez czas właściwy, celowi odpowiedni. To się zowie „zbornością ruchów“ (coordinatio). Niektóre ruchy już noworodek wykonywa właściwie (ssanie, chwytanie), innych dopiero wyuczać się potrzeba. Zrazu np. przy chodzeniu brakuje koordynacyi, ruchy nóg są bezładne (ataktyczne) i dopiero po licznych próbach uczy się dziecko używać właściwie mięśni stosownych. To samo przy mówieniu, pisaniu i t. p. Codzienne doświadczenie uczy, że nietylko wszelkie ruchy wykonywamy bez patrzeniaf, ale że i ślepi również się ich wyuczają. Jak dalece, bez innych wrażeń czuciowych, można się ruchu koordynowanego nauczyć, o tern nam doświadczenie nie powiada nic zgoła; trudno wszakże pomyśleć, ażeby mogło się tu obejść bez czułości w poruszanych członkach. Że zaś, z drugiej strony, już raz wyuczone ruchy mogą być wykonywane przez członki znieczulone i to całkiem sprawnie, dopóki je oczyma kontrolujemy, to jest już z góry prawdopodobne i potwierdzone doświadczalnie. Otóż przy chorobach układu nerwowego, zdarza się często zakłócenie w koordynacyi ruchów. Gdy badanie po-jedyńczych grup mięśniowych wykaże, że każdy mięsień dowolnie z należytą siłą się kurczy, a pomimo to ruch zamierzony zostaje wykonany niesprawnie, wnosimy, że koordynacya jest zakłóconą— to stanowi właśnie ataksyę w najobszerniejszem znaczeniu, podobną mniejwięcej do tego stanu niemowlęcego, gdy dziecię uczy się chodzić lub pisać, i jako patologiczna stanowi analogię A-i fi zy o logicznej wieku niemowlęcego. Przy A-i albo ilość kurczących się mięśni jest zbyt wielka, albo zbyt mała, albo też pewna część mięśni kurczy się zbyt silnie lub zbyt słabo, lub wreszcie odnośne mięśnie kurczą się zbyt wcześnie, albo za późno. Pospolicie mamy przy A-i do czynienia ze wszystkiemi trzema zboczeniami. Przypadki, w których tylko rozprzestrzenienie innerwacyi jest zbyt obszerne (zbyt wiele mięśni przy danym ruchu

się kurczy), gdzie zatem zamierzonemu ruchowi to- l przy siedzeniu i t. d. Prawie zawsze ataktycy usi-warzyszy niezamierzony, czyli zbyteczny, nie zali- łują ruchy swoje wspierać kontrolą wzrokową, i gdy

czarny zwykle do A-i, lecz mówimy wówczas o współruchach. Tak więc istotną czyli prawdziwą A-ę rozpoznajemy tam, gdzie niesparaliżo-wany chory, nawet pod kontrolą wzroku, ruchy, które przedtem wykonywał zręcznie i sprawnie, obecnie wykonywa niezdarnie i nieporęcznie. Przy badaniu zawsze baczyć należy przedewszystkiem na ruchy proste, najmniej złożone; a więc A-ę rąk poznajemy, gdy chory chwyta podawany mu przedmiot nie odrazu, na pewno, lecz go ręką omija: chcąc chwycić się za nos, uderza się w czoło i t. d., łyżkę lub szklankę niesie do nosa, zamiast do ust. Gdy A. jest silnie rozwiniętą, nietylko przy tych prostych ruchach ręka nigdy celu swego nie osięga, lecz bezładnie szuka po powietrzu, zawartość szklanki rozlewa i t. p. W lżejszych przypadkach grube ruchy wykonywają się jeszcze dość sprawnie, natomiast drobniejsze (zapinanie guzików, ujmowanie drobnych przedmiotów) stają się niemożliwemi, pismo np. staje się niepewnem „gryzmolonem“. W nogach lekka A. zdradza się tern, że chory już nie potrafi nogą zatoczyć koła—bez wyrwasów, że np. piętą prawą nie może dość szybko i napewno dotknąć lewego kolana, że w podawany mu przedmiot—końcem palucha nie trafia, że przy zakładaniu nogi na nogę opisuje krąg niepotrzebny i t. d. Przy silniejszej A-i nogę unosi już nie odrazu, lecz chwiejnie, a przy staniu i chodzeniu zaburzenia ujawniają się szczególniej. Ze stołka wstaje na żądanie jakby leniwie, dając sobie dopiero impuls, zrywa się nagle, ale kiwając się po kilkakroć, zanim się podniesie zupełnie. Wtedy stoi z szeroko rozstawionemi stopami, przyciska kolana i kieruje wzrok na swe nogi; gdy stopy do siebie zbliży, chwieje się, na jednej nodze stać nie może, lub przynajmniej chwieje się i szybko drugą nogę opuszcza. Choć chód jest jeszcze dość pewnym, to jednak, przy szybkich obrotach, chory się chwieje. Bieganie, skakanie, włażenie na stołek, wchodzenie na schody — bardzo trudne. Niekiedy chory, idący doskonale naprzód, wstecz idzie bardzo niepewnie. Przy silniejszych stopniach, chód a tak tyczny na pierwszy rzut oka się zdradza. Chory chodzi sztywnemi, szeroko rozkraczonemi nogami, przy początku każdego kroku unosi nogę zbyt wysoko, wyrzuca golenią wbok i przed siebie, po-czem stawia stopę, naprzód piętą uderzając, na podłogę. Podczas tego „zamaszystego“. „kującego“ chodu, chory wciąż spogląda na nogi. Potem ruchy stają się coraz niepewniejszemi i gwałtowniejszemu chory wyrzuca nogami na wszystkie strony, zatacza się, pada ku przodowi, zawadza o osoby, przedmioty, aż wreszcie nawet o dwóch kijach prosto stać nie może. Wtedy chód jest już całkiem niemożliwy, pomimo dobrze zachowanej siły mięśniowej. Ezadziej, niżeli w kończynach, napotykamy A-ę w ruchach mięśniów twarzy, głowy, szyi i tułowia; sprowadza ona tutaj grymasy w minach, zaburzenia w wymowie, a także bezładne ruchy oczu (nystagnius atactions), chwianie się głowy i tułowia

są onej pozbawieni (pociemku, po zamknięciu oczu), zwykle A. wzmaga się, a nawet, przy lekkich jej stopniach, chorzy nierzadko dopiero z tego o jej istnieniu się dowiadują, że pociemku stają się nadzwyczaj niezgrabnymi.—Od opisanej ataksyi ruchowej (A. locomotorica), oddzielają niekiedy tak zwaną statyczną (nazwa wzięta od Friedreicha), rozumiejąc pod nią chwianie się, które występuje wówczas, gdy chory trzyma rękę spokojnie wyciągniętą, gdy ma wywrzeć ręką jednostajny ucisk, gdy prosto siedzi lub stoi. Jest ona wyrazem bardzo wysoko posuniętej A-i. — Dotychczas jeszcze nie wiemy napewno, jakie uszkodzenie nerwowe staje się przyczyną A-i. Możliwe są rozmaite przypuszczenia. Przedewszystkiem tedy pomyśleć można, że uszkodzenie szlaków dośrodkowych (czuciowych) jest tą przyczyną (A. czuciowa). Takie uszkodzenie musi przedewszystkiem wywołać znieczulenie; musiałoby przeto każdej A-i towarzyszyć znieczulenie. Najczęściej w istocie tak bywa, ale nie zawsze—bo znane są przypadki, w których, pomimo anestezyi, wywołanej uszkodzeniem przewodnictwa dośrodkowego, nie było A-i, a przynajmniej proste ruchy nie były bezładne. Nie każda przeto A. jest czuciowego pochodzenia. Dla powyżej wspomnianych przypadków, możnaby przypuścić, że uszkodzeniu uległy drogi, łączące szlaki dośrodkowe (czuciowe) z odśrodkowymi. Dalej—mniemać można, że zwolnienie mięśniów (relaxatio) gra pewną rolę przy powstawaniu A-i. Gdy w szarej substancyi rdzenia uszkodzenie usadawia się w tern miejscu, gdzie czuciowe szlaki mięśniowe łączą się z swojemi drogami ruchowemi, wówczas powstaje osłabienie napięcia mięśniowego (tonus), bez znieczulenia i bez porażenia, Niektórzy autorowie przypuszczali, że A. powstaje przez uszkodzenie szlaków odśrodkowych (ruchowych). Mniemają oni, że w mózgu istnieją oddzielne aparaty, czyli ośrodki koordynacyjne, i że z nich odchodzą przewodniki, szlaki, lub włókna porządkujące, przebiegające oddzielnie od szlaków pobudzeń woli, i dopiero w rogach przednich z niemi się łączą. Przypuszczenie takich szlaków koordynacyjnych, dla objaśnienia A-i, wywołane zostało właśnie trudnością wytłómaczenia jej innym sposobem. Widzimy więc, że nie znamy napewno tego uszkodzenia, któreby zawTsze, w każdym razie, statecznie A-ę wywoływało; ograniczyć się przeto należy, jak dotąd, do wspomnienia, przy jakich 'cierpieniach układu nerwowego wogóle A-ę napotykamy.. Otóż opisano ją przy cierpieniach kory mózgowej (A. korowa), móżdżka (A. móżdżkowa), rdzenia przedłużonego (A. opuszkowa—A. bulbaris), wreszcie, i to najczęściej, przy cierpieniach rdzenia (A. spinalis), mianowicie też przy jego wią-dzie (tabes—ob.), i to tak stale, że pierwotnie chorobie tej nadawano nazwę ataxie locomotrice progressive (Duchenne de Boulogne). Ponieważ przy tej chorobie statecznie cierpieniu zwyradniają-cemu ulegają pęczki tylne rdzenia, dlatego bliskiem jest przypuszczenie, że właśnie uszkodzenie tych

szlaków A-ę wywołuje.—Szukający szczegółów teoretycznych co do istoty A-i, jakoteż różnych jej postaci, znajdzie je, oprócz podręczników, traktujących o chorobach nerwowych wogóle, a rdzenia w szczególności (Duchenne de Boulogne, Charcot, Leyden,

morowa, zawierająca 1—5 ziarn podługowatych, bezbielmowych, o zarodku mięsistym. A-cye, są to krzewy lub drzewa bezbronne, albo uzbrojone w ciernie, mają liście składane, zwykle 1 - listeczkowe, skórzaste, trwałe; kwiaty rzadko samotne, zazwyczaj zebrane w wierzchnotki, wyrastające z kątów liści. Znanych jest 12 gatunków, żyjących w strefie mię-dzy-zwrotnikowej, w Azyi i Australii, a nade wszystko w Chinach.

Atalaryk, (* Około r. 516), król ostrogotów, panował 516 — 534 r.; wstąpił na tron po dziadku Teodoryku, pod opieką matki swojej, Amalazun-ty (ob.).

Atalia, córka Achaba, króla izraelskiego i Jeza-beli, księżniczki Sydonu, zwana także córką Amre-go, czyli Omrego, od imienia swojego dziadka, któ-złośó i bezbożność odziedziczyła, zaślubiona Jorama, króla judejskiego. Gdy Jehu, wódz

.1. A.

Erb, Gowers, Strümpei, Westphal i wielu innych), w pracach: Jaccoud: „Les paraplégies et l’ataxie du mouvement“, Paris, 1864.—Kahler i Pick: „Beitrage zur Pathologie des centralnerven-Systems“.—

Topinard: „De l’ataxie locomotrice“ i innych. F'n-

Atala, planetoida (152), odkryta przez Pawła Henry 1875 r. Obieg jej dokoła słońca trwa 5.55 lat.

Atalanta, ob. Rusałka (Vanessa).

Atalanta, planetoida (36), odkryta przez Gold-schmidta w r. 1855; obrót dokoła słońca kończy w ciągu 4.55 lat.

rego

......

i?

'Św-

,ÿ'

Atalanta (mitolog.), bohaterka arkadyjska, z królewskiego rodu Arkasa, łowczyni z Tegei, w poda- przez niach arkadyjskich stanowi odmianę bogini Artemi- wojska w Izraelu, namaszczony z rozkazu Elizeusza dy, z niewielką, lub żadną różnicą. Głośną jest ona na króla przeciwko bezbożnemu Joramowi, zamor-z łowów na dzika Kalydońskiego, którego pierwsza dował go, a potem zabił i syna jej Ochozyasza, A., ugodziła strzałą w grzbiet. Tam-to zakochał się korzystając z zamieszania, kazała pozabijać pozo-w niej Meleagros, syn Altei, skąd nastąpiła awan- stałych książąt z rodu królewskiego i sama władzę tura, zakończona jego śmiercią (ob. art. Alte a), k. k. zagarnęła. Pozostał tylko Joas, syn jedyny Ochozyasza, wówczas jeszcze niemowlę, ocalony przez ciotkę swoję, żonę arcykapłana Jo-jady i ukryty razem z mam-ką swoją w świątyni, w której sześć lat się chował. Siód mego roku panowania A-i, Jo-jada uknuł przeciw niej spisek i zgromadził straż królewską, starszyznę, kapłanów i lud w przybytku Pańskim, przedstawił im Joasa, jako prawego króla, namaścił go, włożył mu dyadem na głowę, A-ę zaś kazał wyprowadzić z kościoła i zabić; (IV Królewskie, i II Paralipomenon).

K |‘V

mmmmm

■—»■i

------------------------------j

Fig. 109. Atalanta.

Atalantia (Corr. in „An. Mus.“, Par., VI. 383). Atalancya albo Żałt, rodzaj należący do rodziny roślin Pomarańczowatych (Aurantiaceae), posiada cechy następujące: kielich 3—5 dzielny, rzadko umiarowy; korona dachówkowata, złożona z 3—5 płatków wolnych lub zrosłych z rurką wiązki pręcikowej (jak naprzykład u A. monophylla), pręcików 6—8, rzadziej 15—20, o nitkach wolnych lub nieprawidłowo 1-wiązkowych, o pylnikach podłużnie-owalnych, w podstawie sercowatych. Zalążnia słupka otoczona krążkiem pierścieniowym, miseczko waty m, całobrze-gim, lub klapowanym. W kącie wewnętrznym każdej komory zalążni znajduje się 1 lub 2 zalążki obokle-głe. Owoc: jagoda mniej więcej kulista, 1—5 ko-

Ataman (otaman = hetman), wódz naczelny wojska niżowego, zaporoskiego, a zarazem władzca Zaporoża, rezydujący pospolicie w „Siczy“ czyli „Koszu“ zaporoskim, stąd więc nazywany „atamanem koszowym“, lub przez skrócenie, poprostu—„koszowym“. Wyraz ataman pochodzi od—hetman, wskazując skąd bierze początek instytucya cała siczowa wojska niżowego. Obierano A-a na rok, i kilku zaledwie piastowało ten urząd dłużej, niż jedną kadencyę; a mianowicie: Sirko, Hordijenko, Miłaszewicz, Kalniszewski. Spotykamy i innych, obieranych kilkakrotnie, ale nie-corocznie, lecz w dłuższych odstępach czasu. A-a obierało w Siczy całe wojsko niżowe, podobnie jak innych dygnitarzy, 1 stycznia. O wyborze orzekała większa liczba czapek, jako „wota“ rzucanych w górę. Gdy zatrzymano A-a na następną roczną kadencyę, rzucano czapki w górę, unoszono na rękach elekta, wołając: Chcemy cię, „wielmo-

żny panie, panuj nad nami“. A. koszowy był panem wszechładnym, władzcą udzielnym Zaporoża, panem życia i śmierci, sędzią najwyższym, prawo miecza i łaski spoczywało w jego dłoni, od jego wyroków apelacyi nie było. On reprezentował Sicz na zewnątrz; dyplomatyczne stosunki on prowadził; traktaty zawierał i wojnę wypowiadał w imieniu całego wojska niżowego. Podział gruntów między „kurenie“ (na które dzieliło się „Towarzystwo“ siczowe), podział łupów, lub dochodów wojskowych, wprowadzenie do „Towarzystwa“ nowego siczownika, lub z niego uwolnienie, wyłącznie zależało od A-a koszowego. Władza ta, nieograniczona, podlegała wszakże niejakiej kontroli; wszelką możliwą samowolę koszowego ograniczała „wojskowa rada“, złożona ze starszyzny i z „Towarzystwa.“ Oprócz „wojskowej rady,“ zasłużeni siczownicy, którzy dawniej piastowali urzędy i używali w „koszu“ pewnej wziętości, tworzyli nieraz radę tajemną i ich głos był stanowczym. A. koszowy posiadał, jako insygnia władzy swej: chorągiew, trąby srebrne, buławę srebrną i czapkę z kitą. Zwykle te godła władzy od tego państwa otrzymywano, któremu hołdowało Zaporoże. Do czasów Chmielnickiego A. koszowy wobec metropolii, t. j. Rzeczypospolitej, nosił jedynie tytuł: „Starszego wojsk Jego Królewskiej Mości zaporoskich.“ U siebie w „Siczy,“ nazywali się atamanami, niekiedy też, po Chmielnickim, hetmanami. Wynoszeni drogą elekcyj burzliwych, bądź rokoszów zbrojnych, na atamaństwo, wodzowie Siczy i „Towarzystwa“ niżowego, tak szybko się zmieniali, iż w epoce dawniejszej ich dziejów panuje chaos niezmierny co do porządku, w jakim następowali po sobie; zdarzało się niekiedy, iż rokosz, dzieląc się na obozy, dwóch naraz atamanów wybierał. Ten był rzeczywistym, którego państwo zwierzchnicze na urzędzie uznawało i zatwierdzało. Zresztą, uchwała z r. 1589 orzekła, iż, jak dawniej, tak i nadal, najwyższym wodzem Niżowców miał być hetman koronny i miał im stanowić „przełożonego, człowieka szlacheckiego narodu, osiadłego, także rotmistrze, abo setniki szlachcice.“ Tacy więc „przełożeni“ powiększali szereg A-ów, i niejednokrotnie wytwarzają w Siczy dwoistość władzy. Oto rejestr A-ów koszowych, od czasów zawiązania instytucyi „Towarzystwa“ wojska zaporoskiego, aż do upadku Siczy. Od r. 1655 spis odznacza się dokładnością, przed tą datą są pewne luki, niezapeł-nione przez historyę. 1) Ostafi Daszkiewicz (ok. 1515); 2) Przecław Lanckoroński; 3) Ks. Dymitr Wiśnio-wiecki; 4) Ks. Eust. Różyński; 5) Wężyk Chmielnicki, 6) Swierszczowski (zwany Swirgowskim), 7) Bogdan Jakób Różyński (czyli Bogdanko — podług niektórych źródeł dwie to postacie—1576), 8) Podkowa (f 1579), 9) Szach, 10) Skałozub, 11) Kosiński (1592), którego poprzedza bezrząd, trwający przez kilka lat, podczas czego Samuel Zborowski krótkotrwałą władzę posiadał (1581),    12) Archory

Łoboda, 13) Nalewajko, 14) Krępski (1596), 15) Oryszewski, 16) Piotr Konaszewicz - Sahajdaczny (1620), 17) Kuszka, 18) Izmajło (czyli Zmajło), był on tylko starszyną wojsk J. Kr. M. i Rzp. zaporoskich, i tak trwało do dni wystąpienia na widownię

Chmielnickiego—ćwierć wieku,—chociaż wśród nich mnóstwo chwilowych uzurpatorów, 19) Michał Do-roszenko (1625), 20) Grzegorz Czarny (mianowany przez Koniecpolskiego, f 1630), 21) Taras, 22) Tymoteusz Arendarenko (czyli Tymocha), 23) Iwan Petryżycki Kulaga (1631), 24) Arłam (1632), 25) Sulima (1633), 26) Wasili Tumiłowicz (albo Tumi-leńko, 1637), 27) Sawa Kononowicz (1637), 28) Paweł Pawluk Michnowicz But (1637), 29) Kairski (1637),    30) Eliasz Karaimowicz (1637); 31) Ostra-

nica (1638), 32) Dym. Tymofiewicz Hunia, 33) Pi otr Komorowski (1638),    34) Borodawka, 35) Ba

rabasz (1648), 36) Bohdan Chmielnicki, 37) Damian Barabasz (1655), 38) Iwan Sirko (1659—1660), 39) Iwan Brzuchowiecki (1662), 40) Iwan Sirko (powtórnie 1663 — 1668), 41)Hryhory Doroszenko (1668), 42) Suchowij (1669), 43) Michał Hanenko (1670), 44) Denys Krzywonos (1672), 45) Iwan Sirko (poraź trzeci 1673—1680), 46) Iwan Stiahajło (1680— 1681), 47) Hryliory Iwanowicz (1682—83), 48) Fedor Iwanika (1686), 49) Hryhory Sahajdaczny (1687 —88), 50) Iwan Hussak (1691), 51) Iwan Szarpiło (1694), 52) Iwan Hussak (1695), 53) Jakób Czały (1696), 54) Hryhory Jakowenko (1697), 55) Kostia Hordiejenko (1708 — 10), 56) Jakim Bogusz (1710), 57) Iwan Małaszewicz (1715—16), 58) Iwan Małaszewicz (1719—20), 59) Iwan Filipow (1721), 60) Wasyl Huż (1725), 61) Iwan Małaszewicz (1731), 62) Iwan Bielicki (właściwie Bielawski (1732), 63) Jakób Tukało (1733), 64) Iwan Małaszewicz (1734), 65) I. Bielicki (1735), 66) Iwan Małaszewicz (1736), 67) Iwan Bielicki (1738), 68) Kostia Pokotyło (1739), 69) Jak. Tukało (1740), 70) Stefan Hładki (1741), 71) Sem. Jeremiejewicz (1742), 72) Iw. Małaszewicz (1743), 73) Jakim Ihnatowicz (1744), 74) Was. Hryhorjewicz (1745—46), 75) Paw. Kozielecki (1747), 76) Daniło Hładki (1748), 77) Jak. Ihnatowicz (1749), 78) Wasyl Hryhorjew (1750), 79) Jak. Ihnatowicz (1751—52), 80) Dan. Hładki (1753), 81) Jak. Ihnatowicz (1754), 82) Hryh. Fedorow (1755—56), 83) Dan. Hładki (1757), 84) Hryh. Fedorow (1758), 85) Aleksy Bielicki (1759—60), 86) Hryh. Fedorow (1751), 87) Piotr Kalniszewski (1762), 88) Hryhory Fedorow (1763), 89) Filip Fedorow (1764), 90) Piotr Kalniszewski (powtórnie, ostatni A. koszowy Siczy 1765—1775, f w Sołowieckim monast. 1803). Kilkunastu imion owych koszowych historya nie zapisała; było ich wszystkich ze stu A-ów koszowych, nie licząc wielkiej liczby małych watażków, z końca XVII i pierwszej połowy XVIIi w., którzy, z ir.a-łemi kupami zbrojnych kręcąc się na Przeddnieprzu, nazywali siebie A-mi. Tytuł ten uzurpowany bywał przez lada śmiałka, co w owym czasie zebrał kilkudziesięciu zbrojnych. Tacy byli klęską okolic, ale nie zapisali swych imion w dziejach. Atamanem kurennym nazywano starszych w „kureniach“ czyli ogniskach, na które rozpadała się cała gromada siczowa, czyli, tak zwane „Towarzystwo.“ Pod przewodnictwem swych „ojców A-ów kurennych“ szli siczownicy do boju. Starszy z siczowników zostający w „koszu,“ w roli gospodarza, gdy inni szli na wyprawę, nazywał się A-em nakaźnym; naczelnik większego oddziału, podczas wyprawy, nosił tytuł

A-a pochodnego. Nadużywano z czasem tej nazwy A., dając ją lada zwierzchnikowi na Zapo-rożu (był np. A. s z k o 1 n y—przełożony w szkółce siczowej) pospolicie przeto, dla wyróżnienia, naczelnego wodza nazywano: „koszowy.“ W wielu okolicach południowych, a nawet na Podlasiu, sołtysa, albo karbowego, dozorcę robót w polu, nazywano A-em (o t a m a n). W wojskach dzisiejszych kozackich, dońskich i innych nieregularnych, w Rossyi, spotykamy tytuły: A., N a k a ź n y A., lecz te nazwy nic nie mają wspólnego z dawnemi instytucyami siczowemi i o znaczają jenerałów wojsk nieregularnych.

K K.

za-

Atanazy święty, przezwany „Wielkim“ (* 269 lub 298—f 373), urodził się w Aleksandryi i kształcił się w tamtejszej szkole, pod przewodnictwem św. Antoniego. Wyświęcony w r., 319 brał udział

M. D.

Atamas (mit.), syn Eola, krół Orchomenu, w Ar-kadyi. Żona jego Nefelé, była boginią, z której miał dwoje dzieci: syna Fryksosa i córkę Helle Porzucił ją po niejakim czasie dla nowej małżonki, córki Kadmusa, Ino, która mu dała dwóch synów: Learcha i Melicerta. Wskutek okropnych wypadków, sprowadzonych nienawiścią macochy dla pasierbów, A. i Ino dostali pomieszania zmysłów, potem uciekli z kraju, tułając się z dziećmi po różnych miejscowościach, nadając im od siebie nazwy (bajki, symbolizujące ruchy migracyjne i osadnicze). A. osiadł pierwszy w okolicy sąsiadującej z Istmem, od niego nazwanej Atamancyą. Ale ród jego nosił na sobie piętno przekleństwa, i do niego też przywiązane były krwawe ofiary z ludzi, tudzież pewne, szczególne obyczaje rodzinne, zwłaszcza w Alos (ob.), w Orchomenie, w Arkadyi, w Tes-salii, wszędzie, gdzie jakieś plemię uważało A-sa za swego protoplastę (Herod. VII, Platon, Minos). Wersye wreszcie o A-sie różnią się między sobą nieco u różnych kronikarzy, nie naruszając głównego, krwawych ofiar faktu. Miał on kaplicę własną, przyczepioną do świątyni Zeusa Lafistyjskiego, w Alos. leżącem w Achai — Ftiotis, i tam też jego kult głównie umieszcza Herodot. Ale była też góra Lafistios (Laphÿstios oroś), również ze świątynią Zeusa, między Orchomenem i Koroneją, w płn. stronie kraju, zowiącego się w czasach historycznych, Beocyą. Tutaj też lokalizuje Pauzaniasz (IX) histo-ryę A-sa, mieszając go tym sposobem z rodowodem orchomeńskim. Jakoż pierwszym tu osadnikiem miał być Andreus: A-s przybyły później nieco, otrzymał od niego na własność Cheroneję i Haliar-tos z górą Lafistios, a dał mu za żonę wnuczkę swą, Enippę, stąd wynika ród dalszy, poczynając od Eteoklesa.

Atanackowicz B o go b ó j (f 1858), pisarz serbski, z zawodu adwokat na Węgrzech; w r. 1846 ogłosił drukiem w 2 tomach zbiór swoich nowel pod ogólnym tytułem: „Podarek serbce“ (Darak srbkinji); w r. 1852 — dwutomową powieść: „Dwa bóstwa“ i t. d.

Atanackowicz Paweł (* 1758 w Zamborze, i 1867), literat i patryota serbski, po ukończeniu nauk teologicznych w Karłowcach, wyświęcony (1810) na kapłana, w 1812 został profesorem wje-dnym z seminaryów nauczycielskich, później był biskupem budzyńskim, a od r. 1851 backim. Dla nodniesienia oświaty narodowej, A. nie szczędził ani trudów, ani ofiar pieniężnych- na założenie akademii prawnej w Zamborze ofiarował 40,000 złotych reńskich; na stypendya szkole zamborskiej pisał 25,000; na teatr narodowy 1,000 złr. i inne tym podobne poczynił ofiary. Obok tego napisał kilka podręczników szkolnych i prac literackich, z których najważniejszą jest: „Prinos rodoljubuih mislih na żrtwenik narodnog napredka“. („Ofiara z myśli obywatelskich na ołtarzu oświaty narodowej“, 1856).

Atanagild, król Wizygotów hiszpańskich, (554— 556, daty niepewne). Obrany został królem przez ziomków z Andaluzyt, którzy odmówili posłuszeństwa królowi Agili, powołanemu na tron po śmierci Teudizela. A., jakkolwiek odznaczał się wybit-nemi zdolnościami militarnemi, nie mógł, opierając się jedynie na własnych siłach, pokonać rywala, to to też ofiarował cesarzowi wschodnio-rzymskiego cesarstwa, Justynianowi, wydanie mu wszystkich posterunków morskich południowego wybrzeża półwyspu, żądając w zamian pomocy Patrycyusz Liberyusz przybył do Hiszpanii na czele legionów rzymskich i A. pobił współzawodnika w bitwie pod Sewillą. Agila, uchodząc do Meridy, został przez swoich zamordowany a wszyscy gotowie uznali A-a za króla. A. osiedlił się w Toledo, i był niebawem zmuszony wypowiedzieć wojnę dawnym sprzymierzeńcom swoim, którzy, łamiąc zawarte traktaty, zapuścili zagony po-za określoną linię; me zdołał jednak wryprzeć kompletnie byzantynów z Hiszpanii. A administrował państwem swojem łagodnie i umarł żałowany przez poddanych Dwie córki połączył związkiem małżeńskim z Merowin-gami: Brunehildę wydał za Sigeberta, króla Austra-zyi, Gaj les w intę — za Cliilperyka, króla Neustryi.

Atanaryk (f 381), syn Rodesta, z rodu Bałtów, wódz czy król Wizygotów, obrońca wiary pogańskiej przed szerzącym się wśród germanów chry-styanizmerm On-to, zapewne, zmusił pierwszego biskupa gotów, Wulfilę (Ulfilasa), z gromadą nowona-wróconych gotów w roku 355 uciekać do państwa rzymskiego. Chociaż walki z rzymianami w latach 367 i 369 wypadły dla uiego niepomyślnie, nie ustawał jednak w prześladowaniu. Wódz par-tyi chrześciańskiej, Frytigern, który mężnie mu się opierał, był zwyciężony, i dzięki tylko opiece nadgranicznych legionów rzymskich, uratował życie. Gdy ostrogoci w r. 375 byli podbici przez hunnów-j A. ratował się ucieczką za Dniestr najpierw, potem za Prut, a w końcu z pogańską garstką swych ludzi schronił się w górach siedmiogrodzkich. Nie będąc jednakże i tam bezpiecznym, udał się za Dunaj w r. 376 na wezwanie cesarza Teodozyusza I, który widział w nim dzielnego sprzymierzeńca przeciw zbuntowanym wizygotom chrześcianom, i, wszedłszy do służby rzymskiej, brał udział w bitwach przeciw swym rodakom. Po śmierci Fryti-gerna otrzymał władzę nad wszystkimi gotami i zawarł z Teodozyuszem przymierze Wkrótce potem umarł.

er, ob. Verge r.

A t a b a s k a.

i. K.

jato dyakon kościoła aleksandryjskiego, w soborze nicejskim 325 r., gdzie miał pole do wykazania swych retorycznych zdolności, prowadząc świetne dysputy z aryanami. Po śmierci swego protektora, biskupa Aleksandra, w r. 328 ogłoszony był jego następcą w Aleksandryi. Wkrótce potem, gdy cesarz Konstantyn W , obrońca aryan, żądał od niego przyjęcia na łono kościoła katolickiego Aryusza, on zaś stanowczo oparł się temu, powstali przeciw niemu aryanie razem z melecyanami i oskarżyli go przed cesarzem o różne występki, a między innemi i o zabicie Arseniusza, biskupa mele-cyańskiego. A. był wezwany na sobór w Tyrze w 335 r., który, na podstawie fałszywych zeznań iwiadków pogan, złożył go z godności biskupiej i skazał na wygnanie do Trewiru. Po dwuleltnim > górą pobycie w tern mieście, A. potrafił zyskać przyjaźń cesarza i otrzymał, już po śmierci Konstantyna, pozwolenie powrotu do Aleksandryi na poprzednie stanowisko. «Jednakże, wskutek nieustannych knowań sekty aryańskiej, znowu był oskarżony przed cesarzem i papieżem .Juliuszem I, co pociągnęło za sobą powtórne złożenie go ze stolicy biskupiej, przez sobór antyochijski. A. udał się do Rzymu, gdzie bawił trzy lata, ciesząc się wielkie-mi względami papieża. Dopiero sobór w Sardyce, 344 r., uniewinnił go w zupełności i pozwolił mu wrócić do Aleksandryi, Podczas swego pobytu w Rzymie, A. wprowadził pierwszy, nieznane tam dotąd, życie zakonne, które rozwinął przed nim mistrz jego, święty Antoni. Oskarżony po raz trzeci przez nieprzyjaznych mu aryan, znowu był potępiony z rozkazu cesarza Konstansa, na soborze arelateń-Bkim w r. 353 i medyolańskim w r. 355. W obawie o życie, A. pokryjoinu uciekł z Aleksandryi i aż do śmierci cesarza (r. 361), przebywał w ukryciu, na pustyni, a miejsce jego zajął aryanin Grzegorz. Następca Konstansa, Julian Odstępca, z początku pozwolił wrócić A-emu do Aleksandryi, lecz wkrótce potem począł go prześladować narówm z innymi dostojnikami kościoła, skutkiem czego A zmuszony był znowu ukrywać się w okolicach Ale-ksandrji. Prześladowanie to ciągnęło się i za cesarza Walensa, gorliwego aryamna, który w roku 365 wygnał wszystkich biskupów katolickich. Dopiero pod koniec swego życia, mógł A. spokojnie wrócić do Aleksandryi, gdzie ostatnie chwile spędził na gorliwem plenieniu aryanizmu i apolina-ryanizmu za^ co przezwanym został „ojcem prawowiernych“. Święto A-ego kościół obchodzi w dniu 2-go maja, jako w rocznicę jego śmierci. A. znany jest jako pisarz kościelny; do celniejszych dzieł jego należy: „Historya życia świętego Antoniego“ i „Interpretatio psalmorum“ Wszystkie jego prace, ogłoszone wpierw w tłómaczeniu łaciń-skiem przez Nanniusa i Erazma, wydał w oryginale greckim Commelianus, w Heidelbergu w 1601 r., a następnie Montfaucon w Paryżu w 1698 roku, w trzech tomach; to ostatnie wydanie jest najlepsze. Święty Grzegorz Nazyanzeński, przyjaciel A-ego, opisał jego żywot; w nowszych czasach najcelniejszy życiorys opracował Jan Adam Möhler p. t. „Athanasius der Grosse und die Kirche seiner Zeit“

(Moguncya, 1828 r., 2 i); obok tego Hergenröther napisał: „Der heilige Athanasius der Grosse“ (Gör-ves-Gesellschaft, 1877 r.).

Atanazy Verg Atapaska, ob,

Atapaskowie, ob. Atabaskowie.

Ataraksya (grec, à—tapàatioi), oznacza spokój: bezwzględny duszy. Pierwszy Demokryt podaje A-ę za cel życia. W późniejszych czasach zarówno epikurejczycy, jak stoicy, skeptycy i akademicy różnych odcieni, utożsamiali mądrość z A-ą, to jest z owym spokojem wewnętrznym, którego żadne zwątpienie, żadna sprzeczność, ani żaden przesąd, nie jest mocen naruszyć.

Atargatis, nazwa zgreczona bogini hetejsko-sy-ryjskiej —Atarati; była ona głównie czczoną w Kar-kemisz, przedstawianą zaś w postaci na poły kobiecej, na poły rybiej; poświęcano jej gołębie. Według legendy, była ona matką Semiramidy. Jej-to-prawdopodobnie świątynię zwiedzał Lucyan i opisał w znanym swym utworze: „De Syria dea“. Atarwa Weda, ob. W e d a. •“

Ataulf, król Wizygotów (410—415), następca i szwagier pogromcy Rzymu, AJaryka (ob.). Plany swoje następnemi słowy określił: „Zrazu najgoręcej pragnąłem zatrzeć nawet imię Rzymu, i z całego obszaru ziem rzymskicłi uczynić nowe państwo, gockie, iżby, po prostu mówiąc, wszystko, co było Romanią, stało się Gocyą, ale przekonałem się rychło, że gotowie nie są zdolni do posłuszeństwa z powodu niepohamowanego barbarzyństwa. Wtedy postanowiłem szukać sławy, poświęcając siły gotów na powiększenie potęgi Rzymu, na przywrócenie mu sił dawnych, żeby potomność widziała we mnie przynajmniej odnowiciela państwa, którego nie mogłem odebrać rzymianom i gotom oddać“; (Paulus Orosius, VII, 43). Pogodził się zatem z Ho-noryuszem i udał się do Gallii (r. 412), uprowadzając z sobą Placydyę, siostrę cesarza, wziętą do niewoli przy zdobywaniu Rzymu. A. miał nadzieję otrzymania jej ręki i spokrewnienia się przez to małżeństwo z domem cesarskim. W Gallii walczyło wtedy o władzę kilku uzurpatorów. Wódz cesarski, Konstancyusz, pobił jednego z nich, Konstantyna, ale drugi uzurpator, Jovinus, pochodzenia gallijskiego. który już w r. 411 ogłosił się był augustein wMo-guncyi, przybrał sobie brata swego, Sebastyana, za cezara i zawarł przymierze z alamanami i franka mi. A. wyświadczył, wśród takich okoliczności, rzetelną przysługę Honoryuszowi, połączył się bowiem z Dardanusem, prefektem cesarskim Gallii, i ruszył przeciwko Jowinowi. Najprzód pojmał i ściął Sa-rusa, wodza rzymskiego, który zdradził cezara. Tymczasem Dardanus walczył z Sebastyanem w Nar-bonnie. Posuwając się dalej, A. obiegł Jowina w Walencyi, zdobył to miasto i wziął uzurpatora do niewoli. Chciał on go posłać żywym cesarzowi, ale Dardanus, któremu jeńca oddano w ręce, zabił go i głowę jego, wraz z głową Sebastyana, posłał do Rzymu (413). Poprzednio już zawartym został między cesarzem rzymskim a królem Wizygotów formalny traktat. Pierwszy zobowiązał się zaopatrzyć w żywność wojowników A-a, drugi miał zwró-•cić wolność Placydyi. I jeden i drugi me dotrzymali przecież zobowiązania. Honoryusz nie dostarczył zboża, A. trzymał ciągle księżniczkę rzymską w niewoli. Nie mając czem żywić swego wojska, A. zwrócił się przeciwko rzymianom i ruszył na Marsylię, chcąc zdobyć to miasto szturmem, ale uprzedził go komendant Marsylii, cornes Bonifacy, który, wyszedłszy na spotkanie, pobił i rozproszył Wizygotów. A., ciężko nawet raniony, zdołał cofnąć się na zachód i, skupiwszy ponownie swoje hufce, zdobył jedno po drugiem miasta: Narbonnę, Tuluzę i Bordeaux. Do Narbonny odbył swój wjazd podczas winobrania (r. 413), i tam pozyskał nareszcie serce Placydyi, ująwszy ją sobie łagodnem obejściem i pieczołowitością. Córka Teodozyusza Wielkiego oddała rękę swoją królowi barbarzyńskiemu, z dobrej i nieprzymuszonej woli. olub odbył się w m. styczniu r. 414. Honoryusz jednak nie uznał tego małżeństwa, odrzucił stanowczo wszelkie pro-pozycye zgody i obiecał nawet rękę Placydyi wodzowi swojemu, Konstancyuszowi, zwycięzcy Konstantyna, jeżeli zdoła wypędzić Wizygotów z Galin. Konstancyusz, rozmiłowany w królowej Wizygotów, wyszedł z Arelatu. gdzie wówczas przebywał, przeprawił się przez Rodan i, zająwszy całe wybrzeże z miastem Narbouną, przeciął swojemu rywalowi dowóz żywności. A., party przez rzymian i ulegając prośbom żony, rzucił prowincyę Narbonny i przeszedł do Hiszpanii, gdzie zdobył Barcelonę. Tam urodził mu się syn, któremu dał imię rzymskie Teodozyusza. Próbował jeszcze raz pogodzić się ze szwagrem. Wkrótce dziecko umarło i sam A. zginął z ręki swego masztalerza, Everwulfa, który dawniej był sługą Sarusa i pomścił śmierć jego. Zdaje się, że przyłożył ręki do tej zbrodni Sige-rik, należący do stronnictwa wojennego, które oburzało się na układy z Rzymem. Umierając, A. zobowiązał brata swojego, Waliię, aby odesłał cesarzowi Placydyę.—Dom Dévie i Dom Vaissète: „Histoire générale du Languedoc“; Tuluza, 1872, 1.1, str. 393—405.—Felix Dahn: „Die Koenige der Germanen; Würzburg, 1&70, t. V, str. 55—65. Tenże: „Urgeschichte der germanischen und romanischen Völker“. 1888, t. I, w wydawnictwie Onckena.

Atawizm (zwrot wsteczny, dziedziczność zwrotna; po angielsku „Reversion“ lub „Throwing-back“, po niemiecku „Rückschlag“ lub „Rückschritt“, po francusku „Pas-en-arriere“ lub „Retour“), wyraz pochodzenia łacińskiego (od ałams — przodek); nazwą tą obejmujemy wszystkie takie wypadki, gdy dziecko, pod jakimbądź względem, nie jest podobne do rodziców, ale do jednego ze swych dziadów lub którego z bardziej oddalonych przodków, lub wreszcie nawet—do którego z krewnych w linii bocznej; podobieństwo to równie dobrze może się tyczeć cech fizycznych, jak i moralnych, lub umysłowych. Objawy tak zwanej „dziedziczności pośredniej“, gdy dzieci są podobne do jednego lub obojga ze swych rodziców, są tak powszednie i łatwe do spostrzeżenia, że wszyscy uważają je za całkiem naturalne, i nikt się im nie dziwi, choć, w gruncie rzeczy, są to zjawiska niemniej dla nas tajemnicze, jak obja-'wy A-u. Te ostatnie nie należą bynajmniej do rzadkich wypadków, ale są trudniejsze do zauważenia, i z tego powodu ludzie mniej się z niemi oswoili. Najpierw zostały one spostrzeżone przez hodowców, psuły im bowiem od czasu do czasu rasy, nawet chowane w największej czystości. Zresztą, wzmianki o objawach A-u znajdujemy już w dziełach autorów starożytnych, np. Plutarcha, ale, bądź co bądź, zasługa krytycznego ich ocenienia dostała się w udziale dopiero ostatnim czasom, mianowicie Darwin, zgromadziwszy wielką ilość spostrzeżeń (przeważnie nad roślinami i zwierzętami w stanie hodowli), powiązał wszystkie te objawy, oraz wykazał ich stosunek do dziedziczności wogóle. Darwin odróżnia 2 grupy objawów A-u: 1) objawy, występujące w rasach niekrzyżowanych, które utraciły pewne cechy przodków, i w których po pewnym czasie te utracone cechy zjawiają się napowrót; 2) objawy w rasach krzyżowanych, w których, po kilku lub więcej pokoleniach, następuje nagły zwrot pod względem pewnych cech, lub w całości do jednego ze skrzyżowanych przodków.—Rozpatrzymy najpierw ciekawsze wypadki Ą-u z obu tych grup, zaczynając od ras niekrzyżowanych. Darwin niezbicie udowodnił, że wszystkie rasy gołębi domowych pochodzą od jednego dzikiego gatunku (i jego odmian) — gołębia skalnego (Columba livia). Gołąb ten jest ubarwiony na kolor błękitno-łupkowy i posiada 2 czarne pręgi poprzeczne na skrzydłach; niektóre jego odmiany, zamiast pręg, mają 2 lub 3 czarne plamy na skrzydłach. Cech tych nie posiada żaden inny gatunek dzikich gołębi, ale za to występują one bardzo często w rasach domowych, nawTet w takich, które się hoduje w największej czystości krwi. Wedle spostrzeżeń doskonałych hodowców, jeżeli tylko w jakiej rasie zjawi się błękitny ptak, skrzydła jego posiadają prawie zawsze podwójne, czarne przepaski; przepaski te występują nawet wtedy, gdy gołąb jest zabarwiony na jaki inny kolor, byleby skrzydła posiadał błękitne; ptaki takie posiadają też często czarną przepaskę na końcu ogona, która również cecjiuje zazwyczaj gołębia skalnego. Objawy analogiczne widzimy u osłów, u których bardzo często występuje podłużna pręga na grzbiecie, oraz poprzeczne na łopatkach i nogach, podobne do pręg zebry lub kwaggi; jest to niewątpliwy objaw A-u, wszystkie bowiem rasy osłów pochodzą od jednego prążkowanego gatunku (Asinus taeniopus, z Abissy-nii). Podobne pręgi, a zwłaszcza grzbietowe, występują dość często i u koni maści bułanej, bez względu na rasę, do jakiej należą; objawu tego nie można z taką samą pewnością, jak w poprzednich wypadkach, uważać za skutek A-u, gdyż niema dostatecznych dowodów, że wszystkie rasy koni pochodzą od jednego dzikiego gatunku; w każdym razie, objaw ten, w zestawieniu z poprzedniemi faktami, pozwala przypuszczać z pewnem prawdopodobieństwem, że istniał niegdyś dziki gatunek koni maści bułanej, mniej lub więcej prążkowanych, i że zatem—pręgi u naszych koni domowych są objawem zwrotu do formy pierwotnej; pręgi te najczęściej występują w wieku młodym, a później znikają. W bezrogich rasach bydła, pochodzących bez-wątpienia od ras rogatych, spotykamy od czasu do

czasu* osobniki z mniej lub więcej wykształconeini rogami.—W świecie roślinnym objawy A-u nie należą też do rzadkich: z nasion najpiękniejszych roślin uprawnych otrzymuje się nieraz osobniki najzupełniej dzikie. Tutaj zaliczyć należy występowanie tak zwanych „form potwornych“ u niektórych roślin: większość przedstawicieli rodziny Trędowni-kowatych (Scrophularineae), do której należą, powszechnie znane: lwia paszczęka (Antirrhinum ma-jus), lnianka żółta (Linaria vulgaris) i in., posiada koronę paszczękowatą, z 4-ma nierównemi pręcikami (2 dłuższe i 2 krótsze), jak to ma miejsce np. u lwiej paszczęki; oprócz tego, należą do niej rośliny o koronie prawidłowej, z 5-ma równemi wcięciami, zawierającej 5 równych pręcików. Otóż i w gatunkach paszczękowatych zdarzają się nieraz rośliny z taką właśnie koroną prawidłową. Fakt ten należy uważać jako zwrot do pierwotnej for-my, wspólnej wszystkim Trędownikowmtym; forma ta posiadała koronę prawidłową i 5 jednakowych pręcików. Możnaby tu było przytoczyć wiele innych przykładów A-u; wszystkie one dotyczą przeważnie zwierząt i roślin w stanie hodowli, takie bowiem tylko nadawały się do dokładniejszych obser-wacyj. Zauważono, że często (chociaż nie zawsze) występują objawy A-u przy zdziczeniu danego gatunku. — U ludzi—podobieństwa fizyczne między dziadkiem a wnukiem należą do zjawisk ogólnie znanych; oprócz tego, pewne usposobienia, skłonność do pewnych chorób, jak: reumatyzmu, podagry, raka, skłonność do głuchoniemoty, obłąkania— przechodzą nieraz z dziadka na wnuka, pomijając zupełnie ojca. Ribot, w swojej „Dziedziczności psychologicznej“, przytacza następujący fakt: pewien obłąkany człowiek miał utalentowanych synów, których dzieci początkowo dawały dowody zdrowego rozumu, lecz w 21-ym roku życia pojawiły się u nich oznaki obłąkania. A-owi ulega zwłaszcza idyotyzm, który częściej przeskakuje kilka pokoleń, niż odziedzicza się bezpośrednio. Dziedziczność zwrotna charakteru; talentów, zdolności, namiętności—jest równie częstą, jak i dziedziczność zwrotna cech fizycznych. Twierdzenie to można poprzeć dowodami historycznemi; dość przypomnieć Karola V-go

padek A-u, który należy pojmować w sposób następujący: cecha, wspólna np. wujowi i siostrzeńcowi, znajdowała się u któregoś z ich wspólnych przodków i, dzięki A-owi, wystąpiła u nich obydwóch (przytem u każdego z nich niezależnie), nie zjawiwszy się u innych krewnych. — W niektórych wypadkach A. ogranicza się tylko jedną płcią: czasami tyczy się to cech, właściwych jednej płci, np gdy wnuk odziedzicza cechy płci męskiej po dziadku ze strony matczynej, jak: brodę—u człowieka, rogi u jelenia i t. p.; czasami jednak są to cechy zupełnie niezwiązane z płcią: w pewnej rodzinie (obserwacya dotyczy 7-iu pokoleń) daltonizmem (brak zdolności rozróżniania pewnych barw) byli dotknięci tylko mężczyźni; wada ta przenosiła się na męskich potomków przez kobiety, zupełnie nią nie-dotknięte; w innej znów—skłonność do krwawień, za lada zranieniem, objawiała się też tylko u mężczyzn. Przejdźmy teraz do objawów A-u w rasach krzyżowanych. Jeśli skrzyżujemy ze sobą 2 jakiekolwiek rasy, to potomstwo ich okazuje dążność powrotu do jednej, lub drugiej z form skrzyżowanych; powrót ten objawia się zazwyczaj nie bezpośrednio w pier-wszem pokoleniu, ale najczęściej po upływie 2-ch lub 3-cli, a nawet i większej liczby pokoleń. Giron de Buzareingues opisuje następującą historyę pewnej psiej rodziny, powstałej ze skrzyżowania wyżła i psa bonońskiego: pierwszy mieszaniec był psem bo-nońskim, który, skrzyżowany z czystym wyżłem, dał samca wyżła; potomstwem tego ostatniego i czystej krwi wyżlicy były psy bonońskie, a przy łączeniu ich z suką bonońską otrzymywano wyżły. Inny przykład: pewna klacz półkrwi arabskiej, nie mająca jednak żadnych cech tej rasy, została złączoną ze zwykłym ogierem; otrzymane stąd źrebię miało dość wyraźne cechy rasy arabskiej. Darwin zapładniał purpurowy groszek (Lathyrus odoratus), mający ciemno-czerwono purpurowy żagiel, oraz fijoletowe skrzydła i łódkę, za pomocą pyłku Lathyrus „Painted Lady“, którego żagiel jest blado-wiśniowy, a skrzydła i łódka prawie białe. Większość potomstwa, wyhodowanego z otrzymanych nasion, była podobną uderzająco do tego ostatniego; a z ich nasion, znowuż wyhodowały się rośliny o kwiatach

strzygnięcie pytania: po ilu pokoleniach rasa wyższa, skrzyżowana raz z niższą, może być wolną od niebezpieczeństwa A-u. Dokładnej odpowiedzi na to pytanie niepodobna udzielić, zależy to bowiem od bardzo wielu skomplikowanych warunków, odmiennych w każdym pojedynczym wypadku; większość jednak hodowców jest tego zdania, że potrzeba tu nie mniej, jak 3 pokolenia, a właściwie rasa jest zabezpieczoną dopiero po 6—8; niektórzy utrzymują nawet, że potrzeba aż 20 pokoleń; w każdym razie jest rzeczą pewną, że tu wpływ A-u słabnie w następnych pokoleniach, a z czasem przestaje zupełnie działać. Co się tyczy A-u wskutek krzyżowania

i Don Carlosa, Gustawa Wazę i prawnuka jego, w ciemno-purpurowe plamy i prążki. Ta skłoność Gustawa Adolfa. A-owi ulegają również i czysto do A-u w rasach krzyżowanych zajmuje od dawna przypadkowe, potworne cechy, jak np. nadliczbowe hodowców; chodzi im mianowicie o praktyczne rozpałce, które, zjawiwszy się raz w jakiej rodzinie, znikały w 2-ch lub 3-ch pokoleniach, aby potem nanowo wystąpić.—Wspomnimy tu jeszcze o objawach dziedziczności zwrotnej, nie w linii prostej, lecz w bocznej, mianowicie o podobieństwie, zachodzą-cem między stryjami a bratankami, ciotkami a siostrzenicami i t. p,; zwłaszcza często w ten sposób odziedzicza się głuchoniemota: rodzice zdrowi—dzieci głuchonieme, ale także głuchoniema ciotka lub wuj.

Przykłady podobieństw między krewnymi w linii hocznej—znane są każdemu, a i historya dostarcza nam ich bardzo wiele: Juliusz Cezar i cioteczny wnuk jego (syn siostrzenicy Cezara), Oktawian; Pliniusze, wuj i siostrzeniec; znakomity botanik, Ber- u ludzi, Ribot, w swojej „Dziedziczności psycholo-nard Jussieu, i siostrzeniec jego, Wawrzyniec, i wie- gicznej“ przytacza za Quatrefagesem, następujący le in. Jest to tylko bardziej skomplikowany wy- bardzo ciekawy wypadek, tem ważniejszy, że był

oücyalnie skonstatowany przez królewskie Towarzystwo naukowe w Londynie-, pobrało się dwoje czarnych niewolników w domostwie, położonem w Wirginii; po pewnym czasie kobieta wydała na świat córkę, zupełnie białego koloru; przerażona, starała się ukryć ją przed ojcem, utrzymując przytem, iż nigdy nie miała stosunków z białym. Ale ojciec, skoro tylko ujrzał dziecko, ucieszył się wielce, tłómacząc się w ten sposób ze swej radości: „Dziecko to jest tern mil-szem dla mnie, iż jest białem; własny mój ojciec, był białym, pomimo to, że dziadek i babka byli czarni tak samo, jak i ja. Chociaż w kraju, z którego pochodzę, niema białych, jednakże wszystkie rody, które się z nami łączyły, miały białe dzieci“. Nie ulega wątpliwości, że rodzina tego murzyna uległa była niegdyś skrzyżowaniu z białymi. Fakty podobnej natury o murzynach afrykańskich przytacza wielu podróżników. Analogiczne wypadki znane były i w starożytności; Plutarch opisuje następujące zdarzenie: pewna greczynka, urodziwszy czarne dziecię, została oskarżoną o cudzołóztwo i stawioną przed sądem; ale ten ostatni uniewinnił ją, ponieważ pokazało się, że pochodziła w 4-ym stopniu od etyopa.— Dotychczas rozpatrywaliśmy krzyżowanie jakichbądź odmian; inaczej rzecz się ma, jeśli skrzyżować 2 odmiany, pochodzące od wspólnego przodka: powstałe stąd potomstwo najczęściej posiada cechy tego wspólnego przodka, chociażby ich już nie miała żadna z krzyżowanych odmian. Rasy domowych zwierząt dostarczają nam tu znowu licznych przykładów: jeśli skrzyżować 2 gołębie odmiennych ras, z których żadna nie posiada ani śladu barwy błękitnej, ani też czarnych przepasek na piórach, natenczas rodzą się bardzo często mieszańce błękitno ubarwione z ezarnemi przepaskami na skrzydłach. Muły, powstałe z krzyżowania koni i osłów, daleko «zęściej miewają nogi pręgowane, niż obie formy rodzicielskie; takie muły bywają przeważnie jasnej, bułano-szarej maści. Niektóre rasy kur zupełnie zatraciły instynkt wysiadywania jaj (choć nie ulega wątpliwości, iż pochodzą one od form, które umiały je wysiadywać); otóż ze skrzyżowania 2-ch takich ras otrzymuje się prawie zawsze pierwszorzędne kwoczki. Gatunki bieluniu (Datura) można podzielić na 2 grupy: do jednej należą osobniki z białemi kwiatami i zielonemi łodygami, do drugiej z purpurowemi kwiatami i brunatnemi łodygami; pewne dane każą przypuszczać, że formy z białemi kwiatami pochodzą od form z purpurowemi, które są dawniejsze. Otóż krzyżowano (Naudin) 2 gatunki o kwiatach białych (D. laevis i ferox)\ otrzymane mieszańce miały łodygę brunatną i kwiaty purpurowe. Takie krzyżowanie jest bardzo niebezpiecznem dla ras hodowanych, może bowiem zupełnie pozbawić ich potomstwo cech, nabytych wskutek hodowli, tak np, potomstwo skrzyżowanych 2 ras krów, dających dużo mleka, często traci całą wartość w tym kierunku (wymiona krowy w stanie naturalnym są słabo rozwinięte i dają mało mleka). Powracają przytem nie tylko cechy fizyczne, ale i temperament przodków; potomstwo takich ras krzyżowanych odznacza się często wielką dzikością, jaka, bezwątpienia, cechowała ich przodków przed oswojeniem. W Anglii przy krzyżowaniu rozmaitych ras bydła indyjskiego z angielskiem otrzymano niezwykle dzikie zwierzęta; szczególną dzikością odznacza się potomstwo zwierzęcia obłaskawionego z dzikiem (bażanta i kury, kaczora dzikiego i kaczki domowej, dzika i świni). Wypadków takich moźnaby przytoczyć znacznie więcej, ale sprawiedliwość nakazuje również wspomnieć, iż niemniej licznemi może są wypadki, kiedy potomstwo takie bywa zupełnie łagodnem. Wyjątki takie nie zmniejszają zresztą znaczenia pierwszych, które dowodzą tyle tylko, że krzyżowanie powiększa skłonność do A-u; nie wynika jednak z tego bynajmniej, aby on za każdym razem miał się koniecznie objawiać. Podróżnicy zebrali liczne dane ze wszystkich części świata, tyczące się skar-łowaciałego stanu dzikiego temperamentu potomków skrzyżowanych ras ludzkich. Rzecz ta wprawdzie nie jest jeszcze stanowczo rozstrzygniętą; między mulatami np. istnieje bardzo wielu dobrych i łagodnych; mieszkańcy wyspy Chiloe, pochodzący od indyan i hiszpanów, są jednym z najłagodniejszych narodów. Jednakże wogóle łatwiej spotkać mieszańców z charakterem dzikim; na dowód, jak dalece często się to zdarza, można przytoczyć zdanie jednego z mieszkańców okolic Zambezi, wyrzeczone do Livingstone’a: „Bóg stworzył ludzi białych i czarnych, pół rasy zaś stworzył dyabeł“. Zwłaszcza, jeśli się krzyżują 2 rasy, stojące obie na niskim stopniu rozwoju, potomstwo ich bywa szczególnie złem; jako przykład, Humboldt opisuje złe usposobienie Zambezów, oraz mieszańców indyan i ne-grów.— Z rozpatrzonych tu wypadków można sobie sformować pewne prawa, według których działa A. Widzieliśmy, że wszelkie istoty organiczne posiadają skłonność do odtwarzania (od czasu do czasu) cech swych odległych przodków, w linii prostej lub bocznej; że wskutek tegow rasach, zmienionych z biegiem czasu pod wpływem hodowli, czy jakich innych przyczyn, zjawiają się osobniki z cechami niezmienionemi, a w takich razach A. może działać przez nieograniczoną ilość pokoleń; dalej, że w rasach krzyżowanych panuje skłonność do odtwarzania cech jednego, lub drugiego z przodków skrzyżowanych, skłonność, zanikająca ledwie po 8-iu pokoleniach; wreszcie, że przyjkrzyżowaniu 2-ch ras, pochodzących od wspólnego przodka, występują na jaw cechy tego przodka. Jak pojmować te objawy A-u i w jaki sposób je objaśnić? Czem się to dzieje, że cecha odległego przodka zjawia się nagle u potomka? Ażeby to zrozumieć, należy sobie przedewszystkiem zdać sprawę z jednej okoliczności, mianowicie, że A. nie jest to jakieś oddzielne zjawisko samo w sobie, ale po prostu jeden z objawów dziedziczności, nie należący przytem bynajmniej do rzadkich. Pod dziedzicznością rozumiemy zazwyczaj otrzymywanie przez potomków cech rodzicielskich, przyczem przypuszczamy, że potomek odziedzicza tylko pewną część (mniejszą lub większą) tych cech, niektórych bowiem właściwości rodziców nie możemy w nim zauważyć. Otóż pojęcie to należy rozszerzyć w ten sposób, że potomek odziedzicza wszystkie cechy swych rodziców, ale nie wszystkie występują w nim na jaw, w dziedziczności należy rozróżniać przelewanie cech i ich rozwój:

1885 r.

A. S.

przelanemi zostają wszystkie własności, ale część ich nie rozwija się, pozostaje w stanie zakrytym, dopóki nie nastąpią okoliczności, sprzyjające ich rozwojowi; takie własności noszą nazwę cech utajonych. Te ostatnie przechodzą, również bez ujawniania się na dalsze potomstwo, dopóki w któremkolwiek pokoleniu (dla przyczyn rozmaitych, a w większości wypadków bliżej nam nieznanych) nie staną się widocznemu Hypoteza odziedziczania cech utajonych nie objaśnia nam naturalnie ostatecznej przyczyny A-u, fakt ciemny i nadal pozostaje ciemnym, ale wiąże go w jedną całość z dziedzicznością, której ostateczna przyczyna jest dla nas zresztą również nieznaną.—z,eby lepiej udowodnić, że odziedziczanie cech utajonych rzeczywiście ma miejsce, wskażemy tu na drugorzędne płciowe znamiona (cechy, właściwe tylko jednej płci, a nie mające związku z aktem rozpłodu, np. broda u człowieka, rogi u jelenia i t. p.). Drugorzędne cechy płciowe żeńskie znajdują się zawsze w stanie utajonym u samców, a męskie u samic, i mogą się ujawniać w pewnych warunkach, np. na starość, kiedy organy płciowe przestają funkcyonować, lub po dokonanej na nich operacyi. Zdarza się to dość często u samic bażantów i kur: Waterton podaje taki wypadek, dotyczący kury, której, gdy przestała składać jaja, wyrosły ostrogi, a głos i usposobienie— stały się zupełnie podobnemi do głosu i wojowniczego usposobienia koguta. Kura ta, najwidoczniej, odrazu posiadała wszystkie cechy koguta, ale w stanie utajonym, dopóki jej jajniki odbywały swe fun-kcye. Zresztą i u samców młodych drugorzędne cechy płciowe są uśpione (utajone), do czasu dojrzałości płciowej; a u dorosłych znowuż zanikają często po kastracyi, koguty np. przestają piać, a natomiast ujawniają się w nich pewne właściwości samic,— kapłony np. zaczynają wysiadywać jaja. Tutaj istnienie cech utajonych jest rzeczą zupełnie jasną, a i przelewanie ich na potomstwo będzie całkiem zrozumiałem: dzięki temu, dojne krowy mogą przelewać swe własności, za pośrednictwem płci męskiej, a bojowe koguty swą wojowniczość —za pośrednictwem kur. Możemy przytoczyć jeszcze jeden przykład odziedziczania cech utajonych, ale w odmiennym rodzaju: przy krzyżowaniu rozmaitych ras kur i gołębi, młode, bardzo często, mają z początku barwę jednej z form rodzicielskich, ale po roku lub dwóch otrzymują pióra barwy drugiej z form; barwa tej ostatniej musiała być, naturalnie, odziedziczoną od razu, ale istniała początkowo tylko w stanie utajonym. JVlusimy zatem ostatecznie przyjąć, że każda istota organiczna posiada pewną ilość cech utajonych, zdolnych do należytego rozwoju przy odpowiednich warunkach. W ten sposób staje się zupełnie zrozumiałem przekazywanie jakichkolwiek cech z dziada na wnuka, przy zupełnym braku ich w pośredniem pokoleniu: gdyby np. wyżej wspomniana kura nie dożyła była wieku, w którym ujawniły się u niej cechy bojowego koguta, wystąpienie ich u jej potomków uważalibyśmy za spadek po dziadzie; obecnie zaś wiemy, iż otrzymały je one od matki, która je również posiadała, choć przez znaczną część życia w stanie utajo

nym. Fakty takie wiążą w sposób niezbity A. z dziedzicznością w ogóle, wykazując, że odziedziczanie zawsze odbywa się z pokolenia na pokolenie, i cechy, których wystąpienie uważamy za objaw A-u, są zawsze odziedziczone wprost po rodzicach, a nie po jakichściś odległych przodkach. W ten sposób rozszerzamy zakres i pojęcie dziedziczności, uznajemy, że wpływ jej, działając od jednego pokolenia do następnego, rozciąga się jednocześnie na nieograniczoną ilość pokoleń. Jakiż to potężny i godny podziwu czynnik! Ale, czyż mniej godnemi podziwu są elementy płciowe — jajko i nasienie, mikroskopijnie drobne, a jednak zawierające w sobie, w stanie ukrytym, wszystkie cechy naszych chociażby najdalszych przodków? i za ich to pośrednictwem jedynie, przenoszą się właściwości przodków na potomków. Kilkakrotnie czyniono próby objaśnienia, w jaki sposób te mikroskopijnie drobne elementy płciowe mogą zawierać w sobie p taką nieskończenie wielką ilość rozmaitych właściwości całego szeregu przodków; istnieje tu kilka hypotez (Darwina, Spencera, Heckla, Balbianiego, Galtona), z których bardziej znaną jest hypoteza pangenezy Darwina; rozpatrywanie jednak tak tej, jak i innych hypotez, zaprowadziłoby nas zbyt daleko, wszystkie one bowiem mają na celu objaśnienie nie tylko A-u, ale i wszystkich innych objawów dziedziczności. Bądź co bądź, ostateczna przyczyna dziedziczności, a zatem i A-u, pozostaje dla nas i nadal nieznaną; zadowolnijmy się tymczasem tern, że przynajmniej przestaliśmy uważać A za coś anormalnego, wyjątkowego, przekonaliśmy się bowiem, iż jest on tylko pewnym szczególnym objawem dziedziczności.—Czytelników, chcących bliżej zapoznać się z przedmiotem niniejszego artykułu i z dziedzicznością wogóle, odsyłamy do dwóch następujących prac, wydanych w pol-skiem tłómaczeniu: 1) K. Darwina: „Zmienność zwierząt i roślin w stanie kultury“, tłóm. Józef Nusbaum, 2 t, Warszawa, wydaw. „Przegl. Tyg.“ 1888—9. 2) Th. Ribota: „Dziedziczność psychologiczna“, z 2-go wyd. przeł. Stan. Bartoszewicz Warszawa, wydaw. imienia T. T. Jeża, t. III-ci

u. u.

Atax Fahr., Pajęczak (Arachnoidea), należący do rzędu roztoczy (Acarina), do rodziny w o d op ó-jek (Hydrachnideae). Posiada ciało miękie, jajowate, nieco ku tyłowi rozszerzone i zaokrąglone, przysadki gębowe długie, o 4-m członku najdłuższym, 5-m kończy stym i zazębionym; nogi tylne pokryte włoskami pławnemi, pierwsza para nóg grubsza od pozostałych, druga para dłuższa od trzeciej. Znanych jest kilka gatunków, które mieszkają jako pasorzyty w skrze-lacli małżów wód słodkich (Najadeae). W naszym kraju pospolity jest A. ypsilophorus Bonz, który ma ciało jajowate, białawo-żółte, z dużemi brunatnemi lub ciemnemi plamkami, zwykle razem złączonemi w grzbiecie. Długość ciała 1.5 mm. Pospolity wszędzie w skrzelach Anodonty i JJnio.

Ataxia, ob. A taksy a.

Atbara, U starożytnych Astaboras, prawy dopływ Nilu, mający 1140 kilom, długości; ma początek na wyżynie Ainhary w Abisynii, w pobliżu

jeziora Tsana; płynie w kierunku północno-zachodnim, a przyjąwszy kilka dopływów z prawej strony, między któremi Setit czyli Takazza najważniejszy, wpada do Nilu powyżej Berberu, pod 18°półn. szer., i stanowi jedyny i ostatni dopływ połączonej rzeki. W porze deszczowej, A. szeroką jest średnio 200 metrów i ma do 10 metrów głębokości, natomiast w czasie posuchy wysycha do tego stopnia, że tylko niewielkie pozostają kałuże, przepełnione rybami, żółwiami i krokodylami. Skutkiem braku wody w całej okolicy do tych kałuż ściąga mnóstwo zwierza, jak np. słonie, antylopy, strusie i t. d., i dla tego brzegi A-y są ulubionem miejscem łowów dla myśliwych afrykańskich.

Boga, w późniejszych czasach, uznano za najczystsze, najwyższe, najbardziej do pojęć chrystyanizmu zbliżone. Starożytni pomawiali o zbrodnię ateuszostwa wielu ze swoich myślicieli, którzy bynajmniej pojęcia bóstwa nie wykluczali, dlatego jedynie, że wyśmiewali bogów, należących do kultu danego państwa. Prócz Sokratesa, za ateuszów uchodzili Anaksagoras i Arystoteles, a nawet i Chrześeianie pierwszych wieków, wogóle wszyscy, którzy inaczej Boga pojmowali, niż nakazywał kult miejscowy i głos opinii powszechnej. Toż samo powtórzyło się i w wiekach średnich z większą jeszcze zaciętością ze strony sfa-natyzowanych przedstawicieli teologii. I w nowych czasach Kartezyusz, Spinoza, Locke, Kant, Fichte zaliczani bywali do ateuszów, chociaż pojęcia bóstwa nie rugowali oni bezwzględnie z filozotii, dopóki nazwa panteizmu nie wchłonęła w siebie mnóstwa systematów filozoficznych, niedających się podciągnąć pod szeregi teizmu, lub deizmu. W ogóle pojęcia a teizmu mieszano z m a tery aliz mem; a tak jak materyalizm najczęściej pojmowano przeważnie ze strony praktycznej, czyli etycznej, tak też i A. bratano zwykle z zasadą egoizmu i materya-lizmu praktycznego. Fałszywej tej zasadzie kłam zadaje rzeczywistość, stwierdzająca istnienie szlachetnych typów mężów oddanych nauce, w których poglądach na świat znaleźć jednak można ślady A-u filozoficznego. — Z historyi prześladowania w Polsce A-u przez kościół i państwo przytoczyć należy głośną w swym czasie sprawę Kazimierza Ły-szczyńskiego, podsędka Brzeskiego, ściętego na rynku Starej Warszawy, 30 marca 1689 r., którego zwłoki spalone zostały na stosie za inurami miasta. Całą tę sprawę obszernie opisał Adryan Krzyżanowski w dziele „Dawna Polska“ (wyd. Skimboro-wicza, Warszawa, 1857, Tom II).—Bibliografia. Literatura filozoficzna i teologiczna, a zwłaszcza ta ostatnia jest nader bogata w dzieła specyalne, A-i poświęcone. Z dawniejszych prac wymienimy: Theoph. Spizelii: „Scrutinium Atheismi historico-theologicum“ (Augburg, 1663). — Pritius: „Dissertatio de Atheis-mo in se foedo et humano generi noxio“ (Lipsk, 1695, in 4-o).—Jabłoński: „Stultitia et irrationabi-litas Atheismi“ (Magdeburg, 1696, in 8-o). — Reim-mann: „Historia Atheismi et Atheorum falso et me-rito suspectorum...“ (Hildesheim, 1725).—Cudworth: „The true intellectual system of the Universe, wherein all the reason and the philosophy of Atheism is confuted“ (Londyn, 1678).—Sylvain Maréchal: „Dictionnaire des Athées“ (Paryż, 1799). Z nowszych dzieł ważniejsze są: Noack: „Die Freidenker in der Religion“ (Bern, 1853—55, 3 tomy).—Frarrar: „Hi-story of free thought“ (Londyn, 1863).— Blackie: »Natural history of atheism“ (Edynburg, 1877). Atejus Praetextatus, wybitny gramatyk łaciński

Ate (mit. zgrec.=niedola),córkaZeusa,boginka złośliwa. Ona-to, kiedy miał mu się na ziemi narodzić z Alkmeny (ob.) syn Herakles, namówiła ojca, aby się pochwalił przed zgromadzeniem bogów co do przyszłej tegoż syna wielkości, co wywołało srogi gniew i pomstę zazdrosnej Hery. Za taką podstępną namowę Zeus wybuchnął oburzeniem przeciwko A., schwycił ją za włosy i na zawsze wyrzucił z Olimpu. Odtąd błąkała się ona po ziemi, z upodobaniem siejąc wszędzie niezgodę,nienawiści wszelakie zło. Za nią chodzą w ślad kulawe córki Zeusa, dobroczynne Modlitwy, starające się łagodzić klęski, przez nią zrządzone. A., z przypisywanego jej w mitologii greckiej charakteru, z roskoszy, jaką uczuwa, sprowadzając nieszczęścia, ma coś pokrewnego z chrze-

ściańskim szatanem.

K. K.

Ate, planetoida (111), odkryta przez Petersa 1870 r. Obrót dokoła słońca kończy w ciągu 4,18 lat.

Ateizm (greckie atheos, od apriv i theos=:Bóg), oznacza wogóle pogląd na świat, wykluczający istnienie Boga, albo wprost przeczący jego istnieniu.

s s.

Pogląd ten, uzasadniony rozumowaniem odpowiedniem i rozwinięty w pewien systemat filozoficzny, stanowi, jako zasada monistyczna, przeciwstawienie z jednej strony teizm owi (ob.) i de izm o w i (ob.) filozoficznemu, z drugiej zaś, jako pogląd dualistyczny, jest przeciwstawieniem akosmizmowi (ob.), a poniekąd i panteizmowi (ob.). Tak jak nazwa A., to jest dosłownie bezbożność, odnosi się zarówno do pojęcia ogólnego, jak i specyalnie filozoficznego, tak i ocenianie pojęć ateistycznych ulegało zawsze podwójnemu kryteryum: ogólnemu, na powszechnej wierze opartemu, i specyalnemu—filozoficznemu. Ze stanowiska pojęć powszechnych, A. uważanym bywał zwykle za pogląd szkodliwy dla społeczeństwa lub religii, a wyjawianie go i propagowanie—za czyn karygodny. Przyczem pojęcie to A-u rozszerzano często po-za granice istoty samego ateizmu i stosowano je, podobnie jak nazwę materyalizmu, do wyrażania w ogóle stanowiska antyreligijnego, przyczem religię pojmowano w ciasnych granicach danego czasu i kraju. I tak, nazywano ateistami nie- z I-go wieku prz. Chr. Był z pochodzenia grekiem, tylko przeczących istnieniu Boga lub bóstwa wogóle, urodzonym w Atenach. Pisał bardzo dużo w różnych ale także filozofów, którzy bóstwo inaczej pojmowali, przedmiotach, a dla wielostronnej swojej uczoności, niż powszechnie przyjęte pojęcia danego czasu i kraju, nazywał się sam „filologiem“ (Plulologuś). Żył on Sokrates np., który uchodzi powszechnie za pierw- ! w bliskiej przyjaźni z historykiem Sallustyuszem, szego głosiciela Boga osobistego, poniósł śmierć mę- ¹ a po jego śmierci z Asiniusem Polionem: pierwszego czeńską za zbrodnię ateuszowstwa; zarzucono mu miał zaopatrzyć w wyciąg z dziejów rzymskich nieuznawanie bogów krajowych, chociaż pojęcie jego i zbiór archaizmów łacińskich, drugiemu miał udzie-

lić zasad sztuki pisarskiej Osobiście był zwolennikiem jasności, przystępności i właściwości w wysłowieniu.—W. S. Teuffel. „Gesch, der röm. Liter.“

fizykalne zgęszczenia płucnego, a więc stępienie odgłosu wypukowego, oraz osłabione oddychanie pęcherzykowe i skąpe rzężenia dość głośne. Przy rozleglejszych zgęszczeniach zależy od drożności doprowadzającego oskrzela, czy napotkamy oddech oskrzelowy, rzężenia dźwięczne i wzmożone drżenie głosowe, lub też, gdy dane oskrzele jest zatkane, wszystkie objawy przewodnictwa głosowego mogą być osłabione. Nadzwyczaj znamiennym jest sposób oddychania chorych, dotkniętych niedodmą płucną, i to wielce różny u dzieci i u dorosłych. Jest to wybitnie stenotyczny oddech (jak przy zwężeniach krtani lub tchawicy), a zarazem przeważnie duszno-ściowy w okresie wdechowym. Przy czystej nie-dodmie, bez gorączki, liczba oddechów niezbyt częsta. Kaszlu prawie nigdy nie brak, zależy on wszakże nie od samej A-zy, lecz od towarzyszącego kataru lub zapalenia zrazikowego. Rokowanie u dzieci wcześnie zrodzonych, słabo rozwiniętych, jest niepomyślne. W leczeniu A-zy wrodzonej główną rolę odegrywa należyte odżywianie, pielęgnowanie i ogólne wzmacnianie dziecka; przy nabytej—zapobieganie zatkaniom oskrzelowym gęstą wydzieliną, wczesne usuwanie (o ile można) zewnętrznych przyczyn ucisku (wysięków), pobudzenie innerwacyi oddechowej, za pomocą okładów, obmywaó i t. d,—Porównaj: Joerg- „De pulmonum vitio organico ex respiratione neonatorum imperfecta ortis“ (Lipsk, 1832).—Mendelsohn; „Mechanismus der Respiration und Circulation“ (Berlin, 1845). —Legendre et Bailly: „Archives gêner, de Médecine, 1844.—Traube: „Ursachen der Veränderungen, welche die Lunge durch Durchschneidung d, Ner. vagus erleidet.“ (1846). Zresztą podręczniki medycyny wewnętrznej ispecyalnie chorób płucnych; Leberta, Biermera, Ziemssena, oraz Gerhardta: „Podręcznik chorób wieku dziecięcego“,

F—n.

§ 211.

M. Ro.

Atel, Itelj czyli Balangiar, miasto chaza-rów, leżał przy ujściu Wołgi do morza Kaspijskiego, podobno w tern samem, miejscu, gdzie leży obecnie Astrachan. Podług podania, A. był założony przez Chozroesa, króla perskiego; następnie stał się ludną i bogatą stolicą ehazarów, rozłożył się na obu brzegach Wołgi i słynął, szczególnie w IX i X w., z handlu.

Atelektaza (od grec, a t e 1 e s „niedokładny“, „nie-rozwinięty“ i e k t a s i a „rozszerzenie“), inaczej apneu-matosis — niedodma płucna. Mianem tem określamy stan płuc nie wzdętych powietrzem, taki, jaki prawidłowo napotykamy podczas życia płodowego, przy czem pęcherzyki płucne, jedynie skutkiem niewypełnienia ich powietrzem, są zaciśnięte, lub tak zapadłe, że ich ścianki stykają się ze sobą, zaś płuco jest przez to zgęszczonem. — Znajomość tego cierpienia datuje się dopiero od r. 1832, kiedy Jörg opisał A-zę wTrodzoną. W dziesięć lat potem Legendre opisał uiedodmę nabytą. Mendelsohn i Traube rozszerzyli wiadomość o niej, wykazawszy ej powstawanie po przecięciu nerwów błędnych.

(Tom III, 1878).

Ateles, ob. Czepiak.

Atelia (Od à—teXéia, lub od à—tsXVjç), oznacza wogóle niedorozwój, niedokształcenie; w połączeniu z poszczególnemu nazwami pojedyńczych organów lub części ciała, oznacza wadę rozwojową tych mianowicie części, np. ateloprosopia—niedokształcenie twarzy, a t e 1 o m y e 1 i a—niedokształcenie rdze-

F-n.

Bartels i Ziemssen określili jej stosunek do zapalenia płuc zrazikowego u dzieci.—W życiu płodo-wem, oczywiście, płuco nie zawiera powietrza, A. jest tu stanem normalnym. Otóż po narodzeniu może on pozostać w niektórych częściach płuc (A. wrodzona), albo też płuco, które już oddychało, pustoszeje i zapada w pewnych miejscach, wskutek chorobliwych zaburzeń (A. nabyta). — A-zą dotknięte płuco jest ciężkie, w wodzie tonie. Na tem polega, tak ważna w medycynie sądowej, próba; czy dziecię po urodzeniu oddychało, czy też nie, czy płuco jego zawiera powietrze i pływa po wodzie, czyli też go nie zawiera i tonie A-ę wrodzoną znajdujemy u noworodków, u których ruchy oddechowe są niedostateczne, po szybkim, lub ciężkim porodzie, a więc u takich, które, wskutek jakiegokolwiek uszkodzenia mózgowia (wodogłowie, ucisk czaszki podczas porodu), niedokładnie oddychają.

Atelia, miasto w Kampanii rzymskiej, przy drodze z Kapui do Neapolu położone. Pierwotną jej ludność stanowili Oskowie, a później koloniści rzymscy. Podczas wojen punickich A. stała po stronie kartagińczyków, za co mieszkańcy jej byli ukarani przez rzymian przesiedleniem ryczałtowem do Ga-laty; zaś na ich miejsce sprowadzono nowych osadników z Nuceryi. W r. 1495 ukazuje się A. znowu w historyi, jako miejsce spotkania króla neapo-litańskiego Ferdynanda II z Gonzalwem Kordubeń-skim, który z garstką swoich hiszpanów, przemykając się pomiędzy wojskami francuskiemi, odbył marsz tak trudny, że tu właśnie Cezar Borgia, ów-

Atellanae fabulae. W ks. VII, roz. 2, Liwiusz

Do takiego samego rezultatu wszakże doprowadza nia pacierzowego i t. d. również zatkanie oskrzeli śluzem, krwią, smółką, zagradzając powietrzu drogę do odpowiednich zrazików płucnych. A. nabyta powstaje albo przez wessa-nie odgrodzonego powietrza w pęcherzykach płucnych i zapadnięcie się samych pęcherzyków (przy, nieżytach, krupie, obce ciała, wrastające do oskrzeli nowotwory, tętniaki i t. d ), albo też skutkiem trwałego przez dłuższy czas ucisku płuca z zewnątrz (wysięk w opłucnej, osierdziu, przerost serca, guzy w śródpiersiu, zniepodobnienia i wykrzywienia kręgosłupa i klatki piersiowej, nadmierne powiększenie brzucha przez płyny, gazy i t. p., przez co przepona stale utrzymuje się bardzo wysoko). Objawy A-zy w wieku dziecięcym (gdzie też częściej się napotyka), j czesny legat papieski, powitał go mianem „Wielkie-są owiele wybituiejsze, niż u dorosłych, gdyż w wieku go Wodza“ (el gran capitano). Nieznaczne szczątki dziecięcym do jej powstawania warunki są łatwiej- tego miasta przetrwały dotychczas pod dzisiejszą sze, (miękka podatna klatka piersiowa i t. p.). Obszer- mieściną Awersą. niejsze ogniska atelektatyczne sprowadzają objawy

zycznej.

Atena, bogini grecka, u rzymian Min er w a. Założyciel ostatniej dynastyi olimpijskiej, Zeus, miał mnóstwo żon, nałożuic i liczne rodzeństwo. Pierwszą żoną jego była Métis (mądrość), najmądrzejsza i najprzezorniejsza z bogiń; ale Uranos i Gaja (niebo i ziemia), bóstwa najpierwszej dynastyi, ostrzegły go, że gdyby pozwolił sobie mieć z nią dzieci, te mocniejsze będą od niego i pozbawią go tronu. Więc też, kiedy Métis była w ciąży, połknął ją, a z nią jej mądrość i przezorność, które wchłonęła jego istota, (Hezyod: Teog., 885). Potem kazał sobie rozpłatać głowę i z niej wyszła cała, ukształtowana A., (Apollod. I; 3, 6). Takie były jej narodziny. Po matce wzięła mądrość i przezorność, ale nie

opowiada taką historyę: „W tym roku (390 po zał. Rzymu, a więc 363 przed Chr.) i w następnym ... srożyła się morowa zaraza . .. Gdy, mimo leków ludzkich i środków boskich, klęska nie ustawała, przestrach zabobonny ogarnął umysły—i wted-yto, pomiędzy innemi sposobami uśmierzenia gniewu bożego, wymyślono zabawy sceniczne, rzecz nową i niebywałą wśród tego wojennego ludu, który dotąd używał tylko igrzysk cyrkowych. Nowość ta wreszcie była z początku, jak prawie wszystkie inne, rzeczą bardzo małego zachodu, a nawet zapożyczoną u obcych. Kuglarze (ludiones), przybyli z Etru-ryi, skaczący przy dźwięku fletni i piszczałek, według zwyczaju toskańskiego, wykonywali ruchy dość zgrabne, ale bez śpiewu, deklamacyi i giestu. Młodzież natychmiast jęła ich naśladować, wygłaszając przytem słowa ucieszne, a nawet wierszem zgoła niekunsztownym, z giestami, dosyć odpowiadającemi słowu i nucie; nowość ta podobała się i powtarzano ją z zapałem. Ponieważ „ister“ w języku etruskim oznacza kuglarza, przyjmujących więc udział w tych widowiskach nazywano histryonami. Niebawem wygłaszać zaczęli z kolei nietylko już wiersze sprosne i podobne do fesceńskich, ale ogładne satyry, połączone z wdzięcznym ruchem, przy śpiewie i dźwięku fletni“. — Nieco dalej, w tymże samym rozdziale, po określeniu przejścia do widowisk szlachetniejszych z charakterem dramatycznym, dodaje Liwiusz: „Wtedy-to wolna i pusta wesołość igrzysk ustała, a zabawa stopniowo stawała się sztuką. Naonczas młodzieńcy (amatorowie), pozostawiając dramat (teatr) histryonom, powrócili do dawnych błazeństw, przeplatanych wierszem, i nigdy nie pozwolili histryonom (aktorom z profesyi) wdawać się w ten rodzaj zabawy, zapożyczony u ludów oscyjskich. Za tern poszło, że przedstawiciele „fabuł atellańskich“ nie są wyłączeni ze służby wojskowej i tribus, ponieważ nie trudnią się sztuką aktorów prawdziwych. Zdało mi się słusznem, pośród skromnych początków instytucyi, przytoczyć pierwsze powstanie i tych igrzysk, ażeby widziano, jak stateczną była zrazu ta zabawa, dziś takie szalone pociągająca wydatki, na które starczą zaledwie bogactwa najzamożniejszych królestw.“—Ustęp ten jest wielce pouczającym, nietylko co do szczegółu o fabułach atellańskich, ale i co do dziejów kultury rzymskiej wogóle. Widać stąd, że rzymianie, nie czekając wzorów greckich, których jeszcze wtedy nie znali, byli na drodze utworzenia teatru narodowego, z miejscowych żywiołów i form latyńskich, które Liwiusz bliżej nawet określa, jako etruskie, lubo miasto oscyjskie A tel la, skąd nazwa widowisk, leżało opodal od ogniska etruskiego (w dzisiejszej Toskanii), bo pomiędzy Kapuą i Neapolem. Czy ten wypadek, opisany przez Liwiusza (a jeżeli ten, to ktoś bardzo trafnie zastosował hygienę humoru podczas pognębienia umysłów, trawionych obawą zarazy), czy inny—dość, że te widowiska w połowie IV w. przed Chr. stanowią zaczątek narodowej sceny rzymskiej, która nawet czas jakiś, od prostych burlesek, przybiera formy dramatyczniej-sze, ale widocznie u ludu, bardzo jeszcze grubego, w tej reformie powodzenia nie ma. Obok rozwija-

EncyHorea rf« ecfina Utstrowaca. T 7.

jącego się teatru, pod niejakim aktorem Liwiuszem, którego Liwiusz autor bliżej nie określa, młodzież rzymska, snadź z większym wykwintem nie sympatyzująca, powraca do formy pierwotnej i zawiązuje między sobą jakoby wolne towarzystwo, które uprawia widowiska, nakształt dzisiejszej hecy jarmarcznej, i tak się w nich rozmiłowuje, że, kiedy nawet teatr grecki, za sprawą Liwiusza Andronika, rozsiadł się na dobre, widowiska te jeszcze trwały niezależnie. A.-f. były to zatem, nazywając je po dzisiejszemu, possy, podobnie jak w wiekach średnich, z miejscowych obyczajów i miejscowego humoru czerpaue. Mają one nawet, równie jak i średniowieczne, swoje figury stałe a charakterystyczne, zowiące się Maccus i Bucco, nakształt włoskiego Arlekina, francuskiego Poliszynela, i taką figurę zamaskowaną wykopano nawet w Pompei (Cantu, III, roz. 21), co pokazuje, jak długo te zabawy atellańskie używały zachowania w Rzymie. To tylko jest do zauważenia i pożałowania, że widowiska te, podniósłszy się nieco po-za prosty ruch mimiczny, przybrawszy trochę recitativa i muzyki, nie zdobyły się w swej treści i formie narodowej na coś tak żywotnego, iżby dały podstawę do budowy prawdziwej sceny narodowej, tak, jak to się stało w Hiszpanii. Śmieszyły one czas jakiś,—jak długo? ściśle niewiadomo; śmieszyły samym językiem, gdyż, obok rozwiniętej już łaciny po Enniuszu, Terencyu-szu i Plaucie, używały narzecza dawnego z czasów etruskich, co zapewne zawierało w sobie element komiczny; miały nawet swoich autorów, których nazwiska doszły i do nas, jako to: Dorsennus, Fabius, Lucius Pomponius, Mummius, Quintus Novius; ale koniec końców—nie mogły znieść naporu muzy greckiej, która ostatecznie na teatrze rzymskim zapanowała, i rozproszyły się, dla teatru narodowego nic prawie nie uczyniwszy. Z tekstów ich pozostały tylko drobne okruchy, zebrane w r. 1834 przez Bothe-go, p. t. „Poetarum latinorum scenicorum fragmenta“. Wielu przytem pisało o nich; ostatnie jest dzieło Munka, z r. 1840: „De fabulis Atellanis“. K- K-Atelstan, ob. Adels tan.

A tempo (włos.), wyr. muz., znaczy: „w tempie, w ruchu poprzednim“. Używa się zawsze po którem-kolwiek z wyrażeń muz., zmieniających szybkość tempa w środku kompozycyi, dla ostrzeżenia wykonawcy, że odtąd ma się trzymać tempa poprzedniego, oznaczonego na początku kompozycyi mu-

a. roi.

rodziła jej matka: nie ma też ona skłonności ko- go szczątki przechowały się dotychczas. W okolicy biecych; to bogini-mąż (Androtea), w przeciwsta- A-y znajduje się wiele starych napisów, wieniu do zniewieściałego, azyatyckiego Dyonizosa, Atenagoras, filozof, z II wieku ery clirześciań-który jest bogiem-kobietą. A. to pojęcie czysto skiej, ze szkoły platońskiej i apologeta chrześciań-greckie; typ siły poważnej, majestatycznej, niezło- ski. Urodzony w Atenach niewiadomego roku, A. mnej. Pojmowano ją jednak odmiennie w różnych nauczał naprzód w tern mieście, następnie, zo-dzielnicach Grecyi. Niektóre podania przyznają jej stawszy elirześcianinem (około 160 roku), w Ale-przymioty pracy osiadłej. Jest to towarzyszka He- ksandryi w tamecznej szkole katechetów. Z dzieł lesta, kowala; orędowniczka robót ręcznych, biegła przypisywanych mu dwa tylko są autentyczne: prządka; ceramicy ateńscy wielbią ją zarówno, jak „Apologia chrześcian“ i „Zmartwychwstanie umar-Prometeusza, dawcę ognia, wypalającego glinę. łych“. W pierwszem z nich (Presbeia perl ton chri-W „Robotach i dniach“ Hezyoda, służebnikiem jej stianon), napisanem pomiędzy 163 i 176 r., A. broni jest cieśla; Herakles, wielki robotnik, ma w niej chrześcian kategorycznie od zarzucanych im wówczas stałą i baczną opiekunkę. Te ciche, gospodarskie rysy, zgoła nie licują z ową potężną tarczą, z ową dzidą groźną i zabójczą, jaką w rękę daje Homer swej A-nie „modrookiej“ lub „sowiookiej“, oraz większość mitów. Symbolem jej, później narzuconym, sowa, ptak widzący w nocy: znak, że bogini czuwa i w dzień, i w noc, że przezorna. Widocznie musiały pierwotnie istnieć dwa jej typy; przeważył mocniejszy, pod którym dawny niezupełnie się zatarł.

powszechnie: ateizmu. wszeteczeństwa, oraz mordowania dzieci i zjadania ich ciała, podczas uczt wspólnych i domaga się od cesarza, Marka Aureliusza, i syna jego, Kommoda, zastosowania do chrześcian ogólnej tolerancyi, jaką cieszą się inne wyznania w ich państwie. Apologia ta, napisana wymownie, formą wykwintną i obrazową, a przytem z całą jasnością logicznego rozumowania, zapewniła jej autorowi pierwsze miejsce pośród apologetów chrześciańskich drugiej połowy II stulecia. W obu przytoczonych dziełach A. występuje jako gorący zwolennik filozofii platońskiej. Dzieła te niejednokrotnie były wydawane; najlepsze wydanie fran-

z^buhajów i tryków zjednywa go sobie młodzież“ (Iliada: II, 348; prz. Szmurły). W Atenach-to ona odniosła sławne zwycięstwo nad Pozejdonem. Bóg ten, chcąc sobie zapewnić pierwszeństwo na Akropolu i zjednać ludność, uderzył trójzębem w skałę i wytrysło z niej źródło, dar błogi. Przybyła potem A., i w świętym gaju Pandrosos zasadziła drzewo oliwne: co droższe? Czy to Erechteus, czy Cekrops, jako sędziowie, wybrali oliwę, nadając tern pierwszeństwo A-ie, ku wielkiemu niezadowoleniu Pozej-dona. To ją nazawsze połączyło z mieszkańcami, którzy nie mieli dosyć czci i miłości dla swej bogini - dziewicy, Pallady, (od pallax,—dziewica). Ci, co później komponowali mity, często zawracają ku temu, ażeby Erechteusa zrobić synem A-ny. Echo tego usiłowania odbiło się nawet jeszcze w „Przemianach“ Owidyusza (II, 757): — „Aglaure bluźnierczą ręką podniosła zasłonę tajemnicy wtedy, gdy (Ate-ne) łamiąc przysięgi, zwróciła oczy na syna boga Lemnosu, zrodzonego bez matki“. Ale ci późniejsi mitografowie, jak Apollodor (III; 4, 6), bezsilni wobec mitu pierwotnego, a powszechnie i święcie w Atenach przyjętego, który Erechteusa wyprowadza wprost z ziemi, rzucają zaledwie cień macierzyństwa na A-ę, w opisach urodzenia Erechteusa zgoła niehomerycznych a również nieprawdopodobnych.—Wszystko co można wiedzieć o A-ie, zob. u O. Miillera: „Pallas Athene“, w jego zbiorze:

K. K.

A., równie jak inne bóstwa, ma swoje predylekcye i wstręty; przyjaźnią szczególniejszą obdarza Odys-seusza, który też, snadź pod jej natchnieniem, jest najsprytniejszym wśród greków z pod Troi. Czczono ją wszędzie, lecz miejscem jej wybranem i jakby cuskie jest sporządzone przez Benedyktynów (Pa-z istotą jej zespolonem były Ateny, już od czasów ryż, 1742, in fol.), a najlepsze niemieckie Ottona, Iliady. Erechteus, ateńczyk, wyrósł z ziemi, ale ży- w jego „Corpus apologetarum“ (Jena, 1846—50). Li-wiła go i wychowywała A.: „i porodziła w Ate- teratura francuska posiada nadto ciekawy romans, nach, we własnej, bogatej świątnicy, gdzie ofiarami jakoby z greckiego tekstu A-a tłómaczony, a właściwie przez tłómacza samego napisany i wydany, pod tytułem: „Du vray et parfaict amour, escrit en grec par Athénagoras, philosophe athénien, contenant les amours lionestes de Theogène et de Cha-ride, de Phérécides et de Mélangénie, traduit par Martin Fumée, seigneur de Génillé“ (Paryż, 1599, in 12; i 1612). Porów. Clarisse: „Commentatio de Athenagoras“ (Leyda, 1819).

A tenais (* 401—f 460), słynna z piękności atenka, córka sofisty Leontyna; po śmierci ojca udała się do Konstantynopola, gdzie została żoną cesarza Teodozyusza Ii-go i,przyjąwszy chrzest, otrzymała imię Eudoksyi. W r. 421, powiwszy córkę, odbyła pielgrzymkę do Jerozolimy. Wskutek intryg dworskich, była później wydaloną z dworu cesarskiego, i po licznych prześladowaniach umarła w Jerozolimie. Znana jest ze swych dzieł, pisanych prozą lub wierszami, treści religijnej; z nich naj-większem jest: „Opisanie życia Chrystusa“ heksa-metrem w 2343 wierszach, a oprócz tego pozostały dwie pieśni z żywota św. Cypryana.

Ateneusz (Atenajos), filozof grecki ze szkoły perypatetyków, rodem z Seleucyi w Cylicyi, współczesny geografowi Strabonowi, który podaje wiadomość, że A. należał do spisku przeciwko Augustowi, który wspaniałomyślnie winę mu darował.

„Kleine Deutche Schriften.“

Atena Lucana, miasto w okręgu salerneńskim, we Włoszech południowych, liczy 2662 mieszkańców. Stoi na miejscu starożytnego miasta Atiny, które-

Ateneusz (A t h é n a i o s), znakomity grecki gramatyk i retor. O życiu jego wiemy tylko tyle, że się urodził w mieście Naukratis, w Egipcie, za czasów cesarza Marka Aureliusza, że mieszkał początkowo w Aleksandryi, a następnie w Rzymie, i że główne swoje dzieło napisał i wydał po śmierci

M. Ko

M. RO.

Później A. wrócił znów do miasta rodzinnego—Tarsu i ulepszył prawodawstwo ojczyste. Z pism jego, treści mieszanej („Przechadzki“, „O powadze i zabawie“), zachowały się tylko tytuły i nieznaczne ułamki.

cesarza Kommoda (t. j. po r. 192). A. odznaczał się nadewszystko wielkiem oczytaniem i rozległą pamięcią. Na wzór „Uczty“ Platona i bardzo licznych tego rodzaju dzieł greckich z czasów późniejszych, ułożył on obszerne dzieło encyklopedyczne, które nazwał „Biesiadą uczonych“ (DeipnosopMstai). Forma dramatyczna tej „Biesiady“ bynajmniej nie licuje z jej treścią i układem. Pomimo to, dzieło samo ma dla nas nieocenioną wartość, stanowi ono bowiem prawie niewyczerpaną kopalnię wiadomości, tyczących się życia domowego i towarzyskiego u starożytnych; dowiadujemy się stąd o muzyce, pieśniach, tańcach, grach, heterach, pasorzytach, różnych potrawach, napojach, naczyniach do picia u dawnych greków i t. d.; w to wszystko wplecione jest wiele anegdot i cytat z półtora tysiąca pisarzy greckich, których dzieła częstokroć już nie istnieją osobno, tak iż np. dla poznania autorów nowszej komedyi greckiej i poetów doby aleksandryjskiej A. jest źródłem pierwszorzędnem. Jak pomysł „Biesiady“ nie jest wyłączną własnością A-a, tak i zgromadzone tutaj wiadomości nie są owocem jego własnych poszukiwań: robi on częstokroć tylko wyciągi z podobnych dzieł swoich poprzedników, mianowicie: DMyma, Pamfila i Faworyna (ob.), „Biesiada“ składa się z 15-tu ksiąg, z pomiędzy których 1-a, 2-a, początek 3-ej i zakończenie ostatniej nie dochowały się do naszych czasów w całości i postaci pierwotnej.—A-a wydawali z komentarzami: Casaubonus (1597, 1600) i Schweighäuser (1801 —7); ostatnie (1890) wydanie krytyczne tekstu sporządził G. Kaibel, p. t. „Athenaei Naucrati-tae Dipnosophistarum libri XV“, (Lipsk, 3 tomy).— W. Christ: „Gesch. d. griech. Litteratur“ § 482.

Atenion, jeden z przywódców niewolników sycylijskich, którzy się zbuntowali przeciwko Rzymowi (104—100 przed Chr.), poprzednio herszt bandytów. A., dzięki swoim talentom wojskowym, stał się groźnym dla rzymian, którzy się musieli wycofać do miast. Dopiero, wysłany przeciw niemu, konsul M. Aquillius, pokonał A-a i zabił go własną ręką.

Atenion, malarz grecki, rodem z Maronei, w Tra-cyi, uczeń Glaukiona korynckiego, wysoce ceniony w starożytności, porównywany z Nicyaszem (ob.), a nawet wyżej od niego stawiany.—Pliniusz starszy wylicza dzieła jego (XXXV, 134).

Atenodor (Athenodoros), z przydomkiem Kordy lion, filozof stoicki z m. Tarsu, w Azyi Mniejszej. Jakiś czas był nadzorcą biblioteki pergam-skiej; w r. 70 przed Chr. został przez Katona.młodszego przywieziony do Rzymu i tutaj umarł. A. był gorliwym zwolennikiem stoików i miał usunąć z ich pism wszystko, co mu się wydawało niezupełnie dobrem; zauważono jednak tę manipulacyę i miejsca wyrzucone przywrócono.

Atenodor, syn Sandona,. urodzony, podobnie jak poprzedni, w mieście Tarsie, i również zwolennik filozofii stoickiej. Był on uczniem Pozejdoniusza z Rodosu, a sam wykładał później w m. Apollonii, w Epi-rze. Tutaj poznał go (r. 45 prz. Chr.) przyszły cesarz Oktawian, słuchał przez pewien czas jego wykładów, a następnie zabrał go ze sobą do Rzymu, jako przyjaciela, doradcę i nauczyciela Tyberyusza.

M. Ro.

Ateny (’AxHjvai, Athenae—etymologicznie wyraz ten wywodzić należy od pierwiastku: ad-, av3- kwitnąć, ’AiHjvas oznacza więc osadę kwitnącą, podobnie jak Florentia (fiorere), w łacińskim języku ma toż samo znaczenie). W granicach starożytnego świata jest kilka, jakoby przez bogów wybranych, miejsc, na których bogata w najświetniejsze czyny historya, arcydzieła architektury i rzeźbiarstwa, a wreszcie i niezrównane płody ducha, nieśmiertelne piętno wycisnęły i roztaczają nad niemi nie wysłowiony, czaro wny urok, zachwycający umysły najpóźniejszych pokoleń. Wszystkie jednakże ćmi sława miasta Peryklesa : wiekopomne Ateny, przez starożytnych poetów „źrenicą Grecyi, Helladą Hellady“ zwane, przed innemi zjednały sobie na długie czasy prawdziwą cześć i uwielbienie. Jak tylu innych sławnych miast starożytności, kryją się i A-n pierwotne dzieje w mglistej pomroce. O ile z nieprzeliczonych, bardzo zawikłanych, po części sprzecznych z sobą mytów, legend i podań prawdy historycznej dociec można, to należy w tych ciemnych dziejach cztery epokirozróżniać. Potwierdza to pośrednio historyk Herodot (ks. 8, rozdz. 44), który narodowe tradycye ateńczyków o początkach ich miasta najlepiej streścił i dość wyraźną w tej mierze daje wskazówkę. Pierwszą, najstarszą epo-k ę stanowią czasypelazgijskie, uosabia je Kra-naos, który od siebie mieszkańcom nazwę „Kranaoi“, osadzie zaś Kranaai, najstarsze nazwisko Aten, nadał. Ponieważ zaś przymiotnik ten w greckim języku oznacza „kamienisty, skalisty“, stąd „Kranaoi“ znaczy mieszkańców na wzgórzach kamienistych, na których owa pierwotna osada powstała. Z nią łączą się już pierwsze religijne instytucye. Skoro straszliwe czasy potopu minęły, odwiedza kranaów Deukalion i Zeusowi - Zbawcy poświęca świątynię nad źródłem Kallirrhoë. Stąd powstała cześć boga najwyższego, zwanego „Zeus Hypatos, Hypsistos“, któremu ludność w pierwszy dzień roku, hojną ofiarę z wołów, t. z. „Buphonia“, składa. — W drugiej epoce, którą długie i krwawe walki poprzedzić musiały, dobijają się władzy możne, szczepem pokrewne, wojownicze rody, i łączą z sobą okoliczne gminy, które dotychczas nie były od nikogo zależne. Wysoka skała, która od niepamiętnych czasów po dziś dzień przed wszystkiemi innemi wzgórzami całego świata starożytnego miano „Akropolis“ nosi, a na mieszkanie liczniejszej osady nie była stosowna, nabiera teraz osobnego znaczenia. Na niej, w otoczeniu kilku rodów możniejszych, zakłada swą rezydencyę rodzina panująca, która, jako mitycznego przodka, święci pamięć Cekropsa, z ziemi zrodzonego. Z wielu bardzo względów nadawało się właśnie to miejsce na stolicę książęcą. Skała zamkowa, do 400 stóp wysoka, panowała bowiem nad urodzajną, rozległą doliną rzeczki Ce-fisu i . strumyka Ilisu, i stanowiła wybitny, najgłówniejszy punkt pomiędzy innemi osadami attyckiego

półwyspu. Twierdzę, z natury już silną, bo tylko prym zyskuje Atena, staje się właściwą boginią z jednej, i to z zachodniej, strony przystępną, można i patronką miasta, pod nazwą „Atena Polias“; jej było z łatwością obwarować i przed nieprzyjacielem obronić. Na zachodnim stoku warowni tryskało obfite źródło wody. Samo położenie było nadzwyczaj zdrowe i dogodne, gdyż góry sąsiednie chroniły je przed burzliwemi wiatrami północy, od strony morza zaś niosły południowe wiatry latem chłód miły, a zimową porą potrzebne dla wegeta-cyi ciepła zasoby. Stosowna odległość od morskiego wybrzeża, blisko milę drogi wynosząca, broniła osady w pierwszych czasach przed niespodzianą napaścią korsarzy, postrachu okolic nadmorskich.

Wreszcie sąsiednie wzgórza i rozległe doliny, obfitujące w materyał budowlany, nastręczały zawsze dogodną, na czasy późniejsze, sposobność rozszerzenia kwitnącej osady. „Cekropia“, bo tak zwie się teraz skała zamkowa, jako stolica pierwszego króla attyckiego, zostaje odtąd rzymskim Kapitolem, punktem centralnym życia religijnego i politycznego, wspólnem ogniskiem powstającego królestwa. Rozrzucone po wzgórzach sąsiednich osady pomniejsze, ujęte w pewne karby politycznej jedności, stają się dopiero przez Cekropsa miastem (polis); bóstwo kraju, po wsiach okolicznych dotychczas czczone, staje się bóstwem państwa, patronem miasta, pod wezwaniem „Zeus Polieus“. Gdzie książę, tam i poddani. Występuje też obecnie stanowcza różnica \ cie opiekuńcze bóstwo państwa, obok Zeusa i Ateny, między rodziną panującą, a tłumem podległych, pomiędzy możnemi rodzinami rycerskiemi, a klasą pracującą. Z ciężkim trudem równają pelazgowie chropowatą opokę zamkową, silnemi murami od zachodu gród obwarowują. Z dwunastu obwodów udzielnych, na które ówczesna ziemia attycka się rozpada, powstaje nowe księstwo Cekropidów — najwię-kszem i najpotężniejszem. W następnych walkach bogów, które nam mitologia rozwlekle opowiada, uważać należy walki dotychczasowych wyznawców, w obronie bóstw swych podjęte, w ugodowym zaś rozejmie—pokojowe załagodzenie sporów rozlicznych szczepów, na których opierają się wzrastające A.

albo przemocą narzucają

Władcy Cekropii słabszym swoje bóstwa, albo ustępstwa czynią wobec groźniejszego niebezpieczeństwa, i przyjmują razem z politycznym sojuszem kulty obcych bogów. Obok Zeusa, pierwotnego i jedynego cekropidów bóstwa, występują teraz inne bogi, lecz winny one, jak to legendy w barwnej przenośni opiewają, zarobić sobie wielkiemi zasługami na cześć i uwielbienie śmiertelnych. Pierwszy zjawia się „Pozeidon“, morzowładny bóg, czczony nad salamińską zatoką przez traków i ród ich książęcy Eumolpidów. Wszelako bóstwo to hołdów nigdy nie przyjmuje bez słonych źródeł morskich, stąd bije sam trójzębem w opokę Cekropii, a naraz wytryska obfitym strumieniem zdrój wody słonej. Następuje bogini „Atena“, opiekunka więcej już rozwiniętych plemion, która zaszczepieniem pierwszego drzewa oliwnego w Attyce jedna sobie w całej krainie mir ogólny. Zeus, bóg Kranaosa i Cekropsa, jako że spór pomiędzy Pozeidonem a Ateną, o opiekę nad attycką ziemią na rzecz swej córy rozstrzygnął, zatrzymuje swe górujące stanowisko. Obok najwyższego boga,

posąg jest odtąd opiekuńczem bożyszczem, jej drzewo oliwne zwycięskiem hasłem i szczęśliwem godłem miasta i ziemi attyckiej, jej imię mianem całej gminy. „Erechteus“, uosabiający w jednej postaci bożka Pozeidona i umiłowanego wychowańca Ateny, jest tylko mitologicznym obrazem trzeciej epoki, w której cześć Ateny stanowczo bierze górę nad innemi bogami, a zarazem historyczne poczęcie A-n znamionuje.—W czwartej epoce pojawiają się w dolinie Cefizu, z wschodniego wybrzeża, nowi przybysze pokrewnego szczepu; na ateńskim Olympie . zjawia się nowe bóstwo, które zyskuje prawo obywatelstwa. Plemię jońskie, pierwotnie nad maratońską zatoką osiadłe, îozkrze-wiwszy się, lozszerza swe dziedziny ku zachodowi, nad pirejskie wybrzeże, i tam ze starszymi mieszkańcami się kojarzy, czyli, jak to mitologiczny język wyraża, Jon, syn Ksuthosa t. j. Apollina, idzie na pomcc Erechteuszowi przeciwko dzikim trakom. Występuje nowy ród książęcy z krwi ateńskiej ijońskiej, ze czcią „Apollina“, jaico dostojnego przodka swego. Jońskie familie wiążą się z dawniejsze-mi możnemi rodami autochtonów, i nowe świątynie poniżej zamku dla swego bóstwa zakładają, dońskiego Apollina uznają połączone szczepy, jako trze-

Oporna część mieszkańców, nie chcąca przyznać równych praw przybyszom, ulega sde oręża, albo opuszcza odwieczne siedziby. Nowe pierwiastki i żywioły, jakie z Jończykami na ziemię a eńską przybyły, dawniejszej kultury nie tępią, lecz nowym duchem ją zasilają, a miasto rośnie w potęgę, coraz to większego nabiera znaczenia. Z dawniejszej szczuplej osady, jednej z dwunastu nieznacznych mieścin Attyki, powstaje miasto stołeczne całej ziemi attyckiej. Koniec tej epoki zwiastuje nazwisko Tez eu sza, który całą ziemię attycką pod jedno berło zagarnia, jedno tylko państwo z-niej tworzy. Na tern miejscu najodpowiedniejsza wtrącić slow kilka o wpływie narodu obcego, który i na attyckiej ziemi niezatarte pozostawił ślady, a przez pewien czas groził nawet zniszczeniem zawiązkom pierwszego państwa helleńskiego. Mówimy o F e-nicyanach. Pewnym to, a utartym już torem, starał się przemyślny i obrotny szczep fenicki zapanować najprzód nad wyspami, położonemi u wybrzeży krain, z któremi zamierzał stosunki handlowe zawiązać. Jak historycznie dowiedzone są ślady fenickie w sarońskiej zatoce i na korynckim przesmyku, tak z wszelką pewnością można także stwierdzić, że i wyspa Salamina, tuż nad zacho-dniem wybrzeżem attyckiem położona, była fenicką osadą. Stanowczym najprzód tego dowodem jest nazwa wyspy cudzoziemska, jako i miasta na wyspie Cyprze. „Salama“ oznacza w semickich językach „pokój i miejsce pokoju“; równie wyraźnie prze bija się to znaczenie w kulcie salamińskiego Zeusa na Cyprze (Baal-Salam), którego głównym celem było połączyć z sobą sąsiednie narody, na drodze handlowej wymiany i pokojowych układów. W tym samym zamiarze założyli też fenieyanie naprzeciw

a r-

Salaminy, na ziemi attyckiej, w Munichii, późniejszym porcie ateńskim, świątynię „Heraklesa“, bóstwa opiekuńczego własnej stolicy Tyros. Z Muny-chii ruszyli już potem w głąb kraju i osiedli w jednej z najstarszych części Aten. Na wzgórzach, ku zachodowi od Akropolu położonych, znajdują się do dzisiaj, w odwiecznych grotach ponurych, bardzo ciekawe szczątki żłobionych stopni kamiennych, kanałów, cystern i głębokich skrytek. Według dzisiejszych badań, są to resztki pierwotnej osady fe-nickiej. Zwaną zaś była „Melite“ owa część miasta. Taką nazwę nosiła również oblubienica Heraklesa, a więc znowu owego bóstwa obcego pochodzenia i cudzoziemskiego plemienia. Zajmując wyższy stopień kultury, nauczyli fenicyanie ówczesnych mieszkańców półwyspu budowania domów i świątyń, przyswoili im przemysł garncarski i sztukę lania śpiżu, a z prawdą zapewne nie rozminiemy się, jeżeli im właśnie przypiszemy sprowadzenie pierwszego drzewa oliwnego, którego ojczyzną jest Syrya, na półwysep attycki, gdzie na suchym i kamienistym gruncie młody szczep przyjął się wybornie, i do dzisiaj głównego artykułu eksportowego nowogreckiemu państwu dostarcza.—Przeciwko potędze fenickiej, która wreszcie ujarzmiła całą osadę Cekropsa, podniosła się na początku XI-go wieku przed Chr. wojenna reakcya, zakończona wypędzeniem z kraju semickich pretendentów. Podanie jednakże przypisuje wybicie się na wolność, nie Cekropidów książęcemu rodowi, lecz bohaterskiemu Tezeuszowi, wielce zasłużonemu pod in-nemi jeszcze względami około rozwoju A-n i ziemi attyckiej. Albowiem Tezeusz, albo jak raczej podanie to pojmować należy, waleczny ród książęcy Tezeidów z jońskiego szczepu, w argolskiej Treze-nie, nietylko wyparł fenicyan z Attyki (język mitologiczny zwie to zwolnieniem ateńczyków z haraczu, płaconego Minotaurowi na wyspie Krecie), lecz nadto połączył odrębne, dotychczas samodzielne, części ziemi attyckiej w jedną polityczną całość. I tak uległa jego dzielnemu orężowi najprzód wschodnia część półwyspu z ziemią maratońską, dalej poddały się zbójeckie drużyny pasterzy okolic górskich, od miodem płynącego Hymettu, aż do przylądka Sunion, a wreszcie, po twardym oporze, urodzajna równina eleuzyńska, z gęsto nasiadłą ludnością. Nowe podboje odźwierciedlają się jak najdokładniej w czci nowych bogów. Kult ich przyjmują zwycięzcy, aby podbite szczepy tern więcej sobie zjednać i ze zmianą losu pogodzić. I tak, bogini „Demeter“, najwyższej patronce przemożnej ziemi eleuzyńskiej, budują na północno-wschodnim stoku skały zamkowej wielką świątynię t. z. „Eleuzinion“, nowe przybytki święte stawiają „Artemidzie“ brau-rońskiej i „Dioskurom“. Lecz, mimo to, kilka wieków było potrzeba na wyrównanie różnic pomiędzy pierwotną dzielnicą a rozlicznemi właściwościami podbitych kantonów, pod względem kultów i stanowiska rodów możniejszych. Na cześć Tezeusza, który za szczególną łaską Ateny, wspólnej bogini attyckiej ziemi, dokonał politycznego połączenia całego półwyspu w jedno państwo, święcą odtąd wdzięczni ateńczycy największą swą uroczystość

„Panatenejów“ (ob.), obchodzą ją za najświetniejszych czasów państwa ateńskiego z niesłychanym przepychem, czczą jej pamięć, aż do chrześciań-skich czasów. Uroczystość „Synoikiai“, niejako domowe święto i wstęp stanowiące do świetnej uroczystości panatenejskiej, także w tych czasach bierze początek, a obchodzą ją również na cześć Te-zeusza, z tego powodu, że rozrzucone pod zamkiem cekropskim osady złączył z nim w jedną miejską gminę. — Następne burzliwe czasy wędrówek t. z. „doryckich“ przeszła ziemia attycka, ujęta teraz w ścisłą formę jednego państwa, niemal nietknięta. Z pokrewnymi rodem jończykami i z achaj-czykami, którzy w Tezeuszowem państwie znaleźli gościnne schronienie, wybrało się wówczas na dalsze wędrówki za morze i wielu starszych, chciwych nowości, i najmłodszych, niezadowolonych obywateli attyckich, i założyli już to na Cykladach, już też na wybrzeżu azyatyckiem i trackiem, wiele osad, pomnych zawsze na związek krwi, jaki ich z A-mi łączył, każdej chwili gotowych do przymierza z metropolią przeciwko wrogim najazdom.— Na tronie attyckim widzimy później Ko dr o sa, potomka pylijskiego rodu Nelidów. Według podania, miał ojciec jego, Melantos, po szczęśliwem odparciu beockiego króla Ksantosa, zostać królem attyckim. Znaną jest opowieść o szlachetnem poświęceniu się Kodrosa za ojczyznę, kiedy, na mocy wyroczni del-fickiej, za prostego żołnierza przebrany, przeciw do-ryjczykom walczył i zginął, a przez to na stronę swego ludu zwycięstwo przechylił. Znaczenie Eupa-trydów, t. j. szlacheckich rodów, wzmogło się było wówczas niemało, gdyż słyszymy, że po śmierci Kodrosa, dla sporów pomiędzy królewiczami, znoszą w Attyce godność królewską i zmieniają na dożywotni urząd a r c h o n t a, który nasamprzód potomkom Kodrosa przysługuje. Legenda wypadki tak wielkiego znaczenia umie w swój sposób zabarwić, i tworzy piękną opowieść, jak to, po śmierci szlachetnego Kodrosa, nikt, według zdania ateńczyków, nie był godnym objęcia królewskiego berła. Lecz coraz więcej rosły wpływy rodów możnych, aż wreszcie całą władzę pod siebie zagarnęły. Roku 752 przed Chr. ograniczono piastowanie urzędu archonta na 10 lat, r. 714 zniesiono przywilej potomków Kodrosa, a każdy członek szlacheckich rodów mógł godności archonta dostąpić, równocześnie skrócono urzędowanie jego na rok jeden. Wreszcie w r. 683, podzielono władzę pomiędzy dziewięciu chontów (ob.), którzy co rok się zmieniali. Od tego czasu archontat, wszelkiej niezależności pozbawiony, stał się urzędem odpowiedzialnym i zawisłym zupełnie od arystokracyi rodowej. Wszakże niezadługo wszczęły się pomiędzy pojedyńczem możnemi rodami ateńskiemi niesnaski i spory, a lud, srodze uciskany przez rządzących arystokratów, grozi otwartym buntem i energicznie domaga się spisania praw dotychczasowych, aby uchronić się przez to od dowolnego i stronniczego wydawania wyroków przez niesumiennych sędziów. Archont D r a k o n formułuje tedy, w r. 621, piśmienne prawo zwyczajowe. A chociaż surowość praw drakońskich już w starożytności w przysłowie poszła, (pierwszy Demades, sławny mówca ateński, wyrzekł o nich, że krwią spisane), nie zdołały one wstrzymać rozkładu i upadku arystokracyi, ponieważ istoty, niestosownej już na owe czasy, formy rządu ateńskiego nie zmieniły. Wielkiego dzieła tego dokonywa Solon (ob.). Będąc właśnie na przełomie wewnętrznej organizacyi państwa ateńskiego, kiedy demokracya odnosi stanowcze zwycięstwo nad arystokratycznemi rodami, przyjrzyjmy się obrazowi, a zobaczymy, jaki miasto samo w najogólniej szych zarysach w owej epoce przedstawia, choć mu daleko jeszcze do owej świetności i przepychu, wprawiającego z początkiem wojny peloponeskiej wszystkich greków w najwyższe zdumienie. Miasto Tezeusza obejmowało, oprócz Cekropii i strony południowej, przytykającej do skały grodowej, także równinę ku północy rozległą. Już po-za granicami starego miasta wznosiło się wysokie wzgórze Aresa, t. z. Areopag (ob.), siedlisko prastarego kryminalnego sądu ateńczyków. Centralnym punktem miasta aż do wojen perskich pozostał Akropolis. Skała ta z trzech stron, dla stromych, prawie pionowych ścian, w kilku miejscach z umysłu jeszcze więcej ściętych, nie była dostępną. Natomiast zachodnia strona Akropolisu, gdzie znajdowało się wejście na zamek, sztuką musiała być obwarowana, aby głównej i świętej dzielnicy nie podać w ręce wrogie. Wzniesiono też tutaj ogromne mury, do których perskie wojska Kserksesa ostatni szturm przypuszczały. Cały system owych fortyfi-kacyj nosił miano „Pelasgikon“, muru Pelazgów, praszczurów ateńskiego ludu. Dziewięć bram, stąd nazwa „Enneapylon“, silnie obwarowanych, w krętej linii piętrzących się na całym zachodnim stoku skały, czyniło twierdzę tę niezdobytą. Tam mieściło się najświętsze ateńczyków mienie w bogów przybytkach najstarszych. Na samym szczycie stały ołtarze, na których ofiary odbierał Zeus Hypatos iPolieus, dalej świątynia „ńteny“, od prastarego króla Erechteusza, ulubieńca bogini, Erechtejon zwana, z wielu drogiemi pamiątkami, tam była studnia ze słonem źródłem, którą Pozejdon trójzębem w opoce wyrąbał, jako i pierwsza oliwka święta, z ziemi na rozkaz Ateny wyrosła; więcej ku wschodowi stał najstarszy posąg Ateny, bezkształtny pal z drzewa oliwkowego, który, według podania ateńczyków, z niebios spadł, uzbrojony w tarczę, włócznię i przyłbicę, na piersiach z wyobrażeniem straszliwej Gorgony. W tern miejscu był i przybytek Cekropsa, wraz z grobem starego króla, w podziemiach zaś chował się święty wąż zamkowy, nieśmiertelny geniusz opiekuńczy miasta i całej krainy. Nawet stoki wzgórza zamkowego należały do świętego obrębu, głównej bogini poświęconego. Jeszcze po perskich wojnach nie było wolno tuż przy Akropolu żadnych budynków stawiać, dopiero później wybudowano wiele świątyń na zachodnim skłonie góry. Aż po te czasy było wzgórze zamkowe rezydencyą najwyższych władz państwa, a więc króla i jego otoczenia, później arclioutów, tam były także mieszkania kapłanów. W dolnej części miasta stały świątynie młodszych bóstw, które ateńczycy z biegiem czasu jako takie uznali: w południowo-wschodniej części miasta, zwanej „Limnai“ (Żuławy), miał swą świątynię Dionyzos, na którego cześć, wiosną, uroczystość kwiatów święcono; dalej Asklepios, Temida, Afrodyta, Demeter, Chloe, Gea Kurotrofos; na wzgórzach po prawej stronie llisu Zeus, Gea Olympijska i Pytyjski Apollon. Na południe, między Akropolisem a wzgórzeml Filopappos, aż do źródła Kallirrhoe, leżała starożytna część miasta, zwana „Kydateenaion“, jak sama nazwa głosi, dzielnica, w której za dawnych już czasów przedniejsze rody ateńskie osiadły, kiedy wgórze zamkowe nie starczyło na pomieszczenie znacznej liczby rozgałęzionych familii ateńskich. Wieńca osady, okalającej Akropolis, dopełniały od zachodu ku północy części miasta „Melite“, o której fenickim charakterze już wyżej była mowa, Kera-meikos, Kollytos i Diomeia. Jak wszelkie inne znaczniejsze miasta greckie—z jednym wyjątkiem Sparty—były i A. opasane warownym murem, gdyż była to rzecz konieczna na czasy ciągłych walk i kłótni pomiędzy plemionami i miastami po-jedyńczemi. Długość jego, na owe czasy, obliczyć można w przybliżeniu na 20 stadyów, albo pół mili. Z przedmieść ateńskich, leżących po-za obrębem muru miejskiego, jest ku północnej stronie najważ-niejszem „Kerameikos“, jako dalszy ciąg wewnętrznej części miasta tegoż nazwiska, główne siedlisko przemysłu ateńskiego, a mianowicie garncarzy, najstarszej, a bardzo w Atenach kwitnącej, gałęzi przemysłu, dalej kowali i giserów. W tejże stronie, na lewym brzegu llisu, leży przedmieście „Agrai“ ze świątynią Demetry i Kory. Przez most dochodziło się stąd do „Stadion“, które w późniejszych czasach panatenejskiem stadyum zwano, jako miejsce igrzysk, połączonych z narodową uroczystością. Obraz, jaki A-y z czasów owych przedstawiały, był niepozorny: domy niskie, z drzewa pobudowane, lub z gliny ulepione, ulice wąskie, nieregularne i brudne. Największego uroku dodawała miastu sama natura. Plastyczna rozmaitość wzgórz i dolin, na których miasto się rozścielało, piękna wyrazistość kształtnych gór pobliskich, nieprzebrana ilość wonnych kwiatów i drzewek oliwnych, w mieście samem liczne gaje święte, które greckim zwyczajem okalały każdą świątynię, ćmiły główne niedostatki ówczesnej stolicy attyckiej.—Wieki całe upłynęły, zanim ateńczycy odważyli puścić się statkiem na otwarte morze, a więcej jeszcze czasu minęło, zanim poznali się na drogocennej perle ziemi swojej, istotnej podwalinie potęgi i wielkości, na dosko nałym systemie portowym w „Pireju“. Królowie ateńscy, po nich zaś arystokratyczne rody dbać musiały głównie o stanowcze podbicie niezależnych kantonów i utrzymanie ich w karbach posłuszeństwa. Pirej zresztą, po długich latach dopiero pod fizycznym względem rzeczywiście do Ąttyki należał. Starsze pokolenia znały te okolice, gdzie w świetnych czasach Aten wznosił się zamek Munychia i bogate miasto portowe Pirej, jeszcze jako górzystą wysepkę, która powoli tylko przez midiste napływy Cefisu i pobliższych strumyków, oraz przez zaspy piasku morskiego, wiatrami południowemi nagnauego, ze stałym lądem się połączyła. Jeszcze za Peryklesa czasów, był grunt W tern miejscu tak grząski, że stosy żwiru

i wielkich kamieni trzeba było nawieźć, aby zyskać I a przèznaczonem było dla efebów, spłodzonych w mie-podmury portowe trwały fundament. Z takich powo- szanych małżeństwach, t. j. z wolnych obywateli dów poprzestawać musieli ateńczycy na mniejszych za- attyckich i matek obcego pochodzenia. Następujące tokach, do których zawijały czółna rybackie, a co naj- czasy umiarkowanej tyranii demagogicznej Pizy-wyżej, mniejsze statki kupieckie. Miałka zatoka „Fale- strata (560—527), któremu na czele stronnictwa ron“ głównie była w używaniu. Mieszkańcy tej drobnej ludowego udało się objąć ster rządu w Atenach, osady, niemal wszyscy rybacy, dostarczali stolicy jako i synów jego panowanie (527—510), znamio-ryb wszelkiego gatunku, zwłaszcza zaś smacznych nują dla Aten rozwój znakomity. Na wzór popu-sardynek, specyału ateńczyków.— Surowe prawa larnych tyranów na wyspach Archipelagu i w Azyi Drakoua nie zdołały uratować starej formy rządu. Mniejszej, urządza Pizystrat świetny dwór, wyprawia Jednolity gmach państwa, wzniesiony przez Tezeusza, wspaniałe igrzyska, obchodzi z wielkim przepychem poczyna chwiać się w podstawach, otwarty rokosz wszelkie uroczystości narodowe, aby zjednać sobie jest bliskim wybuchu i grozi znowu rozpadnięciem szczere przywiązanie poddanych. Stara się gor-się państwa na drobne odłamy. Mieszkańcy równin liwie o rozwój oświaty i literatury greckiej, po-(Pediaioi), bogaci dziedzice, chcą wprowadzić oli- wołuje na dwór swój wielkich poetów, wybiera garchiczą formę rządu, lecz mieszkańcy wybrzeża uczonych mężów, by złożyli w jedną całość pieśni (Paralioi) domagają się mieszanej konstytucyi, a pa- Homerowe. Również znane są gmachy, jakie Pizy-sterze górscy (Hyperakrioi'), zubożali i ciężko obdłu- strat na Akropolii, dokąd książęcą rezydencyę prze-żeni, żądają otwarcie reform na demokratycznej pod- niósł, stawiać począł na cześć bogów najwyższych. Ate-stawie. Na czele malkontentów stawa energiczny nie do której. szczególne miał nabożeństwo, wybudo-Kylon, chcąc niezadowolenie w kraju w osobistych wał z pentaliskiego i paryjskiego marmuru wspaniałą celach wyzyskać. Wymordowanie jego stronnictwa świątynię, jako sto stóp długą, „Hekatompedou“ przez Alkmeonidów, przedstawicieli starej arysto- zwaną. Wpanialszy jeszcze, co do rozmiarów, po-za kracyi, burzy nie zażegnało. Szlacheckie rody zmu- miastem w południowo-wschodniej stronie wszech-szone są ostatecznie zastosować się do woli wzbu- potężnemu Zeusowi stawiać począł przybytek, zwany rzonego ludu i polecają Solonowi, starego kró- „Olympiejon“, który przepychem swym dorówny-lewskiego rodu potomkowi, który sprawiedliwością wał sławnym w całej starożytności świątyniom i szlachetnością swą posiadł zaufanie ogółu, przy- azyatyckich jończyków w Efezie i w Samos. Olbrzy-wrócić pokój w państwie przez nowe reformy i prawa, mie dzieło nie zostało jednakże wykończonem, po-Wiadomo, z jakim skutkiem wywiązał się Solon w r. nieważ tyranów z tronu strącono. Miasto zaopatrzył 594 ze swego zadania. Zniósłszy najprzód karę wię- Pizystrat w zdrową wodę do picia, którą główny zienną za długi i obniżywszy stopę menniczą o 27°/₀ wodociąg prowadził dziewięciu rurami (Enneakrunos) (Seisachteia), położył podwaliny do późniejszej de- z obfitego źródła Kallirrhoë. Hipp ar cli, syn Pi-mokratycznej konstytucyi państwa ateńskiego, przez zystrata, murem otoczył wspomnianą Akademię, podział ludności wolnej na klasy, według stopy ma- a nad Ilisem w świętym obwodzie Apollina założył jątkowej, tak, że obowiązki i prawa polityczne oby- nowe gimnazyum t. z. „Lykeion“. Wreszcie dla ułat-wateli zależnemi uczynił od wielkości majątku, a nie wienia komunikacyi ze stolicą państwa i portem, wielce od szlacheckiego pochodzenia. Naturalnym rozwojem się starali Pizystrat i synowie jego o polepszenie wywiązała się z tej zasady ty mokratycznej i dokładny pomiar dróg publicznych w Attyce. niezadługo forma demokratycznych rządów Jako główny punkt, od którego odległość miasteczek ateńskich. W ścisłym związku z reformami Solona, i wsi obliczono, ustawiono na rynku ateńskim ołtarz, nadającemi znacznej części ludu wielkie polityczne dwunastu bogom poświęcony. Pomiędzy A-mi, wpływy, pozostaje też rozwój samego miasta. Agora, a każdą znaczniejszą osadą w Attyce ustawił Hip-rynek ateński, położony ku zachodowi przed oszań- parch t. z. „Hermy“, czworograniaste słupy z po-cowanem wejściem na Akropolis, a na wschodnim piersiem^Hermesa, bóstwa opiekuńczego dróg i po-stoku wzgórza Aresa, staje się teraz centralnym drożnych, z podwójnemi napisami: jeden podawał punktem życia politycznego. Tam zbierali się na dokładną odległość od stolicy, drugi zawierał mo-narady członkowie „Rady Czterechset“ w Prytaneum ralną sentencyę. Za przykładem Hipparcha stawiać (ob.), gdzie wieczny ogień na świętem ognisku pań- odtąd poczęli i obywatele ateńscy takie hermy po stwa się palił, dalej członkowie sądu apelacyjnego, gimnazyach, na placach publicznych i przed doma-zwanego „Heliaia“ (ob.); w temże miejscu obrado- mi. Niezliczone hermy owe stanowiły charaktery-wały ludowe zebrania, w których każdy obywatel, styczną ozdobę stolicy. Samo władztwo Pizystrata najmniej 20 lat liczący, miał prawo brania udziału, i synów jego, uciskając z dynastycznych względów Ku wyćwiczeniu sił cielesnych,—a najgłówniejsza to stronnictwo arystokratów, mimowoli wzmogło w lu-sprawa była w wychowaniu każdego greckiego mło- dzie demokratycznego ducha, a młody potomek Alk-dzieńca,—były od Solona czasów dwa gimnazya. meonidów, KI iste nes (Kleisthene—ob.), strąciwszy Pierwsze, to sławna Akademia, nazwana tak od z tronu Hippiasza, utwierdza (w r. 509) stanowczo Akademosa, albo Hekademosa, rówieśnika Tezeusza, demokratyczną konstytucyę A-n. Szczególnie dwoma na północo-zachód od miasta położona. Ćwiczyli się prawami nadzwyczajnej doniosłości dokonał on tego w niej we wszystkich zapasach nietylko arystokra- dzieła. Rozwiązał najprzód cztery starodawne tycznych rodów, lecz wszystkich obywateli synowie, fyle (phylai), które od niepamiętnych czasów były Drugie gimnazyum, „Kynosarges“ zwane, leżało na niejako historyczną podstawą zażartych walk stron-północo-wschód od miasta u stóp wzgórza Lykabettos, niczych pomiędzy bogatymi a ubogimi, pomiędzy

zwolennikami oligarchów a przyjaciółmi ludu, a\v ich miejsce zaprowadził 10 nowych „fyl“, które co do miejsca w żadnym związku między sobą nie pozostawały, i radykalnym sposobem wszelkie stany i przekonania mieszając, uśmierzył dawne niepokoje. Dalej zniósł Klistenes dotychczasowe obieranie urzędników państwa przez podnoszenie rąk (cheirotonia), a wybór oddał zupełnie na losu ślepego kaprysy. W jednę otóż urnę wrzucano tabliczki z nazwiskami obywateli, którzy się o urząd ubiegali, w drugą zaś ziarnka bobu kolorowego. Czyje nazwisko razem z ziarnkiem bobu o pewnym kolorze z urn wydobyto, ten był na urząd wybranym. Takim sposobem ziścił się ideał najzapaleńszycli demokratów, powstała rzeczpospolita, w której wszyscy wolni obywatele brali równy udział w rządach. Tak M e-t e k o w i e (metoikoi) t. j. obcy, którzy osiedli w A-ch i handlem i przemysłem się trudnili, jako i niewolnicy, praw politycznych nie mieli. Pierwsi byli pod zupełną opieką praw cywilnych i karnych i służyli w wojennej potrzebie, jako wioślarze na okrętach, lub jako lekkozbrojni na lądzie; niewolnicy zaś, pierwotnie wszyscy barbarzyńskiego pochodzenia z Tracyi, Scytyi i Frygii, byli zupełnie w ręce pana oddani, za niego w roli, w kopalniach i warsztatach pracowali i nie mieli ani własnego majątku, ani własnej rodziny.—„Agora“ (rynek), gdzie ateńska demokracya z biegiem dziejów najświetniejsze tryumfy, lecz i najsmutniejsze sceny z wewnętrznej historyi przebywa, nabiera w tych czasach oczywiście jeszcze większego znaczenia. Na rynku wzniesiono też teraz wiele nowych gmachów publicznych. W po-ł idniowej części wystawiono najgłówniejsze gmachy rządowe, aby najwyższe urzędy bezpośrednio z ludem i życiem publicznem stykać się mogły. Obok więc prastarej świątyni „Matki bogów“, miasta zakładającej bogini Rhei, obok „Metroon“, wybudowano nowy gmach okrągły z otwartym górą dachem kopułowym, pod nazwą „Tholos“, gdzie 50 urzędujących pry tanów, a według nowoczesnego wyrażenia, nieustająca komisya nowej Rady demokratycznej, na nowem ognisku państwa ofiary za pomyślność kraju składała i wspólnie obiadowała. Obok znajdował się ratusz nowej „Rady Pięciuset“, tam miał Zeus Bulaios i Atena Bulaia, bóstwa natchnienie dobrej rady dające, swoje ołtarze. Na północno-zachodniej stronie rynku był portyk drugiego archonta, z przydomkiem króla, „Stoa Basileios“, lokal urzędowy wraz z salą posiedzeń dla trybunału rozsądzającego sprawy, podlegające juryzdykcyi tego archonta. Na ścianach obszernego krużganku były wypisane prawa Drakona i Solona. Bliżej, ku Akropolii stały śpiżowe posągi półbogów, którzy nadali nazwy 10 nowym „fylom“. Na wysokich podstawach zawieszano tam wszelkie p ubliczne obwieszczenia, oraz wykazy obywateli, powołanych do sprawowania przeróżnych urzędów. Jeszcze więcej ku górze, stała na półkolistym tarasie grupa ze śpiżu ulana, przedstawiająca z dobytemi mieczami Harmodyosa i Arystogitona, morderców Hipparcha. W południowej części rynku zbierał się lud na nadzwyczajne zebranie, jeżeli na wniosek jednego z obywateli miał być wydanym wyrok ostracyzmu (ob.) na osobistość polityczną, która niebezpieczeńswem zdawała się grozić konstytucyi państwa. Sposób ten wywołania z kraju wpływowej osoby, bez żadnej ujmy na czci i majątku, przez głosowanie ludu, zaprowadził właśnie Klistenes. Regularne zebrania ludu, pomnożone znacznie przez Klistenesa co do liczby i co do spraw, które lud teraz rozstrzygał, odbywały się na placu, „Pnyx“ zwanym, położonym w części miasta Melite. Do dzisiaj dochowały się tam kamienne szczątki mównicy i stopni, na których lud, jako sędzia najwyższy, zasiadał. Tutaj przemawiali do ludu: Temistokles, Perykles, De-mostenes, którzy potęgą geniuszu i wielkie-mi cnotami obywatelskiemi dzierżyli ster rządu i kiełznali namiętne porywy ruchliwego ludu; tutaj przemawiali także: Kleon, Hyperbolos, Eschines, którzy, schlebiając rozszalałym chuciom zaślepionego tłumu, lub spodleni na obcym żołdzie, niecnym rządem i zgubni! radą rzeczpospolitą wreszcie zatracili.—Na czasy te przypada także wybudowanie teatru, chociaż dla burz wojennych, jakie niebawem nad ziemią attycką zawisły, nowy przybytek muz później dopiero wykończono. Przez długie lata wystarczał ateńczykom na ten cel budynek drewniany, w obrębie świątyni Dyonizosa, na jego-to bowiem cześć grano pierwotnie komedye i tragedye. Kiedy jednakże podczas przedstawienia, na którem poeci tragiczni, a między nimi i wielki Eschylos, o palmę zwycięstwa się ubiegali, miejsca dla widzów się zarwały, wzięto się do budowania stałego teatru na południowym stoku Akro-polii, i to wyrąbując go w samej skale zamkowej.— Lecz stawianie nowych gmachów miało teraz podrzędne tylko znaczenie i na drugi plan zeszło, albowiem całą uwagę ludu ateńskiego pochłonęły na-onczas sprawy wojenne, w których losy się rozstrzygały: czy Grecya miała być wolną, czy też uledz sromotnemu jarzmu perskiemu. Wobec bliskich niebezpieczeństw, jakie i od znacznej potęgi morskiej—wysepki Eginy, i ze strony mocarstwa perskiego groziły, mieli ateńczycy natenczas nieznaczną tylko flotę wojenną. Zawijać ona mogła jedynie w miałkiej i ciasnej zatoce falerskiej, która nawet mniejszych statków handlowych dostatecznie nie chroniła, świetne zwycięstwo Milcyadesa na polach maratońskich nad tłumami azyatyckiemi, w r. 490, dodało grekom, a przedewszystkiem ateńczykom, otuchy na przyszłe boje. Pobożny lud ateński w swój sposób wyraził wdzięczność za to zwycięstwo. Uważając w klęsce persów tylko łaskawą sprawę bogów, głównie zaś bóstwa opiekuńczego pasterzy arkadyjskich—bożka Pana, który „panicznym“ strachem zdjął wroga i do ucieczki zmusił, przyjęli teraz wdzięczni ateńczycy kult jego i wystawili mu posąg i ołtarz w ogromnej grocie na północno-wschodnim skłonie Akropolii. Dzisiaj jeszcze widzieć tam można liczne nisze, przeznaczone do tabliczek dziękczynnych i różnych wotów, bożkowi owemu ofiarowanych. W latach 480 i 479 odniosło męstwo i poświęcenie ateńczyków w wiekopomnych walkach z potęgą morską i nieprzeliczonemi zastępami wojsk króla perskiego—nowe tryumfy na lądzie i na morzu. Ateńczycy najdrożej opłacili owe zwycięstwa dwa razy bowiem nietylko ziemię ojczystą, lecz i stolicę swą, razem ze świątyniami na Akropolii, zostawić musieli na łup i pastwę barbarzyńców. Za radą Temistoklesa, kiedy wąwóz Termopilski zdradą posiedli persowie i flota grecka, po nierozstrzygniętej bitwie pod Artemizyum, cofnęła się do zatoki sarońskiej, opuścili ateńczycy drogi kraj swój i miasto. Tylko kilkuset starszych i ubogich obywateli, między nimi zaś podskarbi bogini Ateny, jakoteż kapłani i dozorcy sprzętów świętych i darów pobożnego ludu, bogom ofiarowanych, pozostali na zamku. Szańce, które za rozruchów Hippiasza i Klistenesa wiele ucierpiały, palisadami obwarowali, zatarasowali bramy zamkowe i gotowi byli do walki z perską przemocą. Persowie, wtargnąwszy do Aten, zajęli dominujące stanowisko na wzgórzu Aresa i stąd na zamek nacieiali. Garstka ateńczyków nie myślała jeszcze ani wtedy poddać się, kiedy palisady i belki przy bramach od strzał palnych się zajęły i spłonęły. Upatrzyli wtedy persowie stromą ścieżynę na północnej skale zamkowej, której nikt nie pilnował, i dostali się na zamek. Walka została rozstrzygniętą, załoga w pień wycięto, a w zgliszcza runęły wszystkie świątynie odwiecznej rezydencyi Cekropsa. Z dymem pożarów poszła też i dolna część miasta, wyjąwszy kwatery królewskie i wodzów perskich; mur miejski prawie do szczętu zwalono. Po stanowczem zwycięstwie, jakie grecy wT kilka dni po tych wypadkach pod Salaminą odnieśli, i po odwrocie armii perskiej do Tessalii, wrócili ateńczycy na gruzy ojczystego miasta, gdzie wśród ruin chwilowo schronienie znaleźli i pow⁷oli budować się poczęli. Lecz już następnego lata w r. 479 opuścić je znowu musieli przed nadciągającemi siłami per-skiemi pod wodzą Mardoniusza. Persowie wtedy A. do reszty spustoszyli. Dopiero tryumfy greków pod Plateami i pod Mykale (w końcu września 479 roku) zwiastują początek nowej epoki, w której stolica attycka, jak feniks, ze zgliszcz i rumowisk odrodzić się miała. A jak pień świętego drzewa oliwnego, które się razem ze świątynią Erechtejon spaliło, za szczególną łaską patronki miasta, na drugi dzień zaraz świeżą latorośl wypuścił, tak i dla samej stolicy państwa rozpoczyna się teraz epoka najświetniejszego rozkwitu. Temistokles, najgenialniejszy może z synów stolicy attyekiej, jakich ona przecież wielu wydała, który ateńczyków z ogromnych niebezpieczeństw w r. 480 swą radą, energią, przytomnością umysłu i podstępem wybawił, nadał wtedy nowym A-om, z wyjątkiem Akropolii, na kilka wieków następnych piętno swego potężnego ducha. Najchętniejby, co prawda, widział był, gdyby ateńczycy stolicę swą do Pireju przenieść chcieli. Lecz nadludzkiem byłoby poświęceniem—opuścić miejsca, uświęcone wiekową tradycyą przodków i czcią bogów rozlicznych. Dokonaćby takiego przedsięwzięcia można z innym ludem, lecz nie w odwiecznych A-ach z demokratyczną kon-stytucyą. Natomiast przyjęto z zapałem jego plany, dotyczące obwarowania miasta, wydoskonalenia systemu portowego w Pireju i stworzenia wielkiej floty wojennej. Od r. 477 wzmagała się flota ateńska, na mocy prawa, wniesionego przez Temistokle-

Encjkloi'wi'yi Pows7echu? iluttr. T. V

sa, co rok o 20 tryremów. On pierwszy zwrócił uwagę obywateli ateńskich na skalisty półwysep pi-rejski, na głęboką i obszerną przystań, w którejby nawet największa flota bezpiecznie pomieścić się mogła, i nakłonił ich swą świetną wymową, aby półwysep z wielkim nakładem na port przerobili i silnie obwarowali, w celach wojennych i handlowych. Według intencyi Temistoklesa, miały zostać A. rzeczywistą stolicą kraju, a oprócz tego obszerną, niezdobytą twierdzą, w którejby, na przypadek nowej wojny z persami, i ludność wiejska schronienie, obywatele zaś miejscy pewną obronę znaleźli. Dlatego pierwszem zadaniem rządu ateńskiego było—opasać miasto warownym murem. Znaną jest przebiegłość dyplomatyczna i wielkie poświęcenie tego męża, kiedy spartańczycy, podbudzeni przez zazdrosnych mieszkańców Eginy i Koryntu, protestowali i przeszkadzali usilnie obwarowaniu stolicy attyekiej. Wszyscy mieszkańcy bez wyjątku: obywatele i niewolnicy, razem z żonami i dziećmi, pracowali z gorączkowym pośpiechem nad nowemi murami. Brano do tego materyał, jaki był pod ręką: i gruzy domów, i świątyń, przez persów zniszczonych, a nawet grobowce przodków. Już we dwa lata po bitwie pod Plateami było całe miasto murem opasane. Dla skuteczniejszej obrony, jeżyło się na nim nie mniej jak 97 wysokich czterokąt-nycli wież. Ponieważ miasto w każdym kierunku, głównie zaś ku wschodowi i północy, rozszerzono, wynosił obwód całego muru 43 stadya, t. j. przeszło dwie godziny drogi. Dziesięć wielkich bram prowadziło z miasta w okolicę. Z równą energią przeprowadził Temistokles i obwarowanie portu Pi-reju. Od strony morza stosowały się, w odpowie-dniem oddaleniu, mury portowe do zagięć wybrzeża, aby ani bałwany wzburzonego morza ich nie dosięgły, ani też wojska nieprzyjacielskie na brzegu szyków sprawić i maszyn oblężniczych ustawić nie mogły. Szeroki z natury wjazd do portu ścieśniono ogromnemi groblami. Port wojenny starczył teraz na pomieszczenie 700 tryremów; do mniejszej zatoki, Empor y on, zawijały okręty handlowe. A gdy hegemonia na morzu nad sprzymierzeńcami joński-mi w ręce ateńczyków przeszła i związek delijski powstał, ugruntowaną już była potęga młodej królowej morza Egejskiego na najlepszym i najwarow-niejszym porcie całej Grecyi. Genialnemu twórcy tych wielkich dzieł, na których polegała istotna potęga Aten, nie dozwoliły losy oglądać dalszego rozkwitu miasta ojczystego, ani też dokończyć planów przez wybudowanie „długich murów“, mających Pi-rej ze stolicą połączyć. Z niedokładnie nam znanych dziejów ateńskich, z owych właśnie czasów, wiemy tyle, że stosunek osobisty Temistoklesa do współobywateli bardzo się zaostrzył. W wiośnie r. 470 stawili wreszcie przeciwnicy wniosek o wywołanie Temistoklesa z kraju, a głosowanie ludu ukarało ostracyzmem zwycięzcę z pod Salaminy. Temistokles wtedy nazawsze A. opuścił.—Przeciwnik polityczny Temistoklesa—Arystydes, z przydomkiem „Sprawiedliwy“, nietylko zorganizował związek delijski, lecz i tern jeszcze względem zdemokratyzowania konstytucyi się zasłużył, że dla

40

na

na

za

czwartej klasy—najuboższych obywateli, zwanych „tetes“ według podziału Solona, równouprawnienie z bogatszemi klasami przeprowadził.—Dzieło Te-mistoklesa prowadził dalej bohaterski Cym on, faworyt fortuny wojennej, który ustalił panowanie Aten na morzu. Obwarował on najprzód skałę zamkową od wschodniej i południowej strony wysokim murem, który odtąd „murem Cymona“ zowią. A że polityczne i finansowe położenie Aten nadzwyczaj pomyślne, a łupy Cymona ze szczęśliwych wypraw przeciwko persom bardzo bogate były, datuje się od tego czasu początek upiększania Akropolii i dolnej części miasta arcydziełami sztuki. Cymon-to, prawdziwy magnat ateński, kazał ustawić przy samem wnijściu na Akropolis—kolosalny posąg Ateny Promachos (Bojowodnej), z podstawą 70 stóp wysoki, ulany ze spiżu maratońskich łupów, jedno z pierwszych dzieł sławnego mistrza Pidyasza. Bogini miasta przedstawiona w pełnej zbroi, z tarczą i ogromną włócznią, której złocone ostrze świeciło już zdaleka okrętom, przepływającym koło przylądka Sunion. W dolnych dzielnicach miasta poczęto, za wzorem jońskich miast w Azyi Mniejszej, upiększać szczególnie rynek cienistemi portykami, dla wytchnienia i rozrywki obywateli. Słynnem dziełem Cymona jest obszerny przysionek, zwauy „Poi-kile“ (wielobarwny). Ściany były malowane pędzlem sławnych mistrzów, jak Polygnota, Mikona, Pane-nosa. Obrazy przedstawiały główne sceny ze świetnej historyi ateńskiej, począwszy od zdobycia Troi, aż do przesławnej bitwy pod Maratonem, i zagrzewały młode pokolenia do naśladowania tak wielkich czynów. Jedno jeszcze monumentalne dzieło stworzył Cymon w r. 469—w roku urodzenia wielkiego Sokratesa, t. zw. „Tezeion“, na cześć i pamiątkę twórcy miasta i jedności politycznej Aten. Piękny ów pomnik architektury greckiej, z marmuru pentelic-kiego, najlepiej, bo prawie nienaruszony tylu łomot-nemi kolejami dziejów ziemi attyckiej, do naszych czasów się przechował, ponieważ go już wcześnie świątynię chrześciańską przemieniono. Obecnie znajduje się w nim muzeum starożytności attyckich. Mimo tylu zasług w czasach pokoju i wojny, uległ i Cymon zmiennej aurze ludu ateńskiego. Młode siły natarczywego stronuictwa demokratycznego, jak: Efialtes i Perykles, dalej — ciężka zniewaga, zada-A-om przez spartan, którzy korpus ateński, sprawą Cymona na pomoc przeciw messeńczy-kom wysłany, odesłali, spowodowały wygnanie Cymona w r. 459. — Pole teraz było wolne dla największego i najzdolniejszego męża stanu, jakiego kiedykolwiek miały A., który przez 30 lat kierował z największem powodzeniem losami państwa ateńskiego, stanowił wolą swoją o wewnętrznej i zewnętrznej polityce ateńczyków, a równocześnie i w innej jeszcze dziedzinie, jak Temistokles, nadał miastu swemu na długie wieki nowy charakter. Nastała Peryklesa epoka. Z nazwiskiem tern budzi się zaraz wspomnienie najświetniejszych, najszczęśliwszych czasów Aten—peryod rozkwitu umiarkowanej demokracyi. Z jego imieniem wiąże się bogata galerya największych poetów, historyków, filozofów, genialnych artystów, którzy albo byli syna

mi Aten, albo w A-ach część świetnego żywota przeżyli, jak: wielcy tragicy, których szereg Eschyl rozpoczyna; historycy: Herodot, Tucydydes, Ksenofont; filozofowie: Sokrates, Zenon, Ànaksagoras, Protagoras, a wreszcie i piękna Aspazya z Miletu. Stąd wszelkie twory peryklesowej epoki opromieniają A. czarownym urokiem aż w najpóźniejsze wieki. Poczesne miejsce w tym podziwie i uwielbieniu należy się poezyi. Ziemia attycka nie wydała dotąd, prócz Solona, żadnego znaczniejszego poety. Epopei Homerowej kolebką była Azya Mniejsza; eolskie i do-ryckie szczepy tworzą lirykę grecką. Jednakże dramat, najpiękniejszy kwiat poezyi. najdojrzalszy owoc myśli ludzkiej, miały wydać wówczas A.—wyłączną bowiem własnością ducha ateńskiego jest poezya dramatyczna. Demokratyczna konstytucya, nieograniczona swoboda słowa w życiu publicznem, potęga i zamożność państwa ateńskiego po chlubnem odparciu nawały perskiej, wspaniałe uroczystości narodowe, w których przedstawienia teatralne główną odgrywają rolę, charakter wreszcie ateńczyków rzutki, zmienny, sporny, namiętny a dowcipny — oto najwięcej sprzyjające warunki i walne podstawy rozwoju sztuki dramatycznej w A-ach. Najwyższy zaś jej rozkwit w epoce Peryklesa oznaczają nazwiska tragików: Eschyla, Sofoklesa, Eurypidesa, a nieco później i komedyopisarza Arystofanesa. Rządy swe rozpoczął Perykles dziełami, które utwierdziły przewagę polityczną i handel ateński. Z sojuszu Aten z sąsiednią Megarą, z bezustannych zatargów ze Spartą, z zawistnym Koryntem i Eginą, można było z wszelką pewnością wnioskować o bliskiej wojnie z państwami peloponeskietni. Jeżeli, głównie za sprawą Temistoklesa i Cymona, A. mogły wytrzymać nowe oblężenie persów, a ludność przed wrogiem opuszczać miasta siluie obwarowanego nie potrzebowała, to zmieniłaby się postać rzeczy na niekorzyść ateńczyków, skoroby wypróbowani w różnych bojach hoplici spartańscy od przesmyku ko-rynckiego wtargnęli do Attyki i stolicę od portu i floty odcięli. Niebezpieczeństwa takiego uchronić się było można jedynie przez rychłe połączenie Aten z portami. Istotnie, w przeciągu jednego roku stanęły „długie mury“ gotowe: teraz razem z Pirejem tworzyły A. jedną tylko twierdzę. W r. 440 wybudowano jeszcze trzeci mur—średni, od Pireju do miasta, by zabezpieczyć połączenie stolicy z miastem portowem na przypadek zdobycia pierwszej linii obronnej. Nowe fortyfikacye sprostały, podczas wojny peloponeskiej przeciw najazdom spartańskim, swemu zadaniu. Nad wybrzeżem zaś zakwitło teraz nowe miasto portowe, z prostemi, szerokiemi ulicami, jedno z najpiękniejszych w całej Grecyi. Ukończywszy fortyfikacyę, postanowił Perykles upiększyć staroświeckie A. arcydziełami sztuki, jak to przystało stolicy wielkiego związku delijskiego, pierwszej potędze morskiej, a wreszcie ojczyźnie wielkich mężów ówczesnych, bohaterów z pod Sa-laminy, Płateów, Mykale i z nad Eurymedontu. Pieniędzy na wystawienie pomników najkosztowniejszych było podostatkiem, ponieważ i finanse ateńskie wykazywały aż do wybuchu wojny peloponeskiej zawsze znaczne nadwyżki, a i wspólna kasa sprzymierzonych wyznaczana sumy potrzebne na cele, które w jakikolwiek sposób uświetniały dzieje sprzymierzonych ludów.—Prócz nowych świątyń na przylądku Sunion, w Rarnnus, nad eleuzyńską zatoką, i wspaniałych gmachów, przeznaczonych na obchodzenie misteryów w samej Eleuzynie, które znakomity architekt, Iktinos, postawił, świadczy po wszystkie wieki najwymowniej Akropolia ateńska o genialnych pomysłach wielkiego Pery kiesa. Ra skale zamkowej perskie najazdy z ziemią zrównały najstarsze przybytki święte; nowe, piękne świątynie miały odtąd świadczyć o wdzięczności wolnego narodu dla bóstw, za których przyczynieniem tyle świetnych zwycięstw odniósł. Losy i pod tym względem niepomiernie sprzyjały Peryklesowi, bo był współczesnym i wiernym przyjacielem najprzedniejszych aichitektów i rzeźbiarzy, a przed wszystkimi rej wiedzie Fidyasz, głębokiem natchnieniem i wysokim myśli polotem—auch z Peryklesem pokrewny. Najpierw wybudował Perykles „Odeion“, ogromną salę koncertową, w formie teatrom ówczesnym odpowiadającej, przeznaczoną do przedstawień muzycznych, które ważną część święta Panatenejów stanowiły. Budynku tego używano prócz tego do prób dramatycznych, w nagłych razach odbywały się tam posiedzenia sądowe i zebrania polityczne.—Lecz na samym szczycie Akiopolii, dźwiga się już z fundamentów⁷ przybytek bogini dziewiczej, „Parthenon“, który lraimonijną pięknością wykonania, kosztownym materyałem budowlanym i rozmiarami, zaćmił wszystkie starsze i późniejsze kreaeye gieekiej sztuki architektonicznej. Powstał zaś na lundamentaeh pizy-stratowej świąiyni Hekatompedou, pod kierunkiem budowniczych Iktinosa i Kallikratesa; uajpierwsi rzeźbiaize, jak Fidyasz i uczniowie Kalamisa i My-rona, przyozdobili go najcelniejszemi dziełami swej sztuki. Pióez godnego uczczenia A-y, przeznaczoną była ta świątynia na pomieszczenie skarbu związku delijskiego—zawierał on olbrzymią, na owe czasy, sumę, według îachuby dzisiejszej, 5 milionów rubli; dalej był tam skarbiec Ateny Polias i innych opiekuńczych bóstw⁷ miejskich; tam chowano też kosztowne sprzęty, używane podczas narodowego święta Panatenejów⁷. Atoli najkoszto-wniejszem, tak co do wykonania, jak co do ma-teryału, było arcydzieło Fidyasza, kolosalny, do 26 łokci wysoki, posąg Ateny Partenos, przed którym wieńczono zwycięzców na igrzyskach panatenejskich. Bogini, uzbrojona w pancerz, z wyobrażenierp egidy i z włócznią, około której splatał się święty wąż zanrkow⁷y, trzymała w prawicy bóstwo Zwycięztwa (Nike), lewica spoczywała na tarczy ogromnej, szyszak ozdobiony był sfinksem i dwoma gryfami. Płyty ze słoniowej kości oznaczały odkryte części ciała bogini, delikatna zaś blacha z czystego złota— fałdzistą szatę; 23 centnary złota spotrzebow⁷ano do tego posągu. Fronton i fryz szeroki świątyni przyozdobione były wypuklemi rzeźbami, przedstawda-jącemi najsławniejsze czyny bojowładnej bogini. Ukończony został Partenon w r. 438, z nakładem 1000 talentów. Na południowem skrzydle Partenonu, na bastyonie cymonowych szańców, postawiono równocześnie prawdziwą perłę sztuki greckiej, małą świątynię, Atenie poświęconą, zwaną zwykle świątynią „Nike Apteros“ (bezskrzydłego zwycięztwa). W środku stał starożytny posąg bóstwa z odkrytą głową, z hełmem w prawej ręce, w lewej—z granatowym jabłkiem. Atena sama była owem uosobieniem zwycięztwa, jednakże nie ze skrzydłami, jak zwyczajnie właściwe boginie „Zwycięstwa“ przedstawiają, tylko bez skrzydeł, jako wymowny symbol, że na tern miejscu bogini ma na wieki pozostać. Pod kierunkiem budowniczego Mnezyklesa, rozpoczęła się także budowa „Propilejów“, przepysznego, z marmuru pentelickiego wyrobionego, wyjścia na skałę zamkową od strony zachodniej. Za czasów francuskiej i tureckiej okupacyi, ucierpiał bardzo ten jedyny w swym rodzaju pomnik greckiej architektury, tylko średnia jego część pozostała mało uszkodzona. Nawet uprzedzeni i nieprzejednani wrogowie ateńczyków oddawali wtedy hołd prawdzie, że A. były najpiękniejszym, najbogatszem i naj-potężniejszem miastem całej Grecyi. Potężna flota wojenna stała na kotwicy w niezdobytym Pireju, nadzwyczaj silny pancerz murów opasyw⁷ał całe miasto i przystań. Ludność miasta w owych czasach wynosiła około 300,000 główT, z których ²/₃ na niewolników przypada. Doskonały zarząd finansów podniósł roczne dochody państwa na 1000 talentów, t. j. około półtora miliona rubli, tak, że Perykles na dzieła swe mógł wydać sumę naówczas niesłychaną, bo blizko 10 milionów nibli. Jak ogromne zaś wrażenie na widzów gmachy, Akio-polis zdobiące, wywierały, pojąć możemy z entuzya-stycznych słów szlachetnego Plutarcha, goiącego wielbiciela dziejów klasycznych, który w pięćset lat po Pery kiesie temi słowy je wielbi: „Piękność zaiste istniała od początków praojcowy ch, a przecież ona, kwitnąc w pełni najwyższy m urokiem, jest po dziś dzień świeżą i młodą, w niej powiew:a życie wiecznie nowe, przemijający czas nie dotknie się tego żywota, rzekłbyś, że te dzieła przejmuje wiecznej wiosny tchnienie, a przenika dusza, co niesta-rzeje nigdy“. Urok z nich spływał jeszcze na obcych zdobyw'côw z zachodu i z tureckiego Stambułu, kiedy A. zostały biedną i nieznaczną mieściną i innych skarbów nie posiadały, pióez marmurowej spuścizny Peryklesa i Fidyasza. Z owemi wspania-łemi i przecudnemi świątyniami i gmachami pu-blieznemi dziwnie kontrastowały domy prywatne, w których niewiasty ateńskie, z dziećmi i niewolnikami, ciche, haremow⁷e, odcięte od reszty świata, życie wiodły. Budynki prywatne były skromne, niepozorne, zwyczajnie z drzewa lub w ryglówkę budowane. Tylko najbogatsi obywatele, jak młody Alcybiades, mieli swe pałace, zdobne w cenne dzieła sztuki rzeźbiarskiej i malarskiej. Nowsze ulice były szerokie i regularne, jak ulica Pirejska, która od bramy zachodniej na rynek wiodła, lub druga jeszcze, prowadząca od bramy Dipilon na północną stronę rynku, starożytne korso złotej młodzieży ateńskiej. Przed tąż bramą, w zewnętrznej części miasta Ke-rameikos, był cmentarz dla dobrze około ojczyzny zasłużonych ateńczyków; spoczywały tam zwłoki Milcyadesa, Cymona, Tucydydesa i innych. W ogrom-nem półkolu od wschodniej strony Akropolii aż do świętego obrębu Dyonizosa, prowadziła inna piękna ulica, szczycąca się, według ateńskiego zwyczaju, szczególną ozdobą, t. z. ulica „trypodów“ t. j. trójnogów. W igrzyskach choregicznych, na cześć Dyonizosa odprawianych, wynagradzano zwycięzców trójnogami z bronzu. Ci nie chowali tych trofeów w domu, lecz wystawiali publicznie i na lata całe na podstawach, z rzadką sztuką i z wielkim kosztem wykonywanych. Po obu stronach rzeczonej ulicy stały długie szeregi misternych, okrągłych kapliczek marmurowych, na kopułach ich ustawiano owe trójnogi. Perykles wykończył też wodociągi, jeszcze z czasów Pizystrata pochodzące, aby i wyżej położonym częściom miasta na chłodnej wodzie nie zbywało. Budował je matematyk Meton, z taką ścisłością i z tak doborowego materyału, że w głównej części dziś jeszcze przeznaczenie swoje spełniają. Przeprowadził także kanalizacyę miasta: wielkim sklepionym kanałem, odchodziły brudy i nieczystości miasta po-za Ke-rameikos, a tam je zużytkowywano w ogrodach warzywnych i plantacyach oliwnych. Północna część obszernej „Agory“ przeznaczona była na targowisko. Na wzór azyatyckich miast, odbywały się targi nie w sklepach i składach, po całem mieście rozrzuconych, lecz w bazarach. Na jednem głównem miejscu sprzedawano najrozmaitsze towary: i najzwyczajniejsze potrzeby do życia, i zbytkowne przedmioty. Jak zawsze w nadmorskich miastach greckich, wrzał targ na ryby najhałaśliwszem życiem. Na rynku była i giełda ateńska. Stały tam szałasy i stoły bankierskie, gdzie mieniano obce pieniądze, jakie ze wszystkich stron świata do stolicy napływały, a jak i w dzisiejszych czasach, podlegały zmiennym bardzo kursom. Charakterystycznym rysem starożytnego rynku ateńskiego było, że prócz ruchliwej i krzykliwej ludności nagromadzili się tam, z biegiem lat, inni jeszcze liczni mężowie, lecz kuci z marmuru lub ze śpiżu ulani. Działo się to szczególnie z patryotycznej wdzięczności dla zasłużonych obywateli, a w czasach upadku A-n, z mniej szlachetnych pobudek pochlebstwa i podłego płaszczenia się przed możnymi władcami. Obok wielkich a licznych mężów ateńskiego rodu, znalazły się tam po wojnie peloponeskiej osobistości obcego także pochodzenia; pierwszy Enagoras, król Cypru, wierny przyjaciel A-n i dzielnego ich wodza, Kouona. Więcej jeszcze takich posągów stanęło na Akropolii. Szare, nagie wzgórze Aresa przykry kontrast stanowiło z bliskim, pełnym życia rynkiem i ze lśniącą przepychem Akropolią. Tam stała świątynia Aresa, ku wschodowi, tuż pod skałą grodową, szumiał ponury gaj mściwych Eumenid, w nim krył nieszczęśliwego Edypa grób tajemniczy. Na wzgórzu zbierał się najpoważniejszy trybunał sądowy ateńczyków. W najstarszych czasach uświęcił Areopag, a zarazem i ograniczył prawo krwawej zemsty. Wojującego uniewinniał, gdy słusznie mścił się za krzywdy, a sprawiedliwego mściciela zwalniał od wyrzutów sumienia. Od Solona począwszy, aż do Peryklesa, miał on jeszcze prawo protestu przeciwko porywczym a zgubnym uchwałom rady i zebrania ludowego. Areopagici, (tak nazywano członków owego sądu), sądzili tutaj pod gołem niebem rozmyślnych morderców. Inne sromotne zbrodnie rozstrzygano w lichej chacie, z gliny ulepionej. Powód i obżałowany wstąpić musieli na dwa odwieczne, nieokrzesane kamienie: Pychy i Bezwstydu, które znaczyły pierwotnie ołtarze demonów— Hybris i Anaideia. Ołtarz AtenyArejskiej według legendy, miał Orestes postawić, z wdzięczności, że za wdaniem się bogini Areopag uznał go niewinnym straszliwej zbrodni matkobójstwa.—Na burzliwe czasy wojny peloponeskiej, kiedy A-y już z nieprzyjacielem na lądzie i na morzu walczyć, i mury miejskie i portowe w stanie obronnym utrzymać, i przytułek gotować musieli dla wiejskiej ludności, która przed srogim Lacedemończykiem chroniła się w stolicy, na czasy te przypada wykończenie Erechteionu. Owa świątynia Ateny, rozpoczęta jeszcze przez Pery-klesa w nowo-jońskim stylu, kończy godnie szereg pomników, zdobiących Akropolis. Wybudowaną była jako przysionek otwarty, bez dachu, a strop unoszą wdzięczne Karyatydy, kształtne dziewicze postacie, w których uosobiona jest idea jońskiej kolumny. Wewnątrz znajdował się starożytny posąg bogini (Xoanon), sławne owo Palladyum; tutaj paliło się wieczne światło w złotej lampie, mistrzowskiem dziele Kallimacha. Rozmaite koleje przechodziło Ere-chtejon w czasach chrześciańskich i pod tureckiem panowaniem. Jeszcze w bieżącym wieku, podczas oblężenia A. w r. 1826/27, pozostawiły w ścianach świątyni armatnie kule tureckie, wielkie ślady spustoszenia. Mimo to przybytek ów Aten dochował się, w najgłówniejszych częściach nienaruszony, i uchodzi za klejnot ateńskiego budownictwa. Ze straszliwą klęską pod Egospotamoi w r. 405 rozpoczyna się długi szereg ciosów, które wielkie polityczne, a po części i architektoniczne dzieła Temistoklesa, Cy-mona i Peryklesa skruszyły. Skarb państwa wyczerpały ogromne koszta wojenne, oprócz tego nierozsądne reformy demagoga Kle o na, który, dla zjednania sobie przychylności rozkiełznanego już tłumu, podwyższył wynagrodzenia dla sędziów (Di-kastikon), dla uczestników w zgromadzeniach ludowych (Ekklesiastikon) i dla widzów na przedstawieniach w teatrze (Teorikon). W warunkach nieszczęsnego pokoju, z kwietnia r 404, wymógł wrogi Lizander, że ateńczycy formę rządu, na oligarchiczną zmienili, że zrzekli się wszelkich wysp i posiadłości zamorskich i owe „długie mury“ i obwarowanie Pireju z ziemią zrównali, że całą flotę, z wyjątkiem dwunastu okrętów, w ręce nieprzyjaciół wydali i arsenały morskie zniszczyli. Głód zmusił ich do przyjęcia warunków upokarzających i niweczących ich morską potęgę. Oligarchiczne rządy „trzydziestu tyranów“ do reszty miasto rozbroiły. Na ich-to bowiem rozkaz, warsztaty okrętowe i obszerne doki, wystawione z ogromnemi kosztami, sprzedane zostały plus lidtando, na rozebranie. W r. 403 zgasła, o ile to było w ręku wroga i podług arystokratycznego stronnictwa ateńskiego, dawna świetność A-n. W następnym roku strąca wprawdzie tyranów waleczny T raz y bu los i przywraca demokratyczną konstytucyę, lecz daleko trudniej było zdobyć dawne stanowisko pierwszej potęgi morskiej i zwrócić znowu główną drogę handlową do portów ateńskich. Że w ludzie ateńskim, mimo tylu klęsk straszliwych, jeszcze niezłamaną została dawna energia, i hart ducha przodków się dochował, świadczy uchwała jego, zaledwie w lat kilka po klęsce pod Bgospotamoi powzięta, aby co rychlej odbudować Erechtejon, które w r. 406 pożar częściowo zniszczył. Szczęśliwsze czasy dla A-n nastały, kiedy wybuchła wojna pomiędzy persami a spartanami, zażartymi nieprzyjaciółmi ateńczyków. Ko no n, dzielny wódz ateńczyków jeszcze z peloponeskiej wojny—on jeden z ośmiu okrętami uszedł z pod Egospotamoi niewoli i śmierci haniebnej—znalazł najprzód schronienie u cypryjskiego króla Enagorasa, potem udał się do persów, by w ich szeregach przeciw Spareie walczyć. Gdy króla Agezylausa, na obronę kraju przeciwko sprzymierzonym A-m, Tebom, Koryntowi i Argos z Azyi odwołano, pobił na początku sierpnia r. 394 Konon, jako admirał perskiej floty, na głowę spartańskiego admirała Pizandra, i ze zdumiewającą energią złamał w krótkim czasie przewagę spartańczyków na morzu aż po brzegi peloponeskie. Mimo najwyższych zaszczytów na dworze perskim, nie zapomniał je-dnakże^Kouon o swej ojczyźnie. Za perskie pieniądze, które |mu dał satrapa Farnabazos, odbudował najprzód ^zburzone mury pirejowe i dwa „długie mury“, wiodące do miasta. Na przesmyku nad zatoką pirejską wystawił świątynię Afrodycie Euploia, której zwycięstwa swe zawdzięczał. Główną to zasługą Konona było, że A., znowu należycie obwarowane i samodzielne, odważyć się mogły odzyskać zwolna częśćfdawniejszej potęgi morskiej. Chociaż nowy sojusz państw morskich, pod przewodem A-n, nie osięgnął znaczenia pierwszego delijskiego przymierza, chociaż wkrótce od A-n oderwały się najznaczniejsze wyspy, jak Chios, Rodos i Kos, nadto miasto Byzancyon, to stała już w Pireju na kotwicy flota wojenna w sile 300 okrętów, mocne obwarowanie portu mogło wszelkie szturmy wytrzymać, i arsenały morskie były w stanie jak najlepszym, wróciła wreszcie, przez ożywiony handel, dawniejsza zamożność obywateli. Od tego czasu, kiedy też sztuka plastyczna i malarska coraz więcej się rozwijały, zdobić poczęto Akropolis pomnikami mniejszych rozmiarów. Ofiarowywano więc teraz szczególnie trofea ateńskiego oręża, kosztowne vota (anathemata),—pomiędzy temi był także w Partenonie złoty wieniec Lizandra, pogromcy A-n w wojnie peloponeskiej,—stawiano posągi ku uczczeniu zasłużonych mężów. Powstał teraz zwyczaj rycia na kamieniu, piękną płaskorzeźbą ozdobionym, dekretów senatu i ludu, uchwalonych na cześć sławnych obywateli i cudzoziemców. W tym czasie postawiono na Agorze posąg spiżowy Kononowi, jeszcze za życia, później synowi jego, znakomitemu admirałowi, Tymoteuszowi, i rywalowi jego, Chabryaszowi. W późniejszych jeszcze latach stanęły tam z najsławniejszych posągi: Demostenesa i wielkiego ministra finansów ateńskich—Likurga. Na ulicy trójnogów mnożyły się mniejsze pomniki, święcące zwycięstwa szczęśliwych choregów. Praxyteles, mistrz nad mistrzami w sztuce rzeźbiarskiej, wystawił tam trzy pomniki, z których najwięcej sławionym był Satyr, siedzący w małej, otwartej świątyni. Do naszych czasów dochowały się, choć nie tego mistrza dłuta, dwie świą-tyńki: to Lizykratesa i Trazyllosa. Pierwsza z nich, zdobna w misterne, bogate kolumny ko-rynckie, nosiła przez długie wieki nazwę „Latarni Demostenesa“ i lud umiał opowiadać długą legendę, jakoby ów wielki mówca, dla wyćwiczenia się w wymowie, zamykał się w tym przybytku. Rzeczywiście—wystawił ją Lizykrates nà pamiątkę zwycięstwa, które mu w r. 334 przyznanem zostało, jako przywódcy chóru chłopców. Druga kapliczka, z równie słusznych racyj „Latarnią Dyogenesa“ zwana, stała obok teatru; w bieżącym dopiero wieku uległa zniszczeniu.— Z tych samych czasów pochodzą inne, daleko skromniejsze pamiątki, które dopiero w późniejszych wiekach, kiedy to A. świetność swą tylko w dziedzinie duchowej okazać mogły, niezwykłego doszły znaczenia. Otóż uczniowie i duchowi następcy Sokratesa stworzyli na przyszłe 900 lat w stolicy attyckiej główne ognisko filozofii starożytnej. Teraz właśnie nieśmiertelny Platon uświęcił rozległy ogród „Akademii“ swoją osobą: w zdobnych przysionkach i cienistych chłodnikach parku owego ze szczególnem upodobaniem w gronie licznych uczniów przebywał i dzielił się z nimi głębokiemi pomysłami swemi. On sam wystawił tam świątynię na cześć muz, w której Speuzyppos, jego krewny z krwi i z ducha, a następca w przewodnictwie szkoły, postawił posągi czarujących bogiń Wdzięku (Charités). Park cały z wszelkiemi gmachami zakupił Platon, aby był punktem zbornym jego adeptów, i przekazał go następcom swym, jako spuściznę wieczystą. Posiadłość cała razem ze świątynią (tam spoczywały niezawodnie zwłoki wielkiego filozofa) przechodziła testamentem na własność każdorazowej głowy szkoły. Akademicy, bo tak nazywano uczniów Platona—od gimnazyum „Akademia“, przetrwali aż do panowania cesarza bizantyńskiego, Justyniana I-go, burzyciela świata pogańskiego. W podobny sposób mieli Perypatetycy, następcy Arystotelesa, siedzibę swą w gimnazyum Lykeion, skąd wzięła się nazwa „liceum“, a Cynicy, następcy Antystenesa— w gimnazyum Ky nos ar ges.— Lecz ani łaska bogów i muz, ani głębokie pomysły najznakomitszych filozofów, ani piorunująca wymowa Demostenesa, nie zdołały odwrócić od A-n katastrofy pod Cheroneą (2 sierpnia 338 r.). Utratę niepodległości odczuli najwięcej patryoci ateńscy i całe greckie stronnictwo narodowe. Stanowisko, rej wiodące dotychczas całemu światu starożytnemu, ustąpić musieli ateńczycy pogardzonym zawsze, jako półbarbarzyń-skim, książętom macedońskim. Materyalnie, jak przyznać potrzeba, przez nieszczęśliwą wojnę A. wiele nie ucierpiały, znalazły bowiem zaraz i sposobność, i dostateczne środki na pobudowanie ogromnych gmachów, wzmacniających siłę obronną miasta portowego, i na przyozdobienie stolicy pomnikami, nie psującemi .harmonii ze starszemi arcydziełami. Zasługa ta przynależy się jednemu z najlepszych ateńczyków owej epoki, Likurgowi. W nieszczęsnym roku klęski cheronejskiej objął on urząd ateńskiego ministra finansów, a piastował go przez lat trzynaście z takiem powodzeniem, że rządy jego stanowią epokę w historyi budowli A-n i Pireju. Zadanie finansowe Likurga wcale zaś łatwem nie było, ponieważ ateńczycy nietylko wszelkie koszta wojenne ponieśli, lecz nadto zrzec się musieli nąj-donośniejszych posiadłości w Tracyi i oddać w ręce Filipa macedońskiego przewodnictwo greckiego związku morskiego, na którego czele sami dotąd byli. Jednakowoż, przez roztropną oszczędność i praktyczne reformy w wydatkach państwa na kulty bogów i w wydzielaniu pieniędzy pomiędzy obywateli, podniósł Likurg roczne dochody A-n na 1,200 talentów (1,880,000 rubli). W Pireju nasamprzód wystawił, pod kierownictwem znakomitego architekta Fil on a, ogromny arsenał morski, mieszczący w sobie kompletny rynsztunek dla 400, a jak jedno źródło podaje—dla 1,000 okrętów wojennych. Dla odróżnienia od starszego arsenału, zwano nowy krótko: „Skenotheke“. Równocześnie kazał Lykurg budować okręty wTojenne i odpowiednie doki; w r. 330 było ich już 372. Prócz nowego, mniejszego teatru w Pireju, wykończył on w A-ach ogromny teatr Dyonizosa pod Akropolis, w którym miejsc było dla 30,000 widzów. Dolne rzędy do dzisiaj dochowane, przednie z nich były wykładane płytami marmuro-wemi, a przeznaczone, według inskrypcyi, dla kapłanów najwyższych bóstw (w samym środku siedział kapłan Dyonizosa), dla najwyższych urzędników, w późniejszych jeszcze czasach—dla znakomitych dobroczyńców miasta, mianowicie dla osób książęcych. Po obu stronach orkiestry stały z dawniejszych czasów spiżowe posągi: Milcyadesa i Temisto-klesa. Obok nich postawił Likurg posągi z bronzu wielkich tragików: Eschyla, Sofoklesa i Eurypidesa, i genialnego komedyopisarza—Arystofanesa ; później szeregi te bardzo się powiększyły; między nimi był pierwszy komedyopisarz następnego pokolenia—Me-nander. Dawniejsze stadyum, w którem igrzyska panatenejskie się odbywały, znacznie Likurg rozszerzył. Po obu długich bokach urządził 60 rzędów siedzeń, na których 40 — 50,000 widzów pomieścić się mogło. Odnowił wreszcie i rozszerzył gimnazyum Lykeion i na wzór Akademii platońskiej przyozdobił rozległemi chłodnikami. A jeszcze starczyło Likurgowi pieniędzy na uświetnienie uroczystości Ateny w Partenonie, bo sprawił nowe naczynia i sprzęty ze szczerego złota, złote boginki Zwycięstwa (Niki) dla tej świątyni i stroje ze złota dla stu dziewic, noszących poświęcone koszyczki w uroczystości panatenejskie. Akropolię samą zdobiły, jako wyraźny znak zmienionych stosunków" politycznych, posągi macedońskich królów: Filipa i Aleksandra; dalej—było tam 3U0 zbroi perskich, które bohaterski Aleksander po bitwie pod Granikiem ateńczykom w darze przekazał.—Począwszy od wojny peloponeskiej, aż do panowania Aleksandra Wielkiego, kwitnie wymowa w A-ach w trzech głównych kierunkach, i to jako wymowa sądowa, polityczna i pan«giryczna (na uroczystościach narodowych). Bo też nigdzie pewnie wszystkie warunki życia publicznego tak pomyślne w tym względzie nie były, jak właśnie w A-ach, gdzie swoboda słowa żadnych granic nie znała, a wola ludu, pod wpływem mistrzów słowa, o najważniejszych kwestyach politycznych stanowiła; gdzie wreszcie jawne były wszelkie rozprawy, czy to w postępowaniu sądowem, czy też w szermierkach sofistycznych, i zawsze wielu ciekawych słuchaczy wabiły. Z takich powrodów stała się wymowa niezbędną zdolnością dla każdego ateńczyka, który w publicznem życiu ojczystego miasta chciał mieć jakieś znaczenie. Słyszymy, że wielki Perykles, dla porywającej i piorunującej siły wymowy, nosi przydomek „olimpijskiego“ mówcy; wr hi-storyi Tucydydesa wiele mów czytamy, w których niejeden oryginalny ustęp lud zelektryzował i na stronę mówcy przekonał. Uczeni aleksandryjscy wliczyli do kanonu swego aż dziesięciu najznakomitszych mówców attyckich, a są nimi: Antyfon, Andocydes, Lizyasz, Izokrates, Izeusz, Eschines, Likurg, niezrównany mówca polityczny —Demoste-nes, Hiperydes i Deinarchos. Mówcy ci, obok tragików" i komediopisarzy, najwięcej się przyczynili do wzbogacenia i wydoskonalenia języka attyckiego, pod względem formy, symetrycznej budowy peryo-dów, a wreszcie i treści, tak, że ten odtąd prym trzyma pomiędzy wszystkiemi narzeczami języka greckiego.— Po nagłej śmierci młodego Aleksandra podnieśli grecy bunt, celem wybicia się na w?olnośó z pod jarzma macedońskiego. Z początku szczęście im sprzyjało, w końcu jednakże w^ojna, t. zw. „la-mijska“, skończyła się w r. 322 klęską sprzymierzonych, która szczególnie ateńczykom dała się bardzo ciężko w;e znaki. Nikt im wprawdzie ani „długich murów“, ani okopów pirejskich nie zniszczył, lecz wódz macedoński, An ty pater, zażądał wydania najszlachetniejszych patryotów: Demostenesa i Hi-perydesa, odebrał im wszystkie morskie i zamorskie posiadłości i ograniczył demokratyczną konstytucyę. Najwyraźniejszym zaś znakiem utiaty wolności i samodzielności było obsadzenie przez pułki macedońskie w dniu 16 września 322 r. fortyfikacyj w Mu-nichii, dominujących nad wszystkiemi portami. Z tej cytadeli warownej załoga następców Aleksandra i wodzów macedońskich bezpiecznie A-n dopilnować^mo-gła i dowolnie niemi kierować, według zmieniających się co chwila wypadków na arenie dziejowej. Znaczenie polityczne państwa ateńskiego skończyła się nazawsze; nastają długie wieki obcego panowania, w których zrazu obcy książęta nadają kierunek w architektonicznym rozwoju stolicy Peryklesa i Li-kurga. W r. 318, z poręki zwycięskiego Kassandra, został gubernatorem A-n Demetryusz, znany pod przydomkiem „Falerczyka“, uczeń filozofa Teofrasta i komedyopisarza Menandra, wielki przyjaciel nauk i sławny mówca. Przez dobrą admi-nistracyę miasta i finansów, zabezpieczył on A-om przez dziesięć lat pokój. Zakwitł znowu handel i przemysł, głównie zaś z pracowni sztukmistrzów ateńskich rozchodziły się na cały świat nieprzeliczone posągi i obrazy. W czasie największego powodzenia Demetryusza, wystawili ateńczycy, z przesadnej wdzięczności, na cześć jego niemniej jak 360 posągów z bronzu. Gdy jednakże inny D e-metryusz, syn Antygona, zwany „Zdobywcą* (Poliorcetes), zamek w Mnnichii zdobył i Falerczyka z miasta wypędził, powitał go lud ateński, jako wybawcę z niewoli, i czcił w niegodny wcale sposób.

Falerczyka posągi obalili, wiele z nich na inne przetopili, niektóre z cynicznym bezwstydem na gorszy jeszcze użytek obrócili. Po zwyciężeniu zaś Kassandra, przeznaczyli obywatele drugiemu Demetryu-szowi, jako najgodniejszą osoby jego rezydencyę, część świętego Partenonu. Uczciwi patryoci ateńscy ze wstrętem patrzeli na podlących się ziomków, a niepohamowane chucie zmysłowe i wybryki młodego tyrana zniechęciły w końcu i lud do niego. Gdy po bitwie pod Ipsos w r. 301, w której ojciec Demetryusza pobity został i poległ, a ateńczycy mu posłuszeństwo wypowiedzieli, użył Demetryusz surowszych środków, aby A. dotrzymały mu nadal wierności. Obsadził więc załogą Pirej i Munichię, nadto wybudował silną cytadelę na pagórku Muz (Museion), przez co stał się panem „długich murów“ i w każdej chwili mógł wkroczyć do miasta. W r. 288 złamał jego potęgę waleczny książę epi-rotów, Pyrrus; powstali wtedy i ateńczycy, i pod wodzą dzielnego Olympiodora zdobyli cytadelę szturmem.—Z panowaniem epigonów, t. j. samodzielnych i ustalonych już władców państw i królestw, na które ogromna monarchia Aleksandra się rozpadła, nastają czasy, w których starożytna metropolia Peryklesa urokiem swych pomników, sławą rozwijających się szkół filozoficznych, pozyskała u przeróżnych dynastów hellenistycznych względy wielkie i hojne łaski. Dwór egipski wprawdzie czynił to pewnie i z politycznych pobudek, aby ateńczyków, przejętych zawsze nienawiścią ku następcom Filipa, lem łatwiej sobie zjednać i w każdym razie mieć w nich wiernych sprzymierzeńców. I tak : król Ptolemeusz II, z przydomkiem „Filadelfos“, założył na północo-zachód od rynku piękne gimnazyum, t. zw. Ptolemeon, i fundował zarazem wielką bibliotekę. Jasnym dowodem przyjaznych stosunków z Egiptem jest wprowadzenie do A-n nowego kultu—bogini egipskiej Serapis, której wystawiono świątynię na północ od Akropolii. Nowy rokosz ateńczyków ze sprzymierzonymi grekami, pod wodzą Chremonidesa, przeciwko królowi macedońskiemu, skończył się zupełną porażką. Forty w Munichii, Pireju i na wzgórzu Muz —zajęły znowu załogi macedońskie; prócz tego kazał król A lity gonos Gonatas „długie mury“ w wielu miejscach pozrywać, aby odebrać na przyszłość buntownikom główną podstawę obrony. Od tego czasu nikt ich więcej nie odbudował. A-om, które coraz podrzędniejszą rolę w polityce ówczesnej odgrywają, odcięła nadto handel zabiegliwa konkurencya wyspy Rodos, Aleksandryi i kwitnących miast Azyi Mniejszej; eksport ich ograniczony był do płodów własnej .ziemi i pięknych ząwsze wyrobów ich sztukmistrzów. ■Coraz wyraźniej przybierają A. charakter miasta pomnikowego, coraz to wybitniejsze, by użyć nowego wyrażenia, rysy uniwersyteckiego miasta. Przyczynili się do tego głównie twórcy nowszej komedyi attyckiej: File mon i Menander, niemniej sławny następca Arystotelesa—Teofrast, który przez 40 blisko lat (od r. 322—283) ściągał do A-n, sławą wykładów swych, tysiące młodzieży .greckiej. Za wzorem Platona i jego akademików, nabył i Teofrast rozległy ogród z przysionkami obok

gimnazyum „Lykeion“, który dziedziczyła zawsze głowa tej szkoły. Prócz tego, utworzyły się w A-ach jeszcze dwie inne szkoły filozoficzne. Około r. 308 powstała szkoła Zenona, która, że zebrania i wykłady swe w przedsionku „Stoa“ na rynku ateńskim miewała, sama się „Stoa“ nazywała, uczniów zaś jej „stoikami“ zwano. Epikur, głowa drugiej szkoły filozoficznej, nabył również osobny ogród dla swych adeptów.— Pozornie wybili się ateńczycy na wolność, kiedy Dyogenes, dowódca załogi macedońskiej w A-ach, przekupiony 150-iu talentami przez A r a t a z Sycyonu, warownie im wydał i kraj opuścił. W pierwszem upojeniu radości uchwalili ateńczycy niezwyczajne dekrety na cześć Dyogene-sa. Odznaczyli go prawem obywatelskiem, wystawili na cześć jego osobną świątynię, jako i nowe gimnazyum, t. zw. Diogeneion, w którem za czasów cesarstwa rzymskiego wykładano matematykę, retorykę i muzykę. Ze związkiem achaj-skim jednakże, na którego czele stał Aratos, ateńczycy się nie sprzymierzyli, natomiast zawarli z rzymianami sojusz i dochowali im przez długie lata wierności.—Podobnie jak egipski Ptolemeusz, tak i dynaści ażyatyccy, duchem helleńskim przesiąkli, wciąż dają A-om wielkie swych względów dowody. Eumenes II, król pergamski (197 — 159), buduje swym kosztem wspaniały portyk po-za sceną teatru wielkiego, już-to dla prób chórów dramatycznych, już-to dla wygody widzów, aby mieli podczas deszczu schronienie. Następca jego, Atta-los II (159—138), gorliwy mecenas sztuk pięknych i nauk w swem królestwie, buduje ogromny bazar (Stoa Attalosa) na północnej stronie Agory. Do dzisiaj sterczą ruiny tego budynku. A n t y o c h IV E p i-fanes (175—164), król syryjski z Seleucydów rodu, podejmuje znowu z wielkim nakładem budowę ogromnej świątyni olimpijskiego Zeusa nad Ili sein, przez pizystratowego syna, Hippiasza, rozpoczętą, kecz i jemu zgon wczesny dzieła wielkiego wykończyć nie pozwolił. A jak Pizystrat szarańczę, jako tajemniczy amulet na zamku umieścił, tak Antyoch przytwierdza na południowym murze Akropolii, niejako herb miasta, „Gorgoneion“, ze szczerego złota wyrobioną egidę Ateny z głową Meduzy, ku morzu zwróconą, aby bogini swej siedziby chroniła z tej strony od wszelkiego nieszczęścia. Wielkie koszta i szkody, jakie A., wierne przymierzu w czasie wojny rzymian z Perseuszem, królem macedońskim, poniosły, wynagrodził senat oddaniem im dochodów beockiego miasta Haliartos i wysp Skiros, Imbros, Lemnos i Delos. Wdzięczni za taki dar, obywatele, wystawili geniuszowi opiekuńczemu Rzymu świątynię, pod wezwaniem „Dea Roma“ i urządzili kult na cześć nowego bóstwa. Kiedy rzymianie związek achaj ski rozbili i po zburzeniu Koryntu (r. 146) Grecyę, jako prowincyę państwa swego urządzili, pozostały A. pozornie niezawisłe i na równych prawach z Rzymem sprzymierzone. Wszelako arystokratyczny senat rzymski mieszał się w istocie w wewnętrzne sprawy A-n i reformował je na swój sposób, sprzyjając głównie arystokratycznym żywiołom w obywatelstwie ateńskiem. Tradycyjna „Pnyx“, gdzie jeszcze za czasów Demostenesa zebrania lu-

dowe zwykle się odbywały, poszła naonczas z urny- j armeńskie góry i brzegi Eufratu, przekazał ateń-słu, jako główne siedlisko demokratycznych tryumfów, w zapomnienie. Gdy rzymskie wpływy się wzmogły, wzniesiono trybunę przed portykiem Atta-losa, a z niej prokonsul macedoński, jako reprezentant protektoratu rzymskiego, oznajmiał zebranemu ludowi dekreta senatu. Na zwyczajne lub wyborcze zebrania zgromadzał się lud na Agorze, lub w wielkim teatrze.—Upadek politycznego znaczenia miasta, ruina majątkowa obywateli i wewnętrzne swary, w związku z wieściami o straszliwych wojnach domowych, których Rzym był wówczas widownią, obudziły żywszą nienawiść ku rzymskiemu protektoratowi. To też przychylne znaleźli u ateńczyków przyjęcie polityczni emisaryusze Mitrydatesa, króla Pontu, który zrazu zwycięstwami znaczył swój pochód w Azyi Mniejszej. Ożywieni otuchą w lepszą przyszłość, nadzieją wolności i odzyskania dawnej potęgi, oderwali się ateńczycy w r. 88 od Rzymu i sprzymierzyli się z azyatyckim mocarzem. Ten nieroztropny krok polityczny straszliwe miał dla ateńczyków i dla dobrobytu miasta następstwa, których później już nikt nie naprawił.

czykom 50 talentów; użyto ich na odbudowanie gmachów publicznych, zniszczonych podczas oblężenia Sulli. Andronikos z Kyrrhos, Syryjczyk, wystawił w tych czasach słynną „Wieżę Wiatrową“, śliczny, niewielki budynek ośmiościenny, który naszych czasów doszedł. Wewnątrz znajdował się wodny zegar, zewnątrz zegar słoneczny dla wygody publiczności, na fryzie, w płaskorzeźbie, pięknie wykute postacie ośmiu wiatrów. Podczas krwawych zapasów w państwie rzymskiem aż do zwycięstwa Oktawiana, A. znowu niemało, jako teatr wojny, ucierpiały. Nieszczęście ścigało jeszcze ateńczyków o tyle, że przyłączali się zwyczajnie do stronnictwa, któremu losy zwycięstwa odmówiły. W wojnach domowych, pomiędzy Cezarem a Pompejuszem, między Cezarem a Brutusem, widzimy ich po stronie Pompejusza i Brutusa. Wspaniałomyślny zwycięzca nie mścił się na mieście. Gdy po walnej bitwie pod Filippi r. 42, zwycięzki tryumwir, Marek Antoniusz, ukazał się w Grecyi i ateńczykom oddał dochody z wysp Eginy, Ikos, Keo.s, Skiate, Pepa-retos i z miasta Eretryi—nie znali skarłowacieli następcy Peryklesa już granic ani sposobów na wyrażenie swej wdzięczności. Antoniusza, jako „nowego Dionyzosa“ zaślubiono z Ateną Polias, policzono go z piękną „Kleopatrą“ między opiekuńcze bóstwa miasta, a posągi ich ustawiono w boskiej postaci na Akropolii. Nastaje też teraz barbarzyńska praktyka przepisywania starożytnych inskrypcyi na cześć nowych protektorów. Posągi Eumenesa II i Attala IV zmieniono w taki sposób na cześć Antoniusza. Za cesarza Oktawiana Augusta obejmowało państwo ateńskie, oprócz Attyki i Salarniny, miasta: Haliartos i Oropos, wyspy: Delos, Keos, Skiate, Peparetos, Ikos, Inrbros, Lemnos i Skyros. Usposobienie nowych władców świata było więc, jak widzimy, z jedynjm wyjątkiem Sulli, wielce przychylne ateńczykom i pozostało takiem aż po Konstantynów wieki. Imperatorowie rzymscy uważali sobie za wielką chlubę obsypywać A. dobrodziejstwami i licznemi łask swych dowodami. Z darów cesarskich wystawili też ateńczycy, obok*-] Rynku, małą świątynię na cześć „Ateny Archegetis“, i postawili w niej posągi rodziny cesarskiej. I cesarza Augusta przyjęli w poczet bóstw najwyższych, a uroczyste święto jego razem z Panatenejami obchodzili. Wielce sprzyjał także A-norn, znakomity minister cesarza Augusta, M. Vipsanius Agryppa. Wybudował bowiem w części miasta Kerameikos nowy teatr „Agrippeion“, przeznaczony do deklamacyi publicznych;—później służył gmach ten do wykładów retorycznych. Wdzięczny zawsze lud uświetnił pamięć Agryppy kolosalnym posągiem na koniu i umieścił go na najpiękniejszem miejscu, na lewo od wnijścia do Propilejów. Gdy handel morski przeszedł wówczas w ręce Aleksandryi, Rodos i Nowego Koryntu, ograniczyć się musiały A. do wywozu swych kosztownych marmurów, doskonałego oleju i wybornych, z niego wyrabianych, maści, a wreszcie i sławnego miodu z góry Himettu. Artystyczne ich pracownie niesłychany miały odbyt, a tysiącami eksportowano do wszelkich prowincyj państwa rzym-

W kwietniu r. 87-ego począł L. Korneliusz Sulla szturm przypuszczać do A-n i Pireju, gdzie wódz Mitrydatesa, Archelaos, stał z liczną siłą zbrojną.

Obrona była długa, uporczywa, lecz daremna. Dnia 1 marca r. 86, zdobywa okrutny Sulla miasto i sprawia rzeź straszliwą. Ponieważ zaś rzymski wódz nie chciał i nie mógł sił swych rozdrobnić, z ziemią zrównał fortyfikacye pirejskie i resztki „długich murów“, a składy portowe, doki i piękny arsenał Filona, spalił i zburzył do szczętu, tak, że—dosłownie — kamień na kamieniu nie pozostał. Sulla prześcignął jeszcze mściwego Lizandra. „Długich murów“ i szańców portowych nikt po nim nie odbudował. Zburzenie Pireju osłabiło i wojenną po-zycyę, i znaczenie A-n. Miasto samo opustoszało, bo ludność podczas szturmów i rzezi zdziesiątkowano.

Na wyraźny rozkaz Sulli, oszczędzano gmachy publiczne, zabrano tylko, prócz kosztowniejszych votów, kilka kolumn z niedokończonego Olympieionu do Rzymu, dla przyozdobienia budującej się wówczas świątyni Jowisza, na Kapitolu. Odeon Perykiesa puścili z dymem sami obrońcy A-n podczas oblężenia. Odbudował gmach ten wkrótce potem Aryobar-zanes II, król Kapadocyi. — W następnych latach otaczają, prócz azyatyckich książąt, duchem greckim przejętych, i rzymianie swą opieką podupadłe miasto. Szereg ich rozpoczyna bankier rzymski T. P o nipo ni u s, któremu od długiego pobytu w A-ch przydomek „Atticus“ nadano. Przy publicznych pożyczkach gminy ateńskiej, dawał on często zaliczki po umiarkowanych odsetkach. Wielu obcych, szczególnie rzymskich obywateli, zwiedza teraz A. częścią dla rozrywki, by przyjrzeć się sławionym pomnikom miasta, częścią w celach naukowych. Najliczniejszym był zastęp (według dzisiejszego języka)

„akademików“ rzymskich, którzy tutaj studya swe odbywali, słuchając wykładów filozofów ateńskich.

Przed innymi wymienić należy wielkiego Cycero-n a, który bawił w tern mieście w r. 79-ym. Pompe-jusz Wielki, po szezęśliwem podbiciu Azyi aż po

skiego, posągi i rozmaite wyroby ze złota, maraiu- j przynajmniej w dziedzinie religijnej uznali, że A. są ru lub ze słoniowej kości. Wszelako szczególnych pierwszem zawsze miastem greckiego świata. Wdzię-zawsze dokładali starań, aby, obok egipskiej Ale- j czność ludu za tyle łask i dobrodziejstw granic nie ksandryi, nie utracić stanowiska pierwszego uniwer- znała. Utworzyli nową filę na Hadryana cześć, t. z. syteckiego miasta—wgreckiem świecie. Stara siedziba „Hadrianis“, uczczono go wielkiemi posągami na Ago-Platona i Epikura przetrzymała zwycięsko konku- rze i na Akropolu, w wielk.m teatrze przeznaczono rencyę ze wszystkiemi siedliskami Muz na wschodzie dla niego honorowe miejsce na wspaniałej podsta-i na zachodzie. Krótko po imperatorze Neronie, wie, tuż za krzesłem kapłana Dyonizosa.—Pomyślne który, na przyozdobienie powstającego z popiołów losy jeszcze dalej uśmiechały się ateńczykom. Przy-Rzymu, wiele posągów pięknych wywieźć kazał, j kład wspaniałomyślnego cesarza pobudził jednego nadeszła (La A-n nowa epoka, której utwory z młodych współczesnych obywateli ateńskich do zaćmiły wszystkie poprzednie zdobne domy i gma- ¹ naśladowania. Tiberius Claudius Atticus Hero-chy, pobudowane przez obcych możnowładców od ¹ des, Hipparcha syn, (bo tak się peinem nazwiskiem czasów Likurga—epoka cesarza Ha dr y an a. Mo- zwał), bogaty, jak nowocześni Rothschildowie lub narcha ten, wszechstronnie wykształcony, gorliwy | Mackaye, użył nieprzebranych milionów swych na mecenas i przyjaciel greków, sprzyjał szczególnie upiększenie A-n nowemi budowlami. Najprzód prze-ateńczykom, lecz nie z rzymskiej stolicy, ani też budował panatenejskie stadyum nad Ilisem i wy-z dalekiego obozu wydawał odpowiednie dekrety, łożył je razem z licznemi siedzeniami—marmurem, tylko, przebywając długo w ich mieście, w latach z takim przepychem, że, jak starożytni przesadnie

12o i 129 po Chr., zdobił je według własnych planów i intencyi wspaniałemi gmachami. A jeżeli Perykies wycisnął na Akropolu piętno swych genialnych po-m dów, aż po średnie wieki trwałe, to Hadryan nau^f miastu ateńczyków lizy o gnomie architektoni-ea.ą, która zatrzymała swą świeżość aż do panowała bizantyjskich cesarzy. Najprzód dokończył on olbrzymiego dzieła, które już Pizystrat był rozpoczął. R. 129-go poświęcono kolosalne Olimpie-j o n na cześć Zeusa i Hadryana, z przepychem i kultem, owe czasy znamionującym. Mniej bóstwu bowiem, n raczej sobie samemu na cześć wzniósł cesarz ową ogromną świątynię. A więc obok Zeusa miał tam Hadryan swój posąg ze złota i kości słoniowej, swój ołtarz, osobny kult i kapłanów. Obok węża zamkoweso czczono w podziemiach i bóstwo opiekuńcze osooy cesarskiej, w postaci węża indyjskiego. W obrębie świątyni, największej i najwspanialszej na całym świecie—po świątyni Artemidy w Efezie, stała niezliczona moc posągów Hadryana z marmuru i bronzu, wystawionych przez miasta starożytnej Grecyi, wyspy Archipelagu i rzymskie osady w Azyi. Według intencyi cesarza, Olimpiejon miało stanowić główny punkt nowoczesnego, modnego miasta, rozłożonego ku południowemu wschodowi od Akropolu. Rzymscy i greccy magnaci poczęli tez w owej stronie stawiać piękne wille i pałace; założono teraz wielkie promenady z przysionkami, a według rzymskiego obyczaju pobudowano i łaźnie tyni Tezeusza, Odeum Peryklesa, teatru Dyonizosa: obszerne. Na samej granicy starych a nowych A-n powstało wiele gmachów nowszej architektury, ze-stała wspaniała brama, zwana „Łukiem Hadryana“, stawienie zaś stylów rozmaitych epok nie raziło przyozdobiona korynckiemi kolumnami, z charakte- wcale smaku ówczesnego widza. Podziwiał on Prc rystycznemi dla imperatora inskrypeyami. Ze strony pLeje, Erechtejon i Partenon, lecz sławił przy ten starych A-n był napis. „To są Ateny, starożytne g;ośno kolosalne rozmiary Olimpiejon, przepyszm Tezeusza miasto“, z przeciwnej zaś: „Otóż Hadrya- stadyum, kosztowne marmury w licznych Hadryar na, a me Tezeusza miasto“. W starem mieście wybudował Hadryan z najdroższego marmuru nowe gimnazyum z biblioteką, prócz tego wielki gmach biblioteczny, bogato w rękopisy zaopatrzony, a wreszcie jedną jeszcze świątynię „Panhellenion“, nowy przybytek Zeusa, jako ojca wszech greków, a zarazem główne miejsce nowej uroczystości narodowej, t. z. „Panhelleniów“. Zamiarem Hadryana było, aby wszyscy grecy, nad Egejskiem morzem mieszkający, ' opisać niemal zupełną zagładę lub przeimanę owyc

nieco mówili, „wyczerpał marmurowe łomy Pente-liku“. Na uczczenie pamięci swej żony, Appii A nnii Re gil li, znakomitej rzymianki, z cesarskim domem spokrewnionej, wystawił wielkie „Odejon“, z niezmierną i wyszukaną wystawnością. Kunsztowny dach z cedrowego drzewa pokrywał gmach wspaniały. Złośliwa fama, która posądzała go o otrucie zony, twierdziła, że ogromnym przepychem chciał przygłuszyć podejrzliwe pogłoski, jako i wyrzuty sumienia. „Odeum Regilli“, wybudowane na południowo-zachodnim stoku Akropolu, dochowało się w głównej części do dzisiaj, przeznaczonem zaś było do dramatycznych przedstawień. Cesarze Antoni-nus Pius i Marek Aureliusz wyznaczyli wielkie fundusze na utrzymanie zreorganizowanych szkół retorycznych i filozoficznych w A-ch, tak, że je odtąd z wielką słusznością „cesarskim uniwersytetem“ zwać można. Hojny Herodes był tam jednym z głośniejszymi profesorów retoryki i sofistyki. Ze wszystkich stron świata młodzież żądna wiedzy i nauki napływała. Atrakcyjna siła studyów ateńskich, nie-starta nigdy świeżość starych i nowszych pomników w mieście i na Akropolu, aż do końca starożytnego świata wielki zawsze wpływ wywierały. Przedstawiały też wówczas A. piękny zaiste widok. Najrozmaitszych pomników architektury i rzeźby było tam tyle, jak nigdy wprzódy. Czarujące gmachy Akropolu stały w niewzruszonym spokoju; obok świą-

gmachach i w Odeum Regilli. Osobnego uroku do dawały nowej części miasta rozkoszne wille, gęsi porozsiewane w cienistych ogrodach. — Zwiedz; w tym czasie A. podróżny Pauzaniasz, rode; z Lidyi, i w I-ej księdze dzieła swego „Perierr sis“ opisał szczegółowo miasto i artystyczne jeg zabytki. Z końcem panowania Antoninów rozp< ! czytiują się smutne dzieje, w których przychód;

ii

piękności i przepychu A-n. Dzikie hordy germańskie z północy zapuszczały swe zagony aż na półwysep bałkański i do greckich prowincyj i dały się także A-om dość ciężko we znaki. Przed nadciągającymi gotami i markomanami, za cesarza W a 1 e-ryana (253—269), oszańcowano znowu miasto.

sklepień i zwrócenie wielkiego ołtarza ku wschodowi spowodowało znaczne zmiany w pierwotnej ar-chitektonice. Piękne Tezejon zaclnwało się dotychczas, jedynie dzięki przemianie na kościół rycerskiego św. Jerzego. Do budowli olbrzymiego kościoła św. Zofii, w Konstantynopolu, przewieziono r. 532 z • A-n wiele kolumn i kosztownych materyałów, a niektóre gmachy uważano wtedy, jako wygodne łomy marmurowe.—Uniwersytet ateński, który zawsze jeszcze stawał w obronie pogańskiej nauki, a byt miał zapewniony przez znaczne legaty akademii platońskiej, uprzątnął w radykalny sposób Justynian I, który, dekretem z r. 529 szkoły rozwiązał., a le-gowany majątek—kasie rządowej przekazał. Z czasów tegoż cesarza pochodzą potężne mury, któremi pewną część dolnego miasta, wraz z Akropolią, jako główną cytadelą, opasano, aby zyskać warowną twierdzę przeciwko bulgarom i innym ludom słowiańskim, bezustannie niepokojącym półwysep bałkański i greckie prowincye. Do nowej warowni spo-

Mimo nowych okopów od strony morskiej, zdobyły gockie i herulskie szczepy dolną część miasta (w r. 267). Ogromny pożar zniszczył wtedy wczęści Odeum Regilli. Ateńczycy wyparli nieprzyjaciół z miasta i kraju, pod wodzą Dexippa, sławnego historyka. W tych niespokojnych i burzliwych czasach, uniwersytet ateński utrzymał swe dzwniejsze znaczenie i powagę, a nawet, zarządów Konstantyna Wielkiego (323—337), rozwija się znakomicie. Cesarz ten był osobiście wielkim miłośnikiem świetnej przeszłości ateńskiej, a pro-tekcyę pierwszego chrześciańskiego cesarza tern więcej uznać należy, ile że bardzo piękne pomniki ateńskie i uniwersytet stanowiły niezawodnie najsilniejszą twierdzę duchową i podporę moralną upa- trzebowano wszelki materyał, jaki był pod ręką, dającego pogaństwa. Że z tego powodu cesarz Ju- i dzisiaj wygrzebują z niego szczątki ołtarzy, kolumn, lian (361 — 363 po Chr.), „Odstępcą“ (Apostatą) głowic, krzeseł, inskrypcyj i wotów starożytnych, zwany, rozmiłowany w pogańskiej wierze i obrzę- W taki otóż sposób zagasła najjaśniejsza pochodnia dach, miastu i szkołom ateńskim niejedną łaskę Dostępu i oświaty starożytnego świata, a tylko na da-wyswiadezył, domyślać się tylko wolno, gdyż skąpe lekim zachodzie krążyły legendowe wieści o mena tę epokę źródła zupełnie w tej mierze milczą, śmiertelnej sławie pięknej rezydencyi Muz i nauk. Zbywa także całkiem na wiadomościach, gdzie Starożytne bóstwa odstąpiły swych świątyń zwy-w czwartym wieku po Chr., w pogańskich jeszcze cięskiemu Krzyżowi, ostatnia warownia ginącego większą częścią A~ch, znajdował się pierwszy pogaństwa została bizantyjską forteczką. — Aż do kościół chrześciański. Jeszcze na sam schyłek IV-go końca panowania rodziny Angel os niepodobna wieku przypada straszliwe spustoszenie ziem ateńskich dziejów podać w związku, gdyż biząntyj-greckich przez Wissygotów, pod wodzą Ala- skie kroniki rzadko tylko wspominają miasto, który k a, którzy także całą Attykę splądrowali i świą- ra teraz miało pewne tylko znaczenie, jako waro-tynie w Eleuzynie zburzyli. A. uchroniły się tył- wnia, gdzie niekiedy osoby politycznie, skompro-ko ciężkim okupem od podobnego losu. W poło- mitowaue, internowano. Wiemy także, że cesarz wie V-go wieku, odniosła w A-ch chrześciańska B a z y 1 i u s z, pogromca bulgarów, w r. 1019 zwie-wiarajuż stanowcze zwycięstwo, a zarazem nastały dził A., i kazał w katedrze Akropolu uroczyste też czasy, kiedy nienawiść chrześciańskiego rzą- nabożeństwo, na podziękowanie Bogu za zwycięstwo, du w Konstantynopolu ku wszelkim objawom życia odprawić. Ateńczycy, którzy tak upornie bronili bo-pogańskiego coraz otwarciej występowała. Pier- żyszcz swych starych i wiary bałwochwalczej, wsze ciosy spadły na uniwersytet ateński, ponieważ byli obecnie nader gorliwymi wyznawcami chrześ-nietylko nowej akademii w stolicy wsehodnio-rzym- ciańskiej wiary i z wielką dumą wspominali o po-skiego państwa niebezpieczną sprawiał konkurencyę, bycie św. Pawła w ich mieście. Już w czasach Dyo-lecz i nowo-platońska filozofia, z twardym uporem, klecyana, odznaczone w hierarchii kościelnej rezy-ustnie i piśmiennie pogańskich zasad broniła. Aby dencyą biskupią, zostały A. w r. 857 — arcybi-zniszczyć ślady pogaństwa, splądrowano w brutalny skupią stolicą. W kilka tat później, wyniesionym sposób najpiękniejsze zabytki, szczególnie takie, został ateński arcybiskup do godności metropolity, które do pogańskich obrzędów służyły, i ozdabiano pod którym 10-u biskupów-sufraganów w granicach niemi stolicę bizantyjskiego państwa. Święte kolosy starożytnej Hellady pełniło obowiązki. Namiestnik Ateny Promachos i Achillesa, które przez 900 lat bizantyjski prowincyi Hellas rezydował na tebań-stały na straży A-n, a według legendy, jeszcze od skim zamku w Kadmei.—Gdy w r. 1203 podczas dzikiego Alaryka państwo obroniły, przewieziono czwartej wyprawy krzyżowej wodzowie: Enrico Dan-teraz z uświęconej Akropolii do Konstantynopola, dolo, doża wenecki, i margrabia Bonifacy z Mon-Szczęśliwe jeszcze losy spotkały te starożytne przy- ferratu, przeciwko Konstantynopolowi, moralnie i fi-bytki bogów i niektóre gmachy świeckie, które na nansowo zrójnowanemu, oręż swój zwrócili, zapra-chrześciańskie świątynie przemieniono i tylko czę- gnął w tych zawieruchach posiąść w greckich pro-ściowo przebudowano. Przemiany takie nastąpiły wincyach władzę awanturniczy baron Leon Sgu-jeszcze przed wstąpieniem na tron cesarza Jus ty- rosz Nauplii. W r. 1204 zdobywa dolną część niana I-go. I tak, Partenon, największa świątynia A-n; Akropolis broni się dzielnie pod wodzą arcy-A-n, z początku św. Zofii poświęcona, została w bi- biskupa Michała Akominatosa. Z zemsty puszcza na-zantyjskich czasach katedralnym kościołem, pod we- jezdnik A. z dymem. Tem łatwiej zmusił mar-zwaniem „św. Dziewicy Bogarodzicy“. Pobudowanie grabia Bonifacy, na czele burgundzkich i lombardz-

lord

kich hufców w następnym roku ramek do kapitu-lacyi. Nad Attyką, Beocyą i pohidniowemi powiatami Focydy i Tesalii objął wtedy władzę burgundz-ki rycerz— Otto de la Roche-sur-Ougnon, z szumnym tytułem „ateńskiego sułtana“, rezydencyą w „Setines“ albo „Tenes“, bo tak się zwały A. w nowego władcy narzeczu. W r. 1260 następcy jego przybrali tytuł książęcy. Obrządek grecki u-stąpił miejsca rzymsko - katolickiemu. Francuskie rządy zmieniły pod pewnym względem Akropolis, albowiem wśród nowych fortyfikacyi na południowem skrzydle zbudowano ogromną wieżę, „Donjon“ zwaną, która dopiero w r. 1876 rozebraną została. Z rodziny de la Roche przeszła w r. 1308 władza prawem dziedzicznem na W a 11 e r a z B r i e n n e, pasierba ostatniego księcia. W r. 1311, katalońscy jurgieltnicy zabili Waltera w bitwie pod Cefisem, i posiedli władzę nad całem księstwem ateńskiem, lecz oddali je wkrótce pod zwierzchnictwo aragońskich królów w Sycylii. Ci zarządzali księstwem przez namiestnika, rezydującego w A-ch. W r. 1385 zdobywa A. florentyńczyk Nerio Acciajuoli, i obejmuje rządy na Akropolu, przybierając imię Rainerio I. Sprawiedliwym i błogim dla kraju rządom jego dynastyi położył w r. 1456 koniec sułtan Muhamed II, zdobywca Konstantynopola, który i księstwo ateńskie pod swe berło zagarnął. Akropol dostał się dopiero w czerwcu 1456 r. w ręce tureckie. Na sułtanie, mężu wielce na owe czasy wykształconym, wywarły A„ kiedy je w tym samym roku jeszcze zwiedził, bardzo głębokie wrażenie, a z tego względu obszedł się też z miastem łagodnie. Na Akropolu rezydował odtąd komendant turecki, który w Pro-pilejach arsenał i koszary, a w Erechtejonie—harem urządził. Partenon zwrócono zrazu greckiemu kościołowi, jednakowoż, z powodu politycznego sprzy-siężenia ateńczyków na rzecz wypędzonego księcia, przemieniono w r. 1460 na rozkaz sułtański świątynię św. Maryi — na meczet. Zaszły przytem nowe zmiany w pięknej budowli; obrazy świętych wapnem pobielono, a na południowym krańcu starożytnego skarbca—wzniesiono wysmuklą wieżycę minaretową. I znowu znikają A. na długie czasy z widowni dziejów. W początkach XVII wieku budzi się na Zachodzie, mianowicie w Anglii, żywa sym-patya ku Grecyi, która w skutkach zgubną się okazała dla zabytków starożytnych, ponieważ poczęto teraz części pomników, aby je uratować przed zagładą turecką, z A-n do europejskich stolic wywozić. Turcy skorzystali niebawem niecnie z tego ama-torstwa, odcinali głowy posągom, wyrąbywali siekierami co piękniejsze płaskorzeźby na fryzach i frontonach i odłamy te za drogie pieniądze cudzoziemcom sprzedawali. W r. 1674 markiz Ollier de No-intd, poseł francuski przy Wysokiej Porcie, zwiedza z polecenia Ludwika XIV A. z malarzem Jacques C a r r e y, który zdejmuje szkice z wielu rzeźb Partenonu. Lubo rysunki są niedokończone i nie z zupełną wiernością wykonane, mają one o tyle nieocenioną wartość, że poznać z nich można całość wspaniałego budynku. Szkice chowa dzisiaj biblioteka paryska. W roku następnym zwiedzają A.

francuz Jacques Sponi anglik George Whe-ler, i oglądają Partenon w całej jego wspaniałości. W kilka lat później ogłosili drukiem sprawozdania ze swej podróży. Większą zasługę mają architekci angielscy Stuart i Revett, bo dokonali w latach 1751 — 1754 dokładnych pomiarów i rysunków wszelkich pomników i architektury, jakie się jeszcze w A-ch znajdowały, i wydali prace swe w cztero tomowem dziele: „Antiquities of Athens“, w Londynie, 1762—1816.—Podczas wojny z wenecyanami, którymi dowodził Francesco Morosini, obwarowali turcy jeszcze silniej Akropolis, a celem lepszej obrony zburzyli świątynię Nike Apteros, na fundamenta zatoczyli armaty, prochownię zaś do głębokich sklepów przenieśli. Morosini i w służbie weneckiej walczący szwedzki feldmarszałek, Oto Wilhelm

v. Königs mark, wtargnęli we wrześniu r. 1687 do Attyki i, po krótkiej walce, zdobyli Pirej i dolną dzielnicę A-n. Warowna Akropolia o poddaniu się nie myślała. Szczególnie wtedy na Partenon, w którym tylko „przeklętą moszeę“ widzieli, a w podziemiach ukrytej prochowni się domyślali, celne wymierzyli strzały. Istotnie wpadła jedna bomba do prochowni i spowodowała wybuch i straszliwe zniszczenie. Pozapa-dały się ściany, runęła część wieńczących świątynię kolumn. Arcydzieło sztuki greckiej rozdarła owa eksplozya na d*?ie części. A kiedy w twierdzy jeszcze pożar wielki wybuchnął, turcy kapitulowali. Już w następnym roku ustąpili wenecyanie z Attyki, a tak z zemsty, jako też na pamiątką swego krótkiego panowania, zrabowali rzeźby, które podczas wybuchu na ziemię runęły, i trzy wielkie lwy starożytnego dłuta, z pięknego marmuru rzeźbione, zdobiące do dzisiaj wnijście do arsenału weneckiego. Za wenecyanami opuścili i ateńczycy swoje siedziby, ze słusznej obawy, że turcy za klęski poniesione okrutną na nich zemstę wywrą, i rozproszyli się po ziemi peloponeskiej i przyległych wyspach. Dopiero w r. 1690, rząd turecki udzielił im amnestyi. Akropolis pustoszyli odtąd turcy coraz więcej, najpiękniejsze odłamy z białego marmuru topili na wapno, a najwięcej radości im sprawiało, jeżeli szczątki fryzów były rzeźbione. Podczas wojny russko-tureckiej w r. 1770—1 774, powstają grecy przeciwko turkom. Dzikie tłuszcze starczałyeh albańczyków, których przeciwko powstańcom wysłano, jeszcze po wojnie tak grabiły i pustoszyły Grecyę, że turcy sami przeciwko swym sprzymierzeńcom z bronie wystąpili. Ponieważ hordy te i A-om najazdem groziły, opasał w r. 1778 komendant turecki Hadżi-Ałi - Hasseki - Bej, w przeciągu trzech miesięcy, miasto wielkim murem. Wmurowano i przy tej sposobności wiele kawałów ze starożytnych pomuików, zburzono nawet w tym celu starożytny most przez Ilisos, i część wodociągów.—O iście nieprzebranych skarbach w pomnikach rzeźby i architektury najlepiej świadczą bogate jeszcze ruiny, które, mimo tylokrotnych spustoszeń, w A ach pozostały. Jeszcze w początkach XIX wieku dokonano ostatniego rabunku na wielkie rozmiary. Grabieży tej był sprawcą, pod pozorem ratowania ostatnich szczątków starożytnej rzeźby przed zniszczeniem tureckiem El gin, angielski poseł w Stambule. Rozkazał on

obok tego droga

oraz

na

And. >.

—B i b 1 i o gr a f i a.—Stuart

’iczne jeszcze rzeźby na Partenonie i innych świątyniach powycinać i przewieźć do Anglii. W r. 1816 zakupił owe drogie skarby rząd angielski i ustawił El gins Marbles“, jako prawdziwy klejnot swych zbiorów, w British Museum. — W następnych latach biją znowu kule działowe w cytadelę na Akropolu. W r. 1821 wybuchło powstanie greków przeciw tureckiemu panowaniu, a w zmiennych kolejach wojennych zapasów najkrwawsze walki zażartych wrogów toczyły się o twierdzę ateńską. R. 1822 poddaje się cytadela grekom. W cztery lata później oblegają znowu turcy Akropolis, który po dzielnej obronie kapituluje 5 czerwca 1827 r. Podczas ob lężenia, pomniki sztuki znowu bardzo ucierpiały. Zniszczono wówczas choragiczny pomnik Trazyllosa, do dzisiaj widać jeszcze na Partenonie pęknięte mu-ry, ślady pocisków tureckich. Pod panowaniem półksiężyca pozostaje zamek aż do 1 kwietnia 1833 r. W tym dniu oddają Akropolis turcy, na mocy uchwał londyńskiej konferencyi mocarstw, które w r. 1830 uznały niepodległość Grecy i, bawarskim pułkom nowego króla greckiego Ottona. Drż- — DzisiejszeAteny, po nowogrecku Athinae, po przeniesieniu stolicy państwa z Nauplii w 1833 r., postępują szybkim krokiem na drodze wszechstronnego rozwoju. Miasto rozszerza się głównie w kierunku północnym, tak, że Akropol, który w starożytności stanowił środkowy punkt ruchu politycznego i handlowego, dziś leży na południowym krańcu A-n; dwie linie kolei żelaznej łączą je dziś z nadbrzeżnym portem Pireus (Peiraievs) i z zatoką Faleroń-ską, gdzie są kąpiele morskie, żelazna idzie z A-n przez przesmyk Koryncki do Patras (Patrai), inna zaś do kopalni Laurion; wielka ilość gmachów, tak publicznych, jak prywatnych, przyozdobiła miasto, wzmógł się dobrobyt i ruch handlowy, te zaś wywołały szybkie skupienie się ludności, zewsząd ściągającej do odrodzonej stolicy. Wszystko to razem wzięte sprawiło, że A., które w chwili rozpoczęcia walki o oswobodzenie były lichą mieściną, pełną ruin, zbiedniałą i liczącą najwyżej do 8,000 ludności, dziś należą do piękniejszych miast w Europie i mają ludność, dochodzącą wraz ze swym portem do 100,000 głów. Stara dzielnica, przypierająca do Akropolu, ma jeszcze uliczki wąskie i ciemne, nowa natomiast zbudowaną jest regularnie i zapełnioną najpiękniejszemi gmachami nowoczesnemi. Będąc rezydencyą królewską, siedliskiem ministeryów, parlamentu, synodu kościelnego i wogóle najwyższych władz państwa, A., w braku odpowiednich ku temu celowi budowli, zniewolone były naglącej zaradzić potrzebie i, poświęciwszy znaczne summy, zdołały w krótkim stosunkowo czasie powznosić wiele monumentalnych gmachów, z których niejeden zaleca się także pięknością architektury. Ulica Hermesa oddziela stare miasto od nowego; w tern ostatniem najgłówniejsze place są: Zamkowy na wschodzie i Zgody na północy»—najpiękniejsze zaś ulice: Uniwersytecka, Sta-diona, Pirejska, Ateny i Konstantyna;—rozwój miasta odbywa się głównie ku wzgórzom Sykabettos północo-wschodzie i ku dolinie rzeki Kefissos, po której obu brzegach pną się malownicze gaje oli-

wne. Z pomiędzy gmachów nowożytnych wymienić należy: Muzeum narodowe (etnikon musiori), przeznaczone dla wykopalisk z całego państwa, wspaniały instytut politechniczny, gdzie mieszczą się wykopaliska Schliemanna, znalezione w Micenach; teatr; uniwersytet z pomni Idem poety Rhigasa; akademia umiejętności, niezawodnie najpiękniejsza budowla w A-ch, wzniesiona z marmuru pentelijskiego, dzięki ofiarności barona Sina z Wiednia; obserwa-toryum astronomiczne; gmach parlamentu, wreszcie pałac królewski, niepozorny, ale otoczony wspaniałym parkiem.—Z kościołów wyróżnia się bardzo starożytna, ale dobrze zachowana bazylika św. Teodora, oraz nowoczesna katedra, tak zwana „Wielka Metropolia“, ukończona w 1855 r. Obok tego miasto posiada dwa szpitale, ratusz (demarchia), dom sierot, dom podrzutków, dom Schliemanna, jeden z najpiękniejszych gmachów prywatnych, instytut archeologiczny (niemiecki), wiele zakładów naukowych i dobroczynnych, ogród botaniczny itd. Wszelkie pamiątki i ruiny, pozostałe po starożytnych, tak w samem mieście, jak i okolicy, otoczone są wielką pieczołowitością i strzeżone przed dalszą zagładą; tu należą: Akropol z Propilejami, Partenon, Erechtejon, • świątynia zwycięstwa (Nike), wieża Andronika, znana bardziej pod nazwą „wieży wiatrów“, świątynia Tezeusza, świątynia Zeusa olimpijskiego (Olympieion), teatr Herodesa Attikosa, teatr Dyouizosa, pomnik Pilopappa, stoa Hadryana, ulica grobowców (na zachodniej stronie miasta, w pobliżu dworca kol. ż.) z mnóstwem starożytnych pomników itd. A. miastem prze-mysłowem nie są: fabryki, jakie istnieją, należą przeważnie do cudzoziemców (mydlarnie, białoskór-nie, tkalnie wyrobów jedwabnych i bawełnianych), natomiast handel nie jest bez znaczenia, i pod tym względem miasto, choć nie może równać się z pier-wszorzędnemi portami m. Śródziemnego, jak Marsylia lub Tryest, jest jednak najważniejszem w państwie. — Do portu Pirejskiego zawija rocznie 5,000 okrętów, które wywożą: wino, rodzynki, figi, oliwę, miód, jedwab etc., przywożą zaś głównie: tkaniny, towary galanteryjne, przedmioty mody i zbytku, wyroby metalowe i t. d. et Revett: „Antiquities of A.“ (Londyn, 1762—1816), dzieło obszerne i gruntowne, kilkakrotnie przedrukowywane i objaśnione dopiskami Cockerella, Ki-narda i innych. — Wilkins: „ Atheniensia“ (Londyn, 1812).—Leake: „Topography of A.“ (Londyn, 1821 i 1841).—Wordsworth: „Athens et Attica“ (Londyn, 1830).—Forchhammer: „Topographie von A.“ (Kiel, 1841). — A. v. Quast: „Das Erechteion zu Athen“ (Berlin, 1834—40). — Grote: „History of Greece“ (Londyn, 1846—56).—Penrose: „An investigation of the principles of Athenian architecture“ (Londyn, 1851).—Hettner: „Griechische Reiseskizzen“ (Lipsk, 1853). —De Laborde: „Athènes aux 15-e, 16-e et 17-e siècles“ (Paryż, 1854. — Beulé: „L’Acropole d’Athènes“ (Paryż, 1854—62). — Bötticher: „Ueber den Parthenon zu Athen“ (1852)—tenże: „Untersuchungen auf der Akropolis“ (1862). — Meyer: „Der Orient“ (Lipsk, 1882).—Dyer; „Ancient Athens, its history, topography and remains“ (Londyn, 1873).— Wachsmuth: „Die Stadt Athen im Alterthum“ (Lipsk, 1874). — A. Boeckh: „Die Staatshaushaltung der Athener" (Berlin, .1817 i 1885).—Meier und Schömann: „Der Attische Proeess“ (Halle, 1824 i Berlin, 1885). —Lugebil: „Geschichte der Staatsverfassung Athens“ (Lipsk, 1871). — Boss: „Die Demen von Attika“ (Halle, 1846).—Rochette: „Sur la topographie d’Athènes“ (Paryż, 1852). — Bursian: „Geographie von Griechenland“ (tom I, Lipsk, 1862).—Bréton: „Athènes décrite et dessinée“ (Paryż, 1868 w II wyd.).— — Burnouf: „La ville et l’Acropole d’Athènes, aux diverses époques“ (Paryż, 1877).-Gregorovius: „Athen in den dunkeln Jahrhunderten“, w I tomie czasopisma „Unsere Zeit“ z r. 1881).—Tenże „Gesell, d. Stadt Athen im Mit. Alter v. d. Z. Justinian’s bis zur türkischen Erober.“ (Stuttgart, 1889, 2 t.)—Pappar-rigopoulo: „Histoire de la civilisation héllenique“, Paryż, 1880 (skrócone z 5-iotomowej historyi, w języku nowogreckim wydanej).— „Ernst Curtius i Kem-pert: „Atlas von Athen“ (Berlin, 1878), i tych samych autorów: „Karten von Attika. Auf Veranlassung des kaiserl. deutschen archäol. Instituts mit erläuterndem Text“, (zeszyt I-szy, Berlin, 1881).—Hertzberg: „Athen, historischtopographisch dargestelit“ (Halla nad Salą, 1885). — Dzieduszycki Wojciech „ Ateny„ (Lwów, 1878).

Ateńskie miary. Miary ateńskie, również jak wagi i niektóre monety, są w znacznej części pochodzenia babilońskiego. WedługHerodota (VI, 127), Pheidon, król Argosu, miał wprowadzić w VII wieku przed Chr. do Grecyi babilońskie miary, wagi i pieniądze; o używanych wcześniej nie posiadamy żadnych wiadomości. Sądząc jednak z nazw i z niektórych wskazówek, znajdujących się u Homera, można wnosić, że w Grecyi w bardzo wczesnej epoce wytworzył się, niezależnie od babilońskiego, własny system miar, oparty na posługiwaniu się dla mierzenia mniejszych przestrzeni długością różnych członków ciała ludzkiego, jak np: rąk, stóp, palców i t. p. Babilońskiego więc pochodzenia są miary, służące do mierzenia większych przestrzeni, jako też główne wagi i monety. Zasługą Pheidona było, oprócz wprowadzenia większych miar i wag, także i ujednostajnienie ich w całej Grecyi, co niezmiernie ułatwiło stosunki hadlowe między pojedyńczemi krajami.— 1) Miary długość i. Główną jednostką miary długości dla większych przestrezni było w Atenach S tady urn (stadion), dla mniejszych zaś-stop a(pus). Stadyum, zawierające 600 stóp greckich (184.97 metrów), dzieliło się na 6 pletrów. Pletr (plethron--30.80 m.) zawierał sto sążni; sążeń (orgyjà)—sześć stóp; stopa (p«s=0.308 m.)—cztery dłonie; dłoń (palaistê)—cztery palce czyli cale (daktylos—19.3 mm.). Oprócz tych zasadniczych miar, były w powszech-nem użyciu następujące miary złożone: a) Dla większych przestrzeni: dolichos —12 stadyów; hippikón (miara używana przy wyścigach konnych)rr:4 st; didulos—2 st.— b) Dla mniejszych: amma= 60 stóp; kdlamos= 10 stóp; bêma (krok)—27₂ stopy; pêchys (łokieć)=l,/₂ stopy; pygón=20 cali; pygmê—] 0 cali; spüliamê—12 c.; orthódóron—11 c.; lichâs—10 c.; dichds— 8 c.; kóndylas—2 cale. Przy mierzeniu większych przestrzeni uciekano się w Atenach i w całej Grecyi w ogólności do ścisłych miar tylko w bardzo rzadkich wypadkach, kiedy wiele zależało na dokładnem wymierzeniu przestrzeni, jak np. podczas wyścigów. Przy zwykłych podróżach, pochodach wojsk i t. p., mierzono przestrzeń za pomocą czasu, potrzebnego do jej przebycia piechotą. Za jednostkę czasu przyjmowano jednak nie godzinę, jak to się dzieje prawie wszędzie w dzisiejszych •zasach, ale dzień, przyczem drogę, przebywaną w ciągu takiego dnia, obliczano na kroki, licząc po 200 kroków na stadyum. Takie 200 krokowe stadyum było krótsze od zwykłego i wynosiło tylko 500 stóp. Takich 30 stadyów stanowiły jeden „para-zaug“ (parâsaugos, wyraz perskiego pochodzenia), równający się w przybliżeniu czterem kilometrom. Dla określenia drogi, przebytej np. przez wojsko podczas marszu, przytaczano liczbę dni, podczas których wojsko maszerowało od jednego całodziennego przystanku do drugiego, i dodawano liczbę przebytych przez ten czas parazaugów. Liczba ta, naturalnie, zmieniała się stosownie do miejscowości. Tak np. Ksenofont, w opisie odwrotu dziesięciu tysięcy, podaje przestrzeń, przebywaną w ciągu trzech dni (stathmós), raz na 25 parazaugów, a drugi raz na 12, 10 i t. d. Herodot oblicza przestrzenie w swej historyi tylko na stadya i łokcie, ale ze sprawdzenia tych obliczeń wypada, że i u niego stadyum nie wynosi całych 600 stóp, ale jest nieco krótsze. 2) Miary powierzchni. Za jednostkę miary powierzchni przyjmowano w Atenach pletr kwa-dratowy=0.372 morgi niemieckiej i 0.095 hektara, i stopę kwadratową—0.0950 metra kwadr. System miar powierzchni, wyrażony w stopach kw., był nastpęujący: pletr— 10,000 stóp kw.; ârura—2500 st. kw.; hértos—1,666²/₃ st. kw.; heyniektos—833Y3 st. kw.; dkaina— 100 st. kw., heksapódes—36. Mniejszych miar powierzchni, od stopy kw. w Atenach nie używano.—3) Miary sześcienne, a) Dla ciał sypkich. Największą i zarazem zasadniczą miarą dla mierzenia zboża była „miarka“—médim-nos— 52.53 litra. Miarka dzieliła się na sześć szóstek; jedna szóstka (liexteus—8,754 1.) zawierała 8 choi-niksów; (choiaiks—1.094 1.) cztery czasze—kotyle; czasza (0.274 1.)—sześć czarek (kyathos). Oprócz tych miar były w użyciu* liemiekton—xlxl miarki; ksestes—‘/₂ choiniksa; oksybaphon—x/₄ kotyli; koehlia-rion (łyżeczka)=l/₁₀ czarki (kyathos). b) Dla ciał ciekłych. Głównemi miarami do mierzenia wina i oliwy były: amphoreńs metretes — 39.39 litra; chus—i/V2 poprzedniego, 3.283 1.; kotyle—=7i₂ poprzedniego, 0.274 1. Oprócz tych miar istniały jeszcze złożone: ksestes=.x/₆ chusa; têtarton—x/., kotyli; oksybaphon = l/₄ kotyli; kyathos— ]/e kotyli; konche=zl/₂ kyatha; mystron—¹ /₄ kyatha; chewe-=7s k.; kochliarion—7₁₀ k.—4) Miary czasu. Rok ateński był księżycowy i dzielił się na 12 miesięcy, które miały po kolei po 30 i po 29 dni. Dla wyrównania roku księżycowego—z rokiem słońcowym, dzielono czas na ośmioletnie okresy (oktaeteris), w ciągu których dodawano po trzy miesiące o 30-tu dniach każdy. W ten sposób, w każdej ósemce było pięć lat po 359 dni i trzy lata po 389 dni, czyli razem 8 lat zawierających 2,922 dni, i równających się ośmiu latom juliańskiego kalendarza. Miesiące

t. s

franka.

T-a.

And. S.

dzieliły się na dekady po 10 dni; dzień zaczynał się z zachodem słońca i trwał do zachodu dnia następnego. Podziału dnia na pewne, stałe, części— godziny, nie było w Atenach w klasycznej epoce; hora, w znaczeniu godziny, ukazuje się po raz pierwszy dopiero u Hipparcha w!40r. przed Chr., i została prawdopodobnie wprowadzona dla celów astronomicznych. Autorowie klasyczni oznaczają części dnia według stanu słońca, lub nawet według stopnia ruchu miejskiego, a części nocy—według zmian straży nocnych. Dla chronologicznego obliczenia czasu używano w Atenach do roku 776 przed Chr., daty zdobycia Troi przez greków (1184 przed Chr. według Eratostenesa). Od czasu zaprowadzenia igrzysk olimpijskich, w r. 776 przed Chr., zaczęto liczyć czas na olimpiady, t.j. na czteroletnie okresy, przypadające między jednemi i drugiemi igrzyskami. Tak np. jeżeli rok śmierci Sokratesa podają na ol. 95.1, znaczy to, że od 776 roku do tego roku upłynęło lat 94x4+1—377, czyli, że dany rok przypada na 776—377=399 lat przed Chr. Oprócz liczenia lat na olimpiady, przyjętego przez historyków dopiero w III wieku przed Chr., nazywano w Atenach lata imionami pierwszych archontów.

Ateńskie monety. Jednostką, używaną dla wyrażenia większych wartości w Atenach i w znacznej części Grecyi, był talent, tak zwany „attycki“, dla odróżnienia od babilońskiego i innych (ob. talent). Talent dzielił się na 60 min, a mina na sto drachm. Drachma była zasadniczą jednostką, służącą do obliczania mniejszych wartości. Aż do roku 595 przed Chr., talent atycki ważył w srebrze 72 funty i przedstawiał wartość 15,717 złp., gr. 15. W roku 595 przed Chr., Solon, zostawszy pierwszym archon-tem, zniżył wagę taleutu srebrnego na 52.39 funta, pozostawiając bez zmiany, tak nominalną wartość talentu, jak i liczebny stosunek do niego wszystkich innych monet. Następstwem tej reformy, zaprowadzonej dla ulżenia ciężaru obdłużonej uboższej ludności, było zniżenie prawdziwej wartości wszystkich monet attyckich, w stosunku 100: 137, i wytworzenie się nowo-attyckiego systematu monetarnego, który został przyjęty, oprócz krajów należących do związku ateńskiego, w Koryncie, Tessalii, Tarencie, Sycylii i Macedonii, od czasu Aleksandra W.—System ten był następujący: Talent srebrny (9430 złp., gr. 15) ma 60 min; mina (mnâ r 157 zł., gr. 6), ma sto drachm; drachma (1 zł., gr. 17)—6 obolów; obol (7.26 gr.) — 8 chalkusów; chalkus (miedziak—0.9075 gr.)—7 lept. Oprócz tych głównych monet, były jeszcze w użyciu: tetradrachnon, czyli stater (6 zł., gr. 9); didrachmon (3 zł., gr. 5); tetro-bólon-r4 obolom; triobolon=i<l obol.; diobolon—2 obol.; hemiobolon—¹/₂ obola; dićhalkon=d/\ obola. Od talentu aż do pół-obola wybijano w Atenach monety ze srebra. Dichalkon bito ze srebra i miedzi; drobniejsze monety—tylko z miedzi. Z pomiędzy srebrnych monet najpospolitszą była poczwórna drachma (tetradrach-mon) czyli stater, przedstawiający wartość nieco większą od talara (6 zł., gr. 9); drachma zaś równała się prawie zupełnie frankowi. Ze złota wybijano w Atenach tylko tak zwane „złote statery“, ważące dwie drachmy i nie różniące się pod względem wartości od perskich dareików (48 złp.). Stosunek złota do srebra trzymał się w klasycznej epo, e prawie zawsze na jednej wysokości, mianowicie: jak 11¹/, : 1. Czasami tylko, podczas wojen z persami. ceny złota nieco się podnosiły. Wartość zamienna ateńskich pieniędzy, wskutek niezmiernej tanio ści wszystkich produktów i większej rzadkości szlachetnych metalów, była o wiele większą od od powiadających im, pod względem wagi srebra, monet dzisiejszych. Biorąc za normę ceny wiktuałów za czasów Peryklesa, można śmiało twierdzić, że ówczesny ateńczyk, posiadający drachmę, był dziesięć razy bogatszy od współczesnego, posiadającego

t. s.

Ateńskie wagi- System wag ateńskich, był jak-najściślej połączony z systemem monetarnym, tylko nieco prostszy. Za podstawę przyjęto wagę monet srebrnych i przeniesiono nazwy głównych z tych monet na ciężary równej wagi, bez względu na materyał, z którego były zrobione. Tak więc talent przedstawiał ciężar, ważący 26.20 kilograma: mina=436.6 gr; drachma=:4.366 gr.; obol=0.728 gr.; chalkus=0.091 gr.

Atermiczny, nieprzecieplający, nazwa ciał nieprzepuszczających ciemnych promieni cieplikowych, ob. Ciepło promieniste.

Ateroma, właściwiej atheroma (od greek. r\ ałb)pa, lub àl>àp7]=kasza), guz torebkowaty, z zawartością do rozgotowanej kaszy podobną—stąd nazwa polska K a s z a k. Jest to najwyższy stopień retencyjnej torbieli (ob.) torebki włosowej. Torebka włosowa staje się ścianą torbieli, a zawartość jej złożona jest z grudkowato-mazistej masy, na którą się składają zwyrodnione tłuszczowo komórki nabłonkowe, kropelki wolnego tłuszczu, cholesteryna i drobne włoski. Dosięgają niekiedy takie kaszaki bardzo znacznych rozmiarów, a choć wogóle są to guzy dobrotliwe, niekiedy, wskutek swego położenia, albo oszpecają (na twarzy), lub, ulegając urazom, stają się punktem wyjścia zapalenia, lub ropienia w skórze i tkance okolicznej.

Ateromatyczny proces, czyli miażdżyc a ścian tętnicznych—przemiana wsteczna, polegająca na kaszowatem rozmiękczeniu — zwyrodnieniu tłuszczowem zgrubień, powstających przy zapaleniu wewnętrznej błony tętniczej (intima), czyli tak zwanej arteriitis v. endarteriitis chronica déformant (ob.). Sprawa ta staje się powodem skruszenia ścian naczyniowych, przez co przedewszyst-kiem może wywołać ich pęknięcie, z wylewem krwi i jego następstwami, z drugiej zaś strony wadliwie odżywiane, mniej kurczliwe tętnice mogą sprowadzić liczne zaburzenia w krążeniu i odżywianiu organów, przez zmienioną tętnicę zasilanych (mózg, serce i organa miąższowe, jak nerki, macica i t. d.). F'n-

Atessa, miasto włoskie w departamencie Chieti, leży na wzgórzu wulkanicznem, w okolicy urodzajnej, ma piękną kolegiatę i 10,154 mieszkańców, trudniących się wyrobem tkanin wełnianych i salami i prowadzących handel wszelkiego rodzaju owocami. Należało niegdyś do rodziny Colonna; tu urodził się poeta Cezar Cardone.

Atestat, poświadczenie urzędowe pewnego faktu

F J.

F-n..

A. S

c. 10).

Athsnion, grecki rytownik na twardych kamieniach. Istnieje jego ręki, w zbiorze Neapolitańskim,

płaskorzeźba na oniksie, wyobrażająca „Zeusa w wal-

w. o.

W. Ci.

Athens, nazwa kilku miejscowości w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej; z tych ważniej-

przez właściwą władzę, na żądanie osoby prywatnej lub urzędnika udzielone. A. służbowy, jest-to dosłowny wypis z listy stanu służby (ob.), wydany przez władzę przełożoną urzędnikowi, wychodzącemu ze służby.

Atetoza (od greek. atetosz=. nieustalony). Nazwę tę wprowadził do nozologii w r. 1871 Hammond, psychiatra nowoyorski, dla oznaczenia osobliwego zbioru objawów, cechującego się „bezustannemi, nawet przez sen trwającemi, skurczowemi ruchami palców u rąk i nóg, i niemożliwością nadania tym członkom przez chorego jakiejkolwiek stałej i spokojnej pozycyi.“ Od tego czasu opisano liczne przypadki A-y, nazywanej przez lekarzy amerykańskich czę sto: „chorobą Hammonda“, rozszerzając coraz bardziej zakres pierwotnego jej poyjęcią. Ogłoszona 1878 r. monografia O u 1 m o n t a: „Etude clinique sur l’Athétose“, zawierająca opis wszystkich do tego czasu ogłoszonych przypadków, roztrząsa też szczegóły rozpoznawcze, oraz teoretyczne poglądy na przyczyny i warunki powstawania tego nerwowego cierpienia.—Po polsku o A-zie pisał w „Gazecie lekarskiej“ Maurycy Mendelsohn.

AteucłlUS (Web.). Owad Chrząszowaty czyli tęgopokrywy (Coleoptera), do rodziny blaszko rogich (Lamellicornh) należący. Posiada głowę półkolistą, szeroką, z przodu w 6 zębów wyciętą; oczy podzielone na 2 części, górną i dolną; przedkarcze szerokie; tarczka niewidoczna. Golenie uprzednich nógnazewnątrz wycięte, zwykle w 3—1 zębów, nogi tylne szczupłe. Wogóle ciało szerokie, spłaszczone. Samce i samice robią z nawozu kule, wewnątrz których składają jajka i taczają te kule za-pomocą nóg tylnych, tak, że się pokrywają powłoką z ziemi i w niej zagrzebują. Wewnątrz kul tych wylęgają się gąsienice i zamieniają się w poczwarki. Liczne gatunki zamieszkują okolice morza śródziemnego. Do najlepiej znanych należy A. sacer, L , Poświętnik, czarny, gładki, na czole ma wyrostki w kształcie krótkich rożków; ostatni pierścień odwłoka gładki i bez zagłębień. Samice posiadają golenie, na tylnych nogach pokryte czerwono-bruna-tnemi włoskami. Długość ciała 3—3.3 cm. Mieszka w południowej Europie i północnej Afryce, by! czczony przez starożytnych Egipcyan i wyobrażany często w znacznem powiększeniu na różnych pom nikach, świątyniach i t. p.

Ath, albo Aeth, miasto okręgowe i twierdza w Belgii, w prowincyi Hennegau (Hainaut), nad rze ką Denderą położone, węzeł licznych kolei żelaz nych; 9394 mieszkańców, trudniących się przemysłem, znacznie rozwiniętym, i handlem. Posiada wielką ilość fabryk, wyrabiających tkaniny lniane i ba wełniane, a prócz tego przedmioty żelazne i stało we, narzędzia rolnicze, wódkę, piwo. etc. Spławna rzeka Dendera, sprzyja rozwojowi handlu zbożem, węglem kamiennym i materyałami budowlanemu Godnemi są uwagi: kościół św. Juliana z 1393 r., z wysoką wieżą, dalej wieża „Du Burbant,“ (Baidwina IV), wzniesiona w r. 1150, ratusz z 1600 r., arsenał, akademia, seminaryum katolickie, szkoła handlowa i t. d. A. przez Karola V-go w r. 1540, ufortyfikowany, był wzięty w r. 1667 przez francuzów i wzmocniony przez słynnego inżeniera Vauba-na nowemi fortyfikacyami, które kilkakrotnie w ciągu blisko dwóch stuleci były zdobywane i burzone. W r. 1815 przybudowano nowe forty, a w r. 1830 ostatecznie je zniesiono.

Athenaeum. (po grecku: Athen aj on) oznaczało pierwotnie świątynię bogini mądrości, Ateny, czyli Minerwy, a następnie stało się nazwą wyższych zakładów naukowych. Pierwsze i najsławniejsze A. powstało w Rzymie; założył je cesarz Adryan około r. 133 — 130 po Nar. Chr. i uposażył funduszem skarbowym na opłacanie profesorów filozofii, wymowy i literatury, oraz wszelkich umiejętności wyzwolonych (ingenuae artes). Tym sposobem powstał pierwszy w świecie starożytnym uniwersytet, zwany później Schola Romana, a za Teodozyusza Ii-go — Capitolii auditorium. Ciało nauczające składało się wtedy z 3-ch krasomówców, 10-ciu gramatyków, 5-ciu sofistów, 1 filozofa i 2-ch prawników (jurys-konsultów). Dotąd nie wiedziano, w jakim gmachu, a nawet w jakiem miejscu znajdowała się ta szkoła. F. Jacobs np. (w Encyklop. Erscha i Grubera) mieści ją na górze Kapitolińskiej. Zwracamy uwagę badaczy na kościół S. Maria in Cosmeddin, (fig. 110) położony u podnóża Awentynu, nad brzegiem Tybru (około Ponte Rotto), gdyż obok drzwi wchodowych, pod portykiem, znajduje się tablica marmurowa z napisem, głoszącym, że tu była szkoła A. i że w niej św. Augustyn nauczał. Zewnętrzny wygląd kościoła, a szczególnie dzwonnica, nieharmonizująca z całością, odstręcza dzisiejszych turystów i starożytników; wnętrze jednakże przechowuje charakter skromnej prostoty z okresu rzeczypospolitej rzymskiej. Kościół miał być przerobiony z wielce starożytnej świątyni Wstydliwości patrycyanek“ (pudicitia pa-(riciana). Nie jest zrozumiałem, dlaczegoby cesarz Adryan taką świątynię zechciał przerobić na szkołę, ale tradycya chrześciańska, związana z imieniem św. Augustyna, zasługuje przecież na pilną uwagę. Później szkoły pod nazwą A. założono w Konstantynopolu (427 r.), w Lugdunie i w Ne-mausis (Nîmes), lecz nie dorównały one rzymskiej. W czasach nowożytnych nazwa odrodziła się: za rewolucyi francuskiej w końcu XVIII w.—dla szkół średnich, przezwanych od r. 1803 „liceami“; w Anglii przy założeniu pisma naukowego w r. 1828-in i klubu, w Niemczech, w Czechach; u nas w tytułach dwóch pism peryodycznych: Kraszewskiego (1841 — 1851) w Wilnie, i dziś (od r. 1877 w Warszawie) wychodzącego.— (Aurelius Victor Vit. Caes. c. 14; Lampridius c. 35; Jul. Capitol. V. Pertina-cis c. XI ; Trebell. Pollio V. Trigint. Tyrann.

T. K.

ce‘z Gigantami“

Athenodoros, rzeźbiarz grecki, współpracownik Agezandra i Polydorosa w wykonaniu grupy Laoko-ona (ob. Laokoo u), a jak utrzymują — syn Agezandra.

And S

bitwą pod Bosworth 1485 r. Athetoaa, ob. Atetoza,

ńnd

sze: 1) A miasto w stanie Ohio, w hrabstwie tegoż imienia (1110 km, D.a 28,411 m-ców) na północo-wschód od Cincianati; posiada szkołę wyższą (Ohio University), sławmy zakład dla obłąkanych i dość znaczny przemysł 2} A miasto w stanie Georgii nad rz. Oconc, na północo-wschód od stolicy stanu Atlanta,—wielkie fabryki machin, znaczny handel bawełną, 7000 m-ców; 3) A. miasto w stanie New-York na prawym brzegu Hudsonu, 4000 m

Atherstone, miasto angielskie w hrabstwie Warwick, fabryki tkanin wełnianych, znaczny handel serem, 5000 m-ców. Dotąd istnieje zajazd „pod trzema beczkami“ gdzie Henryk VII nocował przed

And, S.

Rodzina angielska Stewart Murray nosi nazwisko pierwotnie hrabiów, a obecnie książąt A.

Athcle, najpierw hrabiowski, a następnie książęcy tytuł szkockiej rodziny Stewart-Murray, nadany od króla szkockiego, Jakóba Ii-go, .łanowi Stewartowi, najstarszemu synowi Jakóba Stewarta, zwanemu „Czarnym Rycerzem z Lornu“ (Black Knight of Lorn). Prawnuk .lana, tegoż imienia, czwarty z kolei hrabia z A , odgrywał dość ważną rolę w polityce za czasów Maryi Stuart i Jakóba VI-go : był mianowicie wodzem partyi, powstałej w r. 1567 przeciw Mortonowi. W r. 1577 został kanclerzem szkockim i wkrótce potem umarł nagle, podobno otruty przez Mortona. Syn jego, piąty hrabia z A., wydał jedyną córkę swą za hrabiego z Tullibordine,

ri

f 'j

Izmß

<**

L>!

'tK;.i, Ji kl

î!Â;r,I '

WMK\

4- ;

.1

mr.

fr V

p îv2

1«

l*É

Or.

Fig. 110. Kościół S. Maria in Cosmeddin w Ezymie (Athenaeum).

Athlone, miasto irlandzkie po obu brzegach | a ponieważ męskiego potomstwa nie pozostawił, ty-rzeki Shannon, tak, że lewa strona należy do hrab- i tuł A. udzielony był przez króla starszej linii domu stwa Westmeath. a prawa, czyli t. zw. Irishtown, ' do hrabstwa Roscommon,—prowadzi ożywiony handel, zajmuje się wyrobem pośledniejszego sukna, ma piękny most i starożytny zamek obronny, dziś obrócony na magazyn wojskowy, przeszło 7,000 m-ców. Dnia 30 czerwca 1691 r. zdobyły miasto wojska Wilhelma Iii-go pod wodzą generała Gin-kela, który za to otrzymał tytuł hrabiego A.

Athole, górzysta i lesista kraina w Szkocyi, na północy hrabstwa Perth, pełna dzikich krajobrazów (wąwóz Killiecrankie), obfitująca w zwierzynę i dzikie płactwo; w bitwie, stoczonej 1689 r. pod wąwozem Killiecrankie, zginął Graham of Claverhouse.

And. S.

Stewartów, a mianowicie Janowi, lordowi z Inner-meath, potomkowi Roberta, starszego brata „Czarnego Rycerza“. Gdy i ta linia wygasła w r. 1625, tytuł A. dostał się, z woli Karola 1-go, Janowi Murray, hrabiemu z Tullibordine, wnukowi po matce piątego hrabiego z A. Syn jego otrzymał tytuł ki za w r. 1676, a wnuk, Jan, w r. 3 715 — tytuł księcia. Ród ten istnieje dotychczas, a w izbie lordów książęta z A. zasiadają zawsze jako hrabiowie Strange.

Atia gens, plebejska rodzina rzymska, mieszana częstokroć z gens Attia (ob.). Do rodziny tej należeli: 1) M. Atius Balbus z Arycyi. Wielu

mar-

Atilia lex — Atimia.

329

M Ko.

T. D-

jego przodków po ojcu miało piastować godność senatorską; ze strony matki—był blisko spokrewniony z Pompejuszem. W r. 62 przed Chr. był pretorem, następnie, jako propretor, zarządzał Sardynią, wreszcie kierował czynnościami komisyi 20 mężów, którzy, na zasadzie ustawy Juliusza Cezara (z r. 59), mieli podzielić grunta rządowe w Kampanii pomiędzy obywateli, posiadających troje lub więcej dzieci. Ożenił się z Julią, siostrą Cezara; z małżeństwa tego urodziła mu się córka —2) Atia. która wyszła za G. Oktawiusza i stała się następnie matką przyszłego cesarza, Oktawiana Augusta. Zmarła za pierwszego konsulatu swego syna, t. j. w roku 43 przed Chr. — „Suelon. Aug.“, 4, 61.

Atilia lex. ‘która orzeka, że. jeżeli niema opiekuna, ani testamentowego, ani ustawniczego, władza właściwa opiekuna mianować powinna przez wydanie dekretu. 1 tak: nasamprzód w Rzymie ustanawiał pretor miejski (praetor urbanus), za doradą trybunów ludu, na mocy ustawy Atilia, opiekuna, którego zwano: tutor Atilianus. Później, mocą ustawy Julia i Titia, zastosowano ten przepis do prowincyj. Za panowania cesarza Klaudyusza, ustanawiali takiego opiekuna konsulowie. Zauważyć jednak trzeba, iż między tak zwanym „opiekunem atyliańskim“ a pretorskim, zachodziła różnica. Tego bowiem mianował pretor tylko w pewnych przypadkach, gdzie wstępował w miejsce dotychczasowego opiekuna—był tymczasowym, nadzwyczajnym opiekunem. Ustawa Atilia nie o wiele była starszą, niż lex Julia i Titia, trudno bowiem przypuścić, aby znaczna przerwa panować miała pomiędzy potrzebą takowej opieki, z urzędu nadanej w Rzymie, a na prowincyach (Tit. I. 1, 20. Gaj. I, 183).

Atimia (łac. infamia). Częściowe lub zupełne, według ustaw ateńskich, odjęcie komuś praw obywatelskich, których posiadanie w całkowitości zowie się epitimia. A. istniała w Atenach jeszcze przed Solonem, dotykała zaś samych tylko mężczyzn. Obywatel, dotknięty A-ą eałkowitą, nie mógł: zasiadać w senacie, w zgromadzeniu i na sądach; przemawiać do ludu, wytaczać sprawy publicznej, spełniać jakiegobądź urzędu; stawać jako świadek, wchodzić do pewnych przybytków publicznych, przyjmować udziału w chórach i obrzędach religijnych; słowem, położenie jego było niemal gorszeni, niż cudzoziemca. Niekiedy odmawiano mu pogrzebu w obrębie Attyki, i A. przechodziła na potomstwo. Do ważniejszych powodów, ściągających A-ę całkowitą, niezależnie od kar porządkowych, należały: 1) Zdrada kraju; a wtedy A. przechodziła ua potomków prawnych i naturalnych: nikomu, pod karą A-ii, niewolno było ich przysposabiać, a zwłok zdrajcy grzebać w obrębie Attyki. Pod zdradę podciągały się także usiłowania obalenia demokra-cyi, faworyzowanie tyranii i służenie jej na urzędzie: nazwiska zdrajców ryte były na stelach, ku wiecznej hańbie, i odmawiano im rehabilitacyi; 2) Morderstwo, które pociągało także konfiskatę majątku, o ile było rozmyślne; 3) Kradzież; 4) Sprzedaj ność czynna, lub bierna, urzędników publicznych: A. wtedy była dziedziczną, a jak podają Lizyasz i Demostenes, połączoną także z konfiskatą: 5) Pra-

EacykloriHdyt Powszechna Uustr. T- V

wie wszystkie przekroczenia wojskowe, mianowicie: niestawienie się na appel (ob. Astratejas grafé), opuszczenie wskazanego posterunku na polu walki, de-zercya na lądzie lub morzu, bezczynność podczas bitwy morskiej, porzucenie tarczy bez gwałtownego powodu, nakoniec występek, wcielający to wszystko, czyli tchórzostwo (deil’ia); we wszystkich tych wypadkach A. pociągała konfiskatę; 6) Fałszywe zeznanie przed sądem; 7) Wydanie kobiety obcej za ateńczyka, z podstępnem podaniem jej za obywatelkę miejscową; 8) Odmowa wymiaru sprawiedliwości, lub nadużycie władzy przez urzędnika; 9) Obelgi czynne lub słowne, miotane przeciw urzędnikowi podczas pełnienia obowiązków; 10) Wniosek o złagodzenie prawa przeciw mężobójstwu: tu A. była dziedziczną i pociągała konfiskatę: 11) Dalsze pożycie z żoną, przekonaną o cudzołóztwo; 12) Próżnowanie (ob. Argfas grafé): 13) Zatrzymanie powierzonego depozytu. — A. częściowa polegała na ograniczeniu obywatela w pewnych tylko prawach, z pozostawieniem zupełnej używalności wszystkich innych. Po większej części stosowaną też była do pewnych wykroczeń, lub pewnych skazań specyal-nych. I tak: oskarżyciel, który wytoczył sprawę publicznie, a nie otrzymał piątej części głosów, tracił nadal prawo do wytaczania sprawy podobnego rodzaju. Skazany potrzykroć za poddawanie pod obrady ludu wniosków nielegalnych tracił zupełne prawo do występowania nadal z innymi. Kto dopuścił się cięższego wykroczenia przeciw obyczajom, np. pederastyi, wszelki gorszyciel, marnotrawca, z tytułu prawa tracił możność przemawiania na zgromadzeniach ludu i piastowania niektórych urzędów. Z powodów też specyalnych, wyniknąć musiały pewne ograniczenia, o których wspomina krasomówca Andokides. Jakoż, niektórym wzbraniano żeglować ku Heilespontowi, innym do Jonii wogóle, jeszcze innym nie dozwalano wstępu na Agora. Zadawano sobie pytania, ażali istotnie ograniczenia takie istniały, a jeżeli istniały, to z jakiej racyi? (Westermann: „Real-Encyclop“. I, str. 2031). Już-ciż, Andokides, nie z powietrza, zapewne, schwycił takie wypadki. Były to prawdopodobnie repressye stosowane do kupców niesumiennych, przekonanych o dopuszczenie się jakichś oszustw względem rządu, czy osób prywatnych, na Hellesponcie, w Jonii, lub na Agorze, i za karę rząd zabronił im wstępu do tych miejsc w interesach handlowych, nie rozciągając zakazu do innych. — Pozornie straszną i hałaśliwą, ale w gruncie nie tak bardzo groźną, była A. wynikająca z niezapłacenia długów skarbowi publicznemu. Kto z takiego długu nie uiścił się w terminie prawnym, ulegał A-ii zupełnej, i mógł był nawet, na mocy specyalnego wyroku, odpowiadać z osoby. Ale w drodze łaski zyskiwał też zwłokę aż do dziewiątej prytanii (nieco więcej niż 9 miesięcy). Przez ten czas zostawał wprawdzie pod A-ą, lecz jeśli korzystając z tej zwłoki, uczynił zadość, wracał natychmiast do praw obywatelskich. W przeciwnym razie, dług się jego podwajał i następowała konfiskata majątku. Jeżeli sprzedaż majątku pokryła dług, dłużnik odzyskiwał epitimię; jeżeli nie, pozostawał w stanie A-ii aż do zupełne-

42

so

Atitlan — Atlantosa iridae.

udał się razem z żoną na wschód i, zwiedziwszy stepy kirgiskie i Mongolię, dotarł pierwszy do północno-zachodnich krańców Mongolii. Podróże swe opisał bardzo zajmująco w przepysznie ilustrowanych dziełach: „Oriental and western Siberia“ (Londyn, 1858 r.) i „Travels in the régions ofthe upper and lower Amoor“ (tamże, 1860 r.).

Atlanta, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki pn., stolica stanu Georgii, założona zaledwie 1845 r , a dziś licząca przeszło 75,000 m-ców.— Miasto leży na wzgórzach w bardzo malowniczej okolicy 335 m. nad. p. m., jest węzłem ośmiu linii dróg żelaznych, posiada wspaniały ratusz, uniwer-

go wypłacenia, równie jak jego spadkobiercy, jeżeli umarł. W każdym razie A. trwała tylko dopóty, dopóki trwał dług, i była ona nietyle karą, ile środkiem egzekucyjnym: ateńczykom tak chodziło o prawa obywatelskie, że pozbawienie ich mogło stanowić dzielny bodziec do uiszczenia należności skarbowej. Oprócz tej jednej, fiskalnej, która mogła stać się czasową, każda inna A. była dożywotnią, a nieraz i po śmierci dotkniętego, rozciągała skutki; bo albo ciału jego odmawiano pogrzebu w Attyce, albo spadała na dzieci. Ażeby ustała za życia, wymagała rehabilitacyi, dozwolonej, lecz niezmiernie do osiągnięcia trudnej. Sama możność prawnego w tym celu wystąpienia, musiała oprzeć sytet dla negrów, których liczą tu przeszło 25,000, się na sześciu tysiącach głosów, w pełnem zgroma- l akademię medyczną, dwa teatry i t. p. Jest to dzeniu ludowem, i wtedy dopiero rozpoczynał się jedno z najważniejszych ognisk handlu bawełną

w Ameryce (w r. J 888 przeszło 180,000 bel), a niewątpliwie największy rynek dla handlu gałganami i odpadkami bawełny, obok tego znaczny wywóz tytoniu i zboża. Fabryki machin i narzędzi rolniczych. Podczas wojny o wyswobodzenie murzynów znajdowało się w ręku południowców pod wodzą Hooda—lecz po bitwach, stoczonych d. 20, 22 i 28 lipca 1864, generał Shermann obsadził je wojskami związkowemi.

Atlanta (Les,). Zwierzę, należące do typu mięczaków (Mollusca) do gromady brzuchonogów (Gasłropoda), do rzędu wręgonogów, (Hełeropo-da), zamieszkuje morza przeważnie międzyzwrotni-kowe. Ciało ma pokryte delikatną, łamliwą skorupką, płaską i spiralnie skręconą, opatrzoną wręgą na ostatnim skręcie, do skorupki tej może się całkowicie wciągać. Głowa duża z 2 różkami i oczami. Nogę ma przy podstawie z boków ścieśnioną, tylna jej część ogoniasto wyciągnięta, walcowata, zaopatrzona na grzbietowej stronie denkiem jajowatego kształtu, którem zwierzę, po wciągnięciu się, skorupkę za sobą zamyka; środkowa część nogi, posiada przysawkę, przednia zaś zamieniona^ zioro w Ameryce środkowej, w Kordylierach gwa- na płetwę brzuszną, pionowo zstępującą. Skrzele temalskich, o stromych i wyniosłych ścianach, ma | ukryte zupełnie w jamie płaszczowej. Znanych 39 kilom, długości, 16 szerokości i 600 metrów j jest kilka gatunków A-y, « pomiędzy których do głębokości; jest niewątpliwie kraterem dawnego | najpospolitszych w morzu Śródziemnem i w rao-wulkanu. Leży wśród bardzo urodzajnej okolicy, | rzaeh ciepłych okolic należy A. Peronii Les.; po-nader podatnej dla plantacyi kawy. Nad brzegiem j siada skorupkę mocno ścieśnioną i, podobnie jak jego znajduje się: 2) miasto San tj ago de A., da- i ciało, przejrzystą; dorasta 7—8 cm- pojawia sie wna stolica królów plemienia Zutuhil; 9,000 m-ców niekiedy w wielkiej ilości,    A &

indyan, wiodących handel kawą i trudniących się przemysłem tkackim, źródła mineralne. Na południowym brzegu jeziora wznosi się, 3,817 metrów nad p, m., wulkan tejże nazwy.

Atkarsk, miasto powiatowe w gubernii saratowskiej, nad rzeką Miedwiedicą, przy uściu do niej Atkary; 7,816 m-ców. Niegdyś na miejscu dzisiejszego A-a była wioska tatarska łtkara, albo Etkara, o której wspominają dzieje pod rokiem 1358.

W okolicy znajduje się wiele kurhanów, z których wykopują bardzo cenne przedmioty archeologiczne.

Kolej żel. do Saratowa i Tambowa.

Atkinson T om as z W i 11 i a rn (* 1799— f 1861), głośny podróżnik angielski. Zachęcony opisem Sy-beryi zachodniej przez Humboldta, przedsięwziął po- roślinożernych gadów, z rzędu lądowych i bagno-droź do Azyi wschodniej. W r. 1848 z Petersburga' wych Dinozaurów, obejmująca najogromniejsze

proces bardzo mozolny i o skutku bardzo wątpliwym, dla pozyskania restytucyi praw, o ile zwłaszcza utrata ich nastąpiła w następstwie zdrady kraju, lub wykroczeń wojskowych. Mniej uciążliwie przedstawiała się kwestya skazanych politycznie, za przywiązanie do rządów upadłych, przez rządy zwy-cięzkie: takich atimów, po uciszeniu się namiętności, rehabilitowano ryczałtem, o ile okazali się uległymi nowemu porządkowi rzeczy. Tak uczynił Solon z tymi, co popadli w A-ę przed jego archon-tatem, przez co zyskał dla Attyki mnóstwo obywateli przedtem unicestwionych. Tak samo, i również dla pozyskania większej liczby obrońców, czyniono w Atenach, pod grozą katastrof, przed najazdem medo-persów, podczas oblężenia Aten przez Lizan-dra, i po bitwie z Macedończykami pod Cheroneą. (Van Lelyveldt: „De infamia jure attico“, Amsterdam 1835; Wachsmuth; „Hellenische Alterthums-kunde“, Halla, 1846; Hermann: „Griechische Staats-alterthümer“, 1874 § 124; Westermann: „Real-Eu-cycklopaedie“; E. Caillemer: „Dict. des antiq., Daremberg i Saglio r. 1875. str. 521).

Atitlan. 1) Laguna de A., bezodpływowa je-

K. K.

/nd. S.

Atlantes, wyraz grecki, odpowiadający łacińskiemu: Telamones. a oznaczający postacie ludzkie, używane za architektoniczne podpory, czy to stropów, czy gzemsów. zamiast filarów, lub prostych kroksztynów. Nazwa stanowi aluzyę do Atlasa, podbua: legendy, dźwigającego na barkach świat.

Atlantic-City, dwa miasta tej nazwy w Stanach Zjednoczonych: jedno w stanie New-Jersey, nad brzegiem Atlantyku, liczy 7,942 ludności, ma kilka pięknych świątyń, przeszło 100 hotelów i wiele uroczych willi podmiejskich, słynie ze swych kąp eli morskich; —drugie w stanie Jowa, liczy 3,662 m-ców i posiada kilka zakładów przemysłowych.

Atlantosauridae (paleont.). Rodzina wygasłych

K J.

ich postacie z okresu jurajskiego w Ameryce północnej (przeważnie w górach Skalistych), a w części i w Europie. Do nich należą rodzaje: Atlantosanrus, Brontosaurus, Diplodocus — z Ameryki ; Ormthopsis z weldskiej formacyi w Europie.

Atlantosaurus Marsh, (paleont.). Gad wygasły z rodziny Atlant os aur id ae, rzędu Dinosauria, o kości krzyżowej, występujący w formacyi jurajskiej.—A. immanis Marsh, był potężnem zwierzęciem, mają-cem 40 metr. długości, ■ którego kość udowa była na 2.70 metr. długa, a w górnym końcu na 0.03 metr. gruba. Znajdowany w tak zwanych pokładach atlantozaurowych, w górach Skalistych Ameryki północnej.

Atlantyda. Miała to być jakaś ziemia, ląd czy wyspa, pomiędzy Afryką i Ameryką, zatopiona z czasem w oceanie' Atlantyckim. Pierwsze o niej podania pochodzą od Platona, który zapewnia, ze zaczerpnął je z wykończonych poematów naddziada swego, Solona, a ten znów słyszał je z ust najstarszego kapłana w Sais podczas podróży swojej po Egipcie. W dyalogu p. t. „Timaeus“ skreślone są pierwotne dzieje i urządzenia Aten. Kapłan egipski udzielił mędrcowi greckiemu wielu wyjaśnień, a między innemi takiego: „Czytamy opowiadania, że państwo wasze (ateńskie) położyło niegdyś kres istnieniu ogromnej potęgi, która dążyła hardo do zagarnienia tak Europy, jak Azyi, a wyszła zdale-ka — z morza Atlantyckiego. Wówczas bowiem morze to było żeglowne, a przy wejściu do niego leżała wyspa, która, podług waszego tłómaczenia, zwała się „Slupami Herkulesa“. Przenosiła ona Lobię i Azyę ogromem. Od niej otwierała się dla żeglarzy owoczesnyeh droga do wszystkich innych wysp, a to morze rozciągało się od wysp rzeczonych aż do przeciwległego lądu... Na tej więc wyspie atlantyckiej (A dzie) usadowiła się wielka i godna podziwu potęga królewska, panująca nad tą całą wyspą, nad wielu innemi wyspami i nad częściami lądu; nadto podbili owi królowie wnętrze Libii aż do Egiptu, oraz wnętrze Europy aż do morza Tyrreńskiego. Całe to ogromne mocarstwo usiłowało niegdyś jednym zamachem ujarzmić wasz i nasz kraj i całą okolicę, leżącą po tej stronie cieśniny. Wówczas-to, Solonie, moc państwa waszego zajaśniała z waleczności i męstwa wobec wszystkich ludzi. Albowiem, przodując wszystkim wspaniałomyślnością i sztuką wojenną, stawała na czele greków... obroniła od niewoli tych, którzy jeszcze pod -bici nie byli, wszystkie zaś inne ludy, ile ich było na obszarze Słupów Herkulesa, wyzwoliła bez żadnej zazdrości. Później atoli zaszły niezmierne trzęsienia ziemi i wezbrania wód w ciągu jednego pamiętnego dnia i jednej noćy: u was ziemia pochłonęła cały ród wojowników, a wyspa A znikła w morskich odmętach. Odtąd nikt nie może ani żeglować po tern morzu, ani zbadać go, ponieważ nieprzebytą zaporę stanowi gęste błoto przez zapadłą wyspę utworzone“; („Timaeus“ 23—25). Tę samą treść, tylko z obfitszemi szczegółami, znajdujemy w innem dziele Platona p. t. „Krytyasz“. A. przypadła Neptunowi przy podziale świata między bogami. Mieszkał tu na wysokiej górze człowiek,

Ewenor, z żoną i córką, która została żoną Neptuna i zrodziła mu pięć par bliźniąt, a w tej liczbie syna, Atlasa. Ten to Atlas nadał imię morzu Atlantyckiemu i ludowi Atlantydów, potomków swoich. Rozciągnąwszy swe panowanie daleko na lądy, atlantydzi posiedli wielkie bogactwa: oprócz mnóstwa zwierząt, roślin, perfum i złota, mieli nieznany jakiś kruszec: orichalkos. Przyozdobili oni swą wyspę pałacami, świątyniami, mostami i wspaniałemi portami. Świątynia, znajdująca się w pałacu królewskim. była ozdobiona srebrem, ogrodzenie jej było ze złota, sklepienia z kości słoniowej i ory-chalku ognistego. Pałac był zbudowany z kamieni białych, czarnych i czerwonych; otaczały go liczne domy, stajnie, hipodrom, koszary dla wojska. Od 10-ciu synów Neptuna pochodziło 10 rodów królewskich; wszyscy ci królowie, co pięć lub sześć lat, zbierali się na wyśpię środkowej dla sprawdzenia; czy który z nich nie przekroczył prawa? Posiadali władzę nieograniczoną nad poddanymi, mogli ich karać nawet śmiercią, lecz podlegać musieli Neptunowi („Critias“ 113 —126). Opis ten jest niewątpliwie utworem poetyckim. Krytyasz jest dziełem nie-ukończonem, może epopeją, która miała być wykonaniem rozpoczętej pracy Solona. Tak mniema Grote (Plato etc. III, 298). Czyliżby samo. podanie o istnieniu A-y miało być zmyśleniem? Plato powołuje się na trądycyę kapłanów egipskich z tak uroezystem zapewnieniem autentyczności jej (Krytyasz bowiem posiadał rękopisma Solona, a Plato czytał je za młodu), że odrzucać bezwarunkowo niepodobna bez pomówienia o wyraźne kłamstwo. Nadto Dyodor Sycylijski powiada już we własnem imieniu, że na zachód od Afryki, po za Słupami Herkulesa, w znacznej odległości znajduje się wielka wyspa na oceanie, „dej żyzna ziemia jest poprzecinana górami i dolinami; płyną tu liczne spławne rzeki; ogrody, skrupiane źródłami słodkiej wody, pełne są drzew wszelakich“. Opisawszy bogatą faunę, rozkoszny klimat, a nawet mieszkania i piękne meble, dodaje, że „dawniej znaną nie była z powodu wielkiego oddalenia; pierwsi odkryli ją fenieyanie“ (Diod. Sic. V, 15). Uczeni starożytni nie wątpili o isinieniu A-y. Jakże się przedstawia ta kwestya w nauce nowożytnej? Bakon Werulam-ski napisał to imię na tytule jednego z dzieł swoich, kreśląc wymarzony obraz społeczeństwa mądrego i uczonego. Jest to jeszcze echo podań starożytnych. Ale w końcu XVIII w. Bory de St -Vincent, badając na miejscu archipelag Kanaryjski i zestawiając swoje spostrzeżenia geologiczne z podaniami starożytneini, wnioskuje, że archipelag ten jest resztką wielkiego lądu, „prawdziwej A-y“. Zbija zdanie szweda Rudbecka, który mieścił A-ę w pobliżu koła biegunowego, a stolicę jej — w okolicach Upsali, i podaje przypuszczalną mapę, na której wyspy Przylądka Zielonego, Madera, Azory spólnie z wyspami Kanaryjskiemi stanowią jedną całość („Essais sur les Isles Fortunées et l’antique Atlantide ou précis de l’histoire generale de l’Archipel des Canaries“ par J. B. G. M. Bory de St.-Vincent. Paris. Germinal, an XI, rozdziały VI i VII, szczególnie str. 443). W XIX-ym w. Brantson, ba*

kwestya A-y pozostaje wciąż jeszcze otwartą. T K — Przed niedawnym jeszcze czasem wielu geologów, a wśród nich i znany Oswald Heer, przypuszczało, że w okresie trzeciorzędowym, na miejscu północnej połowy dzisiejszego oceanu Atlantyckiego, istniał ląd olbrzymi, zwany Atlantydą. Powodem do tego przypuszczenia było znajdowanie w kantonie Vaud w Szwajcaryi i w wielu miejscowościach południowej Bawaryi, w dolnem ogniwie węgla brunatnego, czyli w piętrze akwitańskiem. naieżącem do formacyi oligocenowej, szczątków bar-d'.o wielu drzew, właściwych florze amerykańskiej, które przez, ową A-ę miały się dostać z Ameryki do Europy. Bliższe wszelako obeznanie się z florą Azyi wschodniej, a szczególniej Japonii, wykazało jednakże, że flora japońska daleko więcej wykazuje podobieństwa do europejskiej miocenowej, niż dzisiejsza amerykańska. Takiż sam stosunek zauważyć się daje między fauną mięczaków wód słodkich z europejskiego pliocenu a współczesną fauną azya-tycką i amerykańską. Z tych tedy względów dzisiejsi geologowie przyszli do przekonania, że przypuszczalny związek między starym a nowym światem istniał nie przez A-ę, ale raczej prawdopodobnie przez ląd, istniejący na miejscu dzisiejszej cieśniny Berynga.

Atlantydy W mitologii greckiej—córki Atlas a, a mianowicie: Plejady, Hyady i Hesperydy.

Atlantyk, czyli Ocean A 11 a n t y c k j—jeden z pięciu oceanów, na które geografia dzieli obecnie

na

dając podobnie wyspy c>w. Heleny i Wniebowstą-pienia (Ascension), uznał., że mogą one być szczątkami dawnej A-y (Erseh i Gruber pod wyrazem: „Atlas“ t. VI str. 20). Gaffarel mniema, że A. znajduje się pod roślinnością morza Sargasowego. Rządy francuski. angielski i Stanów Zjednoczonych wyznaczały kilka komisyi naukowych do badania prądów oraz flory i fauny oceanu Atlantyckiego; rezultaty wypadły nie dość wyraźnie, tak, że powstała różnica w mniemaniach: jedni wynaleźli system gór na 3,000 metrów pod powierzchnią wody, nadający się do twierdzenia, że to są resztki A-y; inni wskazywali na istnienie głębokiej doliny, pomiędzy wybrzeżem Afryki a wyspami Kanaryjskiemi i Azorskiemu jako na dowód, że A. Platona była zmyśleniem. Etnografowie oświadczają się przeważnie za A-ą. Tak na kongresie Amerykanistów 1875 r. uczony kanaryjczyk, dr. Chil y Naranjo, złożył referat o A-dzie, z dowodzeniem, że mieszkańcy A-y, wykształceni w astronomii i kunszcie obrabiania spiżu, rozeszli się po Europie, Afryce i Ameryce, że roznieśli po tych lądach swoje zasady filozoficzne i teogoniczne. („Congrès international des Amé-ricanistes. Compte-rendu de la I session“. Nancy 1875. Paryż, „Maisonneuve“, t. 1,163—166). Powołuje się przytem na teoryę Roisela: („Etudes anté-lustoriques, les Atlantes“ Paryż, 1874). Berlioux objaśnia opisy Platona dzisiejszemi ubikacyami geogra-ficzneini i wysnuwa obszerne wywody o celtach, pelasgach, libijczykach, tyrrenach w związku z dziejami Egiptu i Fenicyi („Les Atlantes, histoire de 1'Atlantis et de l’Atlas primitif. Annuaire de la faculté des lettres de Lyon“, 1883, fase. 1) Jednem słowem

K. J.

obszar wodny kuli ziemskiej. Przedstawia on długi kanał, łączący oceany lodowate: arktyczny z antar-ktycznym, pomiędzy lądami Ameryki z jednej, a Europą i Afryką z drugiej strony. Granicami jego więc są: na północy i południu koła podbiegunowe, na zachodzie zaś i wschodzie—linie brzegowe wymienionych lądów. Po skończeniu się onych południu, uważanym jest południk przylądka Horn (południowy koniec Ameryki), za teoretyczną granicę wód A-u z Oceanem Spokojnym, południk zaś przylądka A g ul ha s, najbardziej południowy punkt lądu afrykańskiego, za takąż granicę z wodami Oceanu Indyjskiego. — Długość A-u po południku wynosi, podług tego rozgraniczenia, 7980 mil geogr. (60=1°). Największa odległość pomiędzy przeciwległemi lądami po równoleżniku leży mniej więcej na zwrotniku Raka, wynosi zaś od brzegów Meksyku do brzegów Afryki (zachodniej Sahary) 4920 mil. geograficzn Największe zwężenie A-u znajduje się pomiędzy przylądkiem San Rogue (w Brazylii, około 5° 30' pł. sz.), a portugalskim fortem Bissagos (na afrykańskim brzegu 11° 51' płn. sz.). linia ta wynosi mniej więcej 1470 mil geogr. Cały obszar wód Oceanu Atlantyckiego w granicach wyżej wymienionych, t. j. bez mórz, należących do jego basenu, można obliczyć na 23,165,120 □ mil geogr.—(3600 □ mil. geogr.=zl° kwadr.).— Cała długość linii brzegowej lądów, które opłukuje A., wynosi mniej więcej 33,550 mil geogr. Z ilości tej przypada: na Europę 7250 m. g., na Afrykę 5900, na Amerykę 20,400.—W Europie oblewa A. brzegi: Norwegii do przylądka Lindesness,—tworzy tu morze Północne, za którego teoretyczną granicę z A-m uwTaża się linia, przeprowadzona od tegoż przylądka doprz. Duncansby na płn. wsch. Szko-cyi,—dalej brzegi Wielkobrytanii do przyląd. Lands-end, między którym aprzyl. St. Matthieu tworzy kanał Angielski (Canal de la Manche francuzów), w dalszym ciągu brzegi zachodnie Francyi i płn. zachodnie Hiszpanii, między któremi tworzy zatokę Biskajską. Dalsza część A-u nosi tu nazwę morza Portugalskiego do przylądka S t. V i n c e n t, niedaleko którego, około przylądka Tarifa, tworzy cieśninę Gibraltarską. łączącą go z główną swą odnogą: morzem Śródziemnem.—A. wytworzył przy lądzie Europy najbardziej rozwiniętą linię brzegową ze wszystkich części świata (1/42). Brzegi te są po większej części wysokie i dogodne dla żeglugi— płaskie, niskie brzegi znajdują się tu nad A-m tylko przy zachodniej Francyi (Les Landes Bordeaux) i w niektórych punktach morza Portugalskiego. W Afryce linia brzegowa jest prawie w całej swej długości płaską i najmniej rozwiniętą ze wszystkich lądów wogóle 1/156). Jedyne brzegi wysokie znajdują się w zatoceBiafra, (GóryKameruńskieiFer-nando-Poo), wysokiemi są również brzegi około PrzylądkaDobrej Nadziei. Jedynemipunktami Afryki, w których linia brzegowa A-u łamie się wyraźnie są: Przylądek Zielony, (C. Verde), Przylądek PalmowTy (C. Palmas), i wnętrze zatoki Biafra przy masie gór Kameruńskich. Linia brzegowa przy lądach Ameryki jest mało rozwiniętą; w południowej Ameryce (1/94), najbardziej zaś

po Europie, w północnej (1/56). Od przylądka Horn pod powierzchnią oceanu. Stąd ciągnie się dalej do równika nie przedstawiają te brzegi żadnych pra- ¹ grzebień dna—niejako łańcuch górzysty, dążący na wie przerw wybitnych, oprócz ujść olbrzymich rzek południe w pośrodku oceanu wzdłuż jego łożyska, La Plata i Amazonki. Monotonna ta linia łamie a mający po obu stronach, t. j. na zachodzie i wscho-się też przy jednym przylądku tylko, t. j. przy S. Rogue, dążąc następnie w kierunku płn.-zachodnim i zachodnim do międzymorza Panama.

dzie. wielkie, głębokie kotliny—przestrzenie największych głębi A-u, ciągnące się między grzbietem środkowym a brzegami przeciwległych lądów. Wzdłuż zachodnich brzegów Europy i Afryki ciągni e się taka dolina, jak szerokie podwodne wklęśnięcie ziemi, o Średniej głębokości —pod powierzchnią oceanu — 15,000 stóp (4,550 metrów mniej więcaj), od Irlandyi do blisko 40° połud. szerok. —Niedaleko równoleżnika Przylądka Dobrej Nadziei napotykamy przerwę w tym pasie głębi: tworzy ją poczęści odnoga środkowego grzebienia, poczęści zaś przyczyniły się do owego podniesienia dna prawdopodobnie prądy oceańskie, dążące od oceanu Indyjskiego. Wykonane dotychczas pomiary dałydla wschodniej kotliny dna A-u—głębie, nieprzewyższające 21,000 stóp (około 6,350 m ). — Wielka zachodnia kotlina A-u okazała większe głębie. W 1883 r. okręt amerykański „Blake“ otrzymał w 19° 39' póła. szerok. i 66° 12' zach. dług. (Greenwich), niedaleko wyspy P o r t o r i c o, głębię przeszło 27,500 stóp (8,341 metrów), która jest największą dotąd znaną w oceanie A-m. Dolina ta ciągnie się. wzdłuż brzegów Ameryki od Labradoru. Przy 20° szer. półu. przecina ona grzebień środkowy, przechodząc do doliny wschodniej; w dru-giem znów miejscu, około równika, grzebień ten odgałęzia się ku zachodowi i oddziela prawie południową część kotliny zachodniej od północnej. Ku oceanowi antarktycznemu zato zdaje się ona rozpościerać nieprzerwana, okazując znaczne głębie. Jedyne prawie sondy, otrzymane w tej części A-u, zawdzięcza oceanografia ekspedycyom „Challenge-ra“; leżą one głównie na 2-ch liniach, jedna z nich ciągnie się od uścia rzeki La Plata, przez wyspę Tristan da Cu n ha do Przylądka Dobrej Nadziei, druga ma kierunek prawie północny, od wyspy Tristan da C u n h a ku równikowi. Pierwsza z tych Iinij daje, jako przeciętną głębię zachodniej głębokiej kotliny, mniej więcej 16,500 stóp (około 5,000 metrów); druga, którą nazwano Równiną Challeugera (będąca częścią południową środkowego grzebienia), przedstawia głębie przeciętne 10,000 stóp (3,000 metrów). Tak grzebień środkowy, jak i otaczające go kotliny oceanowe, mają swe wyniosłości (wyspy lub mielizny), przeważnie w A-u północnym. —Na grzebieniu występują około 50° północ, szerok. podwodne pagórki—F a r a d a y, których najwyższy punkt znajduje się na 3,780 stóp pod powierzchnią oceanu. Dalej na południu wznoszą się na tem samem paśmie, mniej więcej na wysokości Lizbony, wyniosłości wysp Azorskich; jest to najważniejsza wyżyna grzebienia, wystająca licznemi szczyty ponad powierzchnię oceanu. Najwyższy z nich, wulkan Pico, wznosi się przeszło 16,000 stóp (około 4,850 metrów) ponad otaczającą go równiną podwodną. (Wysokość wulkanu nad powierzchnią oceanu wynosi przeszło 2,300 metrów). Wyspy Azorskie grały i grają obecnie ważną rolę w ekspedycyach, bada-

Między ujściem rzeki Orinoko, a przylądkiem Sabie (południowy koniec półwyspu Florydy) tworzy A. tu zatokę Meksykańską i morze An-tylskie; morze oddzielone licznemi wyspami od głównych wód A-u (Kuba, Haiti, Jamajka. Porto-riko i Małe Anty Ile). Linia brzegów Stanów Zjednoczonych, a głównie Kanady, rozwija się ku północy, tworząc zatoki Chesapeake, Fundy, półwyspy Nowej Szkocyi i Labrador u, z zatoką bw.

Wawrzyńca (Gulf of St. Lawrence) i ważną dla hydrologii wyspą New Foundland. Między przylądkami Chtdley i Farę we 11 A. tworzy dwie cieśniny: cieś. H u d s o n a, łączącą go z jedną z największych jego odnóg, z zatoką H u d s o u a, oraz cieśniną D avisa (Davis Strait), stanowiącą drogę do niezupełnie znanych jeszcze brzegów i mórz polarnych. Dalej od przylądka Farewell ciągną się wschodnie brzegi Grenlandyi, przechodzące do oceanu Lodowatego. Cała brzegowa linia przy połd.

Ameryce jest, z wyjątkiem przylądka Horn, niską, podnosi się od ujścia Orinoko przy brzegach Ve-nezueli i Kolumbii, pozostaje wysoką przy Panamie i części Meksyku, poczem staje się znów w całej prawie długości niską, z wyjątkiem niektórych części Labradoru i Grenlandyi. Dno Atlantyckiego Oceanu stało się w ostatnich 35 czasach przedmiotem licznych i ścisłych badań, rozpoczętych głównie w latach 1856 — 57 przez amerykański parowiec „Arctic“, angielski „Cyklon“, przedewszyst-kiem zaś przez pierwszorzędnej wagi ekspedycye parowca „Challenger“ (p. M. Wilda, rezultaty porównawcze eksploracyjnych podróży, podjętych przez parowce „Challenger“, „Tuscarozo“ i „Gazellę“)

Obserwując je od

Pierwsza linia licznych ścisłych sond, wykonaną została po tak zwanej „Równinie Telegraficznej“, ciągnącej się na dnie północnego A-u, między Irlandyą a wyspą New Foundland Ekspedycye te podjętemi zostały jako prace przygotowawcze do położenia pierwszej liny telegraficznej, między Europą i Ameryką. Podług tych i innych badań, możemy sobie wyrobić następujące pojęcie plastyczne o dnie Oceanu Atlantyckiego, płnoc. - wschodu, spostrzegamy wielką podwodną równinę (ciągnącą się od brzegów półwyspu Skandynawskiego), na której podnoszą się wyspy: Wiei-k o b r y t a n i i, Far O e r, S z e 11 a n d z k i e, O r-kadzkie, Hebrydy i Island y a. Głębia morska nad tą równiną nie przenosi 900 metrów (3000 stóp). Na zachodzie od Irlandyi ciągnie się wspomniana wyżej „Równina Telegraficzna“; w odległości 135 mil geogr , od brzegów głębia opada tu nagle do 3000 metrów i tworzy falistą równinę, podnoszącą się następnie znów ku brzegom New Foundlandu (nieco łagodniej, niż przy spadku wschodnim). W pośrodku mniej więcej tej linii, równina znajduje się około 12,000 stóp (3600 metrów)

jących dno oceanu w tych szerokościach; między i kampanii długą linię nagle zmieniających się głębi, niemi a wyspami Bermudas w Ameryce znaj- Linia ta ciągnie się od uścia Kongo na zachód, dno duje się jedna z głównych linij sond A-u. Skaliste podnosi się od niej ku północy, tworząc wyraźną wyżyny św. Pawła (S t. P a u l’s Rock s), blisko ró- wyniosłość, podczas gdy na południe od niej sondy wnika leżące, wyspa Ascension, położona pod 8° dały znaczne stosunkowo głębie; rezultaty jednak,

szer. połud., oraz mały archipelag wysp Tristan da C u n h a (wyspy: Tristan da Cunha, Nachtigale i Inaccessible), położonych około 37° szer. połud., a wznoszących się do przeszło 8,000 stóp ponad powierzchnią oceanu, leżą już na Równinie Challenger a. — Ze wschodniej doliny A-u wznoszą się również znaczne wyniosłości, rozproszone głównie w części północnej. Do brzegów Portugalii przylega tu wyżyna, podnosząca, się w niektórych punktach do 490 i 182 nawet stóp (55 metrów) pod powierzchnią oceanu, mielizna odkrytą została przez okręt amerykański „Gettysburgh“ pod 36° 30'szer. półn. i 11° 37' dług. zach. (poł. Greenwich.) (ob. MieliznaPorringa). Nieco dalej na południu, pod 33° szer. półn., znajdują się wyżyny Madery (Madeira i Desiertas), których szczyt najwyższy, Pico Ruivo, wznosi się do blisko 6,000 stóp wysokości ponad powierzchnią oceanu. Między Maderą a wyspami Kanaryjskiemi, pod 31° 10' szer. półn. i 13° 30' dług. zach. (Gr.), odkrytą została niedawno przez parowiec „Dacia“ Mielizna Dacyi, wyżyna, wznosząca się z otaczającej głębi nagle do niespełna 300 stóp pod powierzchnią morską. Odkrycie to zawdzięcza się kompanii angielskiej, zakładającej linę między Hiszpanią (Kadyksem) a wyspami Kanaryjskiemi, w 1883 roku. Te ostatnie,, leżące pomiędzy 28°—29° szer. półn., tworzą tu archipelag (złożony z 7 wysp większych i 14 małych), przedstawiający szczyty najwyższych wyniosłości większej równiny—zachodnio-afrykańskiej, na której również leżą wyspy Zielonego Przylądka (15° — 17° szer. półn.). Szczyty te dochodzą do przeszło 12,000 stóp w archipelagu wysp Kanaryjskich (Pik Teneryfy: 3,712 metrów), a blisko do 10,000 .stóp przy wyspach Zielonego Przylądka (P im o da.Fogo: 2,976 metrów).—Do wschodniej doliny przylega jeszcze, niedaleko równika wrzynająca się w nią równina wulkaniczna, a raczej podwodny łańcuch wulkaniczny, ciągnący się w zatoce Biafra, na. połud.-zachód od górKameruńskich, t j. od lądu Afryki. Łańcuch ten sterczy w 4-ch punktach ponad powierzchnią oceanu, tworząc wyspy: Fernando Poó (przeszło 11,000 stóp), Principe, Sao Th orné i A u n o b o m. Do tej samej linii wulkanicznej należy wyspa św. Heleny, leżąca na połud.-wsch. od wyspy Ascension, pod 16° szer. połud., w pośrodku wschodniej doliny. Jest ona ostatnią, znaną dotąd, w kierunku południowym, wyniosłością tej kotliny.— Badania głębi w tej nadzwyczaj interesującej części A-u (wschodniej) dochodzą do coraz poważniejszych rezultatów w czasach obecnych, przez okręty, kładące liny podwodne. W latach 1888 — 1891 parowiec telegraficzny „Silvertown“ zebrał bardzo bogaty materyał do reliefu dna wschodniego A-u, tembardziej pożądany, że tyczy się części południowej, dotąd mniej znanej. Na wysokości uścia rzeki Kongo „Silvertown“ odkrył podczas tej

otrzymane przez „Silvertown“, dotąd jeszcze nie są publikowane.— Z wyniosłości, napotykanych przy lub na dolinie zachodniej, w amerykańskiej części A-u, zwraca główną uwagę równina podwodna, otaczająca wyspę New Foundland: Miel izny Ne w Foundlandu, czyli Równina Flamandzka, gdzie niektóre punkta sterczą do 160 stóp pod powierzchnią oceanu. Pod 32° 15’szerok. półn. i 64° 51’ dług. zach. (Greenw), wśród wielkich głębi, wznoszą się nagle szczyty innej wyżyny oceańskiej, Ta ostatnia wąskiego pionka, tworzącego wysepki Bermudas.

Uścia rzek Orinoco i Amazonki oznaczają również linie, po których ciągną się faliste, podwodne wyżyny. Nieco dalej zaś na południu, około 4° pold. szerk., sterczy znów wyżyna, nagle podnosząca się ponad ocean, jako wysepka i skały F e r n a 0 do Nozonha. Pomiędzy 16° a 21° płd. sz. wrzyna się w „dolinę głębi“ od brzegów Brazylii równina, nosząca kilka mielizn—wyżej zaś wznosi się w tych samych szerokościach, a około 29° zach. dług. wyniosłość, tworząca wyspy Trynidad, zasługująca na szczególną uwagę, gdyż podnosi się nagle pośród największych głębi południowego A-u.—Gru n t dna A-go oceanu. Sądząc podług otrzymanych dotąd okazów, zdaje się, że główna część oceanu pokrytą jest warstwą białawego mułu, składającego się z niezmiernie drobnych skorup i muszli, wytworzonych przez jeszcze drobniejsze mięczaki. Znaczną ilość takiego mułu wydobyto przy wyspach F ar-O er, oraz z wielkiej głębi (około 15,000 stóp) w Zatoce Biskajskiej. Zupełnie podobne okazy otrzymały: telegraficzny parowiec „Silvertown“ w południowym A-u, ekspedycye naukowe, prowadzone przez księcia Monako na yachcie „l’Hirondelle“ w pobliżu Wysp Azorskich, oraz sondy, wykonane przez „Łucyę Małgorzatę“ (S. S. Rogoziński i J. P. Boutes) w Zatoce Gwinejskiej. Niektórzy uczeni twierdzą dotąd, że drobne mięczaki, opuszczając się na dno, żyją dalej w głębi, mimo braku światła i olbrzymiego ciśnienia, te więc mięczaki wytwarzają tam dalej cząstki owrego mułu, chociaż bezwarunkowo wchodzi w skład jego bardzo znaczna ilość pozostałych drobnych cząstek muszli i skorup większych. — Co do słoności wody A-go oceanu możemy dać dla płn. A-u następującą tabliczkę:

Od 0° — 30° płn. sz. 36 części na 1000.

35.50 „    „

„ 30° — 60°    „

33

W cieśninie Davisa. „„    „    „    „

Najbardziej słoną wodę znaleziono dotąd w A-u u zachodnich brzegów Afryki, w pasie zwrotnikowym; przypada tam 37.9 części na 1,000 części wody.— Bardzo odmienną jest południowa część A-u od północnej pod względem temperatury wody. Podczas gdy rozszerzający się ku południowym szerokościom ocean daje, na całej prawie przestrzeni, temperaturę normalnie ochładzającej się ku biegunom wody oceanów, części północnego A-u przedstawiają się odmiennie. Rezultaty badań wskazują brzegi Meksyku i południowe brzegi Stanów Zjedno-tu do ostatnich czasów liczne i raptowne nieraz czonych, przyjmuje w siebie masę wód rzeki Missis wykroczenia z ogólnie istniejących podstaw oce- sippi i, mijając półwysep Florydy, wypływa znów anograficznych pod tym względem; wykroczenia te mają swe przyczyny: 1) w rozgałęzionych różnorodnych prądach oceańskich, dość zawikłanych w północnym A-u, 2) w warunkach otaczających te części oceanu wielkich mas lądowych i 3) prawdopodobnie, w odmienności charakteru bieguna północnego od południowego. Ważny wpływ każdego z oceanów na otaczające go masy ziemi i ich brzegi w szczególności—wytworzyły prądy oceańskie,

na ocean i tworzy tu niezmiernie ważny Gulf-stream, czyli „Prąd Zatoki“ (tak nazwany od miejsca, z którego pochodzi, t. j. od zatoki Meksykańskiej). Prąd ten przez wieki całe zajmował uwagę marynarzy i uczonych. Krzysztof Kolumb już, napotkawszy go około 27° szerok. półn. i 40,J dług. zachodod. (Greenwich), obserwował; pierwsze jednak autentyczne stwierdzenie istnienia olbrzymiej tej „rzeki oceanu“ daje w 1513 r. hiszpan Ponce de Leon (ob. w Kohla „Geschichte des Golfstromes“, rozdział III, str. 35), który, płynąc wzdłuż brzegów odkrytej przez siebie Florydy do 30° szerok. półn. i chcąc wracać ku południowi, nie mógł tego dokonać, mimo najpomyślniejszych wiatrów. Gulfstream, opuszczając cieśninę Florydy; kieruje się z początku na północ, otrzymując liczne dopływy z cieśnin, dzielących wyspy Bahama między sobą; zmienia następnie, niedaleko przylądka Canaveral, ten kierunek na północno-wschodni i dąży tak do mielizn Nantucket, przy których skręca nagle na wschód. Mniej więcej w połowie odległości między New Foundlandem a wyspami Azorskiemi, prąd, zozszerzywszy się znacznie, dzieli się na 3 odnogi: północno-wschodnią, wschodnią i p o ł u d.- w s c h o d n i ą. Szerokość Gulfstreamu u brzegów Florydy nie jest większą nad 30 — 40 mil m., za mieliznami Nantucket jednakże łożysko jego rośnie do 200—300 mil, t. j. powiększa swą szerokość 10 razy.

Gulfstream

większą szybkość spostrzega się w początkowej jego części, około przylądka. Canaveral; dochodzi ona tu do 120 mil m., poczem zmniejsza się nagle i wynosi na linii rozdziału nie więcej, jak 30 — 35 mil. Przyczynia się do tego w znacznym stopniu spotkanie się Gulfstreamu z północnym prądem polarnym, który wrzyna się w niego kilkoma sprzecznemi smugami. Temperatura Gulfstreamu dochodzi przy wyjściu z zatoki Meksykańskiej do +30° C., przy północnym zaś zwrocie spostrzeżono 22.50 i 25° C. Z trzech ramion Gulfstreamu kieru

Nietylko, że są one ważnemi czynnikami w żegludze okrętów, służących do międzynarodowej komuni-kacyi, lecz grają też niemałą rolę przy przekształcaniu się samej postaci brzegów, ich fauny i flory, oraz klimatycznych stosunków. — Prądy A-u zasługują pod tym względem na szczególną uwagę, głównie w północnej jego połowie, posiadającej najważniejszy, co do swej doniosłości dla Europy, prąd G ii 1 f Stream. Przedstawiają się one w następujący sposób. Prąd Ekwatoryalny, dążący do wyspy Annobo m (od brzegów Zachodniej Afryki) na zachód, jest poniekąd dalszym ciągiem innego, płynącego wzdłuż owych brzegów z południa. Szer jego powiększa się w miarę jak zbliża się ku zachodowi, tak, że niedaleko przylądka San Rogue wynosi ona przeszło 7° szer. geogr. (głównie w połńdnio-wej półkuli). Największa, obserwowana dotąd, szybkość prądu ekwatoryalnego wynosi 75 mil morskich na dobę, średnia zaś 40. Zauważono przy-tem, że podczas lata prąd ten w półkoli północnej jest szybszym, niż podczas zimy. Temperatura jego, jest jednym z najszybszych prądów oceańskich. Naj wynosząca -f- 24° C., jest niższą od temperatury otaczających wód. W zachodniej części tego prądu spostrzeżono niejednokrotnie przy połnocn. jego granicach prądy przeciwne, głównie między 8°—10° szerok. półu. Podług tych samych obserwacyj istnieje również odgałęzienie się tegoż prądu w kierunku NW (półn.-zaeh.), rozpoczynające się mniej więcej na południku Wysp Zielonego Przylądka; odnoga ta ginie wśród oceanu między 20°—30° szer. płn.

je się pierwsze, północno-wschodnie, ku wyspom F ar-O er; napotykając niedaleko przylądka Farewell prąd biegunowy, oddziela ono tu odnogę (ku zachodnim brzegom Grenlandyi), w której biegu obserwowano temperatury: + 4° i .+ 5tt C., podczas gdy otaczające wody miały temperaturę 0°. U brzegów lslandyi, Gulfstream, spotkawszy jedno z ramion prądu polarnego, oddziela gałąź, oblewającą zachodnie i poczęści północne brzegi wyspy. Temperatura tego prądu wynosi -+- 7° i -j- 9° C., podczas gdy temperatura chłodnego prądu, dążącego wzdłuż wschodnich brzegów Islan-d y i, wynosi tylko -j- 4° i 4- 5° C. W dalszym ciągu kieruje się ta część Gulfstreamu wzdłuż półwyspu Skandynawskiego,. na którego warunki klimatyczne wywiera pierwszorzędny wpływ, styka się następnie z chłodnym prądem biegunowym i rozdziela się przytem na 2 nowe części, z których prawd płynie - dalej na wschód.', lewa żaś—ku za-

Około przylądka San Rogue jednakże prąd Ekwa-toryalny rozpływa się (stosownie do ogólnych zasad dążenia wód oceańskich przy równiku, jeżeli spotykają w swym biegu lądy) na 2 części, czyli prądy oddzielne. Jeden z nich dąży na południe, wzdłuż wschodniego brzegu Połd. Ameryki, drugi zaś, północny, płynie ku płn.-zachodowi, opłukując półn -wschodnie brzegi Ameryki, ku wyspom Antylskim, i nosi nazwę prądu Guayany. Największa jego obserwowana szybkość wynosi 70 mil, średnia zaś znowu mniej więcej 40. Pod tym więc względem niema prawie różnicy między prądem Ekwatoryalnym a prądem Guayany, spostrzega się ją jednak pod względem temperatury, która wynosi -f- 27° C. i nie różni się od temperatury wód otaeżających.

Dochodząc do morza K a r y b s k i e g o, prąd guayański dąży dalej po całej prawie jego powierzchni, odgałęziając w zatokach Honduras i Darien prądy oddzielne, tak nazwane „Kontr-prądy“, i dostaje się następnie przez cieśninę Yukatańską do zatoki Meksykańskiej. Tu oblewa on w zupełności

ehodnim brzegom wysp Spitzbergen (około któ- 1 i j s k i e go jest jednem ze źródeł innego wielkiego rych nawet wody Gulfstreamu dają jeszcze tempe- prądu, przerzynającego cały południowy A. w kie-raturę -f 5° C.).—Drugie, w s c h o d n ie ramię Gulf- runku przylądka Dobrej Nadziei. Jest nim prąd streamu, dąży ku brzegom półw. Pirenejskiego, przy poprzeczny południowego A-u. Siłę jego których rozdziela się na 2 prądy. Jeden z nich— potęgują tak wiatry zachodnie, jak również i masy prąd Renne la, płynie na północ, okrąża brzegi wód, przybywających z oceanu Spokojnego od przy-zatoki Biskajskiej, przecina kanał Angielski i, nawra- lądka Horn. Prąd ten podsycają w jego drodze cając następnie w kierunku oceanu, wysyła po- przypływy wody polarnej. Około przylądka Dobrej mniejsze ramię do morza Irlandzkiego i łączy się Nadziei prąd Poprzeczny dzieli się na 2 ramio-z półn.-wschodniem ramieniem Gulfstreamu. Tern- na: jedno z nich skręca ku północy i łączy się z po-peratura tego prądu jest o 2l/₂° C. wyższą od tern- łudniowym prądem polarnym A-go oceanu, drugie peratury otaczających wód. Druga część wscho- mija Prz Dóbr. Nadz. w odległości 150—180 mil. dniego ramienia kieruje się ku cieśninie Gibraltar- m., i przechodzi w granicę oceanu Indyjskiego. Dwa skiej, wkracza częściowo do morza oródziemnego, prądy przybywają między innemi do A-u z sąsie-główriy jednak jej prąd dąży na południe, płynąc dnieli oceanów. Są nimi: prąd H o r n a, dopły-wzdłuż brzegów Afryki. —Trzecie, czyli południ o- wający z oc. Spokojnego i zlewający się z pr. Brawo-wschód nie ramię Gulfstreamu, opłukuje wy- zylijskim, i p r ą d przylądka A g u 1 h a s, przy-spy Azorskie i kieruje się ua południe: zbliża bywający z Indyjskiego oceanu, a odznaczający się się także do brzegów Afryki, przy których odsyła znaczną szybkością (do 100 mil. m. na dobę). Cią-część swoich wód do zatoki Gwinejskiej, pozostają- gnie się on od .100 do 160 mil od brzegu i łączy ca zaś ich masa skręca na zachód i nieco na pół* się, skręciwszy na północ, z ramieniem prądu Ponoć od prądu ekwatoryalnego, dąży przez ocean przecz n eg o. Na północ od mielizny Agulhas ku Indyom Zachodnim, gdzie wpływa przez liczne obserwowana jego temperatura dała -|- 21° C (przy cieśniny do morza Karybskiego, i łączy się w cieś- temp. wód otaczających -f- 16° C.). Temperatura ninie Florydy z Gulfstreamem. Część prądu, dą- ta jednakże szybko się zniżaz chwilą połączenia się żąca do zatoki Gwinejskiej (prąd chłodny), nazwa- prądu z prądem Poprzecznym.—Od południa wresz-ną została prądem gwinej.skim. Daje się on cie dąży po zachodniej stronie afrykańskiego lądu uczuwać do wyspy Principe, którą okrążywszy, łą- ku północy południowy prąd Polarny czy się z prądem ekwatoryalnym. Prąd gwinejski A - u, dający początek następnie ekwatoryalnemu. ma w pierwszej części swego biegu (około Z i e 1 o- Szybkość jego dochodzi do 24 mil., temperatura zaś nego Przylądka) temperaturę niższą, niż wo- pod 30° szerkości południowej wynosi -f- 18° C. dy otaczające, i to do 4° i 5° C. W samej jednak Wiatry panujące na A-u ściągają na siebie zatoce woda jego jest c i e p 1 ej s z ą od sąsiedniego szczególną uwagę przez swą niezmierną systema-prądu ekwatoryalnego. — Na północy tej sieci prą- tyczność, w szerokościach podzwrotnikowych głodów, których siłą centralną w A-u północnym jest wnie. Panują tu tak zwane passaty, stałe wia-Gulfstream, ciągną się prądy biegunowe, czyli try („Trade-Winds“ anglików, „Vents Alizées“ fran-polarne. Przy lądach Europy należą one w ca- cuzów. „Passatwinde“ po niemiecku), a mianowicie: łośei prawie do przestrzeni oceanu Lodowatego: północno-wschodnie w półn. półkuli, połu-u brzegów Nowego öwiata jednakowoż zstępują dniowo-w schodnie zaś—w południowej. Roz-do znacznie niższych szerokości i przerzynają części dzieła je między sobą pas cisz ekwatoryal* A-u. —Polarny prąd Ameryki ma swój począ- nycli, ciągnący się w styczniu pomiędzy równi-tek u jej północnych brzegów, dążąc przez cieśni- kiem a 5° szer. półn., podczas lata zaś (północne-nę Da visa ku New F o u n dl an do w i, gdzie łą- go), t. j. w lipcu, posuwa się do 10°—15°. Graczy się z ramieniem polarnego prądu Starego nice swe polarne przesuwają również stosownie do owiata. Napotkawszy Gulfstream, prąd polarny tego passaty—i tak. panuje w półkuli półn. passat wrzyna się, jak zauważyliśmy wyżej, pasami w je- podczas letnich miesięcy aż po-za wyspę Madeirę, go wody, dąży następnie wzdłuż brzegów Ameryki    we wschodniej części    oceanu,    w    zimowych    zaś nie

i staje się wreszcie prądem podwodnym.—Prądy A-u    daje się już uczuwać    o 2° —    4°    niżej. W    półkuli

w półkuli południowej są wogóle mniej zawiłe, lecz południowej linie granicy letniej i zimowej schodzą też i mniej ściśle badane, niż prądy w północnej się prawie u lądów przeciwległych (około Rio de Południowa część Prądu Ekwatoryalnego, dą- Janeiro na zachodzie i około Kapsztatu na wscho -żąca od przylądka San Rogue na południe, płynie dzie), w pośrodku oceanu jednakże pokazują się w tym kierunku do równoleżnika uścia rzeki La    znaczne różnice. —    Rzut oka    ua mapę    ocea-

Plata, skąd nagle skręca na wschód, dążąc do    nu wystarczy, aby spostrzedz,    o    ile passat    półkuli

przylądka Dobrej Nadziei. Oddziela on tylko południowej panuje na daleko większej przestrzeni, nieznaczną część swych wód, jako ramię osobne, do niż północno-wschodni. Jest on też bez porównania cieśniny Magellana. Prąd ten nazywa się B r a- silniejszym, szczególniej w miesiącach lipcu—sierp-zylijskim, nie opłukuje on jednakże brzegów Ame- niu, gdy wkracza również w szerokości północne, ryki, lecz przechodzi około nich w odległości 200 —300 Przy brzegach lądu afrykańskiego, wogóle we mil. m. Spostrzeg się również w tej części oceanu wschodniej części tych szerokości, przyjmuje on wte-prądy peryodyczne, prądy Mussonów, zależne dy nawet, pod wpływem tegoż lądu, kierunek po-od wiatrów. Szybkość prądu Brazylijskiego łudniowo-zachodni, dający się niejednokrotnie dochodzi do 30 mil. Główne ramie prądu Brązy- uczuwać żegludze, w której nazwano tę odmianę

S. S. R.

południowego passatu południowo-zachodnim mussonem. Po-za obrębami passatów (w wyższych szerokościach), są przeważającemi wiatry zachodnie. W półkuli północnej spostrzega się, głównie w części europejskiej A-u, wiatry p ó ł n.-z a c h o d n i e podczas lata, w części amerykańskiej zaś—połud.-zachodnie. Powiewy ostatnie passatów zmieniają się tam również, stając się w pierwszej części więcej północnemi, w drugiej—więcej wschodniemi. W półkuli południowej przyjmują wiatry pozapas-satowe kierunki przeciwne, a mianowicie: w zachodniej części kierunek półn.-zachodni, w afrykańskiej zaś — połud.-zachodni. Bardzo cennemi wskazówkami dla żeglugi A-u, pod względem jego wiatrów, są: „Tablice i kursy A-u“, p. Britto Ca-pello, używane prawie we wszystkich marynarkach i na okrętach handlowych.—Mimo tak rozgałęzionego systemu prądów i wiatrów, istnieje wśród elipsoidalnej linii, jaką wytwarzają ich kierunki w półkuli północnej na oceanie A-im, mniej więcej między 20° — 40° szer. półn., interesująca przestrzeń, pozbawiona zupełnie prądów i prawie zawsze wiatrów silniejszych—jest to tak zwane morze Sar-gass. Nazywa się tak ogromna przestrzeń A-u, pokryta pływającą trawą i roślinami wodnemi (Fucus natans, Sargassum bacciferum Agardh,), o której istnieniu wiedzieli już kartagińczycy w swych koloniach wysp Kanaryjskich, uważający z tej przyczyny dalszą żeglugę za niemożliwą i przekonani, że z m o-r z e m Sargass „kończy się ocean“. Rzymscy i arabscy żeglarze wspominają o niem następnie. Ogromne masy pływających tych preryj zrobiły niezmiernie silne wrażenie na Krzysztofie Kolumbie, który, o ile dotąd wiemy, ujrzał je pierwszy. Następnie Oviedo nazwał je „Praderias de Yerva“. Dano im również nazwę „Le golfe des dames“, ponieważ powierzchnia oceanu tak tu spokojna „że ręka kobiety mogłaby sterować okrętem w tych przestrzeniach“. Rośliny, pokrywające morze Sargass, twórcą bądź gęste masy—pływające wyspy zielone niejako, bądź też ciągną się liniami i kępkami na przestrzeni, leżącej pomiędzy wyspami Azorskiemi i wyspami Bermudas, dochodząc nawet do wysp Bahama. Rośliny, które utworzyły interesującą tę przestrzeń preryj oceanowych, zostały tu przyniesione przez otaczające ją prądy i rozmnożyły się następnie w spokojnym ich pośrodku. Niezmiernie przyciągająca jest rozmaitość barw tych zielonych kobierców, pokrywających ocean. Humboldt twierdził, że spostrzegane dziś okazy powierzchni mają w sobie mnóstwo innych, pochodzących z wielkich głębi, a oderwanych i przeniesionych przez wieloryby i inne większe twory fauny morskiej, co jest przypuszczeniem bardzo naturalnem i codziennemi obserwacyami sprawdzonem.—H i s t o r y a A-u jest polem niezmiernie obszernem i bogatem w fakta (ob. „Historya Atlantyku“). Samo położenie jego między dwiema częściami świata, dominującemi nad resztą, powołało go ku temu — i pierwszy żagiel pozaoceanowej żeglugi na nim został rozpięty. W północnych szerokościach istniała pewna komunikacya już w dawnych wiekach, przez podróże normańskie; rodak nasz, Jan z Kolna, stał się następnie pre-

Epcyklcpedy* Powszechn.i 'lustr. T. V.

kursorem Kolumba w tychże półuocuiejszych szerokościach. Rozpoczęły się następnie dalsze podróże arabów (z półwyspu Pirenejskiego): braci Magh-ruini—na południowo-zachodnie wody A-u, w kierunku wysp Azorskich i Kanaryjskich-, wreszcie era odkryć h i s z p a ń s k o-p o r t u g a 1 s k i c h (A z o r y, Madeira, w. K a n a r y j s k i e) i wiekopomna podróż Kolumba, rzucająca most myśli przez A. ku brzegom Nowego Świata i popychająca wszystkie inne narody do wzięcia udziału w poznaniu oceanu, bądź w imię nauki, bądź dla zdobyczy i zysku. — Od ukonstytuowania się obecnie istniejących wpływów na A-u, t. j. Starego Lądu (reprezentowanego tu głównie przez Wielko-Brytanię. Francyę, Niemcy, Hiszpanię i Portugalię) i Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej, praca nad postępem znajomości oceanu Atlantyckiego jest rozdzieloną i prowadzoną głównie w odpowiednich sferach nawigacyi. Eskadry wymienionych państw podtrzymują stale prowadzone obserwacye, tak na wodach A-u północnego, jak i w półkuli południowej; oprócz nich zaś zdobyły sobie na tern polu wiekopomne nazwiska wyprawy-. „Challengera“, „Talismana“, „Traveilleu-ra“, oraz niemało wymienionych (przy głębiach) okrętów angielskich i amerykańskich.— Najlepszym atlasem A-u jest niemiecki, wydany pod dyrekcyą prof. Neumeyera w obserwatoryum morskiem w Hamburgu: „Atlas des Atlantischen Océans“ (1882). — Nowy atlas tego rodzaju, znacznie powiększony, układa obecnie admiralicya angielska pod dyrekcyą Sir Charles’a Beresforda; powinien on opuścić prasę w roku 1892.

Atlas (mit.), według Teogonii Hezyoda, źródła po Homerze najdawniejszego, jest to syn tytana Japetosa i nimfy oceanicznej—Klimeny. Po pogromie tytanów skazany został przez Zeusa, ażeby stał wiekuiście na kresie zachodnim ziemi i na barkach utrzymywał sklepienie niebios. Tak też i Homer wyobraża sobie A-sa (Odys. 1, 52), mieniąc go nadto „roztropnym“, który „zna wszystkie przepaści, a na barkach podtrzymuje wysokie kolumny, dzielące niebo od ziemi“. Tak go też przedstawia Eschylos (w „Prometeuszu“):— „To tytan A., wzięty w kajdany, na mękę wieczną skazany: na barkach... okropne brzemię!... potężny biegun, łączący ziemię i nieba strop, dźwiga on, jęcząc bez miary; prąd morza pluszcze u jego stop, drgają Hadesa czarne pieczary“. Toż samo Eurypides (w „Ijon“, 1). Ale legenda pierwotna rzadko nietykalna dochowała się w Grecyi. Poeci lubili coś dodawać i urozmaicać na własną rękę: duch krytyczny usiłował nadawać jej koloryt rzeczywistości, przerabiać ją na prozę. Uległ temu i Ą. — Już za czasów Herodota (IV, 184) o A-sie mówią, jako „o górze na północy Afryki“, którą miejscami nazywają „filarem nieba“. Wersyę tę, za Dio-dorem, poetycznie uzupełnił Owidyusz (Metam, IV, 631). Według tego, Perseusz, za ukazaniem głowy Meduzy, zamienił A-sa w górę, za to, że mu odmówił gościnności. Tym A-em nie jest już zuchwały tytan Hezyoda, ale spokojny władca okolic zachodzącego słońca, na krańcach ziemi, małżonek Hes-peryi (Hesperis, kobieta zachodnia), który panował na obszernych polach, okrytych stadami. Tam-to

4M

w miejscu ściśle zamkniętem, kwitło o złotych jabł- większą nad resztą systematu wysokością, zwar-kach drzewo Hesperyd, strzeżone przez smoka. We- tością i niedostępnością łańcucha, majestatycznością dług innych znowu tradycyj (Apollod. Dyonizyusz krajobrazów, łagodnym spadkiem ku północy, a stro-z Halik. Pauzan.), A. był królem Arkadyi, który mym, czasami niemal prostopadłym, ku południowi; badaniom naukowym oddawał się na kilku górach tamecznych, a za małżonkę miał Plejonę, córkę Oceana, matkę siedmiu Plejad. Aż nareszcie, za czasów Arystotelesa (O „niebie“; II, 1), A. został astronomem i wynalazcą globusa. W każdym razie, pomimo tych przeistoczeń, od męczennika do uczo- * nego, pojęcie kosmiczne, zawarte w mycie Homera i Hezyoda, pozostało mu i nadal; zawsze jego imię łączyło się z istotą lub wyobrażeniem jakiejś góry, niby kolumny ziemskiej; a przyrost naukowy, dodany do jego charakteru, pozostawił ślad w dzisiejszej nazwie A-ów,jako kart geograficznych. Późniejsze też tradycye stawiały go w towarzystwie z Hera klesem, jako również wyobrazicielem trudu i siły; i także to zespolenie widzimy niekiedy w pozostałościach sztuki greckiej.

śnieg w lecie na wyższych szczytach nie należy do osobliwości,—na niższych pada niekiedy i w końcu maja na wysokości 2800 m., a nawet 2300 m., właściwych jednak formacyj lodowców niema w całym systemacie. Równolegle z głównym grzbietem ciągnie się od południa niższe pasmo, zwane „Anti-A-emł i kończące się nad Atlantykiem w przylądku Nun; dolina Wadi Sus oddziela oba te łańcuchy. Od północy natomiast grzbiet opada tarasami, z których przedostatni nosi nazwę: „Tell-A-sutt (prawdopodobnie od łac. tellus—z i e m i a), ostatni zaś nad m. Sródziemnem, w okolicach cieśniny Gibraltarskiej zowie się „er-Rifi“, jest skalistym, nieurodzajnym pasem nadbrzeżnym. Od Djebel Ajaschi, będącego niejako filarem opornym i węzłem górskim, jednolity dotąd grzbiet główny rozdziela się na dwie części: jedna niższa, zwana przez francuzów „Małym A-em“, zwraca się ku północy, i towarzysząc stale wybrzeżu m. śródziemnego, kończy się wprost Sy cylii przylądkiem Blanco; w pobliżu dzisiejszej granicy marokańsko-algierskiej część ta łączy się ze wspomnianym poprzednio Tell-A-em, za którego przedłużenie zwykle jest uważaną; — gałąź druga, południowa, nosi nazwę „A-su Saharskiego“, albo, jak chcą francuzi, Wielkiego, i zbliżając się coraz bardziej do pierwszej, kończy się na wschodzie przylądkiem Bon. Obie te części, przebiegające głównie na terytoryum Algieru i Tunisu, różnią się wielce od poprzedniej; pasma rozluźniają się i tracą powoli układ łańcuchowy, przechodząc w oddzielne gniazda górskie, charakter alpejski znika, bo i wysokość szczytów, nawet w Wielkim A-ie, nie dochodzi nigdzie 2500 m., wreszcie i przełęcze są liczne i łatwe do przejścia. Przestrzeń, zawarta między Małym i Wielkim A-em, jest wyżyną, od 500 do 1000 m. nad p. m. wzniesioną, szeroką od 120 — 200 km., sfałdowaną licznemi wzgórzami i usianą mnóstwem jezior słonych, napełnionych wodą tylko podczas pory dżdżystej, a wysychających w czasie lata. Jeziora te, a właściwie błota, noszą miejscową nazwę: „Sebcha“ albo „Schott“ — po wyparowaniu wody pozostaje na dnie warstwa soli. rażąca swą białością wzrok podróżników; cała zaś kraina ma charakter stepowy i pokryta jest skąpą roślinnością, która wzmaga się dopiero w miarę przybliżania się do gór, okalających wyżynę. Podobnie jak Marokański, czyli Wysoki A., spada i A. Wielki nader stromo ku Saharze, ta jednak nie rozpoczyna się nagle i bezpośrednio u podnóża gór, lecz jest od nich oddzieloną przez szereg oaz i szottów. Tym sposobem rozważając w całości systemat A-su z północy na południe, mieć będziemy najprzód urodzajny i dobrze zroszony Tell-A. na wybrzeżu m. Śródziemnego, dalej stepowy region szottów algierskich, następnie pasmo saharskiego A-*, i wreszcie pas oaz, poza którym właściwa już rozpościera się pustynia. Hydrograficzne warunki A-u nie są dla kraju przyjazne; opady atmosferyczne ogranicza wpływ Sahary, a ta

K K.

Atlas, obszerny systemat górski w północno-zachodniej Afryce, stanowiący tak zwaną „wyżynę Berberyjską“. U ludów miejscowych nazwa ta jest nieznaną, starożytni zaś A-em nazywali tę tylko część systematu, która znajduje się w obrębie dzisiejszego cesarstwa marokańskiego, i która jedynie ma charakter potężnego alpejskiego pasma.—Cała wyniosłość A-u pokrywa przestrzeń, wynoszącą przeszło 1 milion km. □, mierzy 2300 km. długości, oraz 500 km. średniej szerokości. W ogólnym przebiegu zachowuje stale kierunek od południo-zachodu ku północo-wschodowi i ze wszystkich poznanych dotąd gór Afryki przedstawia najwybitniej układ łańcuchowy. Dwa morza: Atlantyk od zachodu i Śródziemne od północy i wschodu, opłukują zbocza wyżyny, która w kształcie równoległo bocznego półwyspu wysuwa się z płaszczyzny saharskiej; dało to powód znakomitemu geografowi bieżącego stulecia, Ritterowi, do nazwania tej części lądu afrykańskiego Afryką Mniejszą, analogicznie z półwy-spem Azyi Mniejszej, kończącej podobuąż wyżyną ląd azyjatycki i podobnąż cieśniną od Jądu europejskiego oddzielonej (Gibraltar—Bosfor). —Arabowie, nie bez słuszności, mianują A. wyspą zachodu, mając na myśli oprócz dwóch mórz wspomnianych i piaszczysty ocean Sahary; jakoż, gdyby poziom wody w oceanie podniósł się o 200 m., uaówczas wzdłuż południowych stoków A-u powstałaby cieśnina morska, łącząca Atlantyk z odnogą małej Syrty i tym sposobem z wyżyny berberyjskiej utworzyłaby wyspę. Główny grzbiet poczyna się na zachodzie od przylądka Ghir (Ras Uferni) i dorasta odrazu znacznej wysokości; tu, na wschodnim stoku Djebel Ida, biegnie śród urwistych wąwozów droga karawanowa z m. Marokko przez Tarudant do zachodniej Sahary. Dalej, ku wschodowi, szczyty dosięgają już prawie 4,000 m., (jak np. w okolicy przełęczy Teluet, która z Marokka wiedzie na oazę Tafiletu), i wreszcie do największego wzniesienia dochodzą w olbrzymim trzonie Djebel Ajaschi, mierzącym 4500 m. nad p. m. —Tę część pasma francuscy geografowie zowią „Wysokim Atlasem“,—arabowie zaś ldrar-n-Deren; odznacza się ona znacznie

■

?

<<

O

v

\T EC/y

7

y

# biblioteka

CLO ». NA *

«

■

_

Najdawniejsze Rysunki Anatomiczne Polskie.

(a

$ iw ma(l    l ffÇojep Jpty

napijccw ftc:cp ntcmotfp pufÿjaroç frwic.fli#,

a.

V'

3»

1 U

Sfer

li

■Ö* Jg

yß A*

rfira

••'i

•w

(o,

>s

îil^i L'I -^n^oni*a °ha z „Fabricatio hominis“ Wojciecha Nowopolskiego (Kraków, 1551, Łazarz Andr.).

ais

sr

1;

Praxis;Phleb:Pardciilari's Quæ onmîa comtnonftrat figura fubiećba.

3??

»Ol-

::ri

i/

■:Tg Mfcaa

'»Ï

/*

/s»Ąm

»

ft

ff

Fig. 112. Z „Zielnika“ Falimierza. Rysunek anatomo-patologiczny, przedstawiający człowieka dotkniętego zarazą morową (z guzami morowemi). Linie zakon-‘ : literami wskazują miejsca, z których u takich chorych krew puszczać należy.

czone

1IN

Fig. 111. Z „Zielnika“ Falimierza (Kraków, 1534. F. Ungler). Anatomia narządów wewnętrznych piersi i brzucha, oraz oznaczenie miejsc, z których przy różnych przypadłościach krew ma być puszczaną.

SsS

Fig. 114 Oznaczenie części ciała, na które poszczególne znaki zodyaku wpływ wywierają. Z S. Sleszkowskiego „Opera medica duo (praxis phle-botomiae), Kraków, 1616. S. Germański.

Do ait. „Atlas anatomiczny“, str. 339.

!

4

O

V

\”V E O Ay

y

BIBLIOTEKA

t* CiÔ.VNA *J

•f-

:

\

! ■'

r

■

et des colonies“ i t. p.

gowe łączą się z tyłu po-za tylnym guziczkiem (tuberculum posterius), który jest zawiązkowym wyrostkiem ciernistym. Są one grube i okrągłe, w miejscu zaś połączenia z masami bocznemi są spłaszczone od góry, przez lekkie zagłębienie poprzeczne, rowek ten odpowiada przebiegowi tętnicy kręgowej, która, po wyjściu z dziury poprzecznej, udaje się ku wewnątrz w celu wniknięcia do czaszki.

a. s.

okoliczność, w połączeniu z przysunięciem systematu do samych wybrzeży morskich, nie pozwoliła na rozwój rzek większych. Tylko strumienie, spływające ze zboczy północnych, dosięgają morza—jak Sebu i Maluja w Marokko, Szelif w Algierze, Me-dżerda w Tunisie; tymczasem na południu suche powietrze Sahary wysysa wodę z rzek wnet po ich ukazaniu się na płaszczyźnie pustyni; że jednak niegdyś musiały tu istnieć pomyślniejsze warunki, świadczą o tein głębokie i szerokie bruzdy, będące widocznemi pozostałościami dawnych koryt rzecznych (erozya). W związku z hydrografią znajduje się i szata roślinna, która nad brzegiem mórz i na zboczach, obficiej przez deszcze zraszanych, jest nader bujną; olbrzymie lasy (dąb korkowy) zajmują znaczne przestrzenie, pola wydają wszelkie gatunki zbóż i traw, a sady rodzą owoce, strefie podzwrotnikowej właściwe. Z ubytkiem wilgoci słabnie we-getacya, tak, że ku południowi tylko na oazach (palma daktylowa) spotkać się z nią można. Pod względem mineralnym A. obfituje w żelazo znakomitej dobroci, ołów, miedź, marmur, węgle kamienne i źródła lecznicze; bogactwa te jednak, dla słabego zaludnienia i małej stosunkowo kultury kraju, nie są należycie wyzyskiwane.—Badania geologiczne, przez francuskich geologów głównie prowadzone, jakkolwiek dotąd niezupełne, znacznie posunęły naprzód wiedzę naszą o pochodzeniu i składzie gór A-u; na tej podstawie, w formacyach tego systematu przeważają sylurska, dewońska, jurajska i kredowa. Bliższe o tern szczegóły, jak również o pojedynczych częściach całego pasma ob. Algier, Marokko, Tunis. — Porównaj: Rohlfs: „Reise durch Marokko“ (Brema,1869); Hooker i Bell: „Journal of a tour in Marocco and the Great A.“ (Londyn, 1879); Lenz: „Timbuktu“, (Lipsk, 1884). Petermanna: „Mittheilungen“, a nadewszystko prace francuskich badaczów, pomieszczane w specyalnych czasopismach, jak np. „Revue Française de l’etranger

And, S.

Atlas, czyli pierwszy krąg szyjowy kręgosłupa, krąg szczytowy, podpierać z, dźwigać z. Jest to krąg, cechujący się małym rozwojem części, znajdujących się na miejscu trzonu (w innych kręgach), oraz wyrostka ciernistego. Dziura kręgo-w a (foramen vertebrale) w tym kręgu jest bardzo wielka, szersza w tylnej, niż w przedniej części. Szeroka część tylna odpowiada dziurom kręgowym następujących kręgów, węższa część przednia, oddzielona od tylnej przez wiąz poprzeczny (Ligamentum transversum atlantis), mieści w sobie ząb, czyli s wo rżeń (tiens sive processus odontoideus) drugiego kręgu szyjowego, czyli obrotnika. Od przodu dziura kręgowa ograniczona jest przez łuk przedni, niekiedy trzonem nazywany; łuk ten na przedniej swej powierzchni posiada mały guziczek (tuberculum anterius atlantis), na tylnej zaś—małą powierzchnię stawową, która przy obracaniu głowy ślizga się po wyrostku zębiastym drugiego kręgu. Po obu stronach dziury kręgowej leżą t. zw. masy boczne (massae laterales), które dźwigają ciężar głowy i posiadają obszerne powierzchnie stawowe, zarówno na górnej, jak na dolnej stronie. Płaszcyzny krę

F—Ł

Atlas (Saturnia s. Attacus Atlas L.). Jeden z największych motyli, zaliczany do motyli nocnych, do rodziny prządek (Bombycidae), spokrewniony jest z j edwabnikami, anajbliższy pa-wikanocnego większego (Saturniapyri).—Jest to motyl bardzo okazały, mianowicie z powodu skrzydeł olbrzymiej (jak na motyla) wielkości, siąg ich bowiem dochodzi do 25 cm., czyli około 10 cali. Ciało ma niezgrabne, kasztanowatego koloru i, w stosunku do skrzydeł, niezbyt duże, bo 40 cmm. długie. Skrzydła są trójkątnego kształtu, przedni koniec pierwszej pary skrzydeł przedłuża się w wyrostek zaokrąglony i ku tyłowi zwrócony. Ogólny kolor skrzydeł jest brunatno -cynamonowy, na przednim końcu pierwszej pary znajdują się plamy żółte i czerwonawe, a nadto czarne. Po środku przedniej i tylnej pary skrzydeł, bliżej nieco podstawy, znajduje się plama przezroczysta, bezbarwna, jak ze szklą, trójkątnego kształtu, czarno obwiedziona. Nadto wpoprzek przednich skrzydeł, przebiegają równoległe prążki czarne, białe i brunatne, z których jedne idą od podstawy skrzydła do plamki przejrzystej, drugie przebiegają od tylnego brzegu skrzydła ku przedniemu, trzecie, znacznie krótsze, równolegle do ciała. Na tylnej parze skrzydeł takież same prążki udają się do tylnego brzegu skrzydeł ku środkowi, otaczają plamkę przezroczystą i zwracają się napowrót do brzegu wewnętrznego, tworząc deseń sercowaty. Brzegi zewnętrzne skrzydeł mają obwódkę, utworzoną z czarnej prążki i białych plamek. Gąsiennica wielka, pokryta brodawkami, na których wyrastają pęczki włosów. Oprzęd mocny, ścisły, kształtu jajowatego. A. znany jest z Chin i Indyj Wschodnich, gdzie pojawia się na niektórych gatunkach drzew pomarańczowych.

Atlas W architekturze, ob. K a r y a t y d y.

Atlas anatomiczny. Historya i bibliografia. A-em, w znaczeniu śliślejszem, nazywamy zbiór rycin, przedstawiający ciało ludzkie lub zwierzęce, w całości i częściach składowych, wraz z dodaniem krótkich objaśnień. Tego rodzaju wydawnictwa pojawiają się stosunkowo dość późno, natomiast nie brak jest dzieł anatomicznych, zdobnych w liczne rysunki, które zarówno do działu A-ów zaliczyć śmiało można, a nawet trzeba, gdyż wyprzedzają one w czasie A-y właściwe, a różnią się od nich głównie tylko tekstem obszerniejszym.—Nie wolno nam wątpić o tern, że już w odległej starożytności rysunki anatomiczne istniały, wspomina bowiem o nich Arystoteles: („De générât, animal.“ I, 7. — „Hits, animal.“ I, 14, 17, 24, II, 13, III, 1), dając im nazwę paradigmatów, schematów, diagrafów; niestety, zaginęły one zupełnie. Również przypuszczać może-I my, że za czasów Herofila i Erazystrata w Aleksan-

J. Hyrtl: „Antiquitates anat. rario-A. Burggraeve: „Pró-

Hermann u. G. Schwalbe: „Jahresberi-

dryi, istnieć one musiały prawdopodobnie i do najeżania anatomii służyły. Wyobrażenia szkieletów j.dzkich, mniej lub więcej wiernie oddanych, stosunkowo nie rzadko napotyka się na gemmach i kameach starożytnych, a muzeum watykańskie posiada trzy rzeźby z marmuru, z których dwie przedstawiają kościec klatki piersiowej, dosyć, dokładnie obrobiony, trzecia zaś, mocno uszkodzona, położenie narządów wewnętrznych piersi i brzucha; rzeźby te służyły może do wykładów anatomii, w każdym razie dają uam przynajmniej dowód niezbity na to, że w starożytnym Rzymie zajmowano się już odtwarzaniem prepartaow anatomicznych.— W bardzo starych rękopisach dzieła Moschiona: „O chorobach kobiecych“, znajduje się wyobrażenie wewnętrznych części rodnych niewieścich; jest to niezawodnie kopia starszego daleko oryginału, przynajmniej autor w tekście odwołuje się do rysunku owego, który zatem jest najstarszym (wiek II—III po Chr.), jaki posiadamy. W Leydzie znajduje się także rękopis bardzo dawny, autora niewiadomego, p. n. „Introductio anatomica“, zawierający niezdarne rysunki części ciała zewnętrznych, wydał go Bernard (Lugd. Bat., 1744). Do najdawniejszych, bo przeszło 1000 lat mających, należy również zbiór arcy-niedokładnych rysunków chińskich, Hyrtl. „Antiqui-tates anat. rariores“ (Vindobonae, 1835).—Pogrążone w barbarzyństwie wieki średnie, w których od w. X-go zapanowała medycyna arabska, żadnych nie przekazały nam rysunków anat., arabom bowiem Koran zabrania surowo rozczłonkowywania trupów, oraz tworzenia podobizn ciała ludzkiego, lub jego części. Dopiero w. XIV pozostawił nam ślady rysunków anat., a mianowicie: w Dreźnie przechowują rękopis Mikołaja z Reggio (tłom. Galena), którego pięknie malowane miniatury wyobrażają między innemi także przedmioty, do anatomii należące, a w rękopiśmiennej chirurgii Henryka de Mondeville („Bibl. nar.“ w Paryżu), natrafiamy na rysunki anat. kolorowane, nie odznaczające się dokładnością. Uczeń jego, Guy de Chauliac zapewnia, że się on przy wykładzie anatomii posługiwał rysunkami koloro-wemi (pidurae), których było 13; byłby to zatem najdawniejszy, średniowieczny A. anat. w ściślej-szem znaczeniu (początek w. XIV). Dopiero wynalazki rytownictwa i druku umożliwiły rozpowszechnienie się rysunków anat. pod koniec w. XV. Najdawniejsze znane drzeworyty anatomiczne znajdują się w dziele Jana de Ketham, wydanein w Wenecyi 1491, in fol. p. n. „Fasciculus medicinae“, które tak wielkie miało powodzenie, że do 1522 ukazało się jeszcze w 6-u wydaniach, a tablice z niego kopiowano i w innych dziełach. Do wydawnictw

w. XV należą jeszcze: „Anathomia Mundini“ (napisana 1316) Venetiis, 1494, 4° z bardzo niezdarne-mi drzeworytami, oraz G. Reisch: „Margarita phi-losophiae“ (Heidelberg, 1496, 4°)—w dziele tern ency-klopedycznem znajdują się również rysunki anat.. bardzo niedokładne i z naturą niezgodne, nareszcie:

J. Peyligk: „Philosophiae naturalis compendium“ (Lipsiae, 1499, fol.), którego część ostatnią, drukowaną także osobno, stanowi: „Compendiosa capitis physici declaratio“ (z drzeworytami anat. nie lepsze-mi od poprzednich). Na schyłku wieku tego Marc-antonio délia Torre, prof. anat. w Pawii, powziął myśl wydania anatomii z rysunkami, wiernie podług natury wykonanemi—miał mu ich dostarczyć przyjaciel jego, wielki Lionardo da Vinci; śmierć przedwczesna Marcantonia (1500) nie dopuściła do tego, lecz da Vinci, zasmakowawszy w anatomii, sam się nią zajął gorliwie, i pozostawił mnóstwo rysunków, wykonanych piórem lub kredą czerwoną, podług preparatów własnych. Znajdują się one dziś w Me-dyolanie (Ambrosina); Paryżu (Bibl. nar.) i Windsorze (Pryw. zbiory król.). Wiele z nich wydano w czasach późniejszych, a mianowicie: C. G. Gerli: „Disegni da Leonardo da Vinci“ (Milano, 1784, fol., wyd. II, tamże 1830 fol.). — J. Chamberlain: „Imitations of original desings by Leon, da Vinci“ (London, 1796, fol.). Około roku 1880, Panizzi i Sharpey wydali w Londynie fotografie tablic windsorskich. Pozostały również rys. anat. Michała Anioła, jeden z nich rytowany na miedzi przez G. Fabbrego in fol. dedykowany został królowi Stanisławowi Augustowi, przez F. A. Capaeellego, i należy dziś do największych rzadkości. Przechowały się. też rysunki kości i mięśni Rafaela w Wenecyi, Wiedniu, Lille i Londynie, oraz bardzo piękna tablica Rosso Ros-siego, wydana przez ucznia jego, Domenica Fioren-tina. Wszystkie rysunki te, robione z natury, odtwarzają tylko kości i mięśnie, i mają przeważnie znaczenie dla artystów, gdyż narządów ciała wewnętrznych nie uwzględniają prawie wcale.—• W ciągu dalszym ograniczymy się do wyliczenia w porządku chronologicznym wydawnictw ilustrowanych i A-sów anat. właściwych, dodając gdzie niegdzie uwagi krótkie, przyczem uwzględniamy przeważnie dzieła, całość anatomii obejmujące, i to, z powodów łatwych do odgadnienia, nie wszystkie, lecz wybitniejsze tylko, lub z innego względu ciekawsze, Chcących się dokładniej jeszcze obeznać z tym działem literatury naukowej, odsyłamy do dzieł następujących: A. Haller: „Bibliothecaanatomica“ (Tigi ri 1774—1777). — A. Portal: „Histoire de 1’anatomie et de la chirurgie“ (Paris, 1770—1773).—Cicognara: „Catalogo ragionato dei libri d’arte e d’antichitâ“ (Pisa, 1821).—L. Hain: „Repertorium bibliographi-cum“ (Stuttgart!'ae, 1826—1838).— J. L. Choulant:

I.    „Handbuch der Bücherkunde“ (Leipzig, 1826).—

II.    „Bibliotheca medico-historica“ (Lipsiae, 1842).—

III. „Geschichte der anat. Abbildung“ (Leipzig, 1852).—

IV.    „Graphische Iucunabeln f. Naturg. u. Medicin“ (tamże, 1858).—L. C. Treviranus: „Anwendung d. Holzschnitts zur bildlichen Darstellung“ (Leipzig, 1855).

res“ (Vindobonae, 1835). cis de l’histoire de l’anatomie“ (Gand., 1840). — H. Haeser: „Geschichte der Medicin“ (Jena, 1875— 1881).

ehte über die Fortschritte der Anatomie. — Wiek XVI. Magnus Hundt: „Antropolcgium de hominis dignitate, natura et proprietatibus“ (Liptzick, 1501, 4°. Drzeworyty grube i nieprawdziwe).— Laurentius Phryesen (Frisius): „Spiegel der Artzny“ (Strassburg, 1518, fol., m. tabl. II, drzewor. znacznie lepsze i więcej do natury zbliżone).—Berengario da

Carpi: „Commentaria cum ampiissimis additionibus super anathomiam Mundini.“ (Bononiae, 1521, 4°, tab. rytych na drzewie 21, rysunki wykazują wielki postęp, widocznie robione są z natury, może przez autora, który był dobrym rysownikiem)—tegoż: „Isagoge brèves Perlucide ac uberrime, in Anatomiam humani corporis“ (tamże, 1522; 4°, tabl.

50 tabl. miedzior).—J. de Arphe y Villafanne: „Varia eommensuracion para la escultura y arquitectura“ (Sevilla, 1585, fol., liczne dobrze rysowane lecz grubo cięte drzeworyty; księga Il-ga zawiera anatomię dla artystów, jest to najdawniejsze dzieło tej treści;, wyd. ost.—Madrit, 1806, fol.) —A. Dulaurens: „Historia anat. humani corporis“ (Parisiis, 1598, fol., tabl. n. m. 26,—wyd. ost. tamże, 1781, fol.)—Wiek XVII. Gildio Casserio: „De vocis auditusque organis hist, anat.“ (Ferrariae, 1600, fol., m. tabl. 37 n. m. ryciny pod każdym względem wzorowe);—tenże: „Pen-taestheseion h. e. de quinque sensibus liber“ (Venetiis, 1609, fol., tabl. n. m. 33;—tenże: „Jul. Casse-rii Placentini tabulae anat.“, wydał Bucretius, Venetiis, 1627, fol., tabl. n. m. 97).—A. Spigelius: „Opera quae exstant omnia“ (1645, Amstelodami fol., tab. n. m. 107; z tych 78 z dzieła Casseria).— C. Bauhin: „Theatrum anatomicum“ (Francofurti, 1605, 8"), i „Vivae imagines partium corporis humani“ (Basileae, 1620,4°, tabl.n.m. 140).—G. Aselli; „De lactibus sive lacteis venis Quarto Vasorum Me-saraicorum geilere etc.“ (Mediolani, 1627, 4°, 4 drzewor. kol. in fol. i 1 miedzior. in 4°. Ciekawe są drzeworyty w tern bardzo cennein dziele, gdyż, są odbite w 3 kolorach; są to pierwsze chromotypy anatomiczne).—J. van der Gracht: „Anatomie der-uiterlijke deelen van het menschelijke ligcham“ (s’Gravenhaag, 1634, fol., z tabl. n. m. anatomia dla artystów).—T. Bartliolinus: „Institutiones anat.“ (Lugduni Batav., 1641, 8°, podręcznik z bardzo do-bremi illustracyami, często później wydawany i tłó-maczony).—J. Vesling: „Syntagma anat.“ (Patavifi 1647, 4°, tab. n. m. 20, wyd. II, pierwsze 1641 było bez tablic).—N. Steno: „Elementorum myolo-giae specimen“ (Florentiae, 1667, 4°, tab. n. m. 7).— Ph. Verheijen: „Anat. corp. humani“ (Lovanii, 1683, 4°, miedzioryty liczne lecz nieosobliwe). —G. Bidloo: „Anat. humani corp.“ (Amstelodami, 1685, fol. max., tab. n. m. 107, (do 1739 jeszcze 4 wyd.), tabl. wysokiej wartości artystycznej rysów. p. G. de Lai-

20. Rysunki po większej części te same, co w dziele poprzedzającem).—J. Dryander (Eichmann): „Anato-rniae, h. e. corporis humani dissectionis pars prior“.

(Marpurgi, 1537, 4°, tabl. 20, drzeworyty grube, lecz widocznie robione z natury)—tenże wydał jeszcze „Anatomia Mundini“ (tamże, 1541, 4°, tabl. 46, z tych

18    są mało zmienionemi kopiami tab. Berengara).—

J. B. Canano (Cannani): „Musculorum humani corporis picturata dissectio“, (b. w. m. dr. (Ferrara) i r.

(ok. 1543) 4°, kart. 20, miedziorytów 27. Nadzwyczajna rzadkość bibliogr., rysunki wiernie oddające naturę, Girolama da Carpi, rytowane przez Agosti-na de’Musi; dzieło nie dokończone). — Ch. Estienne (Stephanus): „De dissectione partium corporis humani libri très.“ (Parisiis, 1545, fol. tabl. rytych na drzewie 62. Drzeworyty świetne, lecz rysunek przeciążony ozdobami i dodatkami zbytecznemi).—A. Ve-salius, wielki reformator anatomii, wydał: 1) 6 tabl. anat. in fol. max. (prawdopodobnie w Wenecyi),

1538.—2) „De humani corporis fabrica libri septem“

(Basileae, 1543, fol. wyd. II, (najlepsze) tamże, 1555, fol., tabl. zajmujących całe stronice 21, i mnóstwo rys. mniejszych w tekście; wszystko rysowane dokładnie i z poczuciem artystycznem, drzeworyty doskonale cięte i starannie odbite. Istnieje wiele jeszcze wydań i przedruków tego dzieła pomnikowego, najwcześniejszy—Londini, 1545, fol., p. T. Ge-minusa z 40 tabl. na miedzi, bez tekstu Yesala, ostatni: Lugd. Batav., 1782, fol., tab. 24 na miedzi.

3) „Suorum de humani corporis fabrica librorum epitome“ (Basileae, 1543, fol., kart 14, kilka figur wyjętych z dzieła głównego i 7 tablic bardzo pięknych, w niem się nie znajdujących).—B. Eustachi:

dies“ (Oxford, 1697, fol. max., tab. 116, tylko 9 oryginalnych, reszta z anat. Bidlooa).—S. Blan-card: „Anat. reformata“ (Lugd. Batav., 1688, tab. 51).—R. Vieussens: „Neurographia universalis“ (Fran-cof., 1690, z licznemi rycinami).

Genga: „Anat. per uso et intelligenza del disegno etc.“ (Roma, 1691, fol. maj., tab. n. m. 56, dla artystów), również nast.—C. Cesio: „Anat. dei pittori“ (Roma, 1697, fol., tab. n. m. 16).—J. Browne: „Myo-graphia nova“ (Amstelod., 1694, fol., tabl. n. m. 40). — Ch. L. Welsch: „Tabulae anat. univ. hum. corporis fabricam exhibentes“ (Lipsiae, 1698, 4°, w.).— Wiek XVIII. M. B. Valentini: „Amphitheatrum zoo-tomicum“ (Francofurti, 1720, fol., tabl. 105; Anat. porównawcza). — A.I. Monro: „Osteology or atreatise on the bones and nerves etc.“ (Edinburgh, 1728, 8°. Toż po franc, przez Suëgo, z dodaniem bardzo pięknych tablic, Paris, 1759, fol.).—W. Cheselden: „Osteographia or anatomy of the bones“ (London. 1733, fol. max., tabl. 56, rysunki kości w wielkości nat., znakomicie i wiernie wykończone).—B. S. Albi-

„Opuscula anatomica“ (Venetiis, 1564, 4°, tabl. 8). resse).—M. Cowper: „The Anatomy of human bo Wszystkie tablice rytowane za życia autora i odbite z płyt oryg., wydał Lancisi p. n. „Tabulae anat.

Bernardino

B. Eustachii“—(Romae, 1714, fol., tabl. 47; przedruków istnieje bardzo wiele).—J. Valverde de Ha-musco: „Historia de la composition del cuerpo kumano.“ (Roma, 1556, fol., tab. 42 na miedzi).—Vol-cher Coiter: „Externarum et internarum principalium humani corp. partium tabulae“, (Noribergae, 1573, fol., z miedziorytami rys. p. aut.). — Vidus Vidius (Guidi), dzieło jego wyszło dopiero w czterdzieści kilka lat po śmierci, p. n. „Vidi Vidii Florentini de anatome corp. bum. libri VII“, jako cz. III dzieła:

„Ars medicinalis“ (Venetiis, 1611, fol., tabl. 78, a także osobno—Francofurti, 1626, fol.).—4. Guille-meau: „Six tables anatomiques“, (Paris, 1571, fol.), oraz „Tables anatomiques“ (Paris, 1586, fol., tabl.

19    miedzior.).—C. Varoli: „De nervis opticis nonnul-lisque aliis praeter communem opinionem in huma-no capite observatis“ (Patavii, 1573, 8°, 3 wielkie drzeworyty i kilka mniejszych podług rys. autora.

Dzieło bardzo cenne).—F. Plater: „De corporis humani structura et usu libri III“ (Basileae, 1583, fol., i nus: 1) „Icônes ossium foetus humani“ Leidae Bat.,

1737, 4°, tabl. n. m. 32).—2) „Tabulae Sceleti et musculorum corp. hum.“ (tamże: 1747, fol. max., tabl. 40).—3) „Tabulae ossium human.“, (tamże, 1753, fol. max., tab. 70. Wszystkie te tablice rysował i ryto wał na miedzi Jan Wandelaer z niezwykłym artyzmem i dokładnością, tak, że do dziś służyć mogą za wzór rysunków anatomicznych).—De Cour-celłes: „leones musculorum plantae pedis“ (Lugd. Batav., 1739, 4°); tegoż: „leones musculorum capitis“—(tamże, 1743, 4°; do obu dzieł tych dodane tablice wyborne).—H. L. Bacchetoni: „Anatomia“ (Oe-niponte, 1740, 4°, tablice liczne).—P. Berrettini: „Tabulae anat. a C. Petrioli notis illustratae“ (Romae, 1741, fol., 26 tablic pięknie rytych na miedzi).— J. Weitbrecht: „Syndesmologia s. historia ligamento-rum corporis humani“ (Petropoli, 1742, 4°, tab. 26),— J. P. Gautier d’Agoty, nie-iekarz lecz rytownik— wydał: 1) „Myologie complette en couleur et grandeur naturelle“ (Paris, 1746, fol. w., tabl. 20).—2) „Anat. générale des Visceres“—(tamże, 1752, fol. w., tabl. 24), i wiele innych A-sów i tablic odbitych kolorowo, mają one większą wartość artystyczną niż naukową).—W. Smellie: „A set of anatomi-cal tables with explanation“ (London, 1754, fol.— w przedruku łacin.: Noribergae, 1758, tabl. są lepiej wykonane niż w oryginale).—J. G. Zinn: „Des-criptio anatomica oculi humani iconibus illustrata“ (Gottingae, 1755,4°, wyborna anatomia oka).—A. Haller: „leones anatomicae“ (Gottingae, 1756, fol., tab. 46, iniedzior. wyborne).—Roederer: „leones uteri humani“ (Gottingae, 1759, fol., tab. 17).—Kulinus: „Anat. Tabellen“ (Augsburg, 1764, wyd. VII, tabl. 28, wyd. pierwotne bez tablic).—J. Brisbane: „The anatomy of painting“ (London. 1769, fol, tab. n. m. 12, anat. dla artystów).—A. Scarpa: „Opere“'. (Firenze, 1839, fol., z atlasem zawierającym tablice wydane przy różnych pracach autora od 1772—1827. Rysunki robił S. podług preparatów własnych, ry-tował je F. Anderloni, są one wartości pierwszorzędnej).—W. Hunter: „Anatomia uteri humani gra-vidi“ (Birminghamiae. 1774, fol. max., tabl. n. m. 34. Jeden z najpiękniejszych, jeżeli nie najpiękniejszy A-s anat., każda tablica pod względem wykonania artystycznego i dokładnego oddania natury, jest arcydziełem skończonem).—J. D. Santorini: „Sep-temdecim tabulae quas nunc primurn edit atąue explieat iisque alias addit de structura mammarum et de tunica testis vaginali M. Girardi“ (Parmae, 1775, fol., 21 tabl. n. m. Najlepszy A-s swego czasu).—S. T. Soemmerring, wydał długi szereg prac anatomicznych, opatrzonych w tablice liczne, niepospolitej wartości (1778—1821), przytaczać ich tu nie możemy, wszystkie podaje Choulant, 1. c. III, str. 133 i nast.).—Sue le fils: „E’lemens d'Anatomie à l’usage des peintres“ (Pans, 1783, fol., tabl. n. m.

14).—A. Monro II: „Observations on the structure and functions of the nervous system“ (Edinburgh, 1783, fol., tabl. 47).—C. Ploos van Amstel: „Aanlei-ding tot te kennis der auatomie, in de tekenkunst“ (Amsterdam, 1783, 8°, 27 tabl. n. m, 9 odb. w kol. czerwonym, bardzo dobry podręcznik dla artystów).—

P. Mascagni: 1) „Vasorum lymphaticorum corp. lum. historia et ichnographia“ (Senis, 1787, fol. w., tab. n. m. 41, wykonanych po mistrzowsku).—2) „Anat. per uso degli studiosi di seul tura e pittura“ (Firenze, 1816, fol., tab. n. m. 15).—3) „Anat. universae P. M. icônes“ (Pisis, 1823—32, fol. max., tabl. 88: rysunki kolorowe, dobre, w nat. wielkości).—E. San-difort: „Museum anat. Academiae Lugduno-Bata-vae“ (Lugd. Batav., 1793, fol., w. tab. 136, bardzo wiele rycin odnosi się do anat. patalogicznej).—J. Bell, „The anatomy of the human body“ (Edinburgh,

1793— 97, 8°. Piękm'miedzioryty są dziełem autora samego—2 tomy wydał sam, resztę brat jego Karol).—J. Chr. Loder: „Anatomische Tafeln“ (Weimar,

1794— 1804, fol., tabl. 182, tekst po niem. i po łacinie). Cli. Bell: „A. System of dissections explain-ting the anatomy of the human body“ (Edinburgh, 1798, fol., rysunki na miedzi przez autora wykonane).—Wiek XIX. G. Sandifort: 1) „Tabulae anat. situm viscerum thoracicorum et abdominalium... depingentes“ (Lugd. Batav., 1801—4, fol., w. tab.

n. m. 9).—2) „Tabulae craniorum diversar. natio-num“—(tamże, 1838—43, fol. w., tab. n. m. 18, rysunki robił sam autor).—L. M. A. Caldani: „leones anatomicae“ (Venetiis, 1802—14, fol. max., 528 tabl. miedź. Najobszerniejszy A-s anatom., artystycznie wykonany i zawierający przerysy wszystkich lepszych rysunków poprzednio wydanych).—Vicq d’Azyr: „Oeuvres, publ. p. Moreau“ (Paris, 1805, z atlasem 4°, w. tabl. 32, z których 4 zaw. anat. porównawczą, reszta anat. mózgu).—J. F. Blumenbach: „Handbuch der vergl. Anatomie“ (Göttingen, 1805, z miedziorytami).— G. Cuvier: „Leçons d’anatomie comparée“ (Paris, 1805, 8°, tabl 52. Dzieło pomnikowe).— J. C. Rosenmùller: „Chirurgisch anat. Abbildungen“ (Weimar, 1805—11, fol., w. tab. 68, objaśnienia po łacinie i po niemiecku).—F J. Gall et J. Ch. Spurzheim: „Anatomie et physiologie du système nerveux en général, et du cerveau en particulier etc.“ (Paris, 1810—20, z atlasem złóż. ze 100 tab., znakomite rysunki mózgu).—G. del Medico: „Anatomia per use de’ pittori e seultori“ (Roma, 1811, fol., tab. 38, przekład polski, Warszawa, 1877, ob. niżej).—J. Galbert Salvage: „Anatomie du gladiateur combattant etc.“ (Paris, 1812, fol., w. tabl. n. m. 22, po większej części w 2 kolorach, bardzo dobra anat. dla artystów).—Giambattista Sabattini: „Tavole anatomiche per li pittori, e gli scultori“ (Bologna, 1814, 4°, w. tabl. n. m. 48, znakomicie wykończonych.)— E. Home: „Lectures on comparative Anatomy“ (London, 1814—28; 4°, tabl. 371). — Giuseppe Bossi: „Tavole anatomiche“ (Milano, b. w r. ok. 1815; tabl. lit, i kolor. 20, dla artystów).—J. Barclay: „Serieg of engravings, representing the bones of the human skeleton, with the skeleton of some of the lower animais“ (Edinburgh, 1819: 4°),—Scherer: „Tabulae anat, Myologia“ (Vindobonae, 1819—20; fol., tab. kolor. 81).—F Tiedemanm „Tabulae arteriarum corporis hum.“ (Caroliruhe, 1822; fol, znakomite tablice).— „Tabulaenervorum uteri* (Heidelbergae, 1822; fol.).—G. Simpson: „The anatomy of the bones and muscles“ (London, 1825, 4° w. tabl. lit. 30, dla artystów).—Ph. T. Blandin. „Traité d’anatomie topographique“ (Paris, 1826; z Atlasem fol., tab. 12).—

C. J. M Langenbeck: 1) „Icônes anat.“ (Gottingae,

Foville:

1826—41;fol.,tabl. 170 przeszło).—2) „Mikroskopisch anat. Abbildungen“ (tamże, 1847; fol., tabl. 17).—3) „Commentarius de Structura peritonaei, testiculorum tunicisetc.“ (tamże, 1827; fol., tab. 24).—J. Cloquet: „Anatomie de l’homme“ (Paris, 1828—31; fol., tabl. 300).—B. B. Cooper: „Lectures on anatomy“ (London, 1829—32; 8°, tabl. 20).—M. J. Weber: „Anatom. Atlas des menschl. Körpers.“ (Düsseldorf, 1830— 33; fol., najw. tabl. 82; wszystkie części ciała wyobrażone w wielkości nat.).—I. Geoffroy Saint-Hi-laire „Histoire générale et particulière des anomalies de l’organisation chez l’homme et les animaux“ (Paris, 1832—36; 8°, 3 tomy i atlas, teratologia porównawcza, dzieło klasyczne).—V. Fohmann: „Mémoire sur les vaisseaux lymphatiques de la peau.“ (Liège, 1833; 4°, tabl. 10). — H. Cloquet: „Traité d’anatomie descriptive“ (Paris, 1833; 4°, tabl. 234).— J. Swan: „A démonstration of the nerves of the human body.“ (London, 1834; 4°, tabl. 25). — T. Richter: „Encyldopädie der Anatomie“ (wyd. III, Leipzig, 1834; 145 tabl. p. cz. kolor., 4°). — M. J. Bourgery: 1) „Anatomie élémentaire“ (Paris, 1834— 42; fol., tabl. 20.—2) „Traité complet de l’anatomie de l’homme“ (Paris, 1832—54; fol., tabl. litogr,) — G. Breschet: „Recherches anat. et physiol. sur l’organe de l’ouie et l’audition dans l’homme et les animaux vertébrés“ (wyd. II, Paris, 1836; 4°, tabl. 13). — J. Berres: „Anatomia microscopica corp. hum.“ (Viennae, 1836—43; fol., tab. 24).—A. A. Velpeau: „Traité complet d’anat. chirurgicale“ (Paris, 1837; Atlas in 4°). — Fr. Arnold: „Tabulae anatomicae“ (Zürich u. Stuttgart, 1838—43; fol., tabl. 34). — E. Rousseau: „Anat. comparée du système dentaire chez l’homme et chez les principaux animaux“ (Paris, 1839; tabl. 39).—R. Owen: „Odontography or a treatise on the comparât, anat. ofthe theth“ (London, 1840—45; 4°, tabl. 168 — Anat. porówn. zębów). — M. P. Erdl: „Tafeln sur vergl. Anatomie des Schädels“ (Leipzig, 1841; fol., w. tabl. 20).—C. Crommelink: „Nouveau manuel d’anatomie descript.“ (Bruxelles, 1841; tabl. 34, p. cz. kolor.). — H. Oesterreicher: „Anat. Atlas“ (wyd. nowe p. Erdla, München, 1843— 45; fol., tab. 270).—H. H. Smith: „Anatomical Atlas. Illustration of the structure of the human body“ (Philadelphia, 1844;    633 rysunki).

„Traité complet de l’anatomie, de la physiologie et de la pathol. du système nerveux cérébro-spinal“ (Paris, 1844; tabl. 23. Dzieło nie dokończone). — Bonamy et Beau: „Atlas d’anatomie descriptive du corps, humain“ (Paris, 1844; bardzo liczne tab. kol.).— J, Fau: „Anat. des formes extérieures du corps humain“ (Paris, 1845; tabl. lit. in fol. 24, dla artystów, wyborne rysunki z nat. wykonane p. Léveillé). — W. Lawrence: „Views of the male and femal pelvis“ (London, 1847, fol.).—L. F. Froriep: „Atlas anato-micus“ (Wimariae, 1851; fol. pódl., tab. 30, starannie rytych na miedzi, przedstawiających części ciała ludzkiego warstwami, poczynając od powierzchownych; kilkakrotnie wydawany ponownie).—M. Pi-rogow: „Anatome topographica“ (Petropoli, 1852; fol., w. tabl. lit., b. dobry atlas). — A. Schmidt: „Hand-Atlas der vergleichenden Anatomie“ (Jena, 1854; fol., tabl. 12).—H. Warren. „Artistic anatomy of the human figure“ (wyd. V. London, 1855; 8°, rys. 23).—J. A. Lizars: „System of anatomical plates of the human body“ (Edinburgh, 1856; tabl. 111, fol., znakomity atlas).—Batissier L. et P. etE. Salmon: „Traité élémentaire d’anatomie“ (Paris, 1857; 8°, w. tabl. kol. 60).—H. Luschka: 1) „Die Brustorgane des Menschen in ihrer Lage“ (Tübingen, 1857; tabl. 6, przekład polski, 1872, Warszawa, ob. niżej).—2) „Die Lage der Bauch organe d. Menschen“ (Tübingen, in fol., przekład polski, 1874, Warszawa, ob. niżej). —H. K. L. Barków: 1) „Anat. Untersuchungen über d. Harnblase des Menschen“ (Breslau, 1858; fol., tabl. 13).—2) „Comparative Morphologie d. Menschen u. d. menschenähnlichen Thiere“ (tamże, 1862—68; fol., liczne tabl.)—K. B. Reicher! : „Der Bau des menschl. Gehirns“ (Leipzig, 1859—61 4°, tabl. 33, znakomity atlas). — J. Ch. G. Lucae: „Abbildungen d. menschl. Skelettheile“ (Frankfurt. 1860: fol., tab. 20).—2) „Zur Architectur des Menschenschädels“ (tamże, 1857; fol., tabl. 32).—C. E. Hoff mann:l) „Die Lage der Eingeweide des Menschen“ (Lei pzig, 1863; tab. kol. 15).-2) „Die Körperhöhlen des Men sehen und ihr. Inhalt“ (Erlangen, 1873; 4°, tabl. kol. 10 i drzew, w tekście).—Huxley: „An elementary Atlas of comparative osteology“ (Edinburgh, 1864; fol.). —

B. Stilling: 1) „Untersuchungen über den Bau des kleinem Gehirns“ (Kassel, 1864—78; 39 tabl. in fol. i 1 tabl. ścienna).—2) „Neue Unters, über den Bau des Rückenmarks Atlas“ in 4°, w. tab. 31—tamże, 1857— 59) — 3) „Untersuchungen über den Ban u. d. Verrichtungen des Gehirns“ (Jena, 1846; fol., tabl. 20).— Paulet et Sarazin: „Traité d’anatomie topographique“ (Paris, 1867—69; 4°, tabl. kolor. 164).— A. Brass: „Tafeln zur Entwickelungsgeschichte u. topograpli. Anatomie des Menschen“ (Leipzig, 1870; 8°. w. tabl. kolor.).—N. Rüdinger: 1) „Atlas des peripherischen Nervensystems“ (wyd. II, Stuttgart, 1872, fol., w. tabl. 36, objaśnienia po niem. i po franc.).—2/ „Topographisch chirurg. Anatomie“ (Stuttgart, 1874— 75; tabl. 21, p. cz. kolor.). — 3) „Atlas des menschl. Gehörorgans (München, 1866—75; 4°, tabl. chromolit. 8. fotografii 22).—4) „Die Anatomie der menschl. Gehirnnerven“ (München, 1868; tabl. 14).—5) „Die Anat. der menschl. Rückenmarksnerven“ (Stuttgart, 1870; tabl. 23).—J. Hyrtl: „Die Corrosions-Anatomie“ (Wien, 1873; 4°, w. tabl. 18 chromolit.).—A. Politzer-„Zehn Wandtafeln zur Anatomie des Gehörorgans“ (Wien, 1873; fol. w. tabl. 10).—A. Wetter: „Anatomie des régions périphériques du corps hum.“ (Gand, 1873; tabl. kol.).—E. K. Brandt: „Atlas srawnitiel-noj anatomii“ (St. Petersburg, 1874; fol.).—J. Henie: „Anatomischer Hand-Atlas“ (Braunschweig, 1874— 1883, 8° Drzewor. p. cz. kolor, rysunki wyborne, znajdują się równie w tegoż „Systemat. Anatomie“ (Brunschweig, 1871 — 79, 8°). — R. Verneau: „Le bassin dans les sexes et dans les races“ (Paris, 1875; tabl. 16).—Key A. u. G Retzius: „Studien in der Anat. des Nervensystems u. des Bindegewebes“ (Stockholm, 1875; fol., wyd. zbytkowne, tablice liczne i wybornie wykonane). — Quain—Hoffmann: „Lehrbuch der Anatomie“ (wyd. II, Erlangen, 1877— 81; 8° w tekście mnóstwo wybornych drzeworytów, tłom polskie, podług wyd, I, Warszawa, 1874—

78i ob. niżej)--W. Henke: 1) „Topographische Anat. des Menschen“ (Berlin, 1874—84; tabl. 80, in fol.). Rysunki wykonane na kamieniu przez samego autora, b, pouczające.—2) „Handatlas u. Anleitung zum Studium d. Anatomie“ (Berlin, 1888; Cz. I, 8°, w. tabl.

(New-York, 1890; tabl. 1 kol., przedstawiająca człowieka w nat. wielkości; części powierzch. można wąr-stwami odchylać na bok, dochodząc do części najgłębszych, tabl. b. użyteczna do wykładu anatomicznego.

graphique“ (Paris, 1891, 8°, 300 rys. p. cz kolor, w tekście). .Na zakończenie wspomnieć wypada o rysunkach anat. wT kraju naszym wydanych, lub do wydania przygotowanych; jest ich bardzo niewiele, A-ów zaś anat., w ścisłem znaczeniu, prawie że nie posiadamy. Tłómaczy się to bezprzykładnem zaniedbaniem, którego doznawała u nas anat. do końca stulecia zeszłego, oraz bogactwem wydawnictw obcych, wystarczających aż nadto dla tych nielicznych zwolenników nauki, którzy się z anat. bliżej zapoznać pragnęli. Najdawniejsze rysunki anatomiczne, znane nam, napotykamy w t. z. „Zielniku“ Falimie-rza (wydanym w Krakowie, u F. Unglera, 1534, 4° m.). — W „Tractacie o puszczaniu krwie“, list 57 b., znajduje się drzeworyt grubo wycięty, całą zajmujący stronicę, przedstawiający mężczyznę z otworzoną klatką piersiową i jamą brzuszną, na organach wewnętrznych są napisy, dokoła zaś figury linie, oznaczone głoskami, wskazują miejsca stosowne do puszczania krwi, (obacz figurę 111-tą). List 66 b. przedstawia również postać męską, z guzami morowemi na ciele, także z oznaczeniem miejsc, z których krew puszczać należy, (ob. figurę 112)-tą). Rysunki te, aczkolwiek niezdarne i z naturą niezgodne, nie ustępują jednak podobnym, w wydawnictwach współczesnych niemieckich napotykanym. Drugim polakiem, który nas rysunkiem anat. obdarzył, jest Wojciech Nowo p o 1 s k i (Albertus Novicampianus). Na przedostatniej karcie dziełka jego: „Fabricatio Hominis“ (Kraków, u Łazarza, 1551, 4° min.), mieści się drzeworyt, mający wyobrażać anatomię oka, zarówno pod względem artystycznym, jak anatomicznym żadnej nie posiadający wartości, (ob. fig. 113). Sebasty an Sleszkowski w swej „Praxis phlebotomiae“ (Cra-coviae, 1616, Stan. Germański, 4° maj ) karta 112 b. dał nam drzeworyt lichy, wyobrażający człowieka nagiego, otoczonego ramką czworoboczną, ze znakami zodyaku, od których prowadzą linie do tych części ciała, które pod ich wpływem i panowaniem pozostawać mają, (ob. fig. 114). Daleko wyżej stoi już anatomia oka, pomieszczona na str. 7 rozprawy G. M ł o d z i a-nowskiego: „Theoremata de oculo“, Vilnae 1641, w 16 ce.—W r. 1648 sprowadzonym został z Padwy Jan Leonicenus (Leoncena) do Zamościa, dla objęcia katedry anatomii (f w Jarosławiu), według Hallera („Bibi, anat.“ I, 486), jest on autorem 2 tablic anat., angiologicznych; mają one być wydane w londyńskich„Philosophical Transactions.“— W r. 1722 Chr. H. Kircheim „Stabsmedyk J. K M.“, wydał w Warszawie pierwszą anatomię w języku polskim, lecz bez tablic i rycin; pod koniec wieku tego, Jędrzej Krupiński miał zamiar dodać do swej anatomii, wydanej we Lwowie 1774—77, atlas. Tablice w liczbie 28 wyko-

P. Poirier: „Traité d’anat. topo-

80, mięśnie, kości i więzy w 2-ch kolorach; Cz. II, trzewia, naczynia i nerwy; tamże, 1889, tab. 80).—

Cuyer E. et G. A. Kuhff: „Le corps humain, structure et fonctions, formes extérieures, régions anatomiques“ (Paris, 1879; tab. kolor. 27).—A. Froriep:

„Anatomie für Künstler“ (Leipzig, 1880; 8°, tabl.

39). — W. His: „Anatomie menschl. Embryonen“

(Leipzig, 1880—85; fol., 2 atlasy).—G. Retzius: „Das Gehörorgan der Wirbelthiere“ (Stockholm, 1881; fol., wydanie przepyszne z licznemi tablicami, znakomicie wykonanemi).—F. Tartuferi wydał 1881 — 85, w Turynie i Medyolanie 3 prace odnoszące się do budowy anat. narządów centralnych widzenia, dodane do nich tablice tworzą A-s dokładny pewnych części mózgu ludzkiego).—Waldeyer: „Atlas der menschl. u. thierischen Haare so wie der ähnlichen Fasergewebe“ (Lahr, 1884; 4°, podh tabl.

C. Heitzmann: „Die descriptive u. to-

12).

pograph. Anatomie“ (Wien, 1884—86; wyd. 3, 8°,

600 drzeworytów, b. dobry podręcznik). — Cuyer et Fau: „Anatomie artistique“ (Paris, 1885; 8°, tabl.

17).—Chr. Roth: „Plastiseh-anatom. Atlas“ (wyd. II,

Stuttgart, 1886; fol., tabl. 24 i 10 objaśniających).—

A. Nuhn: 1) „Lehrbuchder vergl. Anatomie“(wyd. II,

Heidelberg, 1886; 8°, w. 636 drzewor. w tekście).—

2) „Chirurgisch-anat. Tafeln“ (Mannheim, 1856; fol., w. tabl. kolor. 30).—C. Henning: „Systematisch topographischer Atlas der Anat. d. Menschen“ (Wien,

1886).— B. J. Béraud: „Atlas complet d’anatomie chirurgicale topographique“ (Paris, 1886; 4°, tab. kolor. 109).—W. Bramie: 1) „Topographisch-anatomischer Atlas“ (wyd. III, Leipzig, 1886—88; fol., drzewor. i chromolitogr.).—2) „Der männliche u. weibl.

Körper im Sagittal schnitte“ (Leipzig, 1872; fol., przecięcia podłużne zamrożonego ciała).—Fort: „Anatomie descriptive et dissection“ (wyd. IV, Paris,

1887; 8°, 1316 figur w tekście).—Péquégnot: „Anatomie desriptive des formes humaines“ (Paris, 1888:

8°, tabl. 24).—J. Fort. „Atlas d’anatomie chirurgicale“ (Paris, 1888; 4°, tabl. 22 kol.). — J. Masse:

„Petit atlas complet d’anatomie du corps humain“

(Paris, 1888; 8°, m. tabl. kol. 112, b. dobry podręcznik; rysunki pomimo drobnych rozmiarów wyraźne i artystycznie wykończone, robił je Léveillé; wydań poprzednich od r. 1843, b. wiele).— Richet:

„Traité pratique d’anat. médico-chirurgicale“ (wyd.

V, Paris, 1889; 8°, drzeworyty w tekście i 4 tabl,, ryte na stali, tłom. polskie podług wyd. dawn. Warszawa, 1876).—Sappey: 1) „Traité d’anatomie desriptive“ (wyd. IV, Paris, 1888—89; 8°, 4 tomy, 960 znakomitych drzeworytów w tekście).—2) „Anatomie, physiologie, pathologie des vaisseaux lymphatiques“

.(tamże, 1874—1884; fol., w. tabl. litogr. 48). —

„Atlas d’anat. descriptive 1. partie. Osteologie, arthro-logie“ (tamże, 1877; 8°, w. tabl. kol. 38, więcej •dotąd nie wyszło). — C. E. Bock: „Handatlas der turne zostały przez Adama Goczemskiego w Pocza-Anatomie des Menschen“ (wyd. VII. Leipzig, 1890; jowie, podług tablic Kulmusa (ob. wyżej), lecz w han-tabl. kol. 90). — White’s: „Physiological Manikin“ dlu księgarskim nigdy się nie ukazały i dziś należą

do rzadkości w zbiorach miedziorytów nie często na-, kim narządom, mieszczącym się w danej części potykanych; wielkość ich jest ćwiartkowa. Fr. Ks. ciała.

Dr. J. P.

Atlas chirurgiczny. Historya i bibliografia. Najdawniejsze rysunki treści chirurg, bardzo zamierzchłej sięgają starożytności, pochodzą bowiem z pomników egipskich,i tak:Lepsius wspomina rysunek, przedstawiający stawianie baniek; Wilkinson odnalazł na ruinach w Beni-Hassan obraz lekarza, opatrującego ranę głowy; podług Larreya, na murach świątyń w Denderah, Karnaku i Luksorze, napotyka się wyobrażenia amputacyi, a w Medinet-Abu kastracyi. Dzieła sztuki greckiej nieraz też dostarczają nam wizerunków czynności chirurgicznych, również w starym (w. IV) rękopisie „Iliady“, przechowywanym w Medyolanie, widzieć można wyobrażone rękoczyny chirurgiczne. Wszystkie jednak rysunki te nic wspólnego nie mają z nauką; najstarszym dla chirurgii, jako nauki, ważnym zabytkiem, są dwa rękopisy dzieła Abui-Kasema z w. XIII, znajdujące się w Oksfordzie, a wydane przez J. Channiuga (Oxoniae, 1778, 4°), znajdują się w nich liczne rysunki narzędzi chirurg., używanych przez arabów. Z w. XIV pochodzą rękopisy: J. Yper-mana (wydał go w Antwerpii C. Broeeks 1863) i J. Arderna (dotąd nie wydany) w Oxfordzie; zawierają one liczne rysunki, nietylko narzędzi, lecz także operacyj chirurgicznych. Schyłek w. XV darzy nas pierwszym drukiem treści chirurg., z rycinami; jest to nadzwyczaj rzadkie dzieło p. n. „Dis ist das Buch Cirurgia Hantwirck der wundartzny von Hyeronimo brunschwig“ (Strassburg, 1497, fol.).— Grubo cięte, liczne w niem drzeworyty, przedstawiają chorych, operacye i narzędzia chir.; doczekało się ono wielu wydań i tłómaczeń. Wieki XVI i XVII, pomimo że we Włoszech i Francyi chirurgia ogromne zaczęła robić postępy, A-ów właściwych nie przekazały nam wcale; przytaczamy jednak poniżej dzieł kilka, bogato ilustrowanych, które zastąpić je mogą. Gdy w w. XVIII chirurgja przeszła nareszcie z rąk balwierzy i cyrulików w ręce lekarzy, pojawiły się też A-sy prawdziwe; najwięcej wydano ich w pierwszej połowie wieku bieżąęego, obecnie wydaje się ich nie wiele, gdyż są kosztowne, a przytem mało rzeczywistego przynoszą pożytku. Nadmienić tu jeszcze wypada, że A-sy, objaśniające anat. chirurgiczną, czyli raczej topograficzną, w dziale A-u anatom, umieściliśmy. Dawne, drogie bardzo tablice, wyobrażające narzędzia chirurgiczne, zastępują zupełnie, setkami drzeworytów napełnione, cenniki: Collina i Mathieu’go, w Paryżu, Leitera w Wiedniu, Windlera w Berlinie i Schwabego w Moskwie.—Wiek XVI. Hans von Gersdorff: „ Feldtbuch der Wundartzney “ (Strassburg, 1517, fol.; dzieło nadzwyczaj rzadkie, zawierające liczne i niezłe drzeworyty chirurg, i anatom.).—„A. Chalmettus (Chaumette) Delineatio instrumentorum et ferramentorum velEnchiridion chirurg.“ (Lugduni, 1568).—A. Paré: „Les Oeuvres de M. Ambroise Paré“ (Paris, 1575, fol., i tłom. łacińskie, tamże 1582, fol., liczne i dość dobre drzewor., przedstawiające narzędzia i przyrządy chir., oraz rys. anat. i teratologiczne).—G. Bartisch: „’OcpfhxX-

Ryszkowski, w dziele. „Stan człowieka zdrowego naturalny, podług pism sławnych nauką mężów, ojczystym językiem skreślony“ (Kraków, 1786, 8°), daje tablicę w 4-ee podłużnej, przedstawiającą różne części ciała ludzkiego, objaśnienia do niej mieszczą się na str. 238 — 284. jest bardzo lichą.

Dopiero wiek bieżący obdarzył nas szeregiem rysunków anat., które tu wyliczamy: L. Bojatius:

1) „Anatomen testudinis europaeae indagavit, de-pinxit, commentatus est L. B.“ (Viluae, 1819 —

21, fol. w. tabl. 30).—2) Parergon ad Ł. H.

Bojani anatomen testudinis“, tamże, 1821, 4° w. z tabl. Oba te dzieła w dziale anat. porówn. zaszczytne zajmują miejsce).—W. Pelikan: „Myologia, czyli nauka o muszkułach ciała ludzkiego“ (Wilno,

1823, 4°, tabl. u. m. 13). —L. Bierkowski: „Abbildungen der Puls-Blut-und Saugadern des meiischl,

Körpers“ (Berlin, 1825—26, fol., tabl. litogr. kol.

20. Pierwsze wydawnictwo nasze, zasługujące na nazwę A-su anat. opisowej, wydane przez polaka—po niemiecku).—Ign. Kuczyński: „Desceletoconstruendo“

(Vilnae, 1835, 8°, tabl. 4).—H. Kronenberg: „Ple-xuuin nervorum structura et virtutes“. (Berolini,

1836, 8°, tabl. 8). — L. Neugebauer: 1) „Systema venosum avium cum eo mammalium et inprimis hominis collatum“ (Vratislaviae, 1845, 4°, tabl. litog.

15).—2) „Anatomia opisowa ciała ludzkiego (podług Hyrtla) wspólnie z F. J. Nowakowskim wyd., Warszawa, 1860—1865 2 tomy 8°, drzeworytów w tekście 134 po części podł. rys. autora. Szczególną wartość dziełu temu nadają wskazówki bibliograficzne b. dokładne i obfite. Jest to pierwszy polski podręcznik anat. z rysunkami w tekście).—L. M.

Hirschfeld: „Névrologie ou description et iconographie du système nerveux et des organes des sens de l'homme“ (Paris, 1853, 4" w., tabl. 92. Rysował Léveillé, podług preparatów autora. A-s ten, zarówno pod względem dokładności anat., jak i wykończenia artystycznego, należy do najlepszych).—

L. Teichmann, prof. Uniw. Jagiell.: „Das Saugadersystem“ (Leipzig, 1861, 4°, tabl, 18, z tych kol. 1. Dzieło klasyczne).—H. Luschka: 1) „Położenie organów piersiowych człowieka“ (Warszawa,

1872, fol., m. 6 tabl.).—2) „Położenie organów brzusznych człowieka“ (Warszawa, 1874, fol. m., tabl.

5, (światłcdruk), oba dzieła tłómaezył K. Dobrski).—

Qain-Hoffmann: „Anat. opisowa ciała ludzk.“ Warszawa 1874—78, 8° w., 3 tomy; tłom. K. Gurbski i T. Dunin. (Bardzo dobre i liczne (827) drzewor. w tekście, w zupełności atl. anat. zastąpić mogą).

Richet: „Anatomia chirurgiczna“ tłom. podł, wyd.

III Dr. Lewiński, Warszawa, 1876, 8°, t. I, z drzeworytami—więcej nie wyszło.—J del Medico: „Anatomia dla użytku malarzów i rzeźbiarzów... z włoskiego oryginału przeł., przypiskami i dodatkiem zaopatrzona, przez Wojciecha Gersona“ (Warszawa,

1877. fol., tabl. litogr. 33).—"Witkowski: „Anatomie iconoclastique“ (Paris, .1870, 1884, 4°, tabl. 16 kol.; tablice te składają się z części warstwami pona-klejanych i dających się na bok odkładać, przez co dają możność przyglądania się kolejno wszyst- p.o5oi>Xs’.a, das ist Augendienst“ (Dresden, 1583, fol.,

44

EnejklopBilya powsreobtia IÎB*trowan». T V.

liczne, dobre drzewor. przedstawiające choroby oezow i narzędzia okulistyczne).—Tagliacozzi: „De chirurgia curtorum libri II“ (Veneths, 1597, fol. tabl. 22, narzędzia i opatrunki służące do operacyi plastycznych).—Wiek XVII. M. A. Severino: „De re-condita abscessuum natura libri VII“ (Neapoli, 1632, 4°, ryciny liczne).—J. Schmid: „Instrumenta cliirurgiea“ (Augspurg, 1649, tabl. 81, dobre rysunki).— Scultetus: „Armamentarium chirurgicum“ (Ulmae, 1655, fol., tabl. 43, narzędzia, opatrunki i operacye, rysunki bardzo ciekawe).—W i e k XVIII.

H. Bass: „Gründlicher Bericht von Bandagen“ (Leipzig, 1720, tabl. 16). — L. Heister: „Chirurgie“ (Nürnberg, .1724, 4°, tabl. 26, fol. podł.); tenże: „In-stitutiones chirurgicae“ (Amstelaedami, 1739, 4°, tab. 38, fol. podł. w obu dziełach narzędzia, opatrunki i operacye chirurg.). — R. J. C. Garengeot: „Traité des opérations de chirurgie“ (Paris, 1738 — 41, z miedziorytami).—C. Troien: „Observationum medico-chirurg. fasciculus“ (Lugd. Batav., 1743, 4°, tab. 13).—A. Haller: „Disputationes chirurg, sele-ctae“ (Lausanae, 1755—56; 5 t. 4°, liczne i bardzo dobre miedzioryty).— Henckel: „Anweisung zum verbesserten chir. Verbände“ (Berlin, 1756, tabl. 14, toż w wyd. Dieffenbacha—tamże, 1829, tabl. 40).—J. L. Petit: „Traité des maladies chirurgicales et des opérations qui leur conviennent“ (Paris, 1774—1783, tabl. 90, przyrządy i narzędzia).— E. Sandifort: „Icônes herniae inguin. cong.“ (Lugd. Batav., 1781, 4°).—J. A. Brambilla: „Instrumentarium chirurg. Viennense“ (Wien, 1781, fol.).—

T. Knaur: „Selectus instrumentorum chirurgicorum“ (Viennae, 1796).—J. H. Savigny: „Collection of en-gravings representing the most modern and impro-ved instruments“ (London, 1798, fol.).—P. Camper: (f 1789) „Icônes herniarum ed. S. T. Soemmerring. (Francofurti, 1801, fol., tab. 14).—Wiek XIX. De la Faye: „Instrumentarium chirurgicum, (przekład z franc.). (Wurceburgi, 1800, fol.).—J. G. Bernstein: „Kuptertafeln mit Erklärungen... zur systematischen Darstellung des chir. Verbandes“ (Jena, 1802, 8°).—Astley P. Cooper: 1) „The anatomy and surgical treatment of inguinal and congen. hernia“ (London, 1804, fol., tabl. 11).—2) The anat. and.. surgical treatm. of crural and umbilical hernia“ (tamże, 1807, fol., tabl. do obu tych dzieł znakomite).—3) „A treatise on dislocations and fractures of the joints“ (London, 1822, 4", tab. 30.—4) „Illustrations of the diseases of the breast“ (tamże. 1829, 4°, tabl. 9).—5) „Observations on the structure and diseases of the testis“ (tamże 1830, 4°, tab. 24) —

6) „The principles and practice of surgery“ (tamże, 1836—37, tabl. częściowo kol. 31; wszystkie te dzieła są wartości pierwszorzędnej). —J. C Rosenmüller: „Chirurgisch-anatomische Abbildungen“ (Weimar, 1805 — 11, fol. w. tabl. 68).—C. F. Graefe: „Rhinoplastik“ (Berlin, 1818, 4°, tabl. 6). —R. Fro-riep: „Chirurgische Kuptertafeln“ (1820 — 48, 4°, tabl. 487).—Ch. Bell: „Illustrations of the great operations of surgery“ (London, 1821, 4°, tabl. kol. 20).—Ch. B. Zang: „Darstellung blutiger heilkünstlerischer Operationen“ (Wien, 1823, wyd. III, tabl. 15).—J. Leo: „Instrumentarium chirurgicum“ (Berlin, 1824, 30 tabl, in fol. podł.). — R. H. J. Scoutetten: „De la méthode ovalaire“ (Paris, 1827, tabl. 11).—A. L. Richter: „Handbuch der Lehre von den Brüchen u. Verrenkungen d. Knochen“ (Berlin, 1828, tabl. 40 fol.).—E. Bujalski: „Tabulae anato-inico-chirurgicae“ (Petersburg, 1828, fol.).—A. Bonn: „Tabulae anatomo-chir. doctrinam herniarum illustrantes“ (Lugd. Batav., 1828, fol. tab. 20).—P. S. Ségalas: 1) „Traité des rétentions d'urine“ (Paris, 1828, z Atl. fol.).—2) „Essai sur la gravelle“ (tamże 1839, z atl. fol.). — F. A. Ott: „Lithogr. Abbild, nebst Beschreibung der vorzüglichsten älteren u. neueren chirurg. Werkzeuge u. Verbände“ (München, 1829, fol., tab. 48).—E. Schmidt: „De poly-porum exstirpatione“ (Berolini, 1829, 4°, tabl. 15).— J. M. Delpech: „De l’Orthomorphie“ (Paris, 1829, 8l>, z atl. in fol. przyrządy ortopedyczne).—D. J. Larrey: „Clinique chirurgicale“ (Paris, 1829—30, atl. fol., tab. 30).—K. Zimmermann:„Lehre des chirurg. Verbandes“ (Leipzig, 1830; 4°, tabl. 65).—R. Froriep: „Chirurgische Anat. der Ligaturstellen“ (Weimar, 1830; fol. tabl. rysowane przez autora). — P. J. Manec: „Traité théorique et prat. de la ligature des artères“ (Paris, 1832; Atl. fol. tab. kol. 13). —H. T. Chapman: „A brief description of surgical apparatus“ (London, 1832; atlas in 4°, tabl. 20). — E. Blasius: „Akiurgisclie Abbildungen« (Berlin, 1833 fol. tabl. 60).—Salomon et Savenko: „Herniarum corp. hum. tabulae anatomo-pathol. ac chirurgicae“ (Petersburg, 1835; fol.). — A. W. H. Seerig: „Armamentarium chirurgicum“ (Breslau, 1835—36; tabl. 145). —

M. Mayor (de Lausanne): „Bandages et appareils à pansement“ (Paris, 1838; z atl. in 4°).—A. Scarpa: „Opere“ (Firenze, 1839; fol., wyborne miedzior. przedstawiające: anewryzmy, przepukliny, podwią-zywanie naczyń i t. p.; tablice te wyszły poprzednio przy różnych monografiach autorą).—A. A. Velpeau: „Nouveaux éléments des médecine opératoire“ (Paris, 1839; wyd. II, Atl. tabl. 22).—A. Fritze: 1) „Lehre von den Bandagen und Maschinen“ (Berlin. 1839; tabl. n. m. 32).—2) „Arthroplastik oder die Sämmt-lichen bisher bekannt gewordenen künstlichen Hände

u. Füsse“ (Lemgo, 1842; tabl. 26). — 3) wspólnie z Reichem: „Die plastische Chirurgie“ (Berlin, 1845; tabl. p. cz. kolor. 48).—M. Pirogow: „Chirurgische Anatomie der Arterienstämme u. Fascien“ (Dorpat, 1840; fol., znakomity A-s, rys. w. nat. wielk. b. dokładne).— G. B. Guenther: 1) „Das Handgelenk in mechanischer, anat. u. chirurg. Beziehung“ (Hamburg, 1841; tabl. 16).— 2) „Die chirurg. Anatomie in Abbildungen“ (tamże, 1838—40; 4°).—3) „Leitfaden zu den Operationen am menschl Körper“ (Leipzig. 1853 —1866; tabl. 177). — J. F. Dieffenbach: „Ueber die Durchschneidung von Sehnen u, Muskeln“ (Berlin, 1841; 8°. tabl. lit. 20). — J. N. Rust: „Hel-kologie oder Lehre von den Geschwüren“ (Berlin, 1842; 4°, tabl. kol. 12).—A. Hesselbach: 1) „Handbuch der chirurg Verbandlehre“ (Jena, 1844—45; 40 tabl. in fol).—2) „Entstehung u. Behandlung der Eingeweidebrüche“ Nürnberg, 1840: atlas in fol. tabl. 20). —A. Bonnet: Traité des maladies articulaires“ (Paris, 1845: z atl. in 4°).—B. Vuipes: „Illustraziona di tutti gli strumenti Chirurgie! scavati in Ercola-

no e Pompei* (Napoli, 1847; 4°).—J. P. Malgaigne:

stronicę, wyobrażający izbę cyrulicką, w której znajduje się kilka osób; jedna z nich siedzi w krześle, z ręką lewą obnażoną, trzymającą laskę, a cyrulik przystępuje do wykonania upustu krwi; dalej (list 60) widzimy jeszcze dwie figury męskie w czapkach, zresztą nagie, z oznaczonemi na ciele miejscami, gdzie bańki stawiać należy. Dodawszy do tego wspomniane powyżej (ob. Atlas anat.) drzeworyty z tegoż Falimierza i dziełka Sleszkowskiego, a będziemy mieli już wszystkie rysunki chirurgiczne, przekazane nam przez wieki XVI i XVII. Wiek następny z początku również nie był lepszym, dopiero ku końcowi jego, usilne starania „Komisyi edukacyjnej“ sprowadziły u nas chirurgię na lepsze tory; atlasu jednak wiek ten nie wydał żadnego. Dopiero stulecie bieżące obdarzyło nas kilkoma wydawnictwami tego rodzaju, stojącemi na równi z atlasami zagranicznemi; wyliczamy je poniżej, pomijając, naturalnie, drobniejsze prace z jedną lub dwiema tablicami. S. Lewkowicz: „Novum auxilium expedien-di calculi in collo vesicae urinariae detenti, post sec-tionem lateralem, ope duarum forcipum novae con-formationis“ Valdoleti (Valladolit), 1811; 8°, tablic 2).—R. J. Czerwiakowski wydał: „Narządu opatrzenia chirurgicznego cz. I — VI“ (Kraków, 1816 — 1817). Do dzieła tego zamierzał dodać 36 tablic in 4°; sporządzili je uczniowie jego, Wiktoryn Rybicki i Jerzy Klimke, lecz z powodu śmierci przedwczesnej autora wydanemi nie zostały; obecnie znajdują się w bibliot. Jagieł, w Krakowie. — J. Cze-kierski: „Chirurgia“ (Warszawa, 1817 — 1818; 8°, tabl. n. m. w 4 wydł. 10—narzędzia chir.).—L. J. Bierkowski: l) „Anatomisch-chirurgische Abbildungen, nebst Darstellung und Beschreibung der chirurgischen Operationen“ (Berlin, 1826—27; fol. tabl. kol. 58, po większej części podług rysunków autora i Sarneckiego, i 2 tomy objaśnień, 8°). Wielka szkoda, że autor piękny ten atlas wydał po niemiecku.—2) „Chirurgich-Anatomischer Atlas“ (Berlin, 1850, 4°) wyszły tylko 2 zeszyty. Oprócz tego, B., który był b. dobrym rysownikiem, przyozdabiał i inne wydawnictwa swe pomniejsze cennemi tablicami.—E. K. Nowicki: 1) „Odeymowanie członków, objaśnione trzydziestątrzema tablicami wzorów rytych i zbiorem historycznym narzędzi* (Warszawa, 1831; 4° w.— 2) „O złamaniach kości i sposobach leczenia ich“ (tamże, 1833; 4° w. tabl. 87). Oba atlasy nie bez wartości.—M. Celiński: „De trepana-tione cranii* (Berolini, 1833; 8°, tabl. 7). — W. A. Szerlecki: „Tractatus de fractura colli ossis femo-ris* (Friburgi, 1834; 4°, tabl. 3). — T. Augustynowicz: „Instrumenta chirurgica in discentium com-modum 50 tabulis depicta et lapidi incisa“ (Vilnae, 1835, fol.).— J. Korzeniewski: 1) Desmurgia s. chi-rurgiae pars de variis adminiculis deligatoriis“ (Vol. I; Vilnae, 1837; tabl. litogr. 11). — 2) „De ossibus fractis tractatus iii discentium usum“ (tamże, 1837 — 8; tabl. litogr. 21). — J. Mianowski: „O złamaniach kości“ (Wilno, 1837; 8°, 2 t., tabl. 13). — J. B. Redlich: „De Elephantiasi Scroti“ (Berolini, 1838; 8°, tabl. 4). — A. Krassowski: „Oób OBapio-tomm“ (Petersburg, 1868; fol., tablice pięknie wy-

„Traité de fractures et luxations* (Paris, 1847 —

54; 8°, z atl. fol. tabl. 30).—J. G. Wolf'ert: „Bildliche Darstellung der chir. Instrumente“ (Berlin,

1848; fol. poprz. tabl. 12).—Goffres: „Précis iconographique des bandages, pansements et appareils*

(8° m., tabl. na stali 60; Paris, 1848, wyd. II, tamże 1853; tabl. kol. 81). —Bernard et Huette: „Précis iconographique de médecine opératoire* (Paris, 1848;

8°, tabl. 113, narzędzia cliir. anat. topograficzna i operacye).—A. Auvert: „Selecta praxis medico-chirurg. typis et figuris expressa* (tabl. n. m. kolor, in fol. 120, Parisiis, 1848—50). — A. J. Jobert:

„Traité de chirurgie plastique* (Paris, 1849; atl. fol. tab. kol. 18).—V. Bruns: „Chirurgischer Atlas*

(Tübingen, 1854—60; fol., choroby i uszkodzenia mózgu i jamy ustnej).—J. Szymanowski: „Desmolo-gische Bilder* (wyd. II, Reval, 1858; 8°, tabl. 30),—

A. Burggraeve: „Les appareils ouatés* (Bruxelles,

1859; tabl. 20 in fol.).—J. Maclise: 1) „On dislocations and fractures* (London, 1859; fol., tabl. 36).—

2) „Surgical anatomy* (Philadelphia, 1859; 4°, tabl.

68).—G. J. Agatz: „Atlas zur chirurg. .Anatomie u.

Operationslehre“ (Erlangen, 1860; 8°, tabl. na stali 136, i litogr. 52, anat. topogr. narzędzia i operacye chir., te same tabl. dodano do Pithy i Billrotha „Handbuch der Chirurgie“).—J. Weiss: „A cataloqueof surgical instruments* (London, 1863; tabl. 53). —

M. Troschel: „Chirurgische Verbandlehre“ (Berlin,

1865; wyd. V, tabl. n. m. 12). — F. W. Ravoth:

„Darstellung der wichtigsten chirurg. Instrumente*

(Leipzig, 1869; 8°, tabl. 16).—Esmarch: „Handbuch der Kriegschirurgischen Technik“ (Hannover, .1877;

8°, drzewor. 536 i tabl. chromol. 30. Dzieło cieszące się popularnością większą niż na to zasługuje).—

Vedrènes: „Traité de médecine de A.-C. Celse“

(Paris, 1878; 8°, oprócz drzewor. w tekście tabl.

18 z wyobrażeniami narzędzi chir., starożytnych).—

O. Karpiński: „Studien über künstliche Glieder“

(Berlin, 1881; tabl. 50). —B. Anger: „Traité iconographique des fractures et luxations* (Paris, 1886; tabl. kol. 100).—Jonnesco: „Anat. topographique du duodénum et hernies duodenales“ (Paris, 1889; drzew. 21 w tekście i tabl. 13). — E. Nicaise: „La grande Chirurgie de Guy de Chauliac* (Paris, 1891; tabl. 3, z wyobrażeniami narzędzi chir. średniowiecznych.— Chirurgia w kraju naszym do końca w. XVIII w nader opłakanym była stanie: lekarze uczeni nie zajmowali się nią praktycznie wcale; spoczywała więc zupełnie w rękach barwierzy, łaziebników, cyrulików i włóczących się po kraju przybłędów zagranicznych. Nie dziwota więc, że, już nie mówię Ą-ów, ale nawet ryciu chirurgicznych, u nas wtedy nie bywało, chybabyśmy do nich zaliczyć chcieli kilka drzeworytów, w „Zielniku Falimierza* (Kraków, 1534) znajdujących się, a przedrukowywanych później w wydawnictwach podobnych. Jest tam w dziale „O kamieniach drogich“ (List 59; Capitu-lum 42) drzeworyt, przedstawiający na ziemi leżącego mężczyznę, do którego zabiera się pochylony cyrulik, by mu kamień wyciąć. W tymże zielniku („Tractat o puszczaniu krwie“, list 56, b), napotykamy również jeszcze drzeworyt, całą zajmujący I konane).—J. Kwaśnicki, W. Stankiewicz i J. Wsze-

wa, 1885).

20000’

bor: „Chirurgia operacyjna“ (Warszawa, 1868—74, 2 tomy, 8°, dobrych drzeworytów w tekście 593; przedstawiają one narzędzia, operacye i preparaty anatom.-topograficzne, starczyć więc mogą za A. ehir.). — Ostatniem wyd. chir. polskiem jest L. Rydygiera: „Podręcznik chir. szczegółowej“ (t. I; Poznań, 1886; 8°). Niedokończone dzieło to nie jest wprawdzie atlasem, zamieszczamy je tu jednak również z powodu liczuych (152) i dobrych drzeworytów w tekście.—Chcących się bliżej zapoznać z działem tym, odsyłamy do źródeł następnych: A. Haller: „Biblio-tlieca chirurgica“ (Bernae, 1774—75).—Dujardin et Peyrilhe: „Histoire de la chirurgie“ (Paris, 1774— 80).—C. Sprengel: „Geschichte der Chirurgie“ (Halle, 1805 — 19). — J. Miller: „History of Surgery“ (w „Encyclop. britannica“, wyd. VIII, 1853—61).— A. Pauly: „Bibliographie de sciences médicales“ (Paris, 1872 i nast.). — J. Rochard: „Histoire de la chirurgie française au XIX siècle“ (Paris, 1875).— L. Gąsiorowski: „Zbiór wiadomości do historyi sztuki lekarskiej w Polsce“ (Poznań, 1839—55). — S. Koźmiński: „Słownik lekarzów polskich“ (Warsza-

Dr. J. T.

Atlas geograficzny. — „Nazwy atlasu“ użył poraź pierwszy R u m o 1 d Merk a tor, syn Gerharda Kremmera, zwanego „Merkatorem“, a to w r. 1595, kiedy wydawał w Duisburgu zbiór map swojego ojca i dedykował go księciu Kliwii. W owe czasy znajdowało się w Niemczech wielu rysowników map, i niemieckie mapy znano jako najdokładniejsze. Na początku wieku XVII-go, sztuka kartograficzna przeniosła się do Niderlandów, lecz z końcem tegoż wieku — znowu zakwitała w Niemczech. Podstawą rysowania map jest kontur, uwidoczniający wypełnienie przestrzeni przez przedmioty poziomo ustawione, podczas gdy w profilu przedmioty ukazują się pionowo. Rzecz prosta, iż rysunek taki domaga się skali, to jest oznaczenia stosunku między rysunkiem, a naturalną wielkością. Rysunek, noszący nazwę planu, wykazuje zmniejszenie naturalnej wielkości o 7iooo> aż do */ czyli wykonywa się go według skali 1:1,000, aż do 1:20,000. Mapy, sporządzone według skali od 1: 20,000 do 1:150,000, noszą nazwę map topograficznych. Tak zwane szcze gółowe mapy mają skalę od 1:150,000 do 1:500,000. Skala map ogólnych bywa od 1 :500,000 do 1:1,000,000. To zmniejszenie naturalnej wielkości sięga dalej jeszcze w A-sach szkolnych; tak np. w A-sie Kieperta — Azya, Ameryka, i Afryka, razem przedstawione, mają skalę 1: 30,000,000. W planie uwidocznia się największa dokładność. Mapa topograficzna przedstawia nietylko dokładny obraz naturalnych stosunków danego kawałka ziemi, ale także zaludnienia, uprawy ziemi i dróg kein unikacyjnych. W mapach szczegółowych należy pominąć liczne pomniejsze przedmioty, jak: strumyki, drogi polne i leśne, domostwa i t. d. Tem-bardziej stanowi to konieczność na mapach ogólnych. Słowem, im mniejsza skala, tern wyższy stopień uogólnienia, tem większa niedokładność w porównania rzeczywistości z obrazem; rzeki — dajmy na to — koleje żelazne stosunkowo na mapie przedstawią się szerzej, niż należy ze względu na rzeczywistość. Główna trudność sporządzania map leży w przeniesieniu na powierzchnię płaską krzywizny, to jest mniejszej albo większej części kuli ziemskiej; toż samo można powiedzieć o przedstawieniu przerozmaitych wyniosłości nad poziomem morza. Pierwszą z tych trudności starano się pokonać przez zastosowanie różnych projekcyj, czyli, rzutów, z których projekeya Merkatora jest najwięcej znana. Górom nadawano najprzód kształt piłowaty, lub je przedstawiano, jako szereg kupek, czy uwydatniano przez surowy, z boku zdjęty rysunek. Dopiero wXVIII-ym w. zastosowano cieniowanie, w celu uwydatnienia mniejszej, lub większej stromości stoków. W r. 1797, saski major— Jan Jerzy Lehmann, ujął ten sposób rysowania w stały system. Przypuściwszy oświetlenie prostopadłe, uwydatniał on, za pomocą cieniowania, stosunek powierzchni ciemniej do jasnej, a tem samem uwidoczniał mniejszą lub większą spadzistość góry. Wszystkie wrięc powierzchnie, poziomo ułożone, pozostawały białe; ^stoki o kącie nachylenia 45° i więcej-¹— przedstawiały się ciemno. Rozróżniał on 9 stopni kątów nachylenia, a przytem rozróżniał także stosunki jasności do ciemności: 1:8, 2:7, 3:6, 4:5, 6:3, 7:2, 8:1, 9:0. Jako linij pomocniczych przy cieniowaniu, używał on izohipsów, to jest linij, łączących punkta jednakowej wysokości nad poziomem morza. We Francyi i we Włoszech zastosowano też sposób przedstawiania gór o ukośnem oświetleniu; kształty powierzchni ziemi przedstawiają się tu pięknie, lecz błędnie. Znakomity znowu kartograf, J. M. Ziegler z Winterthur, w swoich „Mapach Szwajcaryi“ zastosował system urozmaiconego oświetlenia, a obok cieniowania spożytkował też i izohipsy. Pierwsze już ślady mapografii można znaleźć u Egipcyan i Żydów. Około roku 1450 przed Chrystusem, Jozue polecił opisać kraj, t. j. zrobić jego obraz, czego Żydzi nauczyli się prawdopodobnie od Egipcyan. Znowu, około roku 500 przed Chrystusem, Arystagoras z Miletu posłał Spartanom mapę; każdy zaś zna anegdotę, podług której Sokrates zaprowadził przed mapę chełpliwego Alcybiadesa i prosił, aby mu pokazał na niej swoje posiadłości. W r. 100 po Cliryst., Ptolemeusz wyznaczał położenie miejsc podług geograficznej szerokości i długości, przez co założył podwaliny mapografii. W Ił wieku po Chryst., Aga-todemos rysował mapy podług podań Ptolemeusza, i jego metoda rozeszła się w kopiach, ulegając stopniowemu ulepszaniu. Z pomiędzy uczonych, którzy się zajmowali tym przedmiotem, zasługują na uwagę przedewszystkiem : wice-hrabia de Santarein i Joachim Lelewel. Pierwszy atoli zapomina, iż dawne mapy stają się zrozumiałemi wtedy dopiero, gdy uprzednio zbadano należycie inne, współczesne im działy ziemioznawstwa. Drugi — brakowi temu chciał zaradzić w swojej „Historyi geografii wieków średnich“; ale w tem dziele sięga tylko do d’Anville’a i zajmuje się głównie porównywaniem map. Lelewelowi zarzucają, jakoby zapomniał, iż historyi ma-poznawstwa nie można pisać przed historyą geografii matematycznej. Stąd pochodzi, że dzieło jego jest przepełnione obelgami na geografię ptolemej-ską, oraz jej wskrzesicieli—Niemców, którym Lelewel zarzuca, iż „oni-to rozwój ziemioznawstwa w XVI wieku postawili na takiein stanowisku, na jakiem się znajdowało w II stuleciu ery chrześciań-skiej“; jakkolwiek w następstwie znowu wyraźnie powiada, że „w żadnym kraju geografia nie stanęła wyżej, jak w Niemczech za czasów Keplera“. .Jakoś, w połowie ubiegłego wieku, znakomity mapograf, Yaugondy, usiłował połączyć historyę map z histo-ryą geograficznych odkryć; jednakże mapograf zależny jest nietylko od żeglarza, lecz i od astronoma. Dopiero trzej uczeni niemieccy: Kästner, Bruns i Zimmermann („Geschichte d. Fortschritte unserer geograph. Kenntnisse i t. d.“ 1795), oprócz przeglądu odkryć ówczesnych w północno-zachodniej Ameryce, podają obraz usiłowań tak ze strony francuzów, jak i anglików, w celu osiągnięcia ścisłego, matematycznego wyznaczania miejscowości. Francuski geograf, Vivien de Saint-Martin, w gło-śnem swem dziele „Histoire de la Géographie et des découvertes géographiques“ 1873 r., prawie wyłącznie zajmuje się odkryciami i oznaczeniem tych odkryć na mapach.—Z prac najnowszych, wielkie znaczenie mają artykuły Oskara Pesehla: „Abhandlungen zur Erd- und Völkerkunde“. Henryk Wuttke, lipski profesor, podciągnął rozmaite mapy pod nazwę map „Salustyuszowskich“, przez co trzeba rozumieć nietylko, iż je znaleziono w rękopismach owego historyka, ale — że dawni rysownicy map z niego czerpali swą wiedzę. W ubiegłym wieku niewiele wydawano zabytków, odnoszących się do dawniejszego stanu kosmografii w ogóle; z map średniowiecznych znano tylko mapy Sanuta, podług Bongarsyusza, wydawcy „Secreta fidelium“, mapę Andrzeja Bianco (1436), odnalezioną przez Forma-leone’a, i mapę „Muzeum Borgia“ (początek XV w.), opisaną przez Heerena. Pozatem, co zrobili Zurla i v. Murr, wsławili się pracami nad historyą geografii i wydawnictwem map: Letronne, Walkenaer, at. Humboldt, Rennel, Schmeller, Reinàud, wydawca Abulfedy, i Jaubert, wydawca Erdicsiego (1154, a półtora wieku przed Abulfedą); nareszcie wspomniany już J. Lelewel i portugalczyk, wice-hrabia de Lantarem, który przy swoich „Récherches“, wydał sro kilka map,' zwracając głównie uwagę na profile Afryki zachodniej. Kosmografowie XVI wieku, wydający mapy, byli: Piotr Apian (właściwie Biene-witz ur. 1495, urn. 1551), profesor matematyki w Ingolstadt i nauczyciel astronomii Karola V; prócz niego — Sebastyan Miinter (ur. 1489, urn. 1552) z Ingelheim, najprzód franciszkanin, następnie protestancki profesor w Bazylei. „Mapę świata“ Apiana, dołączył Vadian do wydania Pomponiusza Meli.

Jest tu już Ameryka, wyobrażona jako wąska i ku Afryce wyciągnięta wyspa. Kształt Afryki zbliża się do prawdziwego daleko więcej, aniżeli kształt Azyi. Indye przedgangesowe—pomniejszone, zaledwie dają się rozpoznać, jako półwysep, a Malakka stanowi maleńki przydatek, dołączony do większego półwyspu, sięgającego ku południo-zachodowi. Miinter poprzedził swą „Kosmografię“ A-sem, w którym wykazał znaczny postęp, odnośnie do poprzednich mapografów Jego mapa jest lepsza, niż apiańska, jakkolwiek Irlandya i Grenlandya łączą się jeszcze z Norwegią; u Apiana Irlandya jest już wyspą. U Miintera — ląd amerykański ma kształt doskonalszy, trójkąt Indyj przedgangesowych rysuje się wyraźnie, a Indye też zagangesowe wyobrażone są właściwiej, niż u Apiana. Na mapie Europy okolice południowo-zachodnie są dokładniej przedstawione, aniżeli północne. Morze Białe jest morzem wewnętrznem, połączonem z zatoką Fińską. W przedstawieniu rzek niemieckich, zwłaszcza północno-wschodnich, znać duże wybryki fantazyi, a góry znowu środkowo-niemieckie są wielce niedokładne. Na mapie salustyuszowskiej z XIII wieku, znajdującej się w lipskiej bibliotece miejskiej, ziemia ma kształt kręgu, oblanego przez Ocean. U góry mapy, według stylu ówczesnych chrześciańskich mapografów, znajduje się nie północ, lecz wschód; północ zaś leży na lewo, a południe na prawo (na mapach arabskich wschód jest również u góry, ale północ — na prawo, a południe na lewo). Od północy ku południowi, na mapie tej są linie proste i równoległe, co ma oznaczać obszar wodny, którego północną^ połowę stanowi Lewantyński rezer-woar morza Śródziemnego i morze Czarne; oba zaś morza spływają się razem, i przez Tanais (Don), łączą się z Oceanem Arktycznym. Jeszcze w XV wieku twierdzono, że tau wpisane w omikron daje skończony obraz świata. Leonardo Dati (w wydaniu de Santarema), powiada: „un T dentro a uno O mostra il desegno come iii tre parte fu divise il mondo“. Talerzowaty kształt ziemi na mapie lipskiej, należy przypisać metodzie trzymania się wyobrażeń pogańskich, podczas gdy mapa np. z czasów merowingów odstępuje od tych wyobrażeń; przedstawia ona bowiem ziemię jako tablicę, ponieważ średniowieczni mistycy, jak Kosmas, czerpali z biblii pojęcia o wymiarach ziemi, i stosownie do tego obliczyli, że ziemia jest dwa razy tak szeroka, jak wysoka. Wspomniana tablica otoczona jest wodami oceanu, a zamieszkana część *ziemi ma kształt podkowy. Autor tej mapy wyraźnie przedstawia południowe półwyspy Europy, wrzynające się w morze śródziemne; ale wyspa Korsyka jest blisko północnego wybrzeża Afryki, a Sardynia wygląda, jakby chciała wylądować przy ujściu Rodanu. — Na innej mapie, opisanej przez Wuttkego, a znalezionej w rękopiśmie królewskiej biblioteki w Ratysbonie, autor daje się poznać jako obywatel genueński, nazwiskiem Ircharius; dzieła swego dokonał on ze sławnej mapy katalańskiej z r. 1375. Na tej mapie brakuje wysp Zielonego Przylądka, które mapograf znał jednak ze starszych podań, i, razem z wyspami Kanaryjskiemi, nazwał insulle fortunate santi Brandany. Podobnież na mapie Be-nincasy (1476), w A-sie Lelewela, wyspy Porto Santo, Madeira i Deserta noszą tę samą nazwę. Poeci uważali je za Raj. W muzeum brytańskiem jest rękopism p. n. „Insularium illustratum Henrici Martelli Germani“, a w rękopiśmie „Karta świata“, nosząca w dwóch miejscach datę r. 1489. Najcenniejszym w niej wizerunkiem jest rysunek lądu afrykańskiego, bo wschodnia i południowo-wscho-

dnia Azya przedstawia fałszywe linie brzegowe, spotykane w średniowiecznych wydaniach Ptolemeusza. Uczeni mniemają, że mapę tę przerysowano z mapy Bartłomieja Kolumba, sporządzonej dla Henryka VII w Londynie, po odkryciach Bartłomieja Diaza. Ów Kolumb, podobnie jak brat jego, Krzysztof, odkrywca, był Włochem i na portugalskich okrętach zwiedzał zachodnie wybrzeża Afryki. Marcin Waltzemiiller z przydomkiem „Hylacomylus“, albo „Hylaeomylus“, niemiecki nauczyciel w Lotaryngii z początku XVI wieku, był autorem globusu, czyli, jak wtedy mówiono — „jabłka ziemskiego“ i „mapy świata“, w której usiłował pogodzić stare wizerunki Ptolemeusza z mapami nowych odkryć morskich: portugalskich i hiszpańskich. Jedną z najosobliwszych map jest wizerunek świata, przedstawiony przez Massudiego, który Lelewel odnosi do r. 947 po Chryst. Zamieszkana ziemia ma tu kształt ptaka; na lewem skrzydle widać Europę, na prawem Azyę, a wachlarzowato ułożone pióra ogona wyobrażają ląd afrykański. Nareszcie należy tu wymienić mapę, znaną pod nazwiskiem „Tabula Peu-tingeriana“, wykonaną w Konstantynopolu z rozkazu cesarza Teodozyusza; jest to bardzo cenny pomnik geograficzny, odkryty w Spirze pod koniec XV wieku i powierzony Peutingerowi z Augsburga, pierwszorzędnemu znawcy i zbieraczowi starożytności (1465—1547). Mapę ową wydano po raz pierwszy w r. 1598, a następnie w r. 1753. Chara-kterystycznem jest, że wszystkie mapy aż do XIV w. uważają Jeruzalem za środek ziemi, co zupełnie odpowiada temu, że i starożytne Delfy uważano kiedyś jako „pępek ziemi“, a Chińczycy nazywają kraj swój „państwem środka“, Czysto fantazyjny obraz świata widzieć można na mapie, dodanej do komentarza Apokalipsy, a znajdującej się w bibliotece turyńskiej. Kolorowaną tę mapę odnoszą do r. 787; znajdują się też na niej: Raj, Adam, Ewa i wąż.—Z pomiędzy A-ów i map nowożytnych, godnych uwagi, zasługują na wymienienie, jako odzna-jące się bardzo starannem wykonaniem i dobrem przedstawieniem, A-sy Sydowa, Stielera, Kieperta,

wykonania i piękność wydania przewyższają wszystko, o czerń w Europie marzyć można. Ale też i ceny takich A-ów są bardzo znaczne. — Co się tyczy map polskich, najdawniejsze wydał Bernard Wapowski, kantor katedry krakowskiej, sekretarz Zygmunta I, u Floryana Unglera w Krakowie, 1526 i 1528. Jest ich trzy: jedna przedstawia „Niektóre części Król. Polskiego, tudzież Węgier, Wołoszczyzny , Turcyi, Tartaryi i Mazowsza“; druga: „Księstwo Pruskie, Pomorze, Żmudź i W. Ks. Litewskie“, trzecia: „Całe Król. Polskie, Mazowsze i inne ziemie“.—Następnie mapę Polski wydał Wacław Gródecki w Bazylei, u Jana Opporyna, na początku r. 1558. Mapa ta miała różne wydania w kraju i na obczyźnie.—„Poloniae amplissimi Regni Typus Geographicus“. Jest to mapa z r. 1576, niewiadomego autora, a z wizeruukiem króla Stefana. Później wydano ją w Antwerpii w r. 1593, z wizerunkiem Zygmunta III.— „Polonia et Silesia“ per Ge-rardum Mercatorem, illustrissimi Ducis Cliviae Cos-mographpm delineata, wyszła przed r. 1600, razem z mapami geograficznemi Merkatora, a petem powtarzano wydanie wielokrotnie.—„Regni Poloniae Tabula geographica“ w Baltazara Monkorneta „Nowym Teatrze świata“, dziełku nader rządkiem, wy-danem bez oznaczenia roku. — „Poloniae nova et accurata descriptio“, przez nieznanego autora wydana w „Tableau géographique de tous les principaux Etats de la Terre“, Paryż, u Ge. le Juge, 1652.—„Novissima Poloniae descriptio“,przez Jana Jansona; wyszła w „Nowym Atłasie, czyli Teatrze świata“ w Amsterdamie, 1652.—Wielką wartość posiada mapa „Nova totius Regni Poloniae, Magnique Ducatus Lithuaniae cum suis Palatinatibus ac con-

finiis exacta delineatio“, per Guilhelmum le Vasseur de Beauplan S. R. M Pol. Architectum mili-tarem et Capitaneum, Amstelodami apud Danckerum Danckerts“, 1651; na arkuszu. I ta mapa miała liczne, a urozmaicone wydania.—Mniejszą o wiele wartość posiada „Tabula nova Poloniae et Silesiae“, auctore Nicolao Johannide Piscatore, sculpta Amstelodami per Abrahamum Goos 1657; na arkuszu.— Bardzo ważną jest mapa, sporządzona r. 1660, przez E. J. Dahlberga, i dołączona do sławnego „Komentarza“ o sprawach Karola Gustawa, króla szwed-skiego, a wydanego r. 1696 przez Samuela Puffen -dorfa w Norymberdze; nosi ona napis: „Auctior et Correctior Tabula Chorographica Regni Poloniae vicinarumque Regionum“ i i. d.—Liczne wydania miała mapa „Estats de la Couronne de Pologne“, p. N. Sanson le fils, Géographe du Roy, wydana w tegoż Sansona: „Europe enplusiers Cartes“, Paris, 1683, in 4°.—Później idą mapy: P. Du Vala, Huberta Jaillota, Guillame de Isle’a. —W A-sie kieszonkowym Daniela de la Feville’a, wydanym przed r. 1700 w Amsterdamie, jest mapa „Le Royaume de Pologne avec ses Confins“. — W geografii politycznej Henryka Scherera, Mnichów, 1703, in 4° jest mapa: „Polonia cum Lithuania et vicinis Pro-vinciis, anno 1699“. — Na początku wieku XVIII wyszła w Amsterdamie mapa „Regni Poloniae et

Berghausa, a nadto: Handtkego, Issleiba, Rietschella Petermana; astronomiczne mapy — Wetzla, wydawane w Berlinie, i Jaussa—w Wiedniu i Ołomuńcu.

Austrya posiada wyborny A. do „Geografii fizycznej“, sporządzony przez Steinhausera. Do nauczania szkolnego nadaje się przedewszystkiem atlas nauczyciela szwajcarskiego, Wettsteina.—A-sy francuskie, zwłaszcza szkolne, noszą, po większej części nazwiska niemieckich autorów i wydawców:

Stieler—u Perthersa w Gocie, Grimm—u Reimera w Berlinie i t. d. Jednakże w ostatnich czasach Francya i na tern polu zrobiła znaczne postępy.

Jeśli chodzi o A. szkolny, w całej jego prostocie i za cenę niską, trzeba go szukać we Francyi; takim jest np. „Petit A. géographique du premier âge“, p. Cortambert, wydany u Hachetta. Wymienić również można A-s Lebruna i Le Béalle’a, lub Pe-rigota, wydany u Delagrave’a, —Foncina, u Cohna i t. d.—A. amerykański odróżnia się od map europejskich przez to, że obok map zawiera i tekst, Magni Ducatus Lithuaniae, Ducatuumque Volhyniae a w tekście pełno ilustracyj; jego wytwornośó, Podoliae et Ukrainae“ it. d., per Fredericum de

van der Aa.

K. J.

K. K.

Wit. Miała ona wiele wydań. — Mapy: Jana de Rama, Jana Stridbecka i „Polonia et Lithvania“ accurante Christophoro Weigelio (Norymberga, 1711, w arkuszu mniejszym). — „La Pologne suivant les nouvelles observations des Mess-rs de l’Académie Royale des Sciences etc. augmentées de nouveau“; wyszła trzykrotnie w Leodyum, z drukarni Piotra — Ksiądz Władysław Łubieński wydał po polsku geografię: „bwiat we wszystkich swoich częściach większych i mniejszych“; Wrocław, 1740 r., i w 2-im tomie znajduje się:

„Nova Tabula totius Poloniae Regni, Magnique Ducatus Lithvaniae, juxta Weigelium designata“.

Dwie mapy Polski w A-ie nowym, wydanym przez Reinera i Jozuego Ottens, geografów amsterdamskich, około r. 1740: „Poloniae Regni et Magni Ducatus Lithuaniae accuratissima delineatio“; opera et studio Math. Seutteri, Sac. Coes. Maj. Geogr. Augustae Vindelicorum. Na arkuszu; przepisana z mapy Homanna.—„Das Königreich Polen“ i „Reise Carte durch das Königreich Polen“, v. I. C. Schreibern in Leipzig. Każda z nich na półarkuszu. — Lepsza od innych jest mapa z tytułem łacińskim i francuskim: „Mappa geographica Regni Poloniae, ex novissimis quotquot sunt mappis specialibus com-posita et ad LL. stereographicae projectionis revo-cata, a Tob. Mayero S. C. S. Luci publicae tradita, per Homannianos Heredes“, Norimb., 1750. Nad ramą, u góry, znajduje się drugi tytuł—francuski.— Pięknie wykonana, lecz pełna błędów, jest mapa: „Regni Poloniae Magni Ducatus Lithuaniae nova Mappa Geographica Concessu Borussorum Régis“.

C. B. Glassbach-sculpsit Berolini, 1770. Jest ona podzielona na 25 części, które, rozłożone, stanowią jednę mapę Król. Polskiego. — Z siedmnastu kart złożony A., nosi napis: „Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, Provinciarum foedere et Vasallagio illis junctarum, et Regionum vicinarum nova Mappa Geographica. Borussiae Principi Friderico Henrico Ludovico“ i t. d. liumillime dedicata a Joanne Jacobo Kanter bibliopola, Regiomonti, 1770.— Wydany na 4-ch arkuszach A., nosi napis: „Carte Generale et npuvelle de toute la Pologne, du Grand Duché de Lithuanie et des Pays limitrofes“. Gravée p. B. Folin, 1770, Capitaine au Corps d’Artillerie de la Couronne de Pologne à Varsovie. — Zupełniejsza i piękniejsza od mapy Glasbacha jest mapa Król. Polskiego, złożona z 24 części, a pod napisem: „Carte de la Pologne, divisée par Provinces et Palatinats, et subdivisée par Districts. Construite d’après quantité d’arpentages, d’observations, et de mesures prises sur les lieux. Dédié à son Altesse le Prince de Prusse Jabłonowski, Palatin de No-wogrod, Chevalier des ordres du St. Esprit, de i’Aigle Blanc et de St. Hubert, Associé à l’Academie R-le des Sciences de Paris par son très humble et très obéissant serviteur J. A. B. Rizzi Zan-noni de l’Academie R-le des Sciences de Gottingue d’Altorf etc. Géographe de Sa Majesté Sicilienne“

(à Londres), 1772. A. formatu arkusza mniejszego. — Łukasz Gołębiowski („Gabinet Medalów Polskich ... Edw. lir. Raczyńskiego“, str. 155) między dziełami tegoż księcia Jabłonowskiego przytacza mapę geograficzną całej Polski; ale wątpi, czy do jej wydania przyszło. —„Carte nouvelle du Royaume de Pologne, projettée et assujéttée (sic) aux observations astronom“, par M. Bonne, Proffesseur de mathématiques à Paris. Gravée bien exacte p. Mathieu Albert Lotter, Calcograph à Augsburg, 1772; na arkuszu.—„Carte curieuse des nouvelles limites de la Pologne, de l’Empire Ottoman et des états voisins...“ Par Mr. Brion Ingénieur - Geograph du Roi. A Paris, 1775; na arkuszu mniejszym. — „Carte generale et itinéraire de la Pologne avec le Pais, qui y apartenoient ci-devant“. Amsterdam chez Côvens et Mortier et Côvens Junior, 1781. J. van Jugén sculps. Na arkuszu. — Pomijamy tu liczne mapy i A-y Polski, wydane za granicą w samym końcu XVIII wieku; spis ich i opis dokładny znajdzie czytelnik w pracy Edw. barona Rastawiec-kiego, p. t. „Mapografia dawnej Polski“, Warszawa, 1846.—Mapę topograficzną całej Polski ułożył Karol de Perthóes, pułkownik wojsk koronnych, J. K. M-ci geograf, wedle pomiarów szczegółowych, na prowincyach w ciągu lat 21 uskutecznionych, z polecenia i za staraniem króla Stanisława Augusta, a z zastosowaniem się do dostrzeżeń astronomicznych X. Rostana. Mapy tej nie wydano, a zasługuje ona na odszukanie i odbicie. — Oprócz tego, godna wspomnienia jest wiadomość, iż Tadeusz Czacki wraz z Janem Śniadeckim powzięli byli zamiar sporządzenia mapy geograficznej Kraju Polskiego, według ścisłych geometryi i astronomii prawideł. T. Czacki w r. 1790, będąc członkiem Ko-misyi Skarbowej, przedstawił w tym celu swój projekt tejże Komisyi. Usiłowania jednak spełzły na niczem.—Niezależnie od map i A-ów, przedstawiających całą Polskę, istnieją liczne mapy szczegółowe: Wielkopolski, Prus, Małopolski, Ukrainy, Litwy i t. d. Sporządzano też mapy hydrograficzne, geologiczne i plany kopalń Wielickich, Olkuskich i t. d.A- D-

Atlasyt (miner.). Nazwę tę Brei tliaupt nadał malachitowi, zawierajęcemu 8°/₀ chlorku miedzi, mającemu c. wł. 3.84 — 3.87, występującemu w masach zbitych, wielkości pięści, o budowie prę-cikowatej, pod Clianarcillo w Chili. Z powierzchowności jest on bardzo podobny do atakamitu i zdaje się być jednem z pośrednich stadyów chemicznego przeobrażenia atakamitu w malachit. Do tej odmiany zaliczyć też wypada piękne pseudomorfozy malachitu po atakamicie z Bogosłowska w Syberyi, opisane przez Gustawa Rosego, których istotną przyrodę wykryli Kokszarow i Czermak.

Atleta (z gr. a 11 e t e s). Dziś atletami nazywają wyłącznie siłaczy, a nawet ludzi powierzchownie tylko, z budowy samej, zapowiadających siłę: stąd— budowa atletyczna. W pierwotnem znaczeniu grec-kiem, przeniesionem następnie do Rzymu, jest to ogólna nazwa wszystkich współzawodniczących w grach gimnicznych o nagrodę (athlon), a więc popisujących się, czy siłą, czy zręcznością, czy obiema razem, w pasowaniu się, w pięści, w biegu, w jeździe i t p.

Atłas, tkanina z jedwabiu, wełny, lnu, bawełny, odznaczająca się znacznym połyskiem, w ten sposób wykonana, że nitki osnowy i wątku nie przeplatają

ła

Fisr. 115.

Sposób tkania atłasu.

E. I)

?o“ XLI, 49—50.

wają.

się nawzajem, jak to ma miejsce w tkaninach zwyczajnych, lecz nitka wątku, przeskakując kilka nitek osnowy, przedzierzga się przez jedną tylko jej nitkę, poczem znów odpowiednią liczbę nitek osnowy przeskoczywszy, jedną zachwytuje. Przy takiej manipulacyi tkania, na jednej stronie powierzchni znajduje się przeważna ilość nitek wątku, na drugiej zaś osnowy; ponieważ jednak osnowa zakłada się z nitek bardzo cienkich, dla większej więc ścisłości tkaniny i spójności nitek pomiędzy sobą, przedzierzganie się nitek wątku przez nitki osnowy wzdłuż i wszerz posiada jedną wiążącą nitkę wątku. Na przedstawionym obocznie rysunku, czarne kratki przedstawiają nitki wątku, białe—osnowy, samo zaś pole rysunku — prawą stronę tkaniny, na której przewaga pozostaje na stronie nitek osnowy. Prawdziwe A-y posiadają wątek i osnowę z jedwabnych nici różnej grubości, względnie zaś do ilości nitek przepuszczonej osnowy przy tkaniu, bywają 4—8 nitkowe, co wpływa na połysk i dobroć materyału. A-y prawdziwe nie podlegają apreturze, z samej bowiem natury rzeczy posiadają dostateczną gładkość i połysk; w pół-atłasacli, gdzie wątek bywa wełniany lub bawełniany, materya poddaje się tern silniejszej apreturze, im tkanina bywa rzadszą. Prawdziwy A., ściśle tkany, znany jest w handlu pod nazwą „ciężkiego“ i wysoko jest ceniony; pośledniejsze gatunki są o wiele tańsze. Dla pokrycia mebli i na tapety używa się A-u, którego osnowa jest jedwabną, a wątek wełniany; znaną jest również brocatella atłasowa, ścisła, ciężka materya wełniana, z wypukłemi deseniami, pod A, apreturowanemu Tkaniny bawełniane i lniane, na sposób A-ów wyrabiane, znane pod nazwą „A-ów bawełnianych i lnianych“, otrzymują względny swój połysk i gładkość, tak przez sam sposób tkania, jak i silną apreturę, której podlegać muszą. Najpiękniejszych A-ów dostarcza Francya (Lion i Tours), również w dobrych gatunkach są A-y włoskie i niemieckie. Anglia dostarcza przeważnie A-ów ciężkich. Najpośledniejsze gatunki przychodzą z Turcyi, Chin i Indyi. Do nas tkaniny tego rodzaju zdawna już sprowadzane były z Persyi i znane pod nazwą A-y lub „Hatłasy“, później dostarczano tego materyału zWe-necyi i Anglii. Droga ta materya używaną była do ubiorów kościelnych, do strojów kobiecych i męz-kich na żupany, czapki i hajdawery, a w domach bogatszych—na pościel i obicia do komnat.

Atłajbos, jak pisze Narbutt, lub Atłaib, At-łaibos, jak chce Trętowski w „Słowniku Wileńskim,“ mniemane bóstwo litewskie, wysnute przez Narbutta i przepisywaczy jego z kilku słów Łasic-kiego. Ani wyrazu takiego, ani bóstwa nigdy litwi-ni nie mieli. Porównaj: rozprawę prof. Ą. Mierzyńskiego w „Roczniku Towarz. nauk. krakowskie-

J. K.

Atłajbos, pseudonim Dominika Szulca.

Atłasów Włodzimierz, syn Bazylego (f 1711 r.), kozak jakucki, zdobywca Kamczatki, rodem z Ustiuga. W r. 1605 był on dowódcą załogi Aua-dyrskiej, we wschodniej Syberyi. Pchany ciekawością, wysłał A. w r. 1696 niejakiego Łukasza Morozka z kilkunastu kozakami, a w następnym roku, już z większym oddziałem, wyruszył sam do Kamczatki i zajął prawie bez walki ęały ten półwysep. W r. 17ÜU A. przybył do Moskwy i zdobycz swoją ofiarował carowi Piotrowi, który zrobił go najprzód atamanem kozackim, a w r. 1706 powierzył mu cały zarząd Kamczatki. A. wzmocnił twierdzę w Kamczatce i pobił kilka tysięcy tubylców. Niebawem jednak podwładni A-owi kozacy zbuntowali się, a te zamieszki przyspieszyły śmierć jego w Niżnie-Kam-czacku (Ottüv. Nauć. Słownik).

Atłasowe albo marmurkowe drzewo, (Bois satiné, Bois marbré, Bois de Ferole). Pod terni nazwami, znane jest w Gujanie francuskiej drzewo, odznaczające się bardzo pięknym fladrem, używane do galanteryjnych stolarskich wyrobów. Zostało ono opisane i w rysunku przedstawione przez Aubleta (Suppl. 7, t. 372), pod nazwą „Ferolia guianensis“. Jest drzewem wielkiem, o liściach naprzemianle-głych, owalnych, zaostrzonych, całobrzegich, ze spodu białawych, krótko - ogonkowych. Kwiaty zebrane w grona, wyrastające na wierzchołkach gałęzi. Owocem jest pestkowiec spłaszczony, posiadający na powierzchni dwa podłużne grzebienie; pestka dwu-komórkowa, zawierająca w komórkach po jednem ziarnie. Drzewo to zdaje się być spokrewnionem z rodzajem Perinari, tegoż autora, i należeć do rodziny Rosaceae, plemienia Chrysobalaneae.

Atłasowy spät (miner.), zwany jeszcze kamieniem atłasowym (Atlasspath, Atlasstein; fr. Chaux carbonatée fibreuse, Spath calcaire soyeux; ang. Satin-spar); jest włóknistą odmianą wapienia, stanowiącą skupienie grubszych czy cieńszych, dłuższych czy krótszych igiełkowatych kryształów węglanu wapnia, ułożonych bądź równolegle, bądź rozbiegaj ą-cych się gwiazdkowato, o blasku perłowo jedwabistym, usianą nadto na powierzchni błyszczącemi punkcikami, a po zmatowaniu białym jakby pyłkiem. Barwy śnieżystej, niekiedy różowawej, od tlenków metalicznych niebieskawej lub zielonawej. Odmiana ta występuje w drobnych żyłach, mianowicie wśród pokładów węglowych, lub w niektórych jaskiniach wapiennych w Derbyshire, Northumberland, Alston-Moor w Anglii; w Herrngrund w Węgrzech. Przez polerowanie nabywa pięknego wyglądu, więc w Anglii szczególniej wyrabiają z niego bardzo lubione przedmioty galanteryjne, jak kolczyki, broszki, naszyjniki, tabakierki i t. p., które, pomimo łatwego zużycia z powodu miękkości, dosyć wysoko się cenią i ze szkła sztucznego podrabiane nawet by-

K J.

Atman (âtma), najwyższe pojęcie filozoficzne starożytnych indów. Wyraz ten spotykamy pierwiastko wo w Wedach w formie tvan, w znaczeniu „życia“, właściwie życia zwierzęcego. W Rig-veda spotykamy,między innemi, hymn następujący (63,8): „O jasny Indro, przyspórz nam pokarmów rozmai

I)r. li. A. H.

uor-

nych, podobnie, jak przysparzasz wody dla całej .ziemi, przez to bowiem udzielasz nam życia“. Tutaj „tman“ < oznacza pierwiastek życiowy i podobny jest do soku krążącego w roślinach. W innym hymnie, zwróconym do konia,, poeta mówi: „Ma tvâ tapat ipriya âtma piyantam“, czyli „nie smuć się, gdy się zbliżasz .do ofiary“ — „Priyaatma“ odpowiada greckiemu: cptXz>v yzoę. W innych miejscach „Wed,“ âtma posiada .głębsze znaczenie. Naprzykład: „Surya âtmâ jagatas tasthushas cza“, t.j. „słońce jest duszą tego wszystkiego, co się porusza i spoczywa“. Najczęściej jednak tman ,i atman, używane są w znaczeniu wyrazu „ja“, w późniejszym zaś sankrycie przyjmują charakter zaimka zwrotnego. W swej ostatniej fazie rozwoju âtma oznacza duszę wszechświata, ducha najwyższego, z którego wyłonił się wszystek -świat realny i do którego wszystko powraca. Indowie, mówiąc o sobie (atman), mówili poniekąd nieświadomie o duszy wszechświata. Poznać siebie samego, znaczyło poznać swoje „ja“ i duszę wszechświata, czyli poznać siebie samego w najwyższem „ja“ wszechświata. Sanskryckie âtmânam, âtmanâ paś y a, t.j. patrz na swoje Ja“ za pomocą A-na .(najwyższego „ja“), posiadało głębsze znaczenie, aniżeli greckie „yvwîh osaoTov“. Zdanie powyższe posiadało nietylko moralne, lecz i metafizyczne znaczenie. Ostatecznym celem, do którego zmierzały wszystkie myśli Bramina, było, jak przekonywamy się z filozofioznych ksiąg Upanishad, poznać swoje „ja“ (swego A-na), iako odblask najwyższego „atman“ (paramâtman) i zupełnie zidentyfikować się z ostatnim. Stąd więc „poznać“ znaczyło to samo co „istnieć“, poznać A-na, znaczyło być „A-nem“; kto zaś osiągnął tę najwyższą wiedzę, ten był wolny od wszelkich urodzeń, oraz nieśmiertelności. Jak głęboko idea „ätman“ tkwiła w pierwotnych spekulacyach religijnych i filozoficznych indów, przekonywa nas najlepiej dya-log pomiędzy „Yäjnavalkya“ i „Maitreyi“, stanowiący część „Brihadaranyaka“ (czyli ustępów filozoficznych w Wedach).

Atmiatria,(ob. pneumoterapia,)leczenieście-śnionem i rozrzedzonem powietrzem w odpowiednich przyrządach, tak zwanych „gabinetach pneumatycznych“ (ob.).    *

Atmidometr, At m o metr, Atmoskop, (ob. Ewaporymetr).

Atmosfera, z grec, po wie trzokrąg, powłoka gazowa, otaczająca ziemię naszą. Lotna ta, przezroczysta, niewidzialna warstwa, która napozór nikłą zaledwie część składową ziemi stanowi, posiada w istocie rzeczy pierwszorzędną na niej ważność, jest bowiem najruchliwszym jej żywiołem i od niej zawisły wszelkie objawy przyrody ziemskiej. Łagodzi blask światła słonecznego, i rozpraszając je jednostajnie, tworzy błękit nieba, przedłuża trwanie dnia, sprowadzając zorzę ranną i wieczorną, ujednostajnia działanie ciepła i chroni ziemię zarówno od zbytniego żaru, jak i od zimna nadmiernego; przeprowadza dźwięki do naszego ucha; powoduje i utrzymuje palenie, na każdym kroku ujawnia swe wpływy mechaniczne i chemiczne, jest siedliskiem wszelkich zjawisk meteorologicznych';

fto-.-yfclopertya Pnwsrechiu Hu nr. r. V.

przedewszystkiem zaś wiąże się z nią ściśle wszelkie na ziemi życie organiczne,—przebywamy w oceanie atmosferycznym, który jest niezbędnym warunkiem istnienia zarówno zwierząt, jak roślin. — Powietrze, t. j. mieszanina gazów, składających A-ę, posiada własności fizyczne, wspólne z innemi gazami; tu więc wypada nam tylko przytoczyć je ogólnikowo, odsyłając co do bliższych szczegółów pod właściwe wyrazy, bliżej zaś zatrzymamy się tylko nad okolicznościami, które wyłączną właściwość A-y stanowią. — Ciężkość A-y ujawnia się już w tern, że, pomimo swej prężności, w przestrzeń się nie rozprasza. Że powietrze jest ciężkie, domyślali się już filozofowie starożytni, jak Arystoteles i Lukrecyusz; wykazały to wszakże niewątpliwie dopiero doświadczenia Torricellego w r. 1644 (ob. Aerostatyka), a prawie współczesny wynalazek pompy powietrznej (ob.), dokonany przez Ottona Guericke, zasadę tę wyraźnie potwierdził. Następstwem tej ciężkości powietrza jest ciśnienie atmosferyczne, t. j. ciśnienie, jakie A-a wywierać musi na podstawę swoją, czyli na powierzchnię ziemi i na wszystkie, znajdujące się na niej, przedmioty, podobnie jak ciecz każda ciśnie na naczynie, w którem się mieści. Doświadczenie Torricellego pozwala ciśnienie to obliczać, a ztą;l wypada, że wynosi ono średnio, albo raczej w warunkach normalnych, t. j. w temperaturze O" i na powierzchni morza, na pole centymetra kwadram-wego 1.0328 kilograma, zatem 10,328 kg. na powierzchnię jednego metra kwadratowego; człowiek zaś, przyjmując, że powierzchnia jego ciała wynosi 1l/₂ metra kw., poddany jest ciśnieniu około 15,000 kg. Że ciśnienie to nie ujawnia się w warunkach nudnych, tłómaczy się zasadą równomiernego rozchodzenia się ciśnień na wszystkie strony; prężność powietrza, przejmującego wszystkie nasze tkanki, równoważy się z ciśnieniem zewnętrznem; wpływ ciśnienia atmosferycznego ujawnia się dopiero, gdy ciało z jednej tylko strony jest na nie wystawione, co okazują dobrze zwłaszcza doświadczenia z p o m-pą powietrzną (ob.). Doświadczenia braci Weberów przekonały, że ramiona nasze i nogi utrzymywane są w stawach przez ciśnienia atmosferyczne (ob. Kończyny), na wysokich zatem górach szybko doznajemy zmęczenia, praca bowiem mięśni zastąpić musi to ciśnienie, które tam znacznemu ulega zmiejszeniu.—Ciśnienie atmosferyczne mierzy się za pomocą b a r o metru (ob.), obserwacye zaś uczą, że ulega ono pewnej chwiejności. W okolicach zwrotnikowych zmienność ta oiśnienia jest nawet dosyć prawidłową: począwszy od godziny 4 rano, wzrasta ona do godziny 9, a od tego maximum zniża się do godziny 4-ej po południu, poczem następuje nowe zwiększanie się ciśnienia, które trwa do godziny 10 wieczorem, odtąd zaś znów maleje aż do godziny 4 rano; w ogólności więc okres dzienny, czyli dobowy ciśnienia atmosferycznego, okazuje dwie naj większości: jedną przed południem, drugą wieczorem, oraz dwie najmniejszości, jedną rano, drugą po południu; zmiany zaś te, czyli odstępstwa od’ ciśnienia średniego całej doby znaczniejsze są w dzień, aniżeli w nocy. Podobny przebieg zmien

45

ności, lubo w granicach nieco szczuplejszych zawarty, ma miejsce także w strefie umiarkowanej i zimnej, trudniej wszakże daje się wyczytać, utajają go bowiem zmiany nieregularne, przypadkowe, jakim ciśnienie w strefach pozazwrotnikowych ulega.

I w ciągu roku doznaje ciśnienie atmosferyczne pewnej zmienności, okres ten wszakże roczny w różnych okolicach jest bardzo różny; w ogólności ciśnienie znaczniejsze jest w miesiącach zimowych, aniżeli w letnich, a chwiejność silniejsza na lądach, aniżeli na oceanach. Zarówno dzienna jak i roczna zmienność ciśnienia atmosferycznego, wiąże się przede-wszystkiem z ogrzewaniem się powietrza i z obfitością zawartej w niem pary wodnej. Buchan, obliczywszy średni stan barometru każdego miesiąca dla znacznej liczby miejscowości na ziemi, przedstawił roczny rozkład ciśnienia atmosferycznego na powierzchni ziemi; od rozkładu zaś tego, który w różnych epokach roku jest bardzo różny, zależy przebieg zjawisk meteorologicznych na ziemi. Jeżeli na karcie geograficznej oznaczymy miejsca, dla których w danej chwili ciśnienie atmosferyczne (po zredukowaniu go do temperatury 0° i do powierzchni morza) jest jednakie, i miejsca te połączymy liniami krzywemi, otrzymamy linie jednakowego ciśnienia, linieizobar.yc z ne, czyli izobary, a. samo wejrzenie na taką kartę pozwala nam ująć rozkład ciśnienia atmosferycznego na ziemi, albo przynajmniej na pewnej, mniej lub więcej rozległej, jej przestrzeni. Ponieważ zaś od każ-dochwilowego rozkładu tego ciśnienia zależy kierunek wiatrów, za którym idzie stan pogody, karty izobaryczne, układane codziennie na podstawie doniesień telegraficznych, pozwalają nam wyprowadzać prognozę pogody, czyli przewidywać stan pogody w najbliższej przyszłości. (Co do bliższych szczegółów, ob. barometr, izobary, pogoda, meteorologia).—Znając ciśnienie, jakie A. wywiera na powierzchnię jednego metra kwadratowego, obliczyć można ciśnienie na powierzchnię całej ziemi, a zatem ogólny ciężar A-y; w okrągłej liczbie powierzchnia ziemi wynosi 510,000,000,000,000 metrów kwadratowych (ob. ziemia), a że ciśnienie A-y na pole 1 metra kwadr, czyni 10,328 kilogramów, ciężar zatem całej A-y wyrazi się olbrzymią liczbą 510.10¹². 10328=52.10n, t. j. liczbą 52 z 17 zerami.—Daleko trudniejszem, a właściwie niepo-dobnem do rozwiązania zadaniem, jest oznaczenie wysokości A-y, jakkolwiek nastręcza się tu kilka różnych metod. Gdyby gęstość A-y w każdej jej warstwie była takąż sąmą, jak przy powierzchni ziemi, wysokość jej wypadałaby wprost z doświadczenia Torricellego; skoro bowiem ciśnienie A-y równoważne jest ciśnieniu słupa rtęci o wysokości 76 centymetrów, powietrze więc lżejsze od rtęci 13.6 X 777 razy, posiadaćby musiało wysokość 0.76 X 13.6X777=8211 metrów; oczy wiście wszakże liczba ta jest o wiele za małą, gęstość bowiem powietrza maleje w miarę, jak wznosimy się w górę. Z prawa Mariotte’a (ob. aerostatyka, gazy) wypływa bezpośrednio, że gdy wysokość wzrasta w stosunku arytmetycznym, gęstośś powietrza słabnie w stosunku geometrycznym; według zasady tei obliczyć można łatwo, że w wysokości mili geogr. gęstość powietrza byłaby już przeszło dwa razy mniejszą, aniżeli przy powierzchni ziemi, a dalej ubytek ten szedłby bardzo prędko. W wysokości 10 mil byłoby powietrza blisko 7000, a w wysokości 30 mil 250 bilionów (25.10¹⁰) razy rzadsze, aniżeli warstwa, w której żyjemy i którą oddychamy. W zwykłych rurkach Geisslera powietrze rozrzedzone jest około 1,000 razy, w sławnych rurkach Crookesa przeszło milion razy; na wysokości 30 mil tedy rozrzedzenie powietrza posunięte jest o wiele dalej, aniżeli to osiągnąć możemy najdzielniejszemi naszemi środkami; nie upoważnia nas to wszakże jeszcze do umieszczania tam granic A-y. Do ich oznaczenia nasuwa się najłatwiej metoda mechaniczna: A. utrzymywana jest dokoła ziemi działaniem ciężkości, w miarę jednak oddalania się od powierzchni ziemi, wywierane przez nią przyciąganie słabnie, natomiast zaś wzrasta natężenie siły odśrodkowej, im dalej jest bowiem umieszczona cząstka powietrza, tern większą ma do przebycia drogę w ciągu doby, tern prędzej wiruje, tem też większą staje się wzbudzona obrotem tym siła odśrodkowa, która tedy w pewnej odległości równoważyć się musi z ubywającą wciąż ciężkością. W tej przeto wysokości cząstka powietrza oswoba-dza się od wpływu przyciągania ziemi i wybiega w przestrzeń; tam zatem, na podstawie tej zasady mechanicznej, przypadać winien zupełny kres A-y. Pomysł takiego rachunku pierwszy powziął Melan-derhjelm w Upsali, autor wydanego w r. 1763 traktatu o A-e, a obliczenia jego wydały na tę granicę 4833 mile geogr. Lapiace użył tejże samej drogi i otrzymał liczbę niewiele różną, 5682 mile geogr. Odległość ta przewyższa przeszło sześciokrotnie długość promienia ziemi i oznacza niejako ostateczny, możliwy jeszcze kres A-y, którą wszakże metody inne sprowadzają do rozmiarów skromniejszych. — C. G. Schmidt oparł obliczenia swe na tem przypuszczeniu, że granicę A-y tam umieścić należy, gdzie prężność jej równoważy się z siłą ciężkości; po za tę granicę powietrze przedostać już się nie może, bo prężność jego ńie zdoła już tam przezwyciężyć przyciągania ziemskiego. Prężność zaś powietrza zawisła od jego temperatury, aby więc rachunek opowiedziany przeprowadzić, znać trzeba prawo, według którego temperatura powietrza maleje w miarę wznoszenia się w górę, prawa jednak tego nie znamy dokładnie. Dla zastosowania tej metody oparł się Schmidt na dwu różnych przypuszczeniach: raz przyjął, że ubytek temperatury jest wszędzie jednostajny i wynosi 1° R. na każde 121.1 sążni wznoszenia się w górę, powtóre zaś, że temperatura w niższych warstwach A-y silniej spada aniżeli w wyższych, a to dla tego, że strata ciepła jest proporcyonalną do nadmiaru temperatury. Oba te przypuszczenia doprowadziły do rezultatów odrębnych. Na równiku bowiem, dla którego średnią temperaturę roczną na powierzchni ziemi przyjął Schmidt 22.4°R., wysokość A-y według hypotezy pierwszej wynosi 7.22, według drugiej zaś 27.5 mil geogr.; na biegunie zaś, w przypuszczeniu, że na powierzchni ziemi panuje tam średnia temp. roczna 0°, wydała hypoteza pierwsza 6.6, druga 27.1 mil ge-

i-

;\

ogr. Sprzeczność tych wypadków okazuje, jak silnie wartość tej metody wiąże się z warunkami rozkładu ciepła w górnych warstwach A-y, a gdy tych ostatnich dokładnie nie znamy, nie może ona przedstawiać istotnego znaczenia. Teorya mechaniczna ciepła pozwoliła jednak zadanie to ująć ze stanowiska ogólniejszego. Wyobraźmy sobie daną masę powietrza, pozostającą w warunkach normalnych blisko powierzchni ziemi; aby masę tę przenieść aż do skrajnych granic A-y, trzeba na to wyłożyć pewien zasób pracy, czyli zużyć odpowiednią ilość ciepła. Ilość zaś tę ciepła obliczyć można, jest to bowiem ta sama ilość ciepła, jakaby była potrzebną, aby takąż samą masę powietrza, oziębioną aż do zera bezwzględnego, czyli do temperatury panującej w przestrzeni światowej, sprowadzić do stanu, w jakim się znajdują dolne warstwy powietrza; z tych danych przeto wysokość A-y wyprowadzić się daje. Rachunki tego rodzaju, przeprowadzone przez Ritte-ra, wykazały, że gdyby A. ziemska z pary wodnej utworzoną była, sięgałaby na 349 kilometrów; niewiele zaś różna liczba wypadłaby i dla istotnej naszej A-y, będącej mieszaniną pary wodnej, tlenu, azotu i kwasu węglanego. Według tej zatem metody termodynamicznej, powłoka atmosferyczna wznosi się dokoła ziemi na 50 mil w górę.—Do niewiele różnego rezultatu prowadzi i metoda astronomiczna, polegająca na oznaczeniu wysokości, w jakiej się ukazują gwiazdy spadające, albo ogólniej meteo-r y (ob.), które się rozżarzają dopiero, skoro się do A-y dostają. Z licznych dostrzeżeń wypada, że meteory te ukazują się w różnej wysokości, za której kres przyjmuje się pospolicie 160 km., dostrzegano je jednak i w wysokościach znacznie wyższych, dochodzących do 300 km., dla tego Schda-parelli sądzi, że należy A-rze przyznać wysokość przechodzącą znacznie 200 kilometrów, aby można było wyjaśnić objawy, które zwykle towarzyszą ukazywaniu się meteorów.—Ostatnią wreszcie, a pod względem historycznym najdawniejszą •metodą oznaczania wysokości A-y, jest metoda optyczna, polegająca na oznaczeniu czasu trwania zorzy rannej i wieczornej. Zorzę bowiem wywołuje A., w braku jej—natychmiast po zachodzie słońca następowałaby ciemność zupełna; skoroby bowiem słońce zniżyło się pod poziom, żaden już jego promień do nas zabłądzićby nie zdołał. Górne jednak warstwy A-y odbijają, czyli raczej rozpraszają promienie ukrytego pod poziomem słońca i rozjaśniają widnokrąg, który stąd zwolna tylko w ciemności nocnej się pogrąża, w miarę, jak słońce coraz niżej . pod poziom schodzi. Kres zmroku następuje, gdy już dostrzegać możemy okiem nieuzbrojonem najsłabsze gwiazdy 5 lub 6 wielkości. Zmierzch, zarówno jak świt, w różnych okolicach ziemi posiadają niejednaką trwałość. Najkrócej trwa zorza na równiku, tam bowiem słońce dzienną swą drogę przebiega prostopadle do poziomu, najprędzej się zatem od niego oddala; w miarę, jak szerokość geograficzna miejsca staje się większą, wzrasta też trwanie zorzy, koła bowiem ‘dzienne, po których się słońce pozornie porusza, coraz stają się ukośniej-szemi względem poziomu. W jednem i temże samem

zresztą miejscu, w różnych porach roku, trwanie zmierzchu jest zmienne, ale w ogólności obserwacye uczą, że kres jego następuje w chwili, gdy słońce zniża się na 18° pod poziom. Możność oznaczenia wysokości A-y na podstawie tej obserwacyi zrozumiał Alhazen w XI wieku. Na üg. 116 okrąg we-

JÏ

j>

Fig. 116.

Oznaczanie wysokości atmosfery metodą Albazena.

wnętrzny przedstawia powierzchnię ziemi, zewnętrzny zaś—najwyższą warstwę A-y, od której jeszcze się promienie światła odbijają. W punkcie A znajduje się obserwator, do którego właśnie przybywa w kierunku poziomu HH' promień światła BA, odbity przez skrajną warstwę A-y. Słońce w tej chwili zniżone jest pod poziom o kąt HBS; skoro zejdzie niżej, promień odbity już się do obserwatora A nie dostanie; promień zatem BA jest to już ostatni, dobiegający go od A-y promień światła, wraz z nim gaśnie zorza wieczorna. Kres ten zorzy następuje, jak powiedzieliśmy, gdy słońce zniżone jest pod poziom o 18° (na fig. kąt HBS jest dla uwidocznienia znacznie powiększony). Skoro więc kąt HBS=^18°, kąt przeto SBA=162°; dla równości zaś kątów padania i odbicia światła jest kąt SBO=rOBA, a zatem kąt OBA—81°. W trójkącie tedy prostokątnym BAO znamy bok OA, jako promień ziemi, oraz kąt OBA, a z tych danych obliczymy długość boku OB, skąd, po strąceniu promienia ziemskiego OD, wypadnie szukana wysokość A-y — DB. Tą drogą obliczył Alhazen wysokość A-y na 52,000 kroków. Vitellio, albo raczej Witelo, • u nas Ciołkiem zwany, opisał szczegółowo tę metodę, a następnie i Kepler przyjął z pewnemi poprawkami rezultat Alhazena. W czasach późniejszych ocena wysokości A-y tą drogą dawała wypadki różne: według de la Hire'a—37,223 sążni paryskich, według Mariotte’a—15 do 20 dawnych mil francuskich. Według E. Schmidta, który uwzględnił i załamanie promieni, przebiegających przez różne warstwy A-y, kres zorzy następuje już przy zniżeniu się słońca o 16°, z czego wypływa wysokość A-y 8.6 mil geogr.; najnowsze zaś obliczenia Jes-sego dają wysokość mniejszą jeszcze znacznie, bo 17 kilometrów. Niezgodność rezultatów stąd głównie pochodzi, że zjawisko zmierzchu przebiega w sposób dosyć zawiły i trudno kres jego istotny uchwy-

Rachunki te uzu-

3-

cić. Metoda ta zresztą nie inoże oczywiście prowadzić do oznaczenia rzeczywistych granic A-y ziemskiej, ale ma ona na celu wskazanie jedynie tych warstw powietrza, które są jeszcze dosyć gęste, by światło wyraźnie odbijać mogły. Metoda Alhazena daje więc granicę, od której powietrze nader już szybko rzednieć zaczyna; stąd wszakże aż do skrajnych warstw A-y, według obliczeń Laplace’a, niezmiernie jeszcze daleko.—Obok tych rozważań teoretycznych nastręcza się też pytanie: do jakiej wysokości powietrze dosyć jest gęste, by człowiek zaczerpnąć w uiem mógł dostateczną dla płuc swoich ilość tlenu? Robert Schlangintweit wdarł się na szczyt Ibi Gamin w wysokości 6,704 metrów; słup rtęci opadł do 339 milimetrów, podróżnik ten miał zatem poniżej stóp swoich ³/₅ ogólnej masy powietrza. W balonie człowiek, wolny od utrudzeń nieuniknionych przy wdzieraniu się na góry, zdołał się wznieść do wyższych jeszcze warstw A-y, jak mianowicie Glaisher i Coxwell d. 5 września 1862— do 11,200 metrów; niebezpieczeństwo wszakże grozi już niżej, jak o tern świadczy śmierć Crocé-Spine-lego i Sivela, w wysokości już 8,000 metrów (ob. Aeronautyka). Rozumie się też, że możliwość stałego pobytu przerywa się już w wysokościach o wiele mniejszych; na szczycie Montblanc przez trzy dni ledwie zdołał się utrzymać meteorolog Vallot w r. 1887, wśród niesłychanych uciążliwości.— Postać A-y. Spłaszczenie ziemi jest następstwem jej obrotu osiowego, ponieważ zaś A. w obrocie tym wraz z całą ziemią udział bierze, okazywać musi podobne odstępstwo od postaci kulistej, tem więcej, że silniejsze rozgrzanie A-y w okolicach zwrotnikowych nadaje jej tam większą rozprężliwość, aniżeli w strefach biegunowych. Powierzchnię graniczną A-y oznaczał Laplace w przypuszczeniu, że należą do niej wszystkie punkty, dla których siła odśrodkowa równoważy się z siłą ciężkości, skąd wypadło, że spłaszczenie takiej A-y, wirującej wraz z planetą, nie może przechodzić ²/ pełnił Neumann, wprowadzając i wpływ prężności powietrza, co również doprowadziło do wniosku, że A. ma postać silnie spłaszczonej sferoidy. Przytoczone wyżej liczby z rachunków Schmidta wskazują także, że na równiku sięga A. wyżej, aniżeli na biegunach, co zresztą zgodne jest z teoryą prądów atmosferycznych. Z powodu ruchliwości swej przytem, powietrze, więcej jeszcze niż woda, ulegać musi, pod działaniem przyciągania księżyca i słońca, przypływom i odpływom, które odpowiadają po-dobnymże ruchom oceanu, jakkolwiek zmian tych barometr nam nie wykazuje.—Temperatura A-y. Przez bezpośrednie działanie promieni słonecznych A. słabo tylko się ogrzewa, a to z powodu silnego jej przecieplania; przeważna część promieni słonecznych przebiega przez powietrze bez zmiany, pewna tylko część zostaje przez nie zatrzymana i pochłonięta. Im dłuższą drogę przejść mają promienie wewnątrz A-y i im gęstsze i obfitsze w parę są te warstwy, tem więcej ciepła ulega na drodze tej pochłonięciu. Padając na ziemię w kierunku prostopadłym, traci promień słoneczny w przebiegu przez A-ę około ²/₁₀ pierwotnego swego natężenia; jeżeli

wszakże słońce jest bliżej poziomu, promienie jego» zatem dłuższą przebiegają w powietrzu drogę, utrata jest większa. Przecięciowo pochłania A. ⁴//₀ do ⁵/₁₀ pełnej ilości ciepła, jąką promienie słoneczne doprowadzają do skrajnej jej granicy. Jeżeli: jednak w ten sposób A. nie dopuszcza do powierzchni ziemi wszystkiej ilości ciepła, jaką jej słońce nadsyła, to z drugiej strony—chroni; ją od zbyt pośpiesznego stygnięcia. Bez tej osłony bowiem powietrznej, ziemia, w miarę ogrzewania swego, stygłaby zarazem, ' pozostawałaby zapewne zimną nawet pod palącem działaniem promieni słonecznych; powietrze zaś, przezroczyste dla promieni jasnych, przybywających od słońca, jest daleko mniej przecieplające dla promieni ciemnych, jakie ziemia wysyła. Działa więe ona, jak szyby szklane cieplarni, które również przepuszczają jasne promienie słoneczne, ale zatrzymują promienie ciepła wysyłane przez rośliny. Znaczna zwłaszcza zawartość pary wodnej w powietrzu stawia promieniowaniu silną przeszkodę, a powłoka chmur działa jak osłona, która ciepło znów ku ziemi wysyła.—W ciągu doby temperatura dolnych warstw A-y ulega zmienności, zależneji od pozornego ruchu dziennego słońca. W strefach zwrotnikowych przebieg ten codziennie jest jednaki, w okolicach zaś umiarkowanych i zimnych okazują się częste nieprawidłowości, a dla wykrycia przebiegu prawidłowego brać należy średnią z.dostrzeżeń,'dokonywanych w ciągu dłuższego czasu. W ogólności, najniższa temperatura doby w każdej porze roku przypada w czasie wschodu słońca, w ciągu nocy bowiem ziemia bezustannie się oziębia. Chwila tem-poratury najwyższej ma miejsce w godzinach popołudniowych i przypada w zimie znacznie bliżej południa, aniżeli w lecie. W różnych miejscach i różnych porach roku obszerność tej chwiej ności temperatury dziennej jest różna; przy niebie pogodnem i przy blasku słonecznym jest większa, aniżeli przy niebie pochmurnem. Z dostrzeżeń, dokonywanych w A-e swobodnej, przy wyprawach balonowych, a więcej jeszcze przez porównanie stanu termometru w miejscach wyżej i niżej położonych, poznano, że temperatura powietrza tem więcej się zniża, im wyżej w A-ę wkraczamy. Pochodzi to stąd, że większa część promieni przebiega A-ę, nie ogrzewając jej zgolą, a dopiero, gdy przez ich pochłanianie rozgrzewa się powierzchnia ziemi, ocieplają się też przez zetknięcie z nią najniższe warstwy powietrza. Ponieważ zaś powietrze jest bardzo złym przewodnikiem ciepła, wyższe więc warstwy A-y tą drogą niewiele ogrzać się mogą ; rozprzestrzenianie ciepła po A-rze zachodzić może tylko za pośrednictwem prądów wstępujących, unoszących wgórę powietrze cieplejsze, a zatem rozrzedzone i lżejsze. Gdy zaś masa powietrza wznosi się wgórę, dostaje się pod mniejsze ciśnienie, a tem samem się rozszerza, gdyż oddzielne jej części oddalają się między sobą. Dokonaną tu więc została praca, co mogło nastąpić jedynie nakładem ciepła, a skutkiem tego temperatura wznoszącego się wgórę powietrza ulega zniżeniu. Jeżeli natomiast dana masa powietrz przenosi się z góry ku dołowi, to przechodzi ona przytem pod ciśnienie większe, ulega zagęszcze-liu, a ciepło, które dotąd było potrzebne do utrzymania większej oujętości powietrza, oswobadza się i nadaje mu temperaturę wyższą. Opadająca więc masa powietrza ogrzewa się w tenże sposób, jak masa wstępująca wgórę się oziębia. Różne te zatem prądy, które usiłują przywrócić zakłócaną wciąż równowagę A-y, dążą do oziębiania wyższych warstw A-y. Gdyby powietrze było zupełnie suche, temperatura jego opadałaby jednostajnie w miarę wznoszenia się wgórę, a mianowicie: na każde 101 metrów o 1° C. Para wodna jednak, zawsze w powietrzu się znajdująca, sprowadza znaczne odstępstwa, a temperatura w ogólności tem wolniej opada, im powietrze jest wilgotniejsze. Stąd w lecie, przy powietrzu suchszem, spadek temperatury w górze jest wyraźniejszy, aniżeli w zimie. Pomiary, dokonane w Genewie i na górze św. Bernarda, rano i w grudniu, okazały spadek termometru o 1° na 276 metrów, gdy po południu i w sierpniu temperatura opada już o 1° na każde J47 metrów. W wysokościach bardzo znacznych temperatura A-y jest nader niska, a „linią śnieżną“ nazywa się granica, od której począwszy, śnieg utrzymuje się na górach już przez rok cały, ciała bowiem białe bardzo słabo promienie słoneczne pochłaniają, a otaczające zimne warstwy A-y dostatecznej do stopienia śniegu ilości ciepła dostarczyć nie mogą. Linia śnieżna w okolicach biegunowych przypada na powierzchni ziemi, podnosi się zaś w miarę, jak zbliżamy się do okolic zwrotnikowych. W pewnych okolicznościach zachodzić mogą od powyższej zasady znaczne odstępstwa, tak, że temperatura powietrza wzrastać może do pewnej wysokości; tłómaczy się to rozkładem wiatrów, wiejących z okolic cieplejszych. W szczególności wszakże, ważne znaczenie przedstawia rozkład temperatury A-y w niższych jej warstwach, to bowiem jest najwybitniejszym wyrazem różnic klimatycznych rozmaitych okolic ziemi. Aby rozkład ten uwidocznić, poprowadzono na kartach geograficznych linie przez wszystkie miejsca, mające jednakową średnią temperaturę roczną. Są to 1 i n i e jednakowego ciepła albo i z ot er m y. Aby mieć jednak należyte pojęcie o rozkładzie ciepła A-y, nie można poprzestać na znajomości tego rozkładu w odniesieniu do całego roku, ale trzeba śledzić jego zmiany comiesięczne. Najdokładniejsze karty izotermo w dla każdego miesiąca opracował Dove; szczególniej zaś ważne z nich są izotermy styczniowe i lipcowe, obejmują bowiem najzimniejszą i najcieplejszą porę roku dla przeważnej liczby miejscowości na ziemi, zestawienie ich zatem pozwala nam najłatwiej ująć obszerność zmiany temperatury A-y w ciągu roku. Na rozkład ciepła, jaki się ujawnia w krzywiznach izotermów, wpływa przede-wszystkiem rozmaitość działania promieni słonecznych na ląd i na morze, a obok tego cały szereg okoliczności drugorzędnych (ob. izotermy, klimat). Niejednostajne wreszcie ogrzewanie różnych okolic ziemi przez słońce sprowadza prądy atmosferyczne cz}li wiatry (ob).—Z objawów świetlnych A-y, najważniejszym dla całej przyrody ziemskiej jest rozpraszanie przez nią promieni słonecznych W braku A-y promienie światła dobie-galyby tam tylko, gdzie prostolinijne ich rozchodzenie się żadnej nie napotyka zawady; obok blasku oślepiającego panowałaby ciemność najzupełniejsza, bez żadnych przejść stopniowych, a gwiazdy błyszczałyby i za dnia na czarnem tle nieba; nie widzimy ich dlatego, że, wskutek rozpraszania się światła w A-rze, jest ona silniej świecącą, aniżeli gwiazdy, błękit zaś nieba jest również objawem przez A-ę wywoływanym. Tłómaczono go dawniej tem, że powietrze odbija głównie promienie niebieskie, nowsze jednak badania wykazały, że główną przyczyną jest tu raczej zawartość pęcherzyków wodnych w A-rze. Forbes dostrzegł, że słońce, rozpatrywane przez obłok pary, wyrywającej się z lokomotywy, przedstawia się w zabarwieniu pomarańczowo-czer-wonem, co wszakże ma tylko miejsce w pobliżu klapki, przepuszczającej parę, w większej zaś odległości obłok pary wydaje się białym i nieprzezroczystym, a stąd wniósł, że czerwona barwa zorzy zależy od wielkości i obfitości pęcherzyków wodnych, zawartych w powietrzu, dopóki nie przechodzą pewnych granic. Clausius w 1849 r. wykazał, że błony drobnych pęcherzyków wodnych, unoszących się w powietrzu, gdy są bardzo cienkie, wskutek in-terferencyi odbijają głównie światło niebieskie pierwszego rzędu, (ob. pierścienie barwne Newtona), jak to widzimy na bańkach mydlanych; gdy powietrze staje się wilgotniejszem, to istniejące już i wciąż grubiejące pęcherzyki wydają inne barwy, ale zarazem przybywają pęcherzyki nowe, któro jeszcze tworzą błękit; stopniowo jednak, w miarę wzmagania się i grubienia tych pęcherzyków, tem mętniejszą staje się barwa i przechodzi wreszcie w białą. W okolicach, więcej ku zwrotnikom zbliżonych, gdzie powietrze wciąż staje się czystszein, jest też błękit nieba coraz pełniejszym i ciemniejszy, w miarę jak się posuwamy ku północy, niebo wydaje się coraz mleczniejszem; w pobliżu zenitu błękit jest piękniejszy, aniżeli nad poziomem, w zimie niebo jest bielsze niż w lecie—wszystko to potwierdza, że zabarwienie nieba przeważnie od zagęszczonej pary wodnej zawisło. Do dokładniejszej o ceny natężenia błękitu nieba służy cyanometr (ob.). Ponieważ rozproszone światło dzienne jest to światło odbite, można więc już z góry wnosić, że jest ono częściowo spolaryzowane, co też dostrzeżenia potwierdziły (ob. polaryzacya światła). Jakkolwiek A. jest w wysokim stopniu przezroczystą i otwiera nam widok w przestrzeń światową, przezroczystość ta nie jest wszakże zupełna i niezawsze jednaka; malarze oddawna oswojeni są z niezupełną przezroczystością A-y, a na tem polega perspektywa powietrzna. Pył w A-rze zawarty zmniejsza znacznie jej przezroczystość, para zaś wodna w stanie lotnym znacznie ją wzmaga. Lud uważa to za zapowiedź deszczu, gdy dalekie góry lub w ogóle oddalone przedmioty nader wyraźnie oku się przedstawiają, w warunkach takich bowiem powietrze jest silnie parą wodną obładowane; rola ta wszakże pary nie została dotąd należycie wyjaśnioną. W ogólności A. najbardziej jest przezroczystą w okolicach południowych i lądowych, a że zanieczyszczenia, tamujące jej przejrzystość, zawierają się przeważnie

w dolnych jej warstwach, dla tego nowe obserwa-torya astronomiczne, o ile można, wznoszą się na wysokich górach. Stopień przezroczystości A-y oznacza się za pomocą di af an o metr u (ob.). Zjawiska świtu i zmierzchu, jak widzieliśmy już wyżej, są również przez A-ę powodowane; bez niej przejście od jasności dnia do ciemności nocy następowałoby nagle, bez żadnego stopniowania, wraz z zachodem słońca; w ogólności wszakże są to zjawiska dosyć zawiłe, w ostatnich dopiero czasach bliżej zbadane, do czego przyczyniły się silne „łuny zmierzchowe“, które wciągu lat kilku, od r. 1884, rozjaśniały niebo blaskiem czerwonym po zachodzie i przed wschodem słońca (ob. zorza). Co do 1 i n i i atmosferycznych widma słonecznego, t. j, linii czarnych widma, pochodzących z pochłaniania światła przez A-ę ziemską, ob. analiza spektralna.

się może. Pył, powstały z olbrzymiego wybuchu wulkanicznego wyspy Krakatoa (ob.), rozpostał się rychło po górnych warstwach A. dokoła całej ziemi i miał przez lat kilka wywoływać wspomniane już wyżej łuny zmierzchowe. Zawsze też pył atmosferyczny zawiera obficie i cząstki organiczne, a zwłaszcza zarodki i zarodniki niższych roślin i zwierząt, które wywoływać mogą fermentacyę, gnicie, butwienie. Cząstki pyłu uchwycić można, przepuszczając prąd powietrza przez rury, zatkane na jednym końcu wełną kolodyonową; po rozpuszczeniu takiego filtra wT eterze, opadające cząstki substancyj stałych poddawać można rozbiorowi mikroskopowemu i chemicznemu. Tyndall uwidocznił pył atmosferyczny, oświetlając powietrze skupioną wiązką światła. Pył organiczny bywa często powodem szkodliwych w powietrzu miazmatów, pył zaś nieorganiczny tworzy wydmy, oraz tak zwany less i sprowadza inne działania geologiczne.—Co do składu chemicznego A-y. oraz innych jej własności fizycznych, jako też innych jej wpływów na przyrodę organiczną i nieorganiczną, jej znaczenia hygieni-cznego i technicznego, ob. powietrze atmosferyczne.

Atmosfera ziemska w dawnych okresach geologicznych. Jakkolwiek stan obecny A-y utrzymuje się bez istotnej zmiany od czasów niesłychanie dawnych i na nieprzejrzaną dla nas przyszłość jest zapewniony, to jednakże, zgodnie z dzisiejszemi poglądami kosmogonicznemi (ob. ko-smogonia, ziemia), przyjąć musimy, że w pierwotnych warunkach bytu ziemi rozległość A-y i skład jej musiały być odmienne. W czasach, gdy ziemi a była jeszcze w stanie lotnym, a następnie tworzyła bryłę ognisto-płynną, nie mogły istnieć związki tlenowe wodoru, krzemu, wapnia i t, p., które dziś, jako woda, krzemionka, wapno, skorupę ziemską składają. A. tedy pierwotna zawierać musiała olbrzymie ilości wodoru i tlenu, które łączyć się ze sobą dopiero mogły, gdy temperatura ziemi, wskutek ciągłego jej stygnięcia, dostatecznie się opadła; łączenie się zaś to wywoływać musiało objawy, które obecnie dostrzegamy na powierzchni słońca, jako protuberancye. Ilość kwasu węglanego w skałach wapiennych i magnezyowych, która przechodzi obecnie przynajmniej 200-krotnie ilość tego gazu, zawartą w A-rze, musiała niegdyś stanowić również jej część składową, skały te bowiem już za słabem ogrzaniem swój kwas węglany wywiązują. Tak samo i węgiel, w skład istot organicznych obecnie wchodzący, zaczerpnięty został z A-y. Pod ogro-mnem ciśnieniem A-y pierwotnej część kwasu węglanego utrzymywać się mogła w stanie ciekłym a nawet stałym, a obecnie jeszcze napotykamy niekiedy ciekły kwas węglany, zawarty w minerałach. Gdy węglany tworzyć się już mogły, ilość kwasu węglanego w A-rze coraz bardziej malała; mogła się wtedy rozwinąć bujna roślinność, która znów ze swej strony bardziej jeszcze zmniejszała ilość

A. wreszcie sprowadza szereg innych jeszcze zjawisk optycznych, jak tęczę, koła białe, otaczające słońce i księżyc, słońca boczne i księżyce boczne, wreszcie miraże czyli mamidła (ob. te wyrazy). Co do objawów elektrycznych A-y ob. elektryczność atmosferyczn a.—P ara wodna w stanie lotnym, niewidzialna zatem, zawsze znajduje się w A-rze, w ilości wszakże bardzo zmiennej; ilościowe jej oznaczenie stanowi zadanie hy-grometryi (ob.). Gdy para wodna wydziela się z A-y i przechodzi w stan widzialny, ciekły lub stały, tworzy szereg zjawisk meteorologicznych, obejmowanych ogólną nazwą opadów wodnych, do których należą: rosa, szron, mgła, chmury, deszcz, śnieg, grad (ob. te wyrazy).—W A-rze znajduje się też zawsze pył, często w ilościach olbrzymich. Według Tissandiera ilość pyłu w powietrzu paryskiem jest tak znaczna, że warstwa powietrza rozpościerająca się do wysokości 5 metrów nad polem Mar-sowem, zatem nad powierzchnią 500.000 metrów kw., zawiera 15 kilogramów substancyi stałych.

Nie należy wszakże sądzić, by to było jedynie rezultatem zanieczyszczenia powietrza przez kominy •i-wyziewy miast wielkich, Nordenskjöld. bowiem na dalekiej północy skandynawskiej zbierał znaczne ilości takiego pyłu na świeżo spadłym śniegu, a nawet napotkał go na polach lodowych Grenlandyi.

Krople deszczu, zbierane na białym papierze, pozostawiają po ulotnieniu się zawsze brudne plamy, a śnieg, topniejąc, traci białą swą barwę.

Sądzono, że pył ten jest pochodzenia kosmicznego, meteorycznego, t. j. że bierze się ze startych w drobny proch, dostających się do A-y naszej, brył meteorycznych; pogląd ten starali się w ostatnich czasach uzasadnić zwłaszcza Norden-skjöld, Silvestri, Tissandier. Badania wszakże mikroskopowe Lassaulx’a wykazały, że odwoływanie się do tego przypuszczenia jest zbyteczne, budowa bowiem mineralogiczna i chemiczna pyłu świadczy raczej o ziemskiem jego pochodzeniu; składa się on głównie z kwarcu, oprócz tego występują w nim: spät polny, blenda rogowa, mika, rzadko zaś żela- kwasu węglanego, a to przez przeobrażanie go w or-*o rodzime, tworzą go więc cząsteczki skał, ulega- ganiczne związki węglowe; przy tem zaś wracać jących niszczeniu przez wietrzenie, albo też czą- mogła do A-y część tlenu, usuniętego z niej przy steczki law wulkanicznych. Wiatr roznosi daleko poprzednich procesach utleniania, a w ten sposób ten pył, który w samej A-rze bardzo dłue:o unosić A. stawała się coraz przydatniejszą do oddychania

And. S

«wierząt i obecny stan jej równowagi zwolna nastąpił. Co do literatury, tyczącej się A., ob. traktaty fizyki, geologii, a zwłaszcza geografii fizycznej i meteorologii.

Atmosfera ciał niebieskich. Badania spektralne wykazały niewątpliwie, że słońce i gwiazdy otoczone są powłoką lotną, rozpaloną, która ich A-ę stanowi. Planety układu słonecznego posiadają również A-ę, mniej lub więcej składem swoim do naszej A-y ziemskiej zbliżoną. Ob. słońce, gwiazdy, księżyc, oraz nazwiska oddzielnych planet.

Atmosfera, w fizyce, używa się niekiedy w znaczeniu przenośnem, gdy mówi się np. o A-rze elektrycznej ciała, jak gdyby rzeczywiście otoczone ono było powłoką elektryczną. Tak samo mówimy o A-rze eteru, otaczającej cząstki ważkie materyi, jak np. w teoryi dynamid (ob.) Redtenbachera.

Atmosfera, w mechanice i technice, przyjmuje się często jako jednostka siły, gdy idzie o ocenę znacznych ciśnień, jak to ma miejsce zwłaszcza w motorach parowych. Jednostka ta oznacza ciśnienie A-y, czyli ciśnienie barometryczne, wywierane najednostkę powierzchni, wyrównywa zatem ciężarowi słupa rtęci, mającego powierzchnię tę za podstawę, a sięgającego na wysokość 76 centymetrów. Jak widzieliśmy wyżej, ciśnienie to na pole 1 centymetra kwadratowego wynosi 1.033 kilograma. Dla zaokrąglenia tej liczby zgodzono się powszechnie uważać ciśnienie to jako wyrównywające 1 kg., na pole zatem I metra kwadratowego ciśnienie 1 atmosfery wynosi 10000 kg. Kocieł, wypełniony parą o prężności trzech A-r poddany jest właściwie działaniu dwu tylko A-r, ciśnienie bowiem powietrza zewnętrznego równoważy prężność jednej A-y. W Anglii liczy się nadmiar tylko tego ciśnienia, w przytoczonym więc przykładzie mówi się, że kocieł doznaje ciśnienia dwu A-r, u nas, jak i w innych krajach lądu stałego, nie strąca się tego ciśnienia zewnętrznego.—Ponieważ natężenie siły ciężkości w różnych punktach powierzchni ziemi nie jest jednakie, słup przeto rtęci, wysoki na 76 cm., ma w różnych miejscach ciężar niezupełnie jednaki, najmniejszy na równiku, największy zaś na biegunie, a ztąd A., określana jako cienienie słupa rtęci o wysokości 76 cm. na jednostkę powierzchni, ma wartość zależną od położenia geograficznego danego miejsca, a mianowicie jest proporcyonalna do natężenia siły ciężkości w tern miejscu. W układzie miar bezwzględnym, niezależnym od natężenia siły ciężkości, którego jednostkami zasadniczemi są: centymetr, gTam, sekunda (CGS), jednostką siły, a zatem i jednostką ciśnienia, jest dyna; z określenia tej jednostki (ob. dyna) wypada, że ciśnienie jednej A-y w różnych miejscach ziemi wynosi niewiele więcej nad 1000000 dyn, czyli jedną megadynę. Dla nadania więc A-rze znaczenia jednostki stałej, stronnicy układu miar bezwzględnego proponują, by ciśnienie jednej A-y określano jako równe jednej megadynie, co już przyjęto w wielu dziełach naukowych, w technice jednak dotąd się nie rozpowszechniło. s* K-Atmosferyczne koleje, obacz Powietrzne k o 1 ej e.

Atmosferyczne poczty, ob. Poczty. Atmosferyczny pył, ob. Atmosfera

Atna, rzeka na terytoryum Alaski, w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnych, bierze początek z dwóch źródeł w górach Alaski (Alaska Mountains), które łączą się na południo-zachód od góry Wrangla, (Mount Wrangel); wpada do Oceanu Wielkiego; w całym swym biegu ma prąd nader bystry i tworzy wiele wodospadów. Od niej ma nazwę plemię A t nal i, zamieszkałe nad jej brzegami i należące do szczepu Kenajskiego.

Atok. Atak lub At tok, (staroż. Utakhanda), miasto warowne w Indyach wschodnich na lewym brzegu Indusu, liczy 4210 mieszkańców, posiada długi most łyżwowy przez rzekę i drugi żelazny kolejowy, na wysokości 39 m. ponad poziomem rzeki. Jest to jedna z ważniejszych przystani dla żeglugi po Indusie, do którego poniżej miasta wpada Kabul, na znacznej przestrzeni dostępny nawet dla większych statków. A. i w dawniejszych czasach ważnym był punktem, jako stacya karawanowa na drodze z Persyi do Indyj. Obecnie zaś znaczenie to handlowe wzmocnionem zostało przez drogę żelazną z Lahory do Peszaweru. Ze względu na swe położenie przy ujściu do Indusu, największej jego prawej rzeki pobocznej, wiodącej w pobliżu wąwozu Kajberskiego do Afganistanu, był A. zawsze wybitnym punktem strategicznym (Aleksander W. 326 r. przed Chr., Timur Chan 1397 r., Afganowie w ze-szłem stuleciu). Oceniając to znaczenie, anglicy zdobyli miasto w 1849.

Atolle (geolog). Odsyłając po bliższe szczegóły o budowie raf koralowych do odnośnego artykułu, tu ograniczymy się przedewszystkiem na zaznaczeniu, że budowle koralowe w oceanach trzy odmienne przedstawiają typy, a mianowicie: raf opaskowych, czyli nadbrzeżnych, raf obrączkowych, wreszcie raf lagunowych. Pierwsze opasują bezpośrednio brzegi kontynentu czyli lądu, nie przedstawiając między sobą a nim kanału wodnego, lub bardzo płytki tylko; drugie oddzielone są od przyległego im brzegu pasem wody i tworzą zwykłą obrączkę czyli pierścień wokoło wznoszącej się wśród nich wyspy czy lądu; trzecie na-koniec, najliczniejsze i najciekawsze, składają się ze współśrodkowych pasów lądu, zwanych atolla-m i, a otaczających leżącą wewnątrz nich lagunę czyli płytkie jezioro o spokojnej zupełnie wodzie, w której mieszka mnóstwo zwierzokrzewów i mięczaków. Takie A. zwykle nie wiele wznoszą się nad poziom oceanu (do 3 metrów) i otoczone są bardzo głębokiem morzem. Ostatnia ta forma budowli koralowych występuje tak przeważnie, że kapitan Beechey w wędrówce swej po ocenie Spokojnym, wśród 32 napotkanych przez siebie wysp koralowych, znalazł 29 A-ów, czyli raf lagunowych. Wszystkie rafy wzrastają ciągle wskutek nieustannej pracy polipów, które wciąż budują swoje koralowiny, zwiększając szerokość i wysokość rafy. Pierścieniowa w ogóle forma raf koralowych oddawna już zwracała na siebie uwagę przyrodników. Jednym z pierwszych, starających się ją wyjaśnić, był badacz niemiecki, Forster, który po odbyciu z kapitanem Cookiem podróży wokoło świata, wypowiedział przekonanie, że polipy instynktownie budowle swoje wznoszą w postaci okrągłej, najkorzystniejszej dla siebie, jako przedstawiającej stosunkowo największą przestrzeń zetknięcia z wodą, dostarczającą materyału do budowy koralowiny. a nadto stawiącej największy opór rozmywającemu uderzeniu fal morskich. Podobne wszakże wyjaśnienie formy budowli koralowych nie mogło być wystarczającem, nie tłómaczyło bowiem dwóch ważnych zjawisk, a mianowicie: dlaczego rafy te wznoszą się nad poziom najwyższego stanu morza podczas jego przypływu, oraz dlaczego ołowianki, czyli zgłębniki dobywają korale z głębi 2000—3000 stóp, kiedy wiadomo, że jestestwa je wytwarzające nie mogą żyć w głębokości nad 150 stóp większej. Więc C h a m i s s o, towarzyszący admirałowi Kotze-buemu w jego podróży naokoło świata, orzekł z kolei, że A. są krawędziami podwodnych kraterów wulkanicznych, obrosłemi przez korale; opierając się mianowicie na tern, że pewien niejako związek dostrzedz się daje pomiędzy geograficznem rozmieszczeniem wulkanów a istnieniem raf koralowych, jak to spotyka się bardzo wyraźnie na oceanie Spokojnym, obfitującym z jednej strony w wulkany, a z drugiej w budowle koralowe. Zwolennikiem teoryi tej był nawet Lyell przez czas niejaki. Wzniesienie raf nad poziom najwyższego przypływu morza Cha miss o objaśniał w sposób następujący. Kiedy rafa do takiej wysokości wzniesioną zostanie, że wynurza się już przy odpływie morza, wtedy polipy przerywają robotę swoją, rafa zaś sama pokrywa się gruzem ze skorup mięczaków, z jeżowców morskich z połamanemi ich kolcami, oraz z okruchów koralowiny, wszystko zaś to zlepia się piaskiem wapiennym, powstałym z muszli na proszek startych. Gorące promienie słońca^ ogrzewając tę kamienistą massę, tworzą w niej szpary, w które fale morskie uderzając, odrywają bryły z poniżej leżących pni koralowych, wyrzucają je na powierzchnię rafy, której wierzchołek, wzrastając tym sposobem, wynurza się wreszcie nad poziom morza. Teraz już piasek wapienny, leżąc spokojnie na wierzchu, tworzy grunt dla wyrzucanych na niego przez fale nasion drzew i w ogóle roślin, na którym one bujnie wzrastają, zacieniając oślepiającą jego białość. Całej tej jednakże teoryi wiele faktów przeczyło i ostatecznie upadla ona wobec rozumowań Darwina, który, po dokła-dnern zbadaniu obyczajów i sposobu życia polipów, inne dał wyjaśnienie formie budowli koralowych, oparte na łącznym wpływie zniżania się i podnoszenia dna morskiego, wraz z nieustannym wzrostem samejże budowy. Przypatrzywszy się bowiem bliżej mnóstwu raf koralowych, Darwin zniewolony był do odrzucenia dotychczasowej teoryi, jakoby forma ich odpowiadała zarysom pierwotnego dna morskiego. Zamiast przyjmowanej zasady, że pierścień rafy spoczywa na okrągłej czy owalnej krawędzi skały podstawowej podmorskiej, a wewnętrzna laguna odpowiada pierwotnemu kraterowi czy zagłębieniu, wypowiedział on myśl nową, wielce z pozoru paradoksalną, a mianowicie, że laguna owa znajduje się na tem właśnie miejscu, które niegdyś stanowiło szczyt góry podmorskiej. Rozumowanie jego-opiera się treściwie na faktach następujących. Oprócz raf, stanowiących A., otaczający lagunę, są inne jeszcze podobnej-że postaci i budowy, otaczające wyspy wysokie. Taki przykład przedstawia wyspa. Vanikoro w Nowej Kaledonii, którą otacza rafa koralowa w odległości półmilowej od brzegu, a kanał między niemi ma 300 stóp głębości. Kanał więc ten podobny jest do laguny, ale z wyspą w pośrodku. Drugim przykładem jest Otahiti, wyspa. górzysta, otoczona ze wszech stron pasem cichej wody morskiej, oddzielonym od oceanu pierścieniową rafą koralową, o którą zewnątrz spienione rozbijają się fale. Na oceanie Spokojnym Darwin zwraca uwagę na A., zwany archipelagiem Men-szykowa, tem osobliwy, że przedstawia nie jedną lagunę, jak to zwykle bywa, ale kilka. Budowy jego niepodobna wytłómaczyć wobec teoryi, że podstawę rafy stanowi krater wygasłego wulkanu. Wielka rafa, biegnąca równolegle do północno-wschodniego brzegu Australii w długości 244 mil geograficznych, jest ciekawym przykładem niezmiernie długiego koralowego pasa, równoległego do brzegów. Prócz dwóch tych typów, istnieje, jak mówiliśmy na początku, i trzeci typ jeszcze, raf opaskowych, nadbrzeżnych, istniejących bezpośrednio na lądzie, a często wznoszących się dosyć wysoko nad poziom przyległego morza. Badając tedy wszystkie te trzy typy raf koralowych, Darwin doszedł do przekouania, że między formą i położeniem pasa koralowego w atollu, czy w nadbrzeżnej lub obrączkowej rafie, tak wielkie istnieje podobieństwo, że niepodobna nie stosować do wszystkich tych trzech typów jednego i tegoż samego sposobu powstawania. Otóż według teoryi jego, wspólne wszystkim im przysługuje wyjaśnienie. Polipy, budujące jakąkolwiek rafę, zaczynają budować ją na głębokości umiarkowanej, sadowiąc się ze wszystkich stron wokoło jakiegokolwiek wzniesienia dna morskiego, a więc zwykle w około jakiejś wyspy. W ciągu tej ich roboty, dno morza ulegać może powolnemu zniżaniu się, przy czem oczywiście fundament rafy się zniża, kiedy górne jej piętra wciąż wzrastają. Jeśli więc szybkość zniżenia się dna morskiego nie zbyt jest wielką, ta polipy budowę swoją doprowadzają wciąż do poziomu morza, zwiększając zarazem jej objętość. W miarę zaś, jak ląd kryje się pod poziom morza, woda wznosi się nad nim dopóty, dopóki pod nią nie zniknie najwyższy szczyt wyspy pierwotnej. To więc, co wprzódy było lądem, ostatecznie przez lagunę zastąpionem zostaje, kiedy położenie rafy otaczającej nie zmienia się wcale. Takim sposobem, według teoryi Darwina, powstają wszystkie rafy pierścieniowe i atolle, na dowód czego przytacza on przykłady, dowodzące naocznie rozmaitych okresów tej sprawy, począwszy od wysp wysokich, jak Otahiti, otoczonych rafą koralową, aż do wysp Man-garewa, czyli archipelagu Gambiera, gdzie ląd wynurza się z laguny niewidoma tylko pojedyńczemi stożkami, i wreszcie aż do istatnego atollu. o jedynej wewnątrz lagunie, na kilkaset stóp głębokiej,

K. J.

otoczonej rafą stromo wznoszącą się z dna głębokiego oceanu. W obec teoryi podobnej zrozumieć łatwo, że pod wpływem podobnych wiekowych obniżeń, wyspa znacznych rozmiarów, mająca na swej powierzchni kilka czy kilkanaście oddzielnych wzniesień, czyli szczytów górskich, może stopniowo zstępować pod poziom oceanu, a pierwotna i jedyna wokoło niej rafa koralowa, zniżając się wraz z nią stopniowo, może rozpaść się na kilka raf oddzielnych i wytwozryć ostatecznie atoli bardzo złożony, składający się z całej gromady pojedyńczych, drobnych i płytszych atollów, jak tego przykładem iest archipelag Menszykowa, lub każdy inny atoli złożony. Teorya ta Darwina dziś ogólnem w nauce cieszy się uznaniem. Stwierdzają też ją i inne jeszcze fakty, jak pomiary głębi oceanowej, otaczającej wyspy koralowe, a dochodzącej niekiedy do 2000 i 3000 stóp, z której wszakże ołowianka stale wydobywa koralowiny. Że zaś polipy głębiej nad 150 stóp żyć nie mogą, to oczywiście istnienie ich budowli w tak wielkich, jak powyższe, głębokościach, wyjaśnić jedynie można opadaniem dna morskiego ze współczesnem narastaniem korali.

Atom (fizyka). Atom (z grec atomos, nie-działka) jest to ciało, które już dalej na części dzie-ionem być nie może. Teorya atamistyczna jest to pogląd na budowę ciał, według którego składają się one z A-ów. Teorya przeciwna przyjmuje, że ciała wypełniają przestrzeń w sposób ciągły; według poglądu tego, podzielność materyi, kropli wody dajmy, wyobrażać sobie możemy, jako idącą bez granic, co więc jest wprost sprzecznem z pojęciem A-u. Według poglądu atomistycznego podział ciała prowadzić można do pewnej tylko granicy, po której cząstki przestają już być podzielne, każda z nich jest już więc A-em. Każdy z dwóch tych poglądów miał licznych stronników w czasach starożytnych i nowych. Odpowiadają one dwojakiemu pojęciu wielkości matematycznych; gdy oceniamy je arytmetycznie, czyli liczebnie, nie budzi się w nas wyobrażenie ciągłości, rozpatrywanie zaś geometryczne przedstawia nam ciągłość przestrzeni. Dla stronników teoryi atomistycznej oznaczenie ilości materyi w danem ciele polega na obliczeniu jego A-ów, przyczem puste przestrzenie między A-ami w rachunek nie wchodzą: dla tych zaś, którzy utożsamiają materyę z przestrzenią, objętość przez ciało zajęta jest zarazem miarą zawartej w niem ilości materyi.—Dawne wyobrażenia o A-ch miały charakter czysto filozoficzny, polegały na argumentach wyrozumowanych (ob. atomizm); w czasach nowszych teorya atomistyczna zyskała uzasadnienie doświadczalne w prawach tworzenia się związków chemicznych (ob. atomistyka chemiczna). Atomistykę starożytną, do której zwrócili się Gassendi i Boyle, przyjął też Newton za podstawę swych poglądów na materyę, nie starając się bliżej rozwinąć, jakby atomistykę tę należało do poglądów nowych zastosować; później dopiero ze stanowiska fizycznego teoryę atomistyczną wyrobił szczególniej Bosko-wicz (1759), powiązawszy dawne A-y z pojęciem o siłach według zasad Newtona. Według niego A-y są to punkty niepodzielne, zajmujące oznaczone po-

Encjklopodvv Pows7echn» iliutr. T. V

łożenie w przestrzeni, zdolne do ruchu i posiadające pewną masę; A-y te są środkami sił, czyli obdarzone są siłami przyciągającemi i odpychającemi i to tak, że przy odległościach najmniejszych zawsze zachodzi odpychanie, które wzrasta do nieskończoności, gdy odległość nieskończenie maleje, wskutek czego dwa A-y nie mogą przypadać na jednem i temże samem miejscu. Tą drogą tłómaczy

B. nieprzenikliwość i rozciągłość ciał, porównywa-jąc je do oddziału wojska, uzbrojonego bronią palną, który zajmuje obszar rozległy i nie dopuszcza wojsk nieprzyjacielskich, chociaż same ciała żołnierzy zajmują przestrzeń niewielką tylko. — Według Le-sage’a wszakże obdarzanie A-w siłami jest nawet zbyteczne, według bowiem jego teoryi, którą rozwinął w dziele „Lucrèce Newtonien“ (1784), same ruchy A-w wyjaśnić mogą zasadę ciążenia; teorya ta wszakże nie jest wolna od pewnych hypotez dosyć dowolnych i wszelkich trudności pokonać nie zdołała (ob. ciążenie).—Najnowsza fizyka poglądy swe na budowę materyi opiera na zasadzie zachowania energii (ob. energia). Zarzuciwszy dawne hypotezy o odrębnych „płynach nieważkich“, które miały być źródłem objawów świetlnych, cieplikowych, elektrycznych i magnetycznych, przyjmuje fizyka obecnie, że wszystkie te objawy mają źródło swe w ruchach najdrobniejszych cząsteczek materyi, nadaje więc tym cząsteczkom znaczenie czysto dynamicznie. Cząsteczką, czyli molekułą, jest dla niej najdrobniejsza cząstka substancyi, która porusza się jako całość, choćby dalej jeszcze obejmowała drobniejsze części składowe. W obec tych nowych poglądów na wewnętrzne ruchy materyi, wywołanych teoryą undulacyjną światła, a więcej jeszsze teoryą mechaniczną ciepła, umilkły zarzuty przeciw atomi-stycznemu pojmowaniu materyi. Fechner, R. Gras-smaini i inni wykazali ściśle i dowodnie, że rozwój fizyki nowej opierać się musi niezbędnie na przyjęciu, iż materya składa się z cząstek, bądź to bezwzględnie, bądź względnie tylko jedność stanowiących. Na podstawie tej nowej atomistyki i pod jej osłoną rozwinęła się najśmielsza i najdokładniej przeprowadzona teorya fizyki nowej, mianowicie teorya cynetyczna gazów, której twórcami są Cröuig, Clausius, Maxwell, W. Thomson, Boltzmann, O. Meyer i inni. Rzetelność swą uzasadniła teorya ta nietylko dokładnem wyjaśnieniem zjawisk znanych, ale i przewidzeniem z góry zjawisk bardzo zawiłych i zgoła nieznanych, zdołała zaś obliczyć nietylko prędkość cząsteczek, ale i swobodną drogę, jaką w ruchu tym średnio przebiegają, a nawet wskazała możność przybliżonej przynajmniej oceny wielkości tych cząsteczek, co się dawniej zgoła niemożebnem wydawało. Ocenę taką podał pierwszy Loschmidt (1865), następnie i inni fizycy otrzymali rezultaty niewiele się różniące, W. Thomson zaś do rozwiązania tego zadania zastosował szczęśliwie kilka dróg różnych. Jedna z tych metod opiera się na dawniejszej pracy Cauchego nad rozszczepianiem światła na oddzielne barwy przy przejściu przez ciała przezroczyste. Cauchy wykazał mianowicie, że zjawisko to mieć może miejsce tylko pod warunkiem, że odległości wzajemne między cząsfc-

części cala

'J50000000

a Vi ooooooo    Dalej

000000

kami ciał, przez które światło przechodzi, nie mogą być zbyt drobnemi w porównaniu z długością fal świetlnych; ponieważ zaś ta ostatnią długość jest znana, mamy więc dane do oceny wielkości odstępów międzycząsteczkowych. Metoda druga wiąże się z teoryą włoskowatości (ob.) i polega na oznaczeniu grubości warstwy cieczy, w której zachodzi napięcie powierzchniowe, w której zatem bardzo niewiele tylko warstw cząstek mieścić się może. Za inną drogę posłużyło Thomsonowi oznaczenie ilości ciepła,wy wiązującego się wskutek działania elekrycznego między cząsteczkami różnych substancyj przy ich łączeniu się. Ostatnia wreszcie, najogólniejsza i najpewniejsza metoda wypływa, jak powiedzieliśmy, bezpośrednio z teoryi gazów, która dostarcza możności oznaczenia nietylko odstępów międzycząsteczkowych, ale i samej wielkości cząsteczek. Z obliczeń tych wypada, że średnica oddzielnej cząsteczki z pewnością niewiele różnić się może od ’/ odległość zaś średnia między cząsteczkami gazu, w zwykłej temperaturze i pod zwykłem ciśnieniem, przypada między ¹/6 zaś wnieść stąd można, że w calu sześciennym powietrza, przy zwykłych warunkach atmosferycznych, mieści się około 3.10²⁰ (3 z 20 zerami) cząsteczek. Pojęcie o olbrzymiej wielkości tej liczby dać nam może następne porównanie. Jeżeli wyobrazimy sobie, że kropla wody, mająca około ¹/₈ cala średnicy, narasta do wymiarów ziemi, wtedy cząsteczki jej przybierają wielkość, dajmy, jabłek.—Teorya wszakże gazów nasunęła dalsze jeszcze wnioski co do mechaniki A-ów. W wielu razach, mianowicie, okazała się niezgodność między rezultatami rachunku a doświadczeniem, do wyjaśnienia zatem wszystkich zjawisk nie wystarcza jeszcze przypuszczenie, że materya składa się z A-ów bezwzględnie pojedynczych; wyobrażać sobie raozej należy, że A-y te złóż one są jeszcze z dalszych części składowych — z atomów rzędu drugiego, a niezależnie od ruchów cząsteczek brać należy jeszcze pod uwagę ruchy, do-konywające się wewnątrz cząsteczek, co zresztą zgadza się z poglądami chemii. Teorya wszakże atomistyczna przybiera wobec tych wniosków charakter odmienny, nasuwa się jej bowiem domysł, że w cząsteczkach złożoność zachodzi coraz dalej, jakby nieograniczenie były podzielne, co znów wiąże się z pojęciem o ciągłości materyi, a w ten sposób zaciera się tak napozór nieprzezwyciężona sprzeczność między dwoma zasadniczemi poglądami na budowę materyi. Pogodzenie zaś dwu tych pojęć sprzecznych: niepodzielności A-ów z ciągłością materyi, ma na celu teorya „atomów wirowych“ Thomsona, opierająca się na własnościach ruchu wirowego cieczy, zbadanych przez Helmholtza w r. 1858 (ob. Hydrodynamika). Helmholtz, mianowicie, okazał, że w cieczy, której cząstki poruszają się bez wszelkiego tarcia, żadna cząstka przejść w obrót wirowy nie może, jeżeli od samego już początku w ruchu takim nie pozostawała ; cząstki zaś cieczy, które do jednego wiru, jednego pierścienia wirowego należą, stale się w nim utrzymują, pomimo ruchu tego wiru; pierścień taki jedynie tylko na powierzchni cieczy, ale nigdy w jej wnętrzu rozwiązać

się nie jest w stanie, pomimo wszelkich przeinaczeń postaci, jakim ulegać może. Jakkolwiek zasady te tyczą się tylko, jak powiedzieliśmy, cieczy hypote-tycznej, w której ruch dokonywa się bez tarcia, można je okazać doświadczalnie na pierścieniach dymu, rozchodzących się po powietrzu; pierścień taki jest niepodzielny, niemożna go przeciąć: przed nożem, najszybciej nawet poruszanym, usuwa się lub wije dokoła niego, budzi w nas pojęcie niezniszczal-ności. Ta wszakże stateczność jest właśnie najistotniejszą cechą A-u, a stąd twierdzenia Helmholtza posłużyły Thomsonowi do wyjaśnienia rozciągłych a jednak niepodzielnych A-ów zasadą czysto cyne-tyczną, t. j. polegającą jedynie na ruchu. Wyobraźmy sobie całą przestrzeń światową zajętą przez płyn doskonały, t. j. wolny od tarcia wewnętrznego, to w płynie takim nie może sam przez się powstać żadeu pierścień wirowy, istniejące zaś zagładzie nie ulegają. Pierścienie te są więc niepodzielne i niezniszczalne, a nadto posiadają pewną sprężystość, gdy się bowiem dwa pierścienie wirowe uderzają, każdy z nich, po pewnych ruchach wahadłowych, odzyskuje swą postać pierwotną, mogą zaś przedstawiać rozmaitą wielkość i rozmaitą formę, tworzyć mogą bądź linie kołowe, bądź też zwoje rozmaicie skręcone. Co większa, za pośrednictwem środka, w którym się poruszają, mogą one wywierać nawzajem na siebie, nawet z odległości, pewne działania, zbliżają się ku sobie lub oddalają samodzielnie, jak gdyby działały między niemi pewne siły przyciągające i odpychające. Jeżeli więc przyjmiemy, że przestrzeń wypełniona jest pewną subs*tancyą, pewnym środkiem, który sam przez się materyą nie jest, to wyobrazić sobie też możemy, że istniejące w środku tym wiry tworzą atomy materyi, wiry te bowiem posiadają własności, które i A-om służą. Jakkolwiek pogląd ten wydawać się może osobliwym, odpowiada on poniekąd dążeniom dzisiejszej fizyki, wskazuje bowiem, że dla wyjaśnienia istoty materyi nie trzeba się odwoływać do pewnych sił szczególnych, gdyż wystarczają już do tego pewne ruchy odrębne. Niepodobna dziś jeszcze powiedzieć, o ile fizycy zechcą przyjąć i oswoić się z tą hy-potezą, w każdym razie dokładne wyjaśnienie zjawisk przyrody na podstawie ruchów wirowych połączone jest z niesłychanemi trudnościami matematycznemu—Dla wyjaśnienia zjawisk świetlnych fizyka • dawno już przyjąć musiała, że cała przestrzeń światowa wypełniona jest eterem; ci więc, którzy pewną realność do hypotezy Thomsona przywiązują, za ów środek, którego wiry tworzą A-y materyi, uważać mogą właśnie ów eter świetlny; są jeszcze inni, co z pewnem uzasadnieniem ten eter świetlny utożsamiają z elektrycznością,—dla nich więc cała przestrzeń światowa wypełniona jest elektrycznością, a każdy A-m materyi jest wirem elektrycznym. Ob. gazy, materya, elektryczność. Porównaj. J. Clerk-Maxwell „Atom“ (artykuł w „Encyclopaedia bry-tannica“).—Tait: „Vorlesungen über einige Fortschritte der Physik“ (przek. niem. 1877), tegoż, „Die Eigenschaften des Stoffes“ (1885).—Helmholtz: „Ue, her Integrale der hydrodynamischen Gleschungen-welche den Wirbelringen entsprechen“ (Wissenschaft-

drodynamique“.

liche Abhandlungen t. I).—W. Thomson: „On vor-tex motion“ (Edingburgh Trans. 1869).—Brillouin: „Recherches récentes sur diverses questions d’hy-

s. K.

Atomistyka chemiczna. U starożytnych filozofów greckich: Leucypa (około 500 r. przed Chr.) i Demokryta (470—407), znajdujemy po raz pierwszy pogląd,że wszelkie rodzaje materyi składająsię z niezmiernie drobnych i niepodzielnych cząstek, nazwanych przez tych mędrców „atomami“. Mniemanie to Wszakże, o ile w dalszym ciągu było opracowywane i rozszerzane, opierało się jedynie na gruncie metafizycznych pojęć o świecie. Trwałą natomiast podwalinę zyskała panująca obecnie w nauce—teo-rya atomowa w pracach Jana Daltona, który uogół-nił, znane już przed nim, a odkryte głównie przez Jeremiasza Beniamina Richtera, prawa, dotyczące wigowych ilości pierwiastków, składających związki chemiczne. Odkryte przez Richtera, a potwierdzone przez Berzeliusza, podstawowe prawo stechiometrycz-ne (ob. Stechiometrya), t. zw. prawo stałości stosunków, orzeka, że wszystkie sprawy prawdziwie chemiczne zaeliodzą pomiędzy okre-ślonemi masami, czyli ciężarami ciał, biorących udział w zjawisku. Gdy tworzy się np. woda ze swych części składowych, zawsze dzieje się to przez połączenie 8 (dokładnie 7.98) części wagowych tlenu z 1 cz. wodoru; w tym samym też stosunku ilościowym wydzielają się te pierwiastki, gdy wodę rozkładamy. Zdarza się jednakże często, że niektóre ciała tworzą ze sobą nie jeden tylko związek, że łączą się nie w jednym tylko stosunku. Wówczas rozmaite te stosunki są pomiędzy sobą wielo-krotnemi (prawo wielokrotności stosunków chemicznych). Azot np. łączy się z tlenem, tworząc pięć rozmaitych związków. Na 1 część wagową azotu w pierwszym z tych tlenków przypada 0.5696 cz. wag. tlenu, w drugim — 1.1392, w trzecim —

1.7088, w czwartym — 2.2784, w piątym—2.8480. Ilości te znajdują się względem siebie w stosunku liczb całkowitych- 1:2: 3:4:5. Ilości wagowe, w jakich dwa pierwiastki łączą się ze sobą, posiadają tę osobliwą własność, że _ wartość swą zachowują nietylko dla danego związku, lecz dla wszystkich związków, w których skład wchodzą. W czerwonym tlenku miedzi na 1 cz. miedzi przypada 0.1263 tlenu, w czarnym zaś tlenniku miedzi na 1 część miedzi—0.2526 tlenu, czyli dokładnie dwa razy więcej. Dwa związki siarki z miedzią zawierają na 1 część miedzi ilości siarki, które również pomiędzy sobą znajdują się w stosunku 1 : 2, mianowicie 0 2531 i 0.5062 cz. siarki. Spalając 0.2531 cz. siarki, możemy stwierdzić, że ilość ta łączy się z 0.2526 cz. tlenu, czyli dokładnie z tą ilością, która w czarnym tlenniku miedzi przypada na 1 cz. metalu A zatem, ilości wagowe, określone dla miedzi i siarki, oraz miedzi i tlenu, przy łączeniu się tych pierwiastków, zachowują też swą wartość dla związku, jaki tworzy siarka z tlenem. To samo stosuje się do wszelkich innych pierwiastków. Wogóle powiedzieć trzeba, że gdy dla szeregu pierwiastków poznaliśmy stosunki wagowe, w jakich łączą się one z dauern hinein ciałem, w takim razie te liczby sto

sunkowe albo są bezpośrednio też ilościami, w jakich pierwiastki te ze sobą się łączą, alboteż stanowią proste wielokrotne owych stosunków. Jeżeli A, B, C, D.....wyrażają ciężary, w jakich roz

maite pierwiastki łączą się z jakąś określoną ilością innego pierwiastku., w takim razie każdy związek tych pierwiastków może być, co do swego składu ilościowego, wyrażony wzorem:

w. A -j- »,.B Wg-C-j-Wa-D -j-

w którym n, n₂, n:v .... oznaczają całkowite, zazwyczaj niezbyt wielkie, liczby. Wielkości A, B, C i t. d. są podstawowemi, stałemi wielkościami, zja-kiemi w chemii mamy do czynienia. — Powyższe prawa stecluometryczne są czysto empirycznemi, zdo-bytemi na drodze indukcyi prawidłami, które sprawdzone zostały tysiąckrotnem doświadczeniem. Dostateczne, zadawalające nasz umysł objaśnienie tych praw, podał właśnie Dalton („A new System of Chemical Philosophy“, Londyn, 1808—1827), utrwalając w nauce pogląd filozofów starożytnych, eż wszystkie pierwiastki składają się z nader drobnych, niepodzielnych cząsteczek, atomów (niedziałek), które, grupując się, układając obok siebie, tworzą różne związki chemiczne Atomy te posiadają stały, niezmienny ciężar. Prawo stałości i wielokrotności stosunków chemicznych zyskało w teoryi Daltona znakomite poparcie i wyjaśnienie. Atomy łączą się z sobą tylko całkowi-temi swemi masami ; stąd też w związkach jednakowych, których całokształt własności uwarunkowany jest ilościami stosunkowemi składających je pierwiastków. skład ten zawsze pozostać musi jednakowy; w związkach zaś różnych, lecz z jednakowych złożonych pierwiastków, na daną liczbę atomów jednego pierwiastku muszą koniecznie przypadać drugiego, trzeciego i t. d. ilości wagowe takie, ażeby ciężary ich w prostym znajdowały się stosunku. Z liczb wyżej przytoczonych widzimy, że, przyjąw-szy hypotezę atomową, nie potrafimy wprawdzie otrzymać liczb absolutnych, lecz za to określić będziemy mogli względne ciężary atomów, jeśli tylko wiedzieć będziemy, w jakiej względnej liczbie zawarte są atomy w każdym związku. Tak np. czarny tlennik miedzi zawiera na 1 cz. wag. tlenu 3.959 cz, wag. miedzi. Gdy zdołamy przeto dowieść w jakikolwiek sposób, że w związku tym tyleż jest zawartych atomów metalu, co i tleiiu, przyznamy, że i ciężary atomów tych pierwiastków w tym samym względem siebie pozostają stosunku: 1 :3.959, czyli, że atom miedzi 3.959 razy cięższym być musi od atomu tlenu. Dla dalszego zaś rozwoju teoryj chemicznych bynajmniej nie potrzeba znać absolutnych ciężarów atomów rozmaitych pierwiastków. Dość jest, obrawszy ciężar atomu jednego pierwiastku za jednostkę, określić ciężary stosunkowe innych. Ogólnie przyjęto za jednostkę ciężarów atomowych wziąć atom wodoru, jako najlżejszego ze znanych pierwiastków. Ze składu wody (7.98 cz. tlenu na 1 cz. wodoru) nie wynika bynajmniej, że ciężary atomów tlenu i wodoru zachowują się w stosunku do przytoczonych liczb, lecz tylko, że ciężar wszystkich atomów wodoru, zawartych w pewnej ilości wody, znajduje się w powyższym stosunku de

364

Atomistyka

chemiczua,

ciężaru połączonych z temi atomami atomów tlenu, że zatem ;

n . H : m . O = 1 : 7 98,

gdzie « i w oznaczają całkowite, nieznane nam zgó-ry liczby. Atomowa bowiem teorya powiada tylko, że w każdym związku pewna liczba całych atomów jednego pierwiastku połączona jest z pewną liczbą całych atomów innego, lub innych. Zadaniem przeto ważnem dla poznania składu ciał jest określenie owych spółczynników n i m. Po półwiekowym prawie sporze, wreszcie powiedzieć można było, że mamy możność, jeśli nie z absolutną pewnością, to bądźcobądź z największem prawdopodobieństwem, określić liczbę atomów, połączonych ze sobą w rozmaitych związkach. Zdawaćby się mogło na pierwszy rzut oka, że najprościej jest uważać za ciężary atomów te ilości wagowe, w jakich dwa pierwiastki łączą się ze sobą. Nie jest to wszakże możliwem, już z tego choćby powodu, że mnóstwo pierwiastków łączy się ze sobą w więcej niż jednym stosunku. Podczas gdy np. w czarnym tlenmku miedzi na ł cz. wag. tlenu zawartych jest 3 959 cz. miedzi, w czerwonym tlenku na tę samą ilość tlenu mamy 7.918 cz. miedzi, czyli dokładnie dwa razy więcej. Powstaje przeto wątpliwość, czy przyjąć, że atom miedzi jest 3.959, czy też 7.918 razy cięższy od atomu tlenu. Z góry nie można powiedzieć, które z tych twierdzeń jest słuszniejsze. Według pierwszego, mielibyśmy wzory:

dla czarnego tlenniku: Cu O = 3.959-)-1, dla czerwonego tlenku: Cu₂0 = 7.918 + 1; według drugiego zaś:

dla czarnego tlenniku; Cu0₂ = 7.918    2,

dla czerwonego tlenku: Cu Ö = 7.918 -4-1. Obecnie zgadzamy się na wzory pierwszego szeregu. Dalton zalecał przestrzeganie możliwie prostych stosunków i odpowiednio do tego w wielu związkach, w których dzisiaj przyznajemy zawartość wielu atomów jednego pierwiastku, przyjmował on jeden atom. Prace Berzeliusza przyczyniły się do rozświetlenia w tym względzie naszych pojęć.

wnoważnikami zaś pierwiastków nazwano te ich ilości, które albo mogą tworzyć z innemi pierwiastkami związki, podobne do tych, które tworzy jeden atom wodoru, alboteż takie ilości, które same łączą się z jedną częścią wagową, lub atomem wodoru. Pierwsze określenie głównie stosuje się do pierwiastków metalicznych, drugie zaś —do niemetalów⁷; tylko bowiem te ostatnie zdolne są łączyć się z wodorem, metale zaś zazwyczaj nie mają tej własności. Według tego określenia, ciężary równoważnikowe łatwo jest określić doświadczalnie. Z 1 cz. wagowrą wodoru łączą się:

„ chloru „ bromu » jodu 4.67 cz. wag. azotu „ fosforu

a arsenu a antymonu

7.98 cz. wag. tlenu „ siarki „ selenu „ telluru

2.99 cz. wag. węgla 7.08    „    „ krzemu

Jedna część, na wagę, w⁷odoru zostaje ze związków swych wyparta i zastąpiona przez następujące ile ści rozmaitych metalów⁷:

27.94 cz. w⁷ag. żelaza 29.3

32.55    »

a niklu a cynku

» cyny a Ołowiu a srebra.

Wzory według

Stosunek ciężarów Daltona Berzeliusza

Woda .    , . 1 :

Amoniak . . 1 : Etylen . . . 1 :

CC 05 CO

00 -i CD

BO

HN

HC

H₂0

H₃N

h₄c₂

Gdy więc, według poglądów Daltona, ciężary atomów tlenu, azotu, węgla i wodoru zachowywać się miały w stosunku:

O : N : C : H = 7.98 : 4.67 : 5.985 : 1 ; Berzeliusz natomiast stosunki te podaje na:

O : N : C : H = 15.96 : 14.01 : 11.97 : 1. Widzimy zatem, że ciężary, uznane przez Daltona za ciężary atomowe, wynosiły dla tlenu i węgla tylko połowę, a dla azotu—trzecią część przyjętych przez Berzeliusza. Aby umożliwić ujednostajnienie w powyższych oznaczeniach, już w początku tego stulecia zaproponował Wollaston, ażeby, nie bacząc na hypotetyezne ciężary atomów, wyrażać za pomocą symbolów chemicznych równoważniki chemiczne, dające się doświadczalnie oznaczyć. Ró-

Dla niektórych wszakże metalów otrzymujemy zupełnie inne liczby, wyrażające ich ciężary równoważnikowe, gdy bezpośrednio oznaczamy te ich ilości, które łączą się z ciężarem równoważnikowym tlenu (7.98 cz.), lub chloru (35.37 cz. wag.) i t. d. Trudnym przeto okazał się w⁷ybór: nie wiedziano bowiem, który z tych rozmaitych ciężarów równoważnikowych uważać należy za istotny i jaką ilość oznaczać symbolem chemicznym. Zw⁷rócono się przeto, dla uniknięcia nieporozumień, do odkrytego przez Michała Faradaya prawa elektrolityczne-g o. Faraday przekonał się, że gdy prąd elektryczny przechodzi przez ciało rozkładające się pod jego wpływem, wówczas rozłożona ilość elektrolitu zawsze jest proporcyonalną do natężenia prądu. Otóż, gdy jeden i ten sam prąd przechodzi przez dwa różne elektrolity, natenczas wydzielone części składowe obudwu są względem siebie równoważne—pod względem i elektrycznym, i chemicznym. Wogólo otrzymano tą drogą bardziej zgodne liczby, aniżeli posługując się jedynie analizą chemiczną; lecz i tutaj dla rozmaitych metalów wypadły odmienne wartości, zależnie od tego, jakich ich związków używano do elektrolizy; tak np. dla miedzi otrzymano 31.59 i 63.18, dla rtęci 99.9 i 199.8, dla żelaza 18.27 i 27.4. Napotkano prócz tego i tę trudność, że związki wielu pierwiastków wcale nie były przewodnikami elektryczności i nie rozkładały się pod wpływem prądu. I na tej drodze przeto nie można było dojść do określenia równoważników i ciężarów atomowych wszystkich pierwiastków.—W roku 1819 Eilhard Mitscherlich odkrył zjawisko izomorfi-

A.c

Pierw.astek

Lityn

Sód

Glin

F osfor

Potas

Żelazo

Cynk

0.941    7.01

0.293 23.00 0.214 27.0 0 174 30.96 0.166 39.03 0.114 55.88 0.094 65.1

Arsen

Brom

Srebro

Jod

Złoto

Ołów

Bizmut

Powietrza

. 0.06926 . l.J0503 . . 0.Ô713 . 2.450

wodoru

Łączą się zaś:

według

objętości.

wTodór i chlor 1 :1

: 15,96 : 14,01

„ „ tlen » » azot

2:1

tlen

z m u, które przez Berzeliusza i innych badaczów rówmież wyzyskane zostało w celu oznaczenia równoważników chemicznych. Mitscherlich przekonał się mianowicie, że pewne pierwiastki mogą zastępować inne w ich związkach, nie sprowadzając przez to wcale istotnej zmiany w formie krystalicznej tych ostatnich. Związki, w których wzajemna taka wymiana pierwiastków może mieć miejsce, nazywamy równokształtnemi, izomorficznemu Owo zaś zastępowanie się wzajemne pierwiastków zachodzi zawsze według ilości stechiometryeznych, tak, że dana ilość pewnego pierwiastku zastępuje ściśle daną ilość drugiego, krystalograficznie z pierwszym równoważnego; pozostałe zaś pierwiastki w związku—zmianie żadnej nie ulegają. Takie związki izomorficzne zdolne są do wspólnej krysta-lizacyi, w ten sposób, że, zmieszane ze sobą w do-wTolnym stosunku, tworzą jednolite kryształy. Znane grupy takich związków izomorficznych tworzą np. ałuny, koperwasy, dalej—fosforany, arseniany i in. Gdy znamy równoważnik pewnego pierwiastku, który w związku swym, bez zmiany jego formy krystalicznej, może być zastąpiony przez inny pierwiastek, wówczas, na zasadzie sprawdzonej przez Mit-scherlicha na wielkiej liczbie ciał, upoważnieni jesteśmy do twierdzenia, że ilość tego nowego pierwiastku zastępującego jest równoważną ilości wypartego. Że zaś za pomocą innych metod możli-wem jest dla pewnych pierwiastków określić mniej lub więcej pośrednio ich ciężary atomowe, zatem zjawisko izomorfizmu przychodzi nam z pomocą w⁷ zadaniu wybrania pewnych liczb za ciężary atomowe niedość dobrze zbadanych pod tym względem pierwiastków.— Jednocześnie z odkryciem izomorfizmu wt roku 1819, dwaj badacze francuscy, Dulong i Petit, odkryli bardzo prawidłową zależność pomiędzy ciepłem właściwe m (ciepłojemnością) pierwiastków w stanie stałym, a ich ciężarami atomowemu Im większy jest ciężar atomu, tem mniejsze ciepło właściwe; obiedwie wielkości, w przybliżeniu, okazały się odwrotnie proporcyonalnemi; iloczyn z obudwu dla wszystkich badanych pierwiastków jest prawie jednakowy. Ponieważ ciepło właściwe wskazuje tę ilość ciepła, której potrzeba, ażeby jednostkę ciężaru danego ciała ogrzać o jeden stopień, zatem wspomniany iloczyn przedstawia ilość ciepła, jaka zużywa się dla ogrzania o jeden stopień takiego ciężaru pierwiastku, który wyrażony jest ciężarem jego atomu. Przypuszczając, że nie znamy jeszcze z dokładnością ciężarów atomowych, powinniśmy to wszystko zredukować do ciężarów równoważnikowych. Mówiąc zaś o atomach, nazwiemy ów iloczyn c i e płem właściwe m a t o m u (ciepłem atomowem). Widać z tego, że każdy atom dowolnego pierwiastku chemicznego jednakową okazuje ciepłojemność, innemi słowy: ciepło właściwe atomu dla wszystkich pierwiastków jest jednakowe. Prawo to jest słuszne dla wszystkich metalów właściwych, a także dla znacznej części pierwiastków niemetalicznych. Oto, dla przykładu, ciepło właściwe (c), cięż. atomu (A) i ciepło właściwe atomu (A.c) pewnej liczby pierwiastków:

A A.C Pierwiastek C

Ciepło właściwe atomu, jak widać z tej tabliczki, nie jest wprawdzie zupełnie stałą wielkością; dla większej wszakże liczby pierwiastków waha się w tak niedalekich granicach, że, zwłaszcza dla oznaczania ciężarów atomowych, gdzie rozmaite metody wzajemnie się dopełniają, przyjąć możemy równanie:

A.c = const. — około 6.3.

Widać, że, znając c, możemy w przybliżeniu określić wartość dla A. — Prócz formy krystalicznej i ciepła właściwego, posługiwano się już dawniej innemi tizycznemi środkami pomocniczemi, w celu oznaczenia ciężarów atomowych, ale się przekonano, że sama analiza chemiczna nie jest w tym wypadku wystarczającą. Zwłaszcza pomocnem okazało się odkrycie Gay-Lussaca, orzekające, że ciała gazowe łączą się i rozkładają wzajemnie według prostych stosunków objętościowych, w przypuszczeniu, że mierzymy je w jednakowych warunkach ciśnienia i temperatury. Pierwiastki, w zwykłej temperaturze będące gazami, mają następujące gęstości, wr porównaniu z powietrzem i wodorem :

w stosunku do

15.96

14.02

35.37

według ciężaru.

1 : 35,37 1:7.98 =r2 1:4.67 z:3 1 : 0.878 =■ 15.96 : 14,01 1: 1.756 = 15.96 : 28,02 1 : 0.439 — 31.92: 14,01 A zatem ciężary, według których pierwiastki gazowe łączą się z sobą, zachowują się względem siebie albo bezpośrednio w tym samym stosunku, co-i ich gęstości, albo też w stosunku prostych liczb wielokrotnych. Nie umiano na razie prawdziwych wyciągnąć wniosków z tej ścisłej zależności, jaką spostrzeżono pomiędzy gęstością ciał w stanie pary a wielkościami stechiometrycznemi. Dopiero w r 1858 udało się włoskiemu uczonemu, Stanisławowi Cannizzaro, sprostować liczne sprzeczności, na jakie natrafiano, określając równoważniki i ciężary atomowe wredług rozmaitych metod (chemicznej, elektrolitycznej, krystalograficznej, termicznej). Cannizzaro rozszerzył i bliżej wyjaśn i hypotezę, wygłoszoną już w roku 1811 przez Amadeusza A v o g a d r o, który, opierając się u a.

: rn.

Z równania pywyższego wynika.

m. . d

rn =

ponieważ mi — 2, a dx— 0.U6926. przeto 2. d 0 0Ö926

A zatem ciężar cząsteczki gazu otrzymujemy, mnożąc gęstość jego (w stosunku dc powietrza — przy równem ciśnieniu i temperaturze) przez 28 876. Przez obliczenie w ten sposób ciężarów cząsteczkowych gazów prostych i złożonych, jesteśmy w stanie określić ciężary atomowe wielu pierwiastków, mając na uwadze, że cząsteczka nie może zawierać mniej niż jeden całkowity atom Postarajmy się dla każdego pierwiastku znaleźć najmniejszą ilość, jaka wchodzi w skład ciężaru cząsteczki jednego z jego związków, a otrzymamy w ten sposób największą z możliwych wartości dla ciężaru jego atomu. Ilość ta I bowiem zawiera co najmniej jeden atom, choć mo-

rażącem podobieństwie własności fizycznych wszystkich gazów, zwłaszcza zaś na odkryciu Gay-Lussaca, że gazy łączą się i rozkładają według prostych stosunków objętościowych, wyraził domniemanie, że wszystkie gazy w równych objęto-ściach, przy jednakowem ciśnieniu i jednakowej tempaturze, zawierają równą liczbę cząstek. Te cząstki wszakże nie powinny być uważane za atomy. Noszą one nazwę molekuł, cząsteczek (drobin) Hypoteza Avogadra nie odrazu przyjęła się w nauce; dziś jednakże stanowi ona jednę z najważniejszych podwalin wszelkich naszych poglądów na stan materyi. W cynę tycznej teoryi gazów (ob. ten wyraz) zyskała ona znakomite poparcie. Cząsteczka, tak jak ją pojmować należy według hypotezy Avogadra, stanowi najprostszy kompleks atomów, jaki fizycznie pomyśleć jesteśmy w stanie. Zarówno pierwiastki, jak i związki chemiczne, złożone są z cząsteczek. W pierwiastkach cząsteczki składają się z atomów jednorodnych, w związkach chemicznych—z atomów różnorodnych. Ostatnim krańcem podzielności materyi jest atom; w zwykłych wszakże warunkach, skutkiem działania siły powinowactwa chemicznego, atomy nie mogą występować w stanie wolnym, t. j. pojedyńczo, oddzielnie jeden od drugiego. Nie tylko bowiem przy uważaniu ciał złożonych, lecz i pierwiastków, atomy, sposobami chemicznemu z nich wydzielane, łączą się natychmiast między sobą na cząsteczki, których najprostszym wzorem jest cząsteczka pierwiastku, złożona z dwu jednakowych atomów. W skład cząsteczki ciała złożonego może oczywiście wchodzić większa liczba atomów. Cząsteczka stanowi, według poglądów naszych na istotę materyi, granicę fizycznej podzielności materyi, podczas gdy atom jest granicą podzielności chemicznej. Podobnie jak mówić możemy o względnym ciężarze atomów rozmaitych pierwiastków, tak też teorya atomowo-cząsteczkowa liczyć się musi ze względnemi ciężarami cząsteczek, bądź ciał prostych (pierwiastków), bądź też złożonych. Przy pomocy hypotezy Avogadra jesteśmy w stanie określić wielkości ciężarów cząsteczkowych wszelkich gazów, a to daje nam znów możność wnioskowania o ciężarach atomowych, przez co metody powyższe zyskują nader ważne dopełnienie. I tu oczywiście mowa tylko o ciężarach względnych, nie zaś absolutnych. Jeżeli w oznacza liczbę cząsteczek w pewnej masie gazu, a rn ciężar każdej cząsteczki, w takim razie cały ciężar tej masy wynosić będzie

G = n. rn

Dla innego gazu mieć będziemy Gt — nr wt,

Ciężary G i Gt możemy określić. Jeżeli zaś pomyślimy o takich ilościach dwu rozmaitych gazów, które przy jednakowem ciśnieniu i jednakowej temperaturze zajmują równe objętości, w takim razie, zgodnie z liypotezą Avogadra, n = nt i z dwu powyższych równań wyniknie G : rn —

. : G.

Możemy zatem stosunek ciężarów cząsteczkowych obudwu gazów łatwo obliczyć, znając ciężary równych objętości tych gazów. Za miarę obierzmy jednostkę objętości, np. 1 litr = 1 decymetrowi sześciennemu, albo 1 centymetr, sześć., w takim razie ciężary G i Gj stanowić będą ciężary jednostki objętościowej czyli wielkości, które nazywamy gęstościami (d i dj. Napiszemy przeto.

ni, : m —    : d

Ciężary cząsteczkowe rozmaitych gazów pozostają więc względem siebie w tym samym stosunku, co ich gęstości, jeśli te ostatnie zostały określone przy jednakowem ciśnieniu i jednakowej temperaturze. Za jednostkę ciężaru cząsteczkowego przyjmujemy ciężar cząsteczki wodoru. Ta ostatnia naturalnie nie może być mniejszą od atomu wodoru; rozumowania zaś, oparte na znajomości składu ilościowego rozmaitych związków wodoru, prowadzą do wniosku, że cząsteczka wodoru (jak i wielu innych pierwiastków gazowych) złożona jest z dwu atomów. Gdy np jedna objętość wodoru łączy się z jedną objętością chloru, tworząc d w i e .objętości chlorowodoru, natenczas wynika z hypotezy Avogadra, że każda cząstka wodoru z cząstką chloru daje dwie cząsteczki (molekuły) chlorowodoru, dwie bowiem objętości tego ostatniego gazu zawierają (według Avogadra) dwa razy większą liczbę cząsteczek, aniżeli jedna objętość każdej ze składowych części chlorowodoru. A zatem jedna cząstka wodoru, a także jedna cząstka chloru, podzieliła się na dwie części, musi się ona przeto składać co najmniej z dwu atomów. Mogłaby ona zawierać, co prawda, więcej niż dwa atomy; lecz nie mamy słusznego powodu do takiego przypuszczenia, dopóki nie znamy związku, który w jednej objętości zawiera mniej, aniżeli pół objętości wodoru. Litery, któremi wyrażamy pierwiastki chemiczne, nie zaopatrzone żadną liczbą, wyrażają pojedyńcze atomy. Jeżeli przeto H jest symbolem atomu wodoru, H₂ wyraża cząsteczkę tego gazu.

H ^ 1, zaś H₂ = 2.

di

= 28.876. d.

Li= 7.01 15.99 Na = 23.00 16.03 K — 39.03

Ruten

Rod

Pallad

J883.

że zawierać i dwa, trzy . t. d. Z podobnych oznaczeń ciężarów cząsteczek dla wielu pierwiastków otrzymujemy bezpośrednio ich ciężary atomowe; dla innych ciężary atomowe prawdziwe zmuszeni jesteśmy oznaczać dopiero po powołaniu do pomocy innych metod, jak: dokładna analiza chemiczna, zbadanie stosunków krystalograficznych dobrze poznanych związków badanego pierwiastku (izomorfizm), określenie ciepła właściwego, poznanie dokładne pokrewieństwa badanego pierwiastku z in-nemi, lepiej znanemi. Metoda, polegająca na oznaczeniu ciężarów cząsteczkowych, względnie najmniej jest zawodna. W tej wszakże postaci, w jakiej wyżej jest opisana, może ona być stosowana tylko do ciał gazowych, lub takich, które bez zmiany swego składu chemicznego w postaci pary mogą być badane. Wielu wszakże związkom chemicznym brak tej własności. Starano się przeto obmyślić sposoby oznaczania ciężaru cząsteczkowego i dla ciał stałych i ciekłych. W tym kierunku rozwój chemii fizycznej w czasach ostatnich wiele nowych przyniósł zdobyczy, poznano bowiem zależności pomiędzy nie-któremi stałemi własnościami fizycznemi wielu związków a ich ciężarami cząsteczkowemu Zwłaszcza cenną okazała się zależność, jaką dostrzegł F. M. Raoult (1882—1888) pomiędzy temperaturą zamarzania roztworów rozmaitych ciał, a ich ciężarem cząsteczkowym. Również pomocnemi są dostrzeżone prawidłowości w zmiana'ch ciśnienia osmotycznego i zmianach prężności pary roztworów.—Obecne nasze wiadomości o naturze pierwiastków chemicznych każą nam przypuszczać, że atomy każdego poszczególnego pierwiastku zupełnie są jednakowe, atomy zaś różnych pierwiastków rozmaite. Dotychczas nigdy jeszcze nie udało się jednego pierwiastku przemienić w inny. Mimo to, jednakże nie zupełnie wydaje się prawdopodobnem, aby znane nam obecnie pierwiastki były istotnie zasadni-czemi, pierwotnemi materyami. Dość dawno już wypowiadano domniemania, że ciała, zwane przez nas pierwiastkami, stanowią materye, złożone z ciał prostszych, z jednostek wyższego porządku. W sposób wyraźny domysł ten wypowiedział pierwszy anglik Pr out w roku -ł815. Opierając się na znanych podówczas ciężarach atomowych rozmaitych pierwiastków i zauważywszy, że w największej części liczby, wyrażające te ciężary, są pro-stemi wielokrotnościami ciężaru atomu wodoru, Prout wygłosił hypotezę, że wodór stanowi podstawową materyę, wszystkie zaś inne pierwiastki w rozmaitych stosunkach ilościowych z wodoru są złożone. Dokładniejsze oznaczenia ciężarów atomowych, dokonane przez Berzeliusza, Marignaca, a zwłaszcza później przez Stasa, nie pozwoliły ostać się hypotezie Prouta. Stosunek ciężarów atomowych rozmaitych pierwiastków do cięż. at. wodoru nie daje się w największej części wyrazić liczbami całkowitemu Znacznie szczęśliwszem było przypuszczenie Döbereinera, który w r. 1829 zwrócił uwagę na to, że często z trzech pierwiastków, podobnych do siebie pod względem chemicznym, jeden posiada ciężar atomu, będący w przybliżeniu średnią arytmetyczną z ciężarów atomowych dwu

pozostałych, że znów w innych razach trzy podobne do siebie pierwiastki wskazują bardzo zbliżone ciężary atomów. Podobne gromady, zawierające po trzy pierwiastki, zostały nazwane przez Döbereine-ra „tryadami“. Oto przykłady takich tryad :

Lityn różnica Sód różnica Potas

Eu = 103.5 Eh = 104.1 Pd= 106.3

W miarę jak ciężary atomów z coraz większą dawały się określać ścisłością, okazywało się, że prawidłowości liczbowe pomiędzy niemi coraz jaśniej się ukazują. Prace w tym kierunku Pettenkofera, (1851), Dumasa (1859), Odlinga, Newlandsa i innych doprowadziły wreszcie do tego, że dwaj zwłaszcza chemicy: Dymitry Mendelejew i Lotaryusz Meyer, wciągnąwszy do klasyfikacyi wszystkie obecnie znane pierwiastki, usystematyzowali i ułożyli je w naturalne szeregi, w których położenie każdego pierwiastku ściśle odpowiada najgłówniejszym jego fizycznym i chemicznym własnościom. Dwaj ostatnio wzmiankowani uczeni, wypisując obok siebie ciężary atomowe pierwiastków, z pominięciem wodoru, spostrzegli, że w szeregu takim pierwiastki, zbliżone pomiędzy sobą, powtarzają się peryodycznie, tak, że pierwiastki np. ósmy, piętnasty, dwudziesty drugi i t. d., są podobne do pierwszego; dziewiąty, szesnasty, dwudziesty trzeci i t. d. — do drugiego it. d. i że przeto, wypisując pierwiastki 1-szy, 8-y, 15-y, 22-i i t. d., 2-gi, 9-ty, 16-ty, 23-ci i t. d., w szeregach, dajmy na to, pionowych, otrzymamy schemat, w którym cały poczet znanych pierwiastków chemicznych będzie rozdzielony na pewną liczbę gromad, zawierających ciała najbardziej do siebie podobne. Szczegóły wspomnianych klasyfikacyi będą zamieszczone pod wyrazami: Chemia i Pierwiastki chemiczne. Literatura przedmiotu jest niezmiernie bogata. Jako dzieła, streszczające cały obszar badań i poglądów szczegółowych, wymienimy : L. Meyera: „Die modernen Theorien der Chemie u. ihre Bedeutung für chemische Mechanik“, wyd. 5, Wrocław 1884; W. Ostwalda: „Lehrbuch d. allgemeinen Chemie“, wyd. 2, Lipsk, 1890; L. Meyera: „Grundzüge d. theoretischen Chemie“, Lipsk, 1890; W. Ostwalda: „Grundriss d. allgem. Chemie“, Lipsk, 1889; A. Wurtza: „La théorie atomique“, Paryż,

M. F.

Atomizm (filozofia) W najogólniejszem znaczeniu pojęcie atomu polega na przypuszczeniu ograniczonej podzielności materyi, to znaczy: przypuszcza się, że, dzieląc jakiekolwiek ciało, rozdrobnia-jąc je, proszkując, rozpuszczając i rozkładając, dochodzimy do pewnej granicy, po-za którą materya dalej dzielić się nie da. W rzeczywistości, i to pojęcie granicy nie jest empirycznem, lecz tylko filo-zoficznein, gdyż atomu (niedziałki) nikt jeszcze nie widział i żadnym ze znanych środków żadnego cia-

j. o.

ła na atomy podzielić nie możemy. Wyobrażamy sobie tylko, że rozdrobnienie brył musi mieć gra-mcę i że minimalna bryłka jest już bezwzględnie zbitą. Tak sobie wyobrażamy, ażeby znaleźć punkt oparcia dla myśli; ale zarówno w przypuszczeniu ograniczonej podzielności materyi, jak i przypuszczając nieskończoną jej podzielność, nie możemy najmniejszej cząstki przedstawić sobie inaczej, jak pod postacią bryłki; możemy tylko dodać, że i ta bryłka jest dalej podzielną, czyli, że właściwie bryłek już niepodzielnych (t. j. atomów) niema, alboteż że już jest niepodzielną, czyli że jest atomem. Ze względu na wymagania nauk empirycznych i na prawa psychologiczne naszej wyobraźni, racyonalniej jest nienadużywać fantazyi abstrakcyjnej i przyjąć istnienie atomów, z tern tylko zastrzeżeniem, że pojęcie niedziałki nie jest bezwzględne, lecz względne, to znaczy, że przyjmujemy ją za niepodzielną, ponieważ wobec naszych doświadczeń zachowuje się tak, jak gdyby była niepodzielną. Pojęcie takiej niedziałki jest mianowicie niezbędnem dla chemii <ob. Atomistyka chemiczna). Filozofia, uprzedzając doświadczenie, pozwala się domyślać, nietyl-ko ze względów jedności metafizycznej, ale i na podstawie rozważania doświadczalnej łączności i wielokrotności w stopniach różnych seryj pierwiastków, że z czasem jakość da się sprowadzić do ilości, czyli ■ że odrębność pierwiastków także okaże się względną i że będzie można różnorodność ich własności sprowadzić do różnego układu pierwotnych, jakościowo jednorodnych, atomów. Być może, że teorya ewolucyi i tutaj znajdzie zastosowanie: pierwiastki, jako osobne gatunki, mogły nie istnieć od wieków, lecz wytwarzać się stopniowo z jednej substancyi pierwotnej, podobnie jak różnorodne organizmy rozwinęły się z pierwotnej komórki. Bądź jak bądź, filozofia już dzisiaj nie zatrzymuje się na dogmacie pierwiastków (niezbędnym dla chemii), lecz mówiąc o cząstkach najmniejszych, mówi o atomach pierwotnych, najpierwotniejszych, jako o składnikach materyi wogóle. W tym względzie filozofowie o wiele uprzedzili chemików. Ci ostatni dopiero w wieku bieżącym wytworzyli chemiczną teoryę atomow, podczas gdy filozoficzna znajduje się już u pierwszych myślicieli greckich. Za ojców jej uważani są: De-mokryt i Leucyp, dla których atomy różnią się tylko kształtem, położeniem i uporządkowaniem, podczas gdy epikurejczycy nadawali im różny kształt, wielkość i ciężar, a wielki reformator filozofii, Descartes — kształt, wielkość i ruch. To ostatnie pojęcie jest i dziś jeszcze najbardziej naukowem, istnieje bowiem powszechna dążność sprowadzenia wszelkich objawów siły do ruchu atomów. W innych prądach myśli filozoficznej niejednokrotnie, zwłaszcza od czasów Gassendiego, usiłowano uchylić trudność wyjaśnienia wyższych zjawisk psychicznych przypuszczeniem, że i w atomach, obok własności fizycznych, istnieją już w zarodku duchowe, i przypisywano niedziałkom bądź-to myśl, bądź wrażliwość, bądź popędy i sympatye. Łatwo zauważyć, że w tego rodzaju poglądach właściwie atom przestaje być tem, czein był: pierwiastkiem prostym zawilszych kombinacyj—i staje się sam istotą. To

też wielokrotnie w historyi filozofii atomy przeradzają się w tak zwane monady (Giordano Bruno— Leibnitz), zatracając całkiem swe własności fizyczne. Są to wówcz«.:-' byty samoistne, niemateryalne, które, ocalając pojęcie duchowości we wszechświe-cie, jedno'..^oijue gubią pojęcie materyalności; nigdy bowiem siłowo-duchowe monady nie złożą w naszej wyobraźni zbitej, podzielnej materyi. Tylko niemyl-ne przekonanie o względności naszej wiedzy ratuje nas od labiryntu tego rodzaju dociekań. Atom, jeżeli ma oddać umysłowi naszemu tę przysługę, jakiej od niego żądamy—uporządkować i uprościć nasze pojęcia o świecie materyalnym, musi zrzec się pretensyi do pozowania na Kanfowski byt sam w sobie („Ding an sich“). Jest on streszczeniem zjawisk, ale nie wykryciem istoty rzeczy. Jest tylko sprowadzeniem do minimum tego, co ujmujemy zmysłami. Ale kto wie, czy ta. odrobina nie jest tak małą tylko dla nas? Może nasz atom jest słońcem dla drobniejszych oi niego istot, może nasze słońce jest atomem dla istot, których ciało składa się z układów słonecznych, tak jak nasze z atomów? Jest wszelkie prawdopodobieństwo, że ruchami ciał niebieskich rządzą te same prawa, co i ruchami atomów, a w takim razie względność naszej wiedzy może być nagrodzoną dość wspaniałemi widnokręgami, bez uciekania się do pojęć, sprzecznych z ge-netycznemi prawami jej rozwoju. — („Rozwój filozoficznych i chemicznych pojęć o atomach“, w „Pogadankach i spostrzeżeniach“ J. Ochorowieża. Warszawa, 1879; str. 192—225).

Atomowe ciepło, ob. Ciepło właściwe.

Atonia (grec, tonos— napięcie, wyprężenie, z prze-czącem a), w lecznictwie wyraża: wątłość, zwiotczenie, także bezsilność, brak sprężystości i energii działania; pojęcie bardzo zbliżone do Adynamii (ob.), Astenii (ob.), tylko ściślej przywiązane do fizycznych własności tkanek. Odrębne jednak, w patogenii swoiste znaczenie temu wyrazowi nadał Fryderyk Hoffmann, (1660 f 1742), głośny autor dynamicznej teoryi lekarskiej („Medicina rationalis systematica“, 1718), twierdząc, że głównemi cechami tkanek zwierzęcych są: spójność, odporność i własność toni-czna, czyli tonus, tkwiąca w pierwotnych tworach organicznych, t. j. włóknach (fibrae), posiadająca zdolność kurczenia ich i zwalniania czyli ruchu, który znowu jest wyrazem czynności eteru, rozprzestrzenionego po całym wszechświecie, zatem i po ciele ludzkiem; z eteru wytwarza się w mózgu „ciecz nerwowa“ (starożytnych: pneuma), która, rozchodząc się po tworach zwierzęcych, stanowi źródło własności tonicznej (zdolności ruchu). W tej też własności tonicznej, raczej w zboczeniu jej działalności, upatruje Hoffmann pierwotne źródło wszystkich chorób, które rozdziela na dwie klasy.- a) pochodzące od zbytecznego natężenia włókien (spasmus= kurcz), i b) od nieprawidłowego ich zwolnenia (atonia— zwątlenie); choroby pierwszego rodzaju wyrażają się bólem, kurczami, zapaleniem i gorączką, atoniczne zaś — bezczułością, bezwładem, zastojem krwi i t. p., który-to rozdział zresztą polega więcej na fantazyi autora, aniżeli na podstawie naukowej lub obserwacyi. Stosownie do dwóch form patolo-

Dr. t

gicznych, rozróżnia Hoffmann także w środkach leczniczych tylko, leki przeciwkurczowe, uśmierzające i pobudzające, czyli A-ę zwalczające. Zwięzłość i łatwa zrozumiałość nauki były powodem szybkiego rozpowszechnienia się jej, co właściwie (oprócz zręcznego zestawienia zasad) nie jest zasługą ani pomysłem Hoffmanna, gdyż teorya ta jest tylko powtórzeniem nauki Asklepiadesa (ob.) i Temisona (ob.), twórców greckiej szkoły metodyków, z tą tylko różnicą, że Hoffm. zboczenia owych własności (dawniejszych: strictum, laxum) odnosi do zwichnień eterowych monad Leibnitza, kiedy grecy poczytywali te zboczenia za pierwotne i samodzielne. Nauka Hoffm. była zresztą tylko odmiennym nieco wyrazem ducha czasu, kiedy szkoła ehemiatryczna ustępować musiała silnemu prądowi jatrofizycznemu (Borelli, Baglivi i t. d ), który coraz jawniej występował przeciw starej teoryi humoralnej, torując drogę patologii solidarnej. Patogeniczne pojęcie A-i podniósł jeszcze w końcu XVIII w znakomity autor W, Cul le u, lubo pojmował ją inaczej i wyprowadzał z osłabienia czynności mózgu. Obecnie używa się wyraz „A.“ w ogólnem tylko znaczeniu bezsilności tkanek, utraty flzyologicznej ich dzielności.

Atopit (miner.) Minerał układu foremnego, krystalizujący w ośmiościan w połączeniu z granatoe-drem i sześcianem. C. wł. 5.03; tw. 5.f>—6. Barwy żółto do smolisto-brunatnej, z blaskiem tłustym, wpólprzezroczysty Skład jego chemiczny: 73 12 kwasu antymonnego, 17.51 wapna, 2.71 tlenku żelaza, 1.50 tlenku manganu, 4.32 sody, 0.84 potażu, co prowadzi do wzoru. R^Sb Or Na węglu w płomieniu utleniającym ulatnia się w części, z początku topi się trudno, ostatecznie pozostawia zuzel ciemny nietopliwy Z solą fosforową stapia się całkowicie w perłę żółtą, po ostygnieniu bezbarwną; w kwasach nierozpuszczalny; po stopieniu z sodą trudno się rozkłada. Bardzo rzadki minerał, spotykany w Longban w Wermlandyi, ,jako wrosły w ja-snoszarawym hedyfanie (arsenianie cłowiu).K-Ator, ob. Hat or.

Ator, A t h o r, nazwa planetoidy (161), ob. Planety.

Atos, Athos, Athonas, starożytne A kte tureckie Ajneros, Hagion oroś. (Góra święta) po nowogrecku, najbardziej na wschód wysunięty, jeden z trzech półwyspów Chersonezu Trackiego, oblany morzem Egejskiem, ma długości 47 kilom, i od 5 do 8 szerokości, jest całkowicie górzysty i gęstemi okryty lhśami. Najwyższy szczyt, zakończony przylądkiem św. Jerzego, wznosi się w stronie południowo-wschodniej na 1,936 metrów wysokości, skąd rozciąga się wspaniały widok od Dardaneli na wschodzie, aż po górę Olimp na zachodzie. Na całym półwyspie rozsiane są klasztory obrządku wschodniego, do których z różnych stron wschodu napływa corocznie wielu pątników. Klasztorów tych, zwykle otoczonych grubym murem, częściowo ufortyfikowanych i zostających bez wyjątku pod wezwaniem Matki Boskiej, jest dwadzieścia jeden, a w nich mieszka około 6,000 zakonników (kaludżierów), prowadzących życie ascetyczne wedle regułu św Ba-

zylego. Dzielą sią one na tak zwane cenob ie, w których zakonnicy podlegają absolutnej władzy przeora (hegumenos, dożywotnego—i na monastery swobodne (idiorrythma), gdzie przeor jest wybieralnym przez zakonników na rok jeden. Prócz klasztorów, znajduje się na półwyspie 11 „skitów“, t. j. kolonii zakonnych, oraz około 200 pustelni, jedne i drugie bezpośrednio władzy swego klasztoru podlegają. Jedni z zakonników zajmują się pszczelnictwem i ogrodnictwem, inni pracują około roli, inni wreszcie trudnią się wyrabianiem różnych sprzętów domowych i przedmiotów kościelnych; wszyscy zaś żywią się tylko jarzynami, owocami i rybami, z ab-solutnem wyłączeniem mięsa. Narodowości są przeważnie słowiańskiej, lub greckiej, znajdują się jednak między nimi w niewielkiej ilości: rumunowie, albań-czycy i gruzini. Z najgłośniejszych klasztorów, mających swoją przeszłość historyczną, są: Chilandar, klasztor serbski, założony przez Stefana Nemauię w r. 1199 i syna jego, św. Sawę, klasztor bułgarski Zograf, oraz dwa klasztory: Iwiron (gruziński) i Wa-topedion w których znajduje się najwięcej przechowanych starych rękopisów i ksiąg z wieków średnich. W głównem miasteczku Kariäs, malowniczo położo-nem w samym środku półwyspu i łiczącem 1000 m-ców, (wyłącznie płci męskiej), zasiada władza klasztorna, zwana „protanon“, a złożona z delegatów duchownych, z każdego monasteru po jednym, i prezesa. Tam również mieszka turecki gubernator, jedyny muzułmanin na półwyspie, i mieści się całe biuro administracyi świeckiej Rocznie Turcya pobiera tytułem daniny 80,000 piastrów od mieszkańców półwyspu, między którymi pobyt kobietom surowo jest wzbroniony. A. zasłynął już w czasach wojen perskich, u jego bowiem brzegów burza rozbiła flotę wodza perskiego, Mardoniusza. Kserkses, chcąc ominąć najnąjbezpieczniejszy przylądek półwyspu, kazał przekopać kanał przez najwęższą część jego, mający 2 km. długości; zamiar ten jednak nie został doprowadzony do skutku, ślady tego kanału pokazują dziś w okolicy Prewlaki. Kiedy poczęło się tu życie zakonne? niewiadomo; dzieje przechowały tylko wzmiankę o pustelnikach* ramieszkałych tu w IX st. i podległych władzy klasztoru w Hierisos na Cher-sonezie. Cesarz Roman Lakapenos zbudował w r. 924 pierwszy klasztor Ksiropotamos, a właściwym organizatorem życia pustelniczego był św. Atanazy z Trebizondy, żyjący w połowie X-go stulecia. Od tego czasu liczba klasztorów poczęła wzrastać, a stosunki ich wzajemne i prawa określił cesarz Jan Zemisces w 972 r, i Konstanty Monomaeh w 1046 r., w wydanych t z. „typikaeh“. Cesarz Aleksy I-y Komnenes wyjął zakonników A-u z pod władzy patryacliy konstantynopolitańskiego, a prawo wyświęcania nowicyuszów nadał biskupowi w Hierisos, który dotychczas nosi tytuł biskupa świętogórskiega Późniejsi cesarze z dynastyi Paleologów, królowie bułgarscy Aseniowie i serbscy Nemanicze ustawicznie wspierali zakonników i wznosili nowe klasztory Ostatni z nich, klasztor św. Dyonizego, założony był w r. 1375 przez Aleksego Iii-go, cesarza Trebizondy. Po upadku państw chrześciańskich na półwyspie Bałkańskim zakonnicy A-u byli wspierani

47

Jncyyklopedya Powszechna Ilustrowana. T. T

-,

F-u

.7. A

i osłaniani przez hospadarów multańskich i monarchów russkich.przytem dochody z częstych wędrówek pątników na A. pozwalały na utrzymywanie klasztorów w dobrym stanie i na wznoszenie nowych budowli. W r. 1753 przy klasztorze Watopedion założono akademię grecką (Athonias), do której uczęszczało około 200 uczniów z różnych krajów wyznania wschodniego. Wkrótce atoli, gdy. skutkiem intryg zakonników, uczony scholiasta, Eugeniusz Bulgaris, musiał-ją opuścić, akademia ta upadła .zupełnie. Podczas powstania greckiego zakonnicy A-u połączyli się w r. 1821 z powstańcami Cherso-nesu Trackiego, jednakże, poniósłszy porażkę od turków, zmuszeni byli zapłacić kontrybucyi 2¹/* miliona piastrów, wydać rządowi tureckiemu wszystką broń, jaka się u nich znajdowała do obrony przeciw piratom, i przyjąć do Koriäs, jakoteż do wszystkich klasztorów, zbrojne oddziały arnautów,którzy tam przez 9 lat, czyli do 1830 r., zostawali. A. był jedyną miejscowością, gdzie do ostatnich czasów turcÿ pozwalali używać dzwonów. Paragraf 62 traktatu berlińskiego z r. 1878 zapewnia zakonnikom A-u wszystkie ich prerogatywy i całość dotychczasowych posiadłości. Cywilizacyjny wpływ A-u na Wschód w wiekach średnich był niemały: tu bowiem ześrodkowywała się nauka kościelna wyznania wschodniego, a słowianie tu przeważnie zaznajamiali się z literaturą bizantyjską i robili z niej przekłady i wyciągi. Z biegiem czasu., skutkiem pożarów, kradzieży, darowizn lub wielu innych nieprzyjaznych okoliczności, znaczna część nagromadzonych dzieł i rękopisów zaginęła; mimo to, obecnie jeszcze wysłana przez rząd grecki komisya w drugiej połowie bieżącego wieku obliczyła pozostałość w książnicach A-u na 8,000 rękopisów (najwięcej greckich, a obok tego słowiańskich około 4.40, dużo łacińskich, rumuńskich i w innych językach pisanych). Najważniejszym zabytkiem piśmiennictwa, przechowa -nym dotychczas na A-ie, jest rękopis gruziński, za wierający przekład „Pisma ś-go“ i dyplomat grecki z r. 982 z podpisem głagolicą księcia Jerzego z Hie-risos. Z głośniejszych badaczów bibliotek i przeszłości A-u zasługują na wzmiankę: Boltz: „Die Bibliotheken des Athos“ (Bonn, 1881 r.). — Porfi-ryusz Uspeński: „Onucame MoHacTbipeił aeoH-ckhxt. bt> 1845—46 rr.“ (W „Dzienniku ministeryum oświaty narodowej“ za r. 1848).—Serb Demetryusz Avramovié: „Sveta gora sa strane vjere, hudoże-stva i povestnice“ („Góra święta ze strony religijnej, artystycznej i historycznej“, Białogród, 1848 r.).— Józef Müller; „Historische Denkmäler in den Klöstern des Athos“ (w „Slavische Bibliothek Miklosicza“, 1851 r., 1.1, str. 123—258).—Pischon: „Die Mönchsrepublik des Berges Athos“ (w „Raumera Histor. Taschenbuch“, 1860 r.).—Rossman: „Ein Besuch auf dem Berge Athos“ („Deutsche Rundschau“, 1877 r.,

t. 10). — Gass; „Zur Geschichte der Athosklöster“ (Giessen, 1865 r,). — Curzon: „Visits to the mona-steries in the Levant“ (Londyn, 1850 r.). —Langlois: „Notice sur le couvent ibérien du Mont Athos“ („Journal asiatique“, 1866 r., 1.1, str. 351) i wielu innych.J-N-Atra-bilis =c z arna żółć, (melaina choie greków), oznaczała u starożotnych jeden z głównych soków ciała, których na wzór czterech żywiołów (ziemi, wody, ognia i powietrza), czyli czterech własności zasadniczych (suchość, wilgoć, chłód i ciepło), przyj mowali cztery (krew, śluz, czyli flegma, żółć i czarną żółć). Przewaga jednego z tych soków, cechująca cztery główne temperamenty (sangwiniczny, flegmatyczny, choleryczny i melancholiczny), stawać się miała przyczyną zarówno rozmaitych usposobień w stanie zdrowia, jako też powodem licznych zaburzeń chorobliwych. Do rzędu „morbi ab atra-bilis“ należały choroby, podług naszych obecnych pojęć, nie mające żadnego związku z żółcią, której też „czarnej“ odmiany fizyologia nowoczesny nie zna wcale.

Atracheata, (ob.) Roztocze (Acarina)    ■

Atractylis (L. gen., n. 930). Lgnięć. Rodzaj należący do rodziny roślin Złożonych (Compositae), plemienia Karczochowych (Cynareae), pod-plemienia Kąsin (Carlineae). Wyróżnia się on podwójną okrywą kwiatową, z których zewnętrzna składa się z liści dość wielkich, wewnętrzna zaś z przy-kwiatków dachówkowato ułożonych; szyjką słupka o znamieniu niewyraźnie dwuklapowem i niełupka-mi podługowatemi, gęsto okrytemi długiemi włoskami, tworzącemi niby puch zewnętrzny i uwieńczo-nemi puchem właściwym, złożonym z 1—3 szeregów szczecinek, w podstawie mniej więcej zrosłych, a zresztą swobodnych i piórkowatych. Są to zioła, już drobne i prawie bezłodygowe, już wzniesione, o łodygach pojedyńczych lub rozgałęzionych. Liście ich naprzemianległe, mniej lub więcej wycięte i, równie jak liście zewnętrznej okrywy, cierniste. Główki kwiatowe mniej więcej wielkie, osadzone pojedyńczo albo w środku przykorzeniowej rozety liściowej, lub na wierzchołkach gałęzi. Znanych jest 14 gatunków, z których 12 żyje w okolicach morza Śródziemnego w Europie i Afryce, 2 zaś pozostałe, mające pokrój zupełnie odmienny, (z których De Candolle („Prodr.“ VII, 48), utworzył osobny rodzaj Atractyloides, zamieszkują Chiny i Japonię. Rodzaj A. zasługuje na uwagę głównie z tego, że z osadnika kwiatowego i z szyi korzenia niektórych gatunków wydziela się specyalny rodzaj bardzo lepkiej gumy, zwanej wis cyną, podobnej do gumy zawartej w jagodach jemioły (Viscum). Najwięcej zaś takiej gumy wydaje A. gummifera L. (Carline gummifera DC.), rosnąca w Europie południowej i w południowej Afryce; gdzie jest używaną na lep. Sama roślina dawniej używała się w medycynie pod nazwą Camaeleon albus, w chorobach skórnych, wodnej puchlinie i cierpieniach dróg moczonych; dziś zupełnie wyszła z użycia. Mięsisty osadnik kwiatowy, tak samo jak osadnik karczocha w Algierze i Maroko, po ugotowaniu używa się na pokarm. Korzeń jest gwałtowną trucizną, którym, jak niektórzy utrzymują, niewiasty arabskie często się posługują dla pozbywania się swoich dokuczliwych małżonków, zadając im odwar tego korzenia w mleku.

Atragene (bot) Linne. wyłączywszy z dawnego rodzaju Clematis (Powojnik) gatunki posiadające pomiędzy listkami kielicha i pręcikami organy ło-patkowate, mające wejrzenie płatków korony, które

pejska).

on poczytał za rzeczywiste płatki, utworzył z nich osobny rodzaj — Atragene. Okazało się, iż organy te nie mogą być uważane za koronę, gdyż nie są na-przemianległe z listkami kielicha, i że one są tylko przeobrażonemi pręcikami. Z tego powodu De Can-dolle (w „Reg. veget. Syst, nat.“, str. 165) gatunki .te włączył napowrót do rodzaju Clematis (ob. ten wyraz), robiąc z nich jedną z sekcyj pod tąż nazwą— Atragene. Pomimo to, w niektórych nawet nowoczesnych florach, daje się jeszcze spotykać rodzaj Atragene. Między innymi i Berdau (w swojej „Florze Tatr i Pienin“, 1890, str. 2) Clemitis alpina Lam. (Powojnik alpejski) opisał, odnosząc go do rodzaju Atragene, jako A. alpina L. (Powójnica al-

J. A

Atrakcya, ob. Przyciąganie.

Atraks, nieistniejące dziś, starożytne miasto w Tessalii, leżało o 15 kilom, na południo zachód od dzisiejszej Larysy, blisko prawego przegu rzeki Peneios (Salambria), gdzie dotąd pozostały ślady budowli. Za panowania rzymian w Grecyi, a zwłaszcza za czasów bizantyjskich, słynęło z łomów marmuru zielonego, który był wydobywany najprawdopodobniej ze skał wapiennych na przesmyku Ka-lamaki i stanowił ważny przedmiot handlu. Stąd bierze swe źródło wyrażenie łacińskie: Ars atracia— tyle, co sztuka czarnoksięska, magiczna; tessalczycy bowiem uchodzili pod tym względem za mistrzów.

Atrament. Nazwą ^.-tu oznaczają najrozmaitsze przetwory barwne, których wspólną własnością jest to jedno, że służą do kreślenia albo pisania. Zresztą własności zewnętrzne, skład chemiczny, sposób przygotowania, a nawet zastosowania i użycia różnych A-ów jest tak rozmaity, że ze względów naukowych i technicznych przetwory te muszą być podzielone na znaczną liczbę gromad. Tak, przedewszystkiem gromada A-ów, przeznaczonych do pisania piórem na papierze, stanowić tu powinna gromadę naczelną, tembardziej, że u nas tylko tym przetworom nadają nazwę A-ów, bez żadnych omówień ani dodatków. Na drugiem miejscu' póstawićby wypadało A-y, przeznaczone do różnego rodzaju reprodukcyi typograficznej, jak np. A. litograficzny, farbę drukarską i t. p., które składem chemicznym zupełnie różnią się od pierwszych. Dalej idą A-y t. zw. .„wiefczne“ do znaczenia bielizny. Nakoniec A-y sympatyczne, do pisania tajemnego. W każdej podobnej gromadzie możnaby następnie wprowadzić dalsze podziały, zależne od barwy i niektórych innych własności. W tem miejscu podamy tylko nieco szczegółów o A-ch właściwych, t. j. używanych do pisania zwykłego.—Według świadectw pisarzy starożytnych, cywilizacya klasyczna posługiwać się miała A-em, podobnym ze swego składu do tuszu chińskiego, to jest mieszaniną sadzy i ciał kleistych, rozprowadzonych w znacznej ilości wody. Być może jednak, że Pliniusz, Witruwiusz i inni, którzy nam tę wiadomość przekazali, sami nie wiedzieli dobrze, jaki jest skład cieczy, którą piszą, ponieważ rozbiór chemiczny dowiódł obecności żelaza w wypłowiałych charakterach rękopismów starożytnych, a nawet ich odczytanie udać się mogło tylko skutkiem tego, że, zawierając żelazo, mogły być sposobem chemicznym doprowadzone do stanu czytelności.— Kto i kiedy wprowadził w użycie A., jakim dzisiaj się posługujemy, dzieje nie zapisały; to tylko jest rzeczą pewną, że jest on znany od bardzo dawnych już czasów. A. taki składa się zawsze: 1) z substan-cyi barwnej, która w rzadkich razach znajduje się w stanie rozpuszczenia, zwykle zaś jest tylko w postaci nadzwyczaj rozdrobnionej, zawieszona w cieczy; 2) z cieczy cokolwiek lepkiej, więc z wody, w której jest rozpuszczona jakaś materya kleista, np. guma arabska, cukier i t. p.; kleistośó tej cieczy nie dozwala substancyi barwnej osiąść, lecz utrzymuje ją w zawieszeniu; 3) z dodatków, mających na celu zapobieganie psuciu się A-tu, niekiedy nadanie mu przyjemniejszej dla oka barwy, czasami nawet zapachu. Od dobrego A-u wymagamy, żeby: 1) zostawiał na papierze wyraźne ślady czarne zupełnie, albo czarne z odcieniem błękitnym, fioletowym, zielonym, nigdy z brunatnym; 2) przenikał na pewną głębokość w masę papieru, tak, żeby śladów i nie można było usunąć przez lekkie zeskrobanie powierzchni; 3) nie rozlewał się; 4) dobrze chwytał się na pióro i nie spływał z niego kroplami; 5) na-koniec, żeby nie pleśniał i nie podlegał zmianom chemicznym we flaszcze lub kałamarzu' a na papierze, żeby nie wymywał się wodą, nie płowiał, a zwłaszcza nie żółkł zbyt szybko.—A. jest mieszaniną, która nie posiada ustalonego składu chemicznego, lecz zmienia się do nieskończoności, zależnie od wymagań techniki i konsumcyi, a nawet wprost—reklamy i mody. Najdawniej znany i dziś jeszcze najpowszechniej fabrykowany A. stanowi mieszaninę, złożoną z odwaru ciała garbnikowego (orzechów galasowych najczęściej) i roztworu siarczanu tlenku żelaza (koperwasu zielonego), z dodatkiem gumy arabskiej. Jakie przemiany chemiczne odbywają się w tej mieszaninie, dotychczas nie określono stanowczo. Wiadomo, że ciała garbnikowe (a także czyste fenole) z solami tlenniku żelaza tworzą nierozpuszczalne, bardzo ciemno zabarwione, osady, posiadające tak wysoki stopień rozdrobnienia, że utrzymują się bardzo długo w zawieszeniu wśród cieczy, w której się wytworzjrły. Otóż przy fabry-kacyi A-u ta przemiana musi mieć znaczenie główne: w pierwszej chwili po zmieszaniu, ciecz, złożona z garbnika i koperwasu, jeszcze A-em nie jest i trzeba pewnego czasu, żeby koperwas żelazny utlenił się na związek tlennikowy żelaza. Z niektóremi gatunkami A-u ostateczny ten rezultat ma miejsce dopiero po napisaniu na papierze. A., zlany do flaszek i szczelnie zamknięty, utlenia się zwolna i lata całe upływać mogą, zanim ta sprawa się ukończy. ■ Ale z chwilą, kiedy pochłonął już całą ilość tlenu, jaką mógł przyłączyć, zaczynają się bezwątpienia inne sprawy chemiczne, i taki A., zupełnie utleniony, traci pożądane własności. Bywają też gatunki A-u, posiadające w chśvili pisania barwę zupełnie jasną i dopiero z czasem ciemniejące — takim jest np.

t. zw. A. alizarynowy, którego zielone zabarwienie w stanie świeżym zależy od kombinacyi żółto-pomarańczowej barwy alizaryny z błękitną indyga. Ten A. czernieje dopiero w dni kilka po napisańiu.— A. złożony tylko z odwaru garbnikowego i z ko-

perwasu żelaznego, dziś coraz bardziej wychodzi z użycia. Z powodu taniości, łatwości i pewności fabrykacyi, a także i pewnych zalet istotnych, rozpowszechniają się coraz bardziej t. zw. A-y chromowe. Ich typem jest fabrykat, powstający z odwaru drzewa kampeszowego (1 część wiórów na 6 cz. wody), za dodauiem małej ilości chromianu potasu obojętnego. Przyczyna chemiczna ciemnego zabarwienia podobnej mieszaniny nie jest dokładnie wyświetlona: prawdopodobnie, obok właściwej reakcyi pomiędzy materyą organiczną (Jiematoksylina), zawartą w odwarze kampeszowym, a chromianem potasu, niemałe znaczenie ma tutaj działanie utleniające związku chromowego na ową materyę. Toż samo powiedzieć można o A-cie wanadowym, proponowanym przez Berzeliusza, a złożonym z odwaru galasowego i wanadami amonu. Ten A. różni się cd wszystkich innych tern, że materya barwiąca zawiera się w nim w roztworze a nie w zawieszeniu, ważniejszą jednak jego własność stanowi dość znaczny stopień wytrzymałości na działanie kwasów i alkalii. A-y do kopiowania nie stanowią przetworów odrębnych, ale są zwyczajnemi A-mi, które zawierają tylko w swym składzie większą ilość materyi kleistej, skutkiem czego do zupełnego

Zachodnich; liczy 14,374 m-ców, z których więcej niż połowa przypada na indusów. Prowadzi handel bawełną, żelazem, mosiądzem i innemi miejscowego wyrobu produktami. Cały okręg A. zajmuje 916 kilom. □ i liczy 146,305 m-ców.

A tre (włos., franc, à trois), wyrażenie muz., znaczy: na trzy (głosy, czy instrumenty)

Atrebatowie (Atrebates), znany z wojen Juliusza Cezara lud celtycki, który mieszkał na zachodzie ówczesnej Belgii, pomiędzy rzekami: Samarą (Somme) i Scaldis (die Schelde), czyli w później-szem hrabstwie Artois (obecnie dep. Pas-de-Calais^. Stolicą ich było miasto Nemetocenna, lub Neme-tae um (t. j. gród „święty“, dziś Arras). Wczasie ogól-go sprzysiężenia belgów przeciwko rzymianom (r. 57 przed Chr.), A. dostarczyli 15,000 wojska; stali wytrwale po stronie swoich wschodnich sąsiadów—ner-wiów, i razem z nimi zostali po uporczywej walce pokonani przez Cezara w bitwie nad Axouą (1’Aisne). Później otrzymali od Cezara króla Commiusa. W r. 52 połączyli się znowu z beilowakami—dla Walki przeciwko rzymianom; zostali jednak, wraz ze swymi sprzymierzeńcami, ujarzmieni ostatecznie przez Cezara. W Brytanii nad Tamizą znajdowała się osada A-ów, zwana „Calleva Atrebatuni“.—J. Cezar:

M. Ro.*

Atrecht, flamandzka nazwa Arrasu, stolicy francuskiego departamentu Pas de Calais (ob.) Arras.

Atrek, rzeka na granicy Persyi i russkich posiadłości zakaspijskich, bierze początek na południowym stoku gór Mezdżyd, w prowincyi perskiej Cho-razan, i przepłynąwszy ku zachodowi 440 kilom., wpada do zatoki Hassati-kuli na morzu Kaspijskiem; z obu stron przybiera liczne dopływty, z których największym jest prawy, Sumbar. Prawy brzeg rzeki Rossya umocniła w ostatnich czasach szeregiem fortów, z których najważniejszy—Czykislar, na półno# od uścia. Zapas wody tylko w porze deszczowej jest obfity; w porze suchej A. cztisami nie dochodzi do morza.

Zn.

zaschnięcia ich śladów na papierze trzeba daleko „Bell. Gall.“ (z komentarzami), dłuższego czasu, niż przy A-ch zwykłych, a ślady te łatwo odbijają się na zwilżonym papierze, jeżeli do niego przyciskamy niezbyt dawno skreślone takie pismo. Co do A-ów kolorowych, to oprócz nazwy, nie mają one z czarnym nic wspólnego, gdyż są roztworami najrozmaitszych barwników, dziś najczęściej—barwników smołowych.

Atramentnica, (ob.) Sepia.

Atremia=bezruch, brak ruchu. Nazwę tę stosuje medycyna kliniczna do określania takich przypadków braku ruchu, kiedy chory, mając najzupełniej zdrowy układ ruchowy, przez długi czas nie podnosi się z łóżka, wskutek jedynie braku pobudzenia woli. Chory nie podlega żadnemu porażeniu mięśniów, ruchy czynne i bierne są całkiem możliwe, zahamowanem jest tylko wyzwalanie impulsów samowolnych. Objawy te zaliczamy do rzędu zjawisk hysterycznych, wśród których zajmują miejsce obok istotnych porażeń hysterycznych, śle-

Atrato, rzeka w południowej Ameryce, w rzeczy-pospolitej Kolumbijskiej, ma źródła w Andach na zachodnim stoku tak zwanej „Kordylery pobrzeżnej“ na wysokości 3320 m., płynie w kierunku północnym przez prowincyę Cauca i, ubiegłszy 456 km., wpada do zatoki Uraba w odnodze Daryeńskiej; na przestrzeni 154 kilom, od uścia jest dostępną dla dużych morskioh statków, a na przestrzeni 350 km.—dla zwykłych parowców rzecznych. Dorzecze jej obejmuje 35,000 kilom. kw. powierzchni. Znaczna ta rzeka ważną jest przedewszystkiem z tego względu, że, przy pomocy kanału, mogłaby połączyć ocean Atlantycki ze Spokojnym. Na to jej znaczenie pierwszy zwrócił uwagę Humboldt, co dało pochop Stanom Zjednoczonym do ścisłego jej zbadania we wszystkich punktach. Na kongresie międzynarodowym w Paryżu w r. 1878, ze wszystkich

F-n.

Atremograf, przyrząd służący do ułatwienia pi-

projektów połączenia obu oceanów przyznano zrazu poty hysterycznej i t. p. pierwszeństwo projektowi Selfridge’a, który wytknął

Atrsusz, Atrydzi (A t r e u a, A t r e i d a j), legendowy ród Pelopidów. Pelops, król Peloponezu, miał wielu synów z różnych matek, a pomiędzy

drogę przez rzekę A., i przez jej dopływ Napipi, sania przy t. zw. „kurczu pisarskim“, a następnie kana.em do zatoki Cupica, tak, że ogólna długość całej drogi wodnej wyniosłaby 290 kilom. Później dopiero, gdy okazało się, że projekt ten, jeśli nie jest niewykonalnym, to w każdym razie nimi A-a i Tyestesa, którzy, razem z matką, Hip-bardzo kosztownym, zgodzono się na przekopanie i podameją, pałali zazdrością przeciw bratu z innej międzymorza Panamy.    matki, Chryzyppowi, za co przez ojca wygnani, udali

Atrauli, miasto w Indyach wschodnich, z okrę- się z Argos do pobliskich Micen (Mÿkénë). Wypa-giem tejże nazwy, stanowiącym część dystryktu dek ten, jeszcze z innemi waryantami przez różnych aligurskiego, w tak zwanych prowincyach Północno- kronikarzy przedstawiony, daje pohop Tucydydeso-

K. K.

And. S

J. A.

wi do wprowadzenia legendy na drogę rzekomo historyczną. Podług niego, król Miceny, Eurysteus, był siostrzanem A-a, i ilekroć udawał się na jaką wyprawę, powierzał rządy wujowi, przez co lud do niego przywykł, tak, że gdy król w Attyce zginął, [ud, obawiając się najścia heraklidów, powołał po nim na tron A-a, jako najpotężniejszego z miejscowych królewiąt. Tak to historyk zasłyszał „od tych, którzy od przodków swych dowiedzieli się dawnych dziejów Peloponezu“. Ten początek histo-ryi, poważnej i prawie politycznej, nie w⁷spiera się jednak na żadnym dokumencie autentycznym, a ogromnie odbija od wielce poetycznej legendy atrejskiej. Jakoż, bracia A. i Tyestes w „Iliadzie“ znani są o tyle, że dzierżą z kolei berło Zeusowe. Waśnie pomiędzy nimi ukazują się dopiero w „Odys-sei“; późniejsi zaś poeci rozwodzą się nad przyczynami tych waśni, rozmaity nadając im początek, a Eschyles, w „Agamemnonie“ (w. .1585), wskazuje współzawodnictwo o tron. Dość, że A., udając pojednanie, zaprosił Tyestesa na ucztę i podał mu na stół ugotowane członki jego własnych dzieci, które poprzednio pozabijać kazał, j po uczcie wyjawił ohydny podstęp, od którego, powiadają, samo słońce odwróciło wzrok. I toż to jest punktem wyjścia do przerażających katastrof, ścigających się w rodzie, które dostarczyły poetom, a zwłaszcza greckim, tematu do prześwietnych tragedyj. Tyestes poprzysiągł bratu zemstę, ale sam jej dokonać za życia nie mogąc, przekazał pozostałemu synowi, Egistosowi; lecz i ten nie wykonał jej za życia stryja, bo był jeszcze zamłody. A., jako król Miceny i Argos, pozostawił dwóch synów, w „Iliadzie“ i dalej powszechnie „Atrydami“ zwanych, t. j. Agamem-nona i Menelausa. Egistos, dorósłszy, zakrada się do domu Agamemnona (ob.), podczas pobytu jego _pod Troją, bałamuci mu żonę i z jej pomocą męża w dniu powrotu zamordowywa, w ten sposób mszcząc się, jeżeli nie na samym winowajcy, to na jego potomku.

Atrezya (greek, tresis — otwór i przeczące a), lek.; brtjfir lub zupełne zarośnięcie otworu fizyolo-giczuego, czyli uścia przyrodzonego, np. otworu stolcowego, szpary sromowej, jamy”Tistnej, uścia macicznego i t. p. A. może być wrodzoną, kiedy płód wychodzi z łona matki już z zarośnięciem lub brakiem otworu, albo też nabytą, t. j. gdy otwór dany, w następstwie choroby, rany i t. p., zarasta. Jeżeli przyczyną A-i jest nieprawidłowa błona zatykająca, blizna i t. p., można wadę tę usunąć za pomocą operacyi chirurgicznej; gdzie zaś A. jest następstwem wadliwego tworzenia się płodu i polega na braku otworu lub kanału, np. pochwy srom-nej, tam wada organizacyi żadnym sposobem usuniętą być nie może.

Atri, włoskie miasto w departamencie Teramo, o 7 km. od brzegów Adryatykn, przy stacyi kolei żelaznej Bolonia—Otranto, 11,428 m-ców (commune), trudniących się uprawą zboża i wina, oraz hodowlą jedwabników. Miasto leży na stromej skale nad rz. Piombo, jest rezydencyą biskupa i posiada piękną katedrę w stylu gotyckim. Tu urodził się cesarz Hadryan. W starożytności była to rzymska ko-lonia Hadria, dla różnicy od innej tegoż imienia, zwana zwykle „Hadria in Pieeno“ i leżała prawie nad brzegami morza, na samym końcu drogi Wa-leryusza (via Valeria)-, z tej epoki jest jeszcze wiele zabytków budownictwa starorzymskiego; w okolicy liczne jamy, sztuką wykute w skale, pierwotnie groby etruskie, które później służyły za więzienie.

Atrichia s. atrichosis (od greek, a priv i trix—trichos—włos), brak włosów, wskutek ich nie-porastania lub wypadania; (ob.) Łysienie, -Łysina.

Atripalda, miasto we Włoszech, w Kampanii Neapolitańskiej, w départ. Avellino, nad rzeką Saba-to (systemat rz. Yolturno), 4,568 mieszkańców, trudniących się drobnym przemysłem i prowadzących dość rozległy handel wieprzowiną. W pobliżu A-y znajdują się ruiny starożytnego miasta Abellinum. (dzisiejsze Avellino).

Atriplex L. Lebioda albo Ł o b o d a. Rodzaj należący do rodziny roślin Komosowatych (Chenopodiacene), posiadający kwiaty umiarowe, mię-szano-płciowe. Kwiatów obupłciowych kielich złożony z 5 listków wolnych, lub nieco przy nasadzie spojonych, w przedkwitnieniu ułożonych w cynkę; korona żadna; pręciki w takiejże liczbie jak listki lub działki kielicha, którym są przeciwległe, o nitkach wolnych lub w nasadzie spojonych, o pylnikaeh dwuworeczkowyeh, wewnątrz zwrotnych, otwierających się w podłużne szpary; słupek o zalążni górnej, uwieńczonej szyjką, rozdzieloną na dwie gałęzie znamieniowe. Zatążnia 1-komorowa, zawiera samotny zalążek krzywo-zwrotny, przytwierdzony do łożyska nasadowego. Kwiatów żeńskich kielich 2 listkowy, o listkach stulonych, po okwitnieniu zwiększających się i różnie się zmieniających; korona żadna; szyjka słupka pojedyńcza. Owocem jest nie-łupka, otoczona trwałym i zwiększonym kielichem, Ziarno pod swemi powłokami zawiera zarodek obrączkowy, otaczający bielmo mączyste. Lebiody są rośliny zielne, roczne, lub podkrzewy, okryte łuszczkami blaszkowatemi lub jakby upudrowane, o liściach naprzemianległych lub przeciwległych, o kwiatach zebranych w grona lub kłosy pojedyńcze, albo składane. Znanych jest przeszło sześćdziesiąt gatunków, żyjących w strefie umiarkowanej. Obfitują w sok wodnisty, przez co niektóre poszukiwane są na pokarm, lub jako środek lekarski odmiękczający. Gatunek A. hortensis L., Lebioda ogrodowa, wszędzie się hoduje w ogrodach na użytek kuchenny i często jakby dziko wyrasta. Według jednych, ma ona pochodzić z Grecyi, wedle drugich z Azyi Środkowej. Nasiona jej posiadają własności przeczyszczające i pobudzające wymioty. Niektóre, rosnąc na piaskach i na wybrzeżach morskich, absorbują dużo soli sodowych. Taką między innemi jest A. Halimus L., którą czasami jadają jako sałatę lub marynują w occie.

Atrium (łac. atrium). Tak zwano u dawnych rzymian kryte galerye o dwóch rzędach kolumn, z frontu i z boków budynku położone i tworzące trzy przejścia wewnętrzne. Jedno szersze, prowadziło z przedsionka (vestibuhm) na dziedziniec (cavae-dium), dwa inne nieco węższe, również z dziedzin.

E. D.

F-n.

d) A-e w s k u-

F- u.

cem graniczące, tworzyły wstęp do mieszkań bocznych wewnętrznych (tablinum). Te światłe, kryte, ocienione pnącemi się roślinami galerye, z widokiem na dziedziniec, zdobny w fontannę lub zbiornik czystej wody, były miejscem życia rodzinnego rzymian: tam stawiano posągi bogów domowych, a także urny z popiołami zmarłych, lub popiersia zasłużonych mężów rodziny. Używano też A. jako sali jadalnej; boczne przejścia służyły za pomieszczenie dla niewolnic, trudniących się tkaniem materyi, wreszcie było ono miejscem przyjęcia gości. Z rozwojem życia zbytkowego, A., przejęte z budowli etruskich, utraciło pierwotny swój charakter, a z przepychem urządzone, zdobne w posągi, freski i fontanny, przedstawiało dowód zamożności gospodarza i zmieniło się wyłącznie na miejsce przyjęcia kli-jentów. Świątynie posiadały również swoje A., jak np. Westy i Wolności; w późniejszych czasach budowano je nawet bardzo obszerne i pomieszczano w nich archiwa i biblioteki. Zabytkiem A. w dawnych bazylikach chrześciańskich są czworograniaste podwórza, murem z kolumnadami krytemi opasane, służące na zebrania i miejsca przytułku dla pielgrzymów.

Atrium cordis, inaczej sinus venosus = p r z e d-sionek serca właściwy, czyli odcinek tyl-n y, większy, przedsionka sercowego, którego odcinek mniejszy, przedni, nosi nazwę uszka (auricula cordis s. appendix auricularis, ob.). Przedsionek sercowy łączy się z komórką za pomocą otworu żylnego czyli przedsionkowo-komórkowego (ostium atrioventriculare). Przedsionków serce ludzkie posiada dwa: lewy i prawy. Prawy, czyli zatoka żył głównych (A. dextrum s. auterius s. sinus venarum cavarum), stanowi prawą, przednią i dolną część serca i leży na tej części osierdzia, która łączy się z przeponą. Do niego wlewa się dwoma silnemi strumieniami krew, t. j. z żyły głównej górnej i dolnej, jakoteż w niewielkiej ilości z żyły wieńcowej serca. Lewy, czyli zatoka żył płucnych (A. sinistrum. s. posterius, s. sinus pulmo-nalis), zajmuje lewą, a mianowicie tylną część podstawy serca, przyjmuje w siebie żyły płucne.

Atrofia (?) atpocpwc — brak pożywienia, wycłra-dnienie całego ciała lub pojedynczych jego części), czyli zanik, jest to prosty ubytek tkanek bez zwyrodnienia, czy to, że objętość pojedynczych pierwiastków tkankowych maleje, czy też, że ich liczba ulega zmniejszeniu, w każdym razie nieustającego zanikania, czyli regressyi, nie wyrównywa wtedy nowotworzenie. Asymilacya i tworzenie tkanek są przedewszystkiem czynnością energii wzrostowej (histogenetycznej), z której osłabnięciem musi następować zanik. Dalej powstaje on przy niedostatku odżywczego materyału wzrostowego, oraz przy wzmożeniu nadmiernem zużycia. Ponieważ wreszcie w budowie ustroju żadna tkanka nie rozwija się swobodnie i niezależnie w pustej przestrzeni musi przeto powiększenie przeszkód dla rozrostu, ograniczenie przestrzeni, prowadzić z mechaniczną koniecznością do zmniejszenia objętości czyli do zaniku tkanek. Odróżniamy przeto następujące rodzaje A-i: a) A-e z przyczyny braku energiiwzrostowej (histogenetycznej), która dla każdego zbiorowiska komórek zależy przedewszystkiem od typowego wrodzonego usposobienia. Nie wszystkie komórki posiadają jednaką długość życia, wiele z nich wcześnie zanika. Już podczas życia płodowego, a więc wpośród bujnego rozkwitu całego ustroju, pojedyncze części zanikają, tak np. moczopędny układ ciał Wolfa, przewody Müll er a w zarodku męskim, pęcherz pępkowy i t. d. Zarówno przed urodzeniem jak i po niem, liczne naczynia krwionośne zarastają. Jako wielką osobliwość, na baczną uwagę zasługującą, poczytujemy od dawna zanikanie gruczoła * dziecięcego, t. zw. grasicy {gland, thymus) i t. d. Inne organa nie zanikają wprawdzie, ale też i nie rozwijają się dalej, tak, że u dorosłego nie są większe jak u noworodka, (np. przynercza, gruczoł sutkowy u mężczyzny).*- Do tego samego typu należy zanik starczy, występujący częścią już wcześniej, jak zwyrodnienie żeber i chrząstek stawowych, częścią później, jak zanik mięśniów i kości. Energia wzrostowa w wielu tkankach i organach wymaga dla swego należytego ujawnienia i rozwoju pewnych bodźców- fizyologicznych (ob.), przy których braku następuje atrofia z bezczynności. Tu należy zanik nerwu po A-i odpowiedniego narzędzia (np. zanik nerwu wzrokowego po zwyrodnieniu gałki ocznej), b) A-e z braku materyału odżywczego. Gdy we krwi brak należytego materyału, komórki nie mogą go sobie przyswajać, muszą przeto zanikać tern wcześniej, im żywszej przemianie materyi podlegają. Przykładem są tu komórki tłuszczowe. c) A-e ze wzmożenia zużycia materyału. Jest bowiem zużycie sprawą całkiem samodzielną — w czasie życia płodowego i w młodości jest słabem. Przez nadmierne zużycie miejscowe przychodzi do zaniku, np. przy wyczerpaniu czynności pewnych gruczołów, przy nadmiernym wysiłku mięśniowym; przez ogólne przy głodzeniu, gorączce, moczówce i wszelkich chorobach wyniszczających.

tek ograniczenia miöjsca, zarówno przez zwiększony nacisk, jakoteż przez zmniejszone napięcie. Do rzędu uciskowej A-i przez działanie zewnętrznej siły mechanicznej należą między innemi np. nogi chińczyków, sztucznie spłaszczone czaszki, wpijanie się pierścionków w palce i t. d.

Atropa L., Pokrzyk. Rodzaj należący do rodziny roślin Psiankowatych, plemienia Psianko-wych (Solanaceae—Solaneae), którego cechy są następujące: Kielich 5-dzielny, trwały, wczasie dojrzewania owocu rozrastający się i gwiazdko wato rozpłaszczony. Korona obło-dzwonkowata, 5-wrębna. Pręcików 5, osadzonych w rurce korony, prawie wystających, o nitkach cienkich, skrzywionych, o pylriikach do siebie niedolegających, dwuwo-reczkowych, wewnątrz-zwrotnych, otwierających się w dwie podłużne szpary. Słupek jeden, o zalążni 2-komorowej, wielo-zalążkowej, o znamieniu tarcz-kowato-przypłaszczonem. Owoc—jagoda, osadzona na kielichu roztwartym, 2-komorowa, wielo-ziarno-

J. A.

10,000 jazdy i 40,000 piechoty. O stosunkach wewnętrznych A-y najlepsze wiadomości podaje Stra-bon, oraz geograf chiński, Czang-kien.    *

Atropina, Cl7H₂₃N0₃, alkaloid, zawarty we wszystkich częściach rośliny Atropa belladonna, oraz w nasionach rośliny Datura Strammonium, identyczny z daturyną. Sok. wyciśnięty z nieokwitłej jeszcze belladony, po ogrzaniu do 00° i przefiltro-waniu, kłóci się z potażem gryzącym i chloroformem, a odlany wyciąg chloroformowy poddaje się dystylacyi. Pozostałość, po odpędzeniu chloroformu, wytrawia się rozcieńczonym kw. siarczanym, strąca węglanem potasu i osad krystalizuje się wielokrotnie z alkoholu. Z alk. bezwodnego A. wydziela się w postaci bezkształtnej, z zawierającego nieco wody, w świetnych igłach krystalicznych. Topi się przy 115°C.

wa. Ziarna prawie nerkowate, osadzone na dwóch łożyskach, do przegrody przytwierdzonych. Zarodek tuż pod powierzchnią bielma mięsistego, łękowaty lub obrączkowaty. Pokrzyki są to rośliny zielne, trwałe, lub krzewy, o liściach naprzemianległych, poje-dyńczych, o kwiatach wyrastających z kątów liści. Znanych jest .12 gatunków, zamieszkujących głównie gorącą strefę Ameryki. W Europie południowej i środkowej żyje tylko jeden gatunek—A. Bel-ladona L., P. W i łez oj ag o da, zwykle w lasach górzystych i w porębach. W naszym kraju należy do roślin rzadszych; przytrafia się w lasach gór Ś -Krzyzkich, w Ojcowie, Piaskowej Skale i w innych miejscach. Jest rośliną zielną, trwałą; kwitnie w lipcu i sierpniu. Posiada korzeń obło-gałę-zisty, łodygę na 2, 3 lub 4 stopy wysoką, prosto stojącą, purpurowo-brunatną, widlasto-rozgałęzioną, wraz z ogonkami liściowemi, szypułkami i kielichami—gruczołowato-omszoną; liście ogonkami opatrzone, jajowate albo eliptyczne, całobrzegie, kończyste, nagie lub omszone, pałzysto-wyrastające, z których jeden zazwyczaj mniejszy;' kwiaty na dość długich szypułkach wyrastają z kątów liści pojedynczo, są dość duże, fioletowo-cisawe; jagoda wielkości trześni, na kielichu gwiazdkowato-rozpostartym, kulista a nieco przygnieciona, czarna, lśniąca, pełna soku fiołkowego i nasion jasno-cisych, nieco pomarszczonych. Jest to roślina najniebezpieczniejsza dla niedoświadczonych, przez piękny pozór jagód, wiśniom czarnym podobnych, bo przytem bardzo odurzająco-jadowita, z powodu jawartego w niej w wielkiej ilości a t r o p i n u. Od dawna lekarskiemi są: korzeń i ziele W ił cz oj ag ody—radix et herba Belladonae v. Solani furiosi v. letkalis, zadawane w cierpieniach nerwowych długotrwałych, w krzuś-cu, w kurczach, we wściekliźnie; zewnętrznie zaś— we wrzodach rakowatych, w nieznośnych bólach i w chorobach oczu, a najwięcej—w celu zbadania wnętrza oka, gdyż posiada własność rozszerzania źrenicy. Gatunkowa nazwa rośliny Belladona, czyli Bella donna, ma pochodzić stąd, że dawniej we Włoszech z jej jagód przygotowywano kosmetyk, używany przez tamtejsze damy do sztucznego podnoszenia ich piękności.

Atropatene, a właściwiej M e d y a A t r o p a t i a, dzisiejszy Aderbaidżan, północno-zachodnia część Medyi starożytnej. R. 328 Aleksander Wielki oddał zarząd tej krainy persowi Atropatesowi (Arrh. IV, 8, 3), który w niej zdołał się utrzymać i po zgonie zdobywcy macedońskiego. Samą Medyę ' w 3£3 r. objął we władanie macedończyk Peithon; wszelakoż Atropates nie był wyzuty ze swojego udziału, ani przez układy r. 323 w Babilonie, ani w Tryparadeisie (321), ani w Persepolisie. Miał on dawne stosunki z sąsiednimi góralami bitnymi, opanował na południu całą krainę aż do morza Kaspijskiego, na północy—do rzeki Cyrus (Kyros), na zachodzie aż do jeziora Urmijskiego, i założył państwo samoistne, które przetrwało do końca wieków starożytnych. Zwało się ono, od swojego założyciela—Medya A., albo Medya Mniejsza, a stolicą jego była Gazaka (Tauris). Jakkolwiek nie było to państwo rozległe, mogło jednak wyprawić w pole

W wodzie rozpuszcza się bardzo trudno, w alkoholu—przeciwnie—bardzo łatwo. A. należy do bardzo silnych trucizn, doza śmiertelna dla człowieka—5 centygramów do 2 decygramów. Jednym z objawów zatrucia jest rozszerzenie źrenicy skutkiem porażenia mięści, które ją zwężają, stąd A. używa się często w praktyce okulistycznej. 1 kropla V₂ procentowego rostworu siarczanu A-y, wpuszczona w oko, wywołuje rozszerzenie źrenicy, trwające kilka godzin. A. jest zasadą jednokwasową, tworzącą sole zwykle krystaliczne, łatwo rozpuszczalne w wodzie i alkoholu. A. pozostanie nazawsze pamiętną w historyi chemii, jako pierwszy alkaloid, którego przynajmniej częściowa synteza z ciał o budowie znanej dozwoliła nadać mu wzór racyonalny i rzuciła wiele światła na budowę chemiczną innych alkaloidów. Dzieje tego ważnego wypadku są w krótkim zarysie następujące: W 1879 r. Kraut, a głównie Lossen, zauważyli, że A., pod działaniem kw. solnego lub wody barytowej, przyłączając pierwiastki wody, rozpada się na tropinę, C₈H₁₅NO i kwas tropaowy, C₉H₁₀O₃. Ogrzewając przez czas długi na kąpieli wodnej tropaonian tropiny z rozcieńczonym kwasem solnym, Ladenburg w 1883 r. otrzymał zeń otwrotnie A-ę („Annalen d. Chem. u. Pharm.“ t. 217, str. 74). Należało teraz poznać budowę tropiny i kwasu tropaowego i przeprowadzić syntezę tych związków. Zadanie to jaknajpomyślniej zostało rozwiązane co do kw. tropaowego, Ladenburg otrzymał go bowiem drogą kolejnych przemian z acetofenonu, CH₃COC₆H₅. Zastępując tlen ace-tofenonu przez równoważną ilość chloru, otrzymujemy dwuchloroetylobenzol, który z alkoholem i cyjankiem potasu daje nitryl kwasu etyloatrolaktyno-wego, a z tego dość już łatwo przejść do kwasu atrolaktynowego, CH₃C . OH . C₆H₅. C0₂H, ten zaś, tracąc pierwiastki wody, tworzy kwas atropowy, CH₂. C . C₆Hę. C0₂H. Kwas atropowy przyłącza dość łatwo kwas podchlorawy, dając przytem kw. chloro-tropaowy, CH₂ (OH). C (Cl). C₆H₅ . C0₂H, a kiedy na ten ostatni działamy wodorem in statu nascendi, chlor jego zostaje zastąpiony przez wodór i otrzymujemy kw. tropaowy. Wzór więc kw. tropaowego musi mieć postać: CH₂0H . CH. C₆H₅ . C0₂H. Mniej pewne są podstawy, na których Ladenburg oparł wzór budowy tropiny, gdyż tutaj wypadało uciekać się do przypuszczeń w braku faktów dowiedzionych.

powron, dziwotwór, czarnoziem, czarnoraorze, i t. p. bciśle biorąc, każdy A., ze względu na swqje znaczenie, jest równoznaczny z orzeczeniem. A. też w zdaniu, wyraźnie przysądzony podmiotowi i związany z nim ściśle za pomocą łącznika, stanowi orzeczenie zdania, np. człowiek jest śmiertelny; sen mara; Jan został rolnikiem; zarozumiałość jest głupotą i t. p. W języku polskim (i innych słowiańskich) A. rzeczownikowy kładzie się w przyp. 1-ym lub 6-ym; w 1-ym, jeżeli wyraża, mówiąc w ogólności, jedność z podmiotem, lub wystawia istotę tego podmiotu, np. ziemia jest planeta trzecia z kolei od słońca; psychologia jest nauka o duszy i-1. p.; w przyp. 6-tym, gdy przysądza podmiotowi stan-przypadkowy, lub podaje określenie ogólne, np. ziemia jest planetą; Bolesław Chrobry był największym swojego czasu bohaterem i t. p. Jeżeli w orzeczeniu A. jest przymiotnikiem, imiesłowem, zaimkiem, to, jako znamię rzeczownika istotne, najczęściej kładzie się w tymże co i on, t. j. w 1-ym przypadku; np. nauki są pożyteczne; nie jestem godzien; położenie jest przykre; prawo zostało ogłoszone (nie zaś: przykrem, ogłoszonem) i t. p.

Dawniej jeszcze było wiadomo, że tropina, tracąc pierwiastki wody, przechodzi w tropidynę, CgH₁₃N, którą Ladenburg włącza do szeregu izologicznego z kolidyną, C₈HnN, i kominą, C₈HnN, te zaś dwie zasady są ściśle zpokrewnione z pirydyną i z jej pochodnych zostały sztucznie otrzymane. Dalej, tropina, dystylowana nad wapnem sodowanem i przy pewnych innych przemianach, wydaje trójmetyliak, (CH₃)₃N, trepiliden, C₇Hg, i tropilen, C₇H₁₀O, — a ten ostatni utlenia się na kwas adypinowy, C0₂ H (CH₂)₄ C0₂ H. Nakoniec, pewne pochodne tropmy są jaknajwyraźniej zbliżone do pochodnych ueuryny, N (CH₃)₃ C₂H₄ OH. OH. Otóż wymienione analogie i zbliżenia spowodowały Laden-burga do przyjęcia dla tropiny wzoru racyonalnego: C₅H₄.H₃ (C₂H₄0H) . NCH₃, który przedstawia oksy-etylenotrójhidrometylopirydynę. Stąd dla A-y jedyny możliwy teoretycznie i w znaczniejszej części dowiedziony doświadczalnie wzór budowy:

CH₃N. C₅H₄.H₃ . C₂H₄0 . CO. CH (CtiH₅). CH₂ . OH.²“-Atropos, ob. Moiry.

Atropos, nazwa planetoidy (273), ob. Planety.

Atrybucya, zakres działania, oznaczony przez prawo pewnemu urzędowi lub pewnej władzy. Odpowiedni wyraz francuski: attribution, odnośnie do zakresu działania sędziego lub sądu, mianowicie w wyrażeniu: attribution de jurisdiction, ma nawet znaczenie rozciąglejsze: zwie się tak rozszerzenie właściwości tego sędziego lub sądu przez nadanie mu władzy, której z tytułu swojej instytu-cyi nie posiada (Merlin: „Répertoire de jurisprudence“). Wyraz ten w prawie cywilnem znaczy także przyznanie spadkobiercy udziału z pozostałości spadkowej. W tern znaczeniu używa się on w zasadzie prawa francuskiego, wedle której podział spadku nie jest tytułem przenoszącym własność, ale tylko przyznaniem, wydzieleniem majątku, który, w myśl art. 883 K. C., tak uważanym być powinien, jakby go spadkobierca otrzymał wprost i bezpośrednio po spadkodawcy, a innych majątków spadkowych nigdy nie był właścicielem.

A. A. k.

F. J.

przymiot lub własność pewnej osoby lub rzeczy; np. człowiek pracowity, rola urodzajna i t. p. W ten sposób określając dokładniej pewne wyobrażenie, A. w zdaniu oznacza bliżej jedną lub więcej oddzielnych jego części. W języku polskim A-em pewnego rzeczownika jest zwykle przymiotnik, zaimek, imiesłów lub liczebnik i kłaść się może przed lub po rzeczowniku; w każdym razie zgadza się z nim w rodzaju, liczbie i przypadku; np. ciężka krzywda, twoja zasługa, słońce świecące, pierwszy mówca i t. p. Prócz tego, A-em może być odpowiedni rzeczownik w przyp. 2-im (brzegi morza, światło księżyca), lub rzeczownik z przyimkiem (wieśniacy z okolic, gruszki na wierzbie). Za Ą. również uważać można każdą apozycyę czyli rzeczownik, służący do określenia drugiego rzeczownika lub wogóle imienia i zgadzający się z niem w przypadku; np. Litwini, naród; tyś winien mu wdzięczność, jako dobroczyń-

K. K.

Atrybut, term. filoz., (z łac. łribuere = p r z y-z n a w a ć), to, co się komuś, lub czemuś przyznaje. Pierwszy raz pojęcie, do tego wyrazu w filozofii przywiązane,ukazało się, pod postacią katëgorùmenon, u Arystotelesa, w liczbie warunków dialektycznych, których filozof ten, przy rozbieraniu wszelkiej rzeczy, pod rozpoznanie poddanej i rozstrząsanej, znalazł cztery, mianowicie: określenie jej, rodzaj, pod który podciągnąć ją można, własność stahu własność przypadkową. Są to tedy, według niego, cztery punkta, z których myśl w każdą rzecz lub sprawę wniknąć musi, ażeby naturę jej zrozumieć. W logice zatem i w gramatyce, o ile słowo jest odbiciem myśli, A-em zowie się wszystko, cokolwiek o jakim przedmiocie na pewnej zasadzie powiedzieć można, znaczenie jego lub stan objaśniając, twierdząco lub przecząco, np.: człowiek pracuje; człowiek nie przychodzi na świat doświadczonym. A-mi zaś metafizycznemi Atrybut, W zdaniu jest to wyraz, oznaczający w szkołach filozoficznych nazywają się własności rzeczy pozytywne i stałe, czyli takie, które grunt jej natury stanowią i bez których ona istniećby przestała. Jeżeli np., mówimy o materyi, jako o pojęciu, bez którego nie możemy zdać sobie sprawy z formacyi ciał, a zatem z budowy świata — przyznajemy jej nieprzenikliwość, jako własność integralną, istotową; odejmijmy ją, a zaraz i samo pojęcie materyi zniknie. Wszystko, co w znaczeniu metafizycznem, odjęte, nie narusza jednak istnienia przedmiotu, uszczuplając tylko jego zakres, nosi nazwę prostego przymiotu. W człowieku np. A-em charakterystycznym jest, między innemi, popęd samozachowawczy, wszystkim organizmom wspólny, podstawa całego bytu, bez której niema istnienia; popęd artystyczny, lub inny towarzyski, może mu być odjęty—bez nadwerężenia istoty.

Atrydzi, ob. Atreusz.

Atrymp, pisany u nas Atrimpos (w Narbutta: cy swojemu i t. p. Wreszcie w pewnych rzeczowni- „Dziej, staroż. nar. litews.“, I, od 22 i w Encyklo-kaeh złożonych pierwsza ich część składowa, mają- pedyach), ma być bóstwem litewskiem morza i wo-ea znaczenie określające, jest także Ą-em; np. śle- dy. Pierwszy raz o bożku litewskim z podobnie

Àtszyü.

wela: „Polska, dzieje i rzeczy jej“, V, 458. —(Ob.

A. M.*

1884).

orzmiącą nazwą—A ntrim p us, wspomina Jan Małecki w liście do Sabina 1551 r., p. n. „De sacrifions... veterum Borussorum“, twierdząc, że jest bóstwem morza. Hieronim Małecki, czerpiący z tegoż źródła, co i Jan, pisze w „Warhafftige Beschrey-bung“ i t. d., że Antrimpus jest bóstwem morza i jezior. Toż samo utrzymuje i „Agenda ecclesias-tica“ z r. 1530, czerpiąc z tegoż źródła, co i Małeccy. Źródłem tern jest spis bóstw, wymienionych w opisie ofiary kozła, który-to opis wszedł do wyżej wymienionego pisma H. Małeckiego i zawiera, obok prawdziwych, nieautentyczne nazwy bóstw litewskich. — P o r ó w u. słowa Akielewicza w Lele

P a t r y m p o s).

Atszyn, At czyn, A czyn, holend. Atjih, ang. Acheen, kraina na północno-zachodnim krańcu Sumatry, niegdyś niezawisły sułtanat, dziś prowincya holenderska 51,040 km. □, w 1886 r. 543,000 m-ców. W układzie powierzchni przemaga forma górska, nie brak wszakże obszernych płaszczyzn nizinnych. Główny grzbiet wyniosłości ciągnie się wzdłuż zachodniego wybrzeża, począwszy od przylądka Królewskiego (Königs Spitze) pod nazwą „Pe-dir Daholi“; niektóre jego szczyty dosięgają znacznego wzniesienia, jak Abong 3,138 m.,Liise 3,352 m.; na wybrzeżu północnem góry nie występują w układzie łańcuchowym, ale raczej oddzieluemi gniazdami, j. np. Gold Berg 2088m. lub Samalanga 1980 m. Krótkie, lecz mnogiej w wodę zasobne rzeki spadają po zboczach górskich do morza, dając krajowi potrzebną dla wegetacyi ilość wilgoci, miejscami nawet powstają niezdrowe bagniska, zwłaszcza w nadbrze- , żnych okolicach przy uściach rzecznych. Grunt swoją urodzajnością przypomina sąsiednią Jawę i obficie wydaje ryż, trzcinę cukrową, pieprz, rozliczne jmlmy (areka), wszelkie zboża i owoce tej strefie właściwe. Ludność malajskiego pochodzenia zachowała się w czystości tylko w głębi kraju ku wschodowi, natomiast na wybrzeżach przebija się wyraźnie domieszka krwi indusów; są oni wszyscy mahometanie i różnią się znacznie od innych mieszkańców Sumatry, tak wyższym wzrostem, jak i ciemniejszą cerą; rysami twarzy przypominają często malabarczyków na Indostanie. Atszynowie są ludem dzielnym, zamiłowanym w swobodzie, walecznym i odważnym w boju, holendrów szczerze nienawidzą; obok tego jednak oddają się namiętnie grom hazar-downym i palą opium; w handlu są obrotni, w rzemiosłach zręczni — rolnictwem zajmują się chętnie. Liczą nadto w A-e przeszło 3,000 chińczyków, zajmujących się handlem i rzemiosłami, do 600 arabów i do 300 europejczyków (prócz wojska). Głownem ich miastem jest A. (Ątjih) zwany K o ta Rad-ż a, niedaleko zachodniego brzegu wyspy i uścia rzeki A-u, — droga żelazna, 7 km. długa, łączy je z nadmorskim portem Oleh-leh; domy są prawie wszystkie z drzewa i z powodu wilgotności gruntu zbudowane na palach; oprócz twierdzy Kraton, broni miasta kilka fortów, dokoła rozrzuconych i zbudowanych przez holendrów. A. jest jedynym krajem na Sumatrze, który posiada coś w rodzaju hi-storyi i który zatem w czasach dawniejszych znajdować się musiał na pewnym stopniu kultury. Najdawniejsze wzmianki o A-e, jako o państwie, sięgają początków XIII wieku i przedstawiają kraj w stanie rozkwitu i ciągłego rozwo;u. Portugalczycy zdobywają go w r. 1511 i w ciągu stu trzydziestoletniego swego panowania doświadczają po wielokroć niezadowolenia mieszkańców, objawiającego się w buntach, srogo nieraz uśmierzanych. — Działo się to nie bez wiedzy i cichego udziału holendrów, którzy wreszcie zajęciem Malakki położyli koniec władzy portugalczyków w A-ie 1642 r.—Początkowo stosunki nowych zdobywców z mieszkańcami były niezłe, kraj jednak tracił dawną świetność i powoli chylił się do upadku. Pierwsze nieporozumienia datują się od początku bieżącego wieku, gdy Anglia w r. 1810 zajęła kilka punktów na Sumatrze i wpływem swym panowanie holendrów neutralizować poczęła. Wówczas ci ostatni, układem, zawartym z Anglią w d. 17 marca 1824 r., za poczynione jej inne ustępstwa, stali się wyłącznymi panami całej Sumatry i zobowiązali się szanować niezawisłość książąt miejscowych na północnym brzegu wyspy. Ze swobody tej skorzystali wnet władcy A-u w taki sposób, że o zupełnem wypędzeniu holendrów z całej Sumatry myśleć poczęli; atoli usiłowania ich w 1839 i 1848 r. były bezowocne i krwawo przytłumione. Odtąd mieszkańcy stali się nieprzejednanymi wrogami swych prześladowców, a nie mogąc w inny sposób, nękali ich rozbojem na lądzie i morzu, łupiąc statki handlowe i uprowadzając z sobą osadę. Zniecierpliwieni holendrzy zawarli ponowny układ z Anglią 2 listopada 1871 r., mocą którego otrzymali zupełną swobodę działania na całej wyspie i ńa tej podstawie zażądali od sułtana A-u powstrzymania rozboju, dokonywanego przez jego poddanych. Gdy groźby i przestrogi nie odniosły skutku, rząd holenderski wypowiedział A-owi wojnę 26 marca 1873 r. Walka była uporczywą i zrazu dla holendrów niepomyślną, albowiem choroby i powstańcy zdziesiątkowali pierwszą ekspedycyę, .jej zaś wódz, gen. Köhler, padł w ataku na A. Druga dopiero wyprawa pod wodzą gen. Van Swietena, wypłynąwszy z Batawii 20 listopada 1873 r. w 10 tys. ludzi, wylądowała 9 grudnia na brzegach A-u, 12 stycznia 1874 r. zdobyła główną moszeę miasta, a 24 stycznia i samą cytadelę (Kraton); w tym czasie sułtan A-u zmarł na cholerę, a ta okoliczność wpłynęła demoralizująco na całą ludność i ułatwiła holendrom zajęcie części kraju. Pięć lat jeszcze trwały zaburzenia i podbój całego A-u, nigdy jednak nie przyszło do uspokojenia umysłów i uporządkowania stosunków, tak, że holendrzy zniewoleni nawet zostali w 1885 r. do opuszczenia pewnej części terytoryum. Obecnie rządzi A-em wojenny gubernator holenderski, kraj zaś dzieli się na trzy okręgi: właściwy A. na północo-wschodzie wyspy, Tilok Semawe na północy i Malabe na zachodzie.— Porównaj: Veth: „Atchin en zijne betrekkingen tot Neederland“, (Lejda 1873).—A. Gerlach: „Atjih en de Atjmezen“, (Arnheim 1873).—Kielstraa: „Bes-chrijving van den Atjehoorlog (Haga, 1884). — Brau de St. Paul Lias: „Chez les Atchés“ (Paryż

And S.

4!>

Encyklopedia Powtceckna Ilustr. T. V,

A. Pol.

Kosz.

bibliograficznych.

Attal (At tal os), ceniony wielce przez Filipa wódz macedoński. Był on stryjem Kleopatry, jednej z późniejszych żon Filipa. Na uczcie weselnej swojej siostrzenicy obraził ciężko Aleksandra, zrodzonego z Olympiady, wzywał bowiem macedończyków, ażeby się modlili do bogów o prawowitego spadkobiercę tronu, choć przecież spadkobiercą takim kył już Aleksander Ponieważ za A-em ujmował

(r. 336 prz. Chr.).

Atszyńsk, ob. Aczyńsk.

Atta, ob. Mrówka (Formica).

Atta T. Q u i n t i u s, komedyopisarz rzymski (f 77 przed Chr.). Utwory jego należały do rodzaju t. z. fabulae togataè, t. j. takich komedyj, które nie nosiły ua sobie żadnych cech naśladownictwa z greckiego, lecz przeciwnie: osnute były oryginalnie na tle narodowego życia rzymian. Żadna z komedyj A. nie przechowała się do uaszych czasów, znamy tylko jedenaście tytułów jego utworów i kilka ich ułomków, pisanych starożytną łaciną i odznaczających się wielką żywością akcyi. Varro chwali bardzo doskonałą charakterystykę osób w tych ko-medyach, a zwłaszcza konsekwencyę i prawdę w malowaniu natury ludzkiej. Za czasów cesarza Augusta utwory A., pomimo archaicznego języka, cieszyły się wśród ogółu wielką wziętością w teatrze,

Attacca (włos.), wyr. muz.; kładzie się zwykle na końcu części jakiegoś utworu muzycznego, dla objaśnienia wykonawcy, że część następna natychmiast powinna być zaczętą (atakowaną), bez żadnej z jego strony przerwy (odpoczynku, pauzy).

Attaché. Oznacza: 1) młodych kandydatów do zawodu dyplomatycznego, którzy przy poselstwach odbywają swą praktykę. 2) Urzędników ministe-ryum spraw zagranicznych, wojskowych lub techników, powołanych do pewnych zajęć przy poselstwie. Urzędnicy zazwyczaj pełnią czynności sekretarzy. Wojskowi, mają za zadanie śledzić wszelkie urządzenia armii państwa, w którem się poselstwo znajduje, wszelkie zmiany i ulepszenia, zaprowadzone w organizacyi i zarządzie wojska, wszelkie wynalazki, dotyczące broni, sposobów jej używania, ratowania rannych, leczenia chorych i t. d. Ze spostrzeżeń swoich, nawet dotyczących odbywany cli ćwiczeń wojskowych i manewrów, mają obowiązek szczegółowo zdawać sprawę swemu rządowi. Technicy wreszcie, będący przy poselstwie, mają obowiązek obznajamiać się z postępami techniki, we wszelkich gałęziach pracy w obcem państwie, i zdawać o tern sprawę swemu rządowi. 3) Przy ambasadach, zwłaszcza dawniej, A. ustanawiani byli bez specyalnego zajęcia, tylko dla ostentacyi. A. 1-ej kategoryi są nie płatni, 2-ej i 3-ej— płatni. Niekiedy A. noszą tytuł „élevés“.

Attaignant, Piotr, (z XVI w.) z łacińska Attin gensem zwany; najdawniejszy z drukarzy paryskich’ który ruchomemi, bardzo ładnemi czcionkami, zaczął wybijać nuty muzyczne. Te czcionki pochodziły z odlewni Hautin’a, gisera paryskiego, który w 1525 r. pierwszy robił odlewy czcionek nutowych. A. drukował przeważnie utwory swych rodaków; wydawnictwa jego należą już do rzadkości

A. Pol.

się Filip, więc stąd wynikły niesnaski pomiędzy ojcem i synem i nienawiść pomiędzy A-em i Aleksandrem. Zdecydowawszy się na wojnę przeciwko persom, Filip wyprawił A-a wraz z Parmenionem i Amyntasem nad Hellespont. Skoro zaś w tym samym czasie Filip został zamordowany, Aleksander, posądzając A-a o udział w tej zbrodni i chęć zdobycia tronu dla syna Kleopatry, kazał go również przez jednego ze swych powierników zgładzić

M. Ko.

Attal I (At tal os), syn Eumenesa I, znakomity król Pergamu, panował od r. 241 do 197 prz. Chr. Był on pierwszym z władców w Azyi Mniejszej, który zaprzestał opłacać daninę gailom (celtom), a nawet pobił tych barbarzyńców i tym sposobem zyskał dla siebie i swoich następców tytuł królewski. Pragnąc kosztem Syryi rozszerzyć swe posiadłości, wdał się w wojnę z Antyochem „Jastrzębiem“; wszystkie jednak nowe zdobycze tery-toryalne zmuszony był odstąpić Achajosowi, krewnemu Seleuka Cerauna. Podczas wojny Antyocha

lll-go z tymże Achajosem, A. stał po stronie króla syryjskiego, ale i stąd nie odniósł żadnych korzyści. Jako władca państwa zamożnego, ale przytem drobnego i wystawionego ua ciągłe niebezpieczeństwa zewnętrzne, A. po 3o-tu latach panowania przekonał się o konieczności oparcia się o jakieś inne mocarstwo potężne. W tym celu połączył się z rzymianami i związkiem etolskim (211). Kiedy etolczycy obrali go swoim strategiem, A. w r. 209 wylądował ua wyspie Eginie, ażeby im pomagać przeciwko Filipowi III. Po roku jednak zniewolony był porzucić Grecyę i pospieszyć do Azyi, ponieważ z jednej strony wojna z Filipem szła nie bardzo pomyślnie, z drugiej strony zaś całości samego państwa pergameńskiego zagroził król bityński, Pru-sias. W r. 205 A. przyjmował u siebie świetne poselstwo rzymian, którym wydał znajdujący się w Pessynuńcie „kamień święty“, mający wyobrażać boginię Cybelę. Kiedy w tym samym roku zawierano pokój pomiędzy rzymianami a Filipem, A. został również wymieniony w liczbę rzymskichi sprzymierzeńców; pomimo to, w dwa lata później ucierpiał narówni z innymi sprzymierzeńcami od napadów Filipa. Połączył on się teraz z rzymianami jeszcze ściślej. Po wybuchu nowej wojny z Filipem (200), A. przeprawił się powtórnie do Grecyi; przybył wtenczas do Aten i został przyjęty przez ludność z największemi honorami: jednej z dodatkowych fil (Demetrias) nadano na jego cześć nazwę „Attalis“. Pomagał więc teraz rzymianom na morzu, dopóki na jego własne posiadłości nie napadł Antyoch III. Na żądanie A-a rzymianie zwolnili go od dalszego posiłkowania i swoją interwencyą odwrócili grożące mu od Antyocha niebezpieczeństwo. Przez wdzięczność A. posiał na Kapitol ogromny wieniec szczerozłoty, następnie zaś udał się po raz trzeci do Grecyi. Po bitwie pod Cynoscefalami (197) wystąpił on w Tebaeh na zgromadzeniu beotów, ażeby publicznie przemówić na korzyść związku z rzymianami; wtedy jednak nagle zasłabł i, przewieziony natychmiast do Pergamu, zakończył życie, nie doczekawszy nawet zawarcia pokoju pomiędzy rzy-

il Ro.

M. Ro.

M. Ro.

tom II (Lipsk, 1881).

Attal filozof stoicki, przebywał w Rzymie za panowania Tyberyusza. A. był nauczycielem Seneki, którego ojciec, Seneka Retor, wyraża się o nim z wielkiem uznaniem, wychwalając znakomitą wymowę jego.

Attalea H. B. K. Miąglina. Rodzaj palm, należących do plemienia Kokosowych (Cocoineae). Kwiaty bezsypułkowe, opatrzone w przykwiatki, są jednodomowe, osadzone na wspólnej kolbie, otoczonej skrzydłem pojedyńczem. Męskie umieszczone w górnej części kwiatostanu, posiadają okwiat 3 listkowy o listkach błoniastych, lub mięsistych, podługowato-lancetowatych i od 10 do 24 pręcików, o nitkach szydełkowatych, cokolwiek nierównych i o pylnikach wzniesionych, prawie równowąskich. Kwiaty żeńskie, w małej liczbie zebrane przy podstawie rozgałęzień kolby, mają okwiat prawie taki sam, jak męskie, i zalążnię od dwu do pięcioklapową. Owocem jest pestkowiec jajowaty lub elipsoidalny, z małym dzióbkiem, z naowocnią włóknisto-drzewiastą i pestką kamienistą 2 — 5 komorową, mającą przy postawie otwór.

J.A.

n-

mianami a Filipem. Już starożytni (Polibiusz) chwalą A-a /vh tu, że, nie otrzymawszy zzewnątrz nic prócz bogactw materyalnych, użył onycli na wzmocnienie i podniesienie swego państwa. Był nietylko dobrym wodzem i mężem stanu, ale również rozumnym i szczęśliwym ojcem rodziny i szczerym przyjacielem. Jak wszyscy władcy pergameńscy, A. opiekował się sztukami i naukami i założył fundamenta biblioteki pergameńskiej (ob. Pergarn), stąd Mommsen („Hist, rzyin.“ t. I) nazywa go „Wawrzyńcem Medyceuszem świata starożytnego“.-Droy-sen: „Gesell, d. Hellen“. Wegener: „Da aula Attalica litterarum artiumque fautrice“ (Kopenh., 1836).

Attal II, (z przydomkiem F i 1 a d e 1 f o s=m i ł u-jący brata), syn poprzedniego z jego zacnej małżonki Apolloniady, młodszy brat Eumenesa Il-go i faktyczny król Pergamu od r. 159 do 188 prz. Clir. Był wielce gorliwym przyjacielem rzymian i pomagał im w walce przeciwko Antyochowi III (r. 190), a następnie przeciwko Perseuszowi. Po wojnie z Per-seuszem, A. był kilkakrotnie wysyłany przez brata do Rzymu dla pilnowania spraw Królestwa perga-meńskiego. Niektórzy senatorowie namawiali go wtenczas, ażeby się domagał od Eumenesa Ii-go części państwa ojcowskiego; od przedsięwzięcia tego jednak odwiódł go lekarz królewski, Stratios. Po śmierci brata (159) A. został opiekunem jego syna Attala III i sprawował te rządy zastępcze aż do swojej śmierci (138). Od wojny z Pruzyaszem II, który napadł na Pergam, odwiedli go rzymianie, zmusiwszy zarazem samego Pruzyasza, ażeby z państwa pergameńsjfiego ustąpił. W r. 150 A. popierał Aleksandra Balasa w walce z Demetryuszem Nikatorem, następnie zaś pomagał rzymianom w wojnie z Pseudo-Filipem (Andryskiem) i achejczykami. Nauki i sztuki miały w nim gorliwego opiekuna.

Attal III, (z przydomkiem F i 1 o m e t o r), syn Eumenesa II, f r. 133 prz. Chr., człowiek słaby na umyśle i zupełnie pozbawiony zdolności do rządzenia odziedziczonem państwem. Po śmierci swego stryja i opiekuna Attala Ii-go (ob. wyżej) zdał rządy państwa na ministrów, sam zaś w odosobnieniu od ludzi zajmował się hodowlą roślin jadowitych i rzeźbiarstwem. £ył on ostatnim z Attalidów i przed śmiercią zapisał w testamencie królestwo perga-meńskie—rzymianom.

Attal (Attalus Flavius Priscus), prefekt rzymski i anti-cesarz. W r. 409, rozgniewany na Honoryusza, Alaryk, król Wizygotów, ogłosił A-a cesarzem zachodnim i wzajemnie otrzymał od niego tytuł wodza wszystkich wojsk rzymskich. Kiedy jednak A. zaczął okazywać dumę rzymską i pogardę dla „barbarzyńców“, a swoim uporem wystawił Rzym na niebezpieczeństwo głodu (nie chciał bowiem wysłać wojsk greckich przeciwko srożącemu się w Afryce Heraklianowi, który odciął dowóz żywności), wtedy Alaryk wobec wojska, zgromadzonego w Ariminum, pozbawił go purpury, poczem zdobył i zrabował wieczne miasto. Następca Alaryka,

A taulf, postawił znowu A-a jako anti-cesarza przeciwko Honoryuszowi (414): wkrótce jednak A. musiał zrzec się tej godności i podążył za wizygotami do Hiszpanii. Utraciwszy następnie wszelkie u nich znaczenie, odpłynął z Hiszpanii niewiadomo dokądi po drodze został na morzu schwytany przez wodza cesarskiego, Konstancyusza, i wydany Honoryuszowi, który ukarał go odcięciem ręki, czy palców, i wygnał go na wyspę Liparę.—E. v. Wietersheim: „Gesch. der Völkerwanderung“ (2-e Auf!., bes. v. F. Dahn),

M. Ro.

Ziarna pod swemi powłokami obejmują bielmo prawie twarde, oleiste, przy którego podstawie mieści się zarodek. Rodzaj ten zawiera 17 gatunków, żyjących w Ameryce pod-równikowej, o trzonie już bardzo wyniosłym, już prawie żadnym, ze śladami po opadłych liściach nie-foremnemi, o liściach wierzchołkowych pierzastych, o kolbach kwiatowych rozpostartych, wychodzących przy podstawie liści. Ziarna jadalne na wzór migdałów.

Attar, ob. A s t a r t e.

Attar Ferideddin (—d u d d i n), (* w Kerken pod Niszaburem 1119 — f w Szadiachu 1228, albo 1231, zabity przez mongołów), jeden z największych i najpłodniejszych poetów mistycznych perskich. W młodości trudnił się handlem korzennym; później usunął się od świata i około 80 lat spędził na ascetycznych praktykach i studyach religijno-mi-stycznych. Najważniejszym owocem tych studyów było: „Teskeret-ol-ewlia“ (Żywoty świętych), dzieło prozaiczne, najkompletniejsze w tym rodzaju na Wschodzie. Z poetyckich utworów A-a wiele zaginęło, pozostałe wszakże wynoszą przeszło 100,000 dwuwierszy. Ważniejsze z nich są: „Pend-name“ (Księga rad), najpoczytniejszy ze wszystkich, tłumaczony na jęz. turecki i hindustański; „Mantik-et-tair“ (Rozmowy ptaków).—„Dżewahir-es-set“ (Esen-cya istności), poemat ciemny, opiewający w 50,000 wierszy mistyczną miłość ku Bogu i dlatego najwięcej ceniony przez so fi ch (ob,): „Mosibet-name“ (Księga udręczeń).—„Biulbiul-name“ (Księga słowików).— „Usztur-name“ (Księga wielbłądów); „—Dże-wab-name“ (Księga odpowiedzi) i t. d.—Drukiem ogł szone zostały: Pend-name z objaśnieniami i tłumaczeniem francuskiem przez Sylwestra de Sacy, (Paryż,

And. S.

A. Pnl.

And. S.

N. T.

Attia gens—rodzina rzymska, mieszana częstokroć z gens Atia (ob). Do rodziny tej należeli: 1) A tt i’u s P r i s c u s, malarz z czasówWespazyana; wspomina o nim Pliniusz starszy („Nat. hist.“ XXXV, 37). 2) Attius Varus (Publius), pretor Afryki w r. 51 prz. Chr., stronnik Pompejusza. Po wybuchu wojny domowej A. starał się utrzymać ziemię piceńską przeciwko Cezarowi; został jednak przez garstkę nie-

1819); przekład niemiecki Nesselmanna p. t. „Pendnń-meh“ (Królewiec, 1871).— „Mantik-et tair“ z tłumaczeniem frnncuskiem Garcina de Tassy (Paryż, 1863),

Attendorn, miasto pruskie w Westfalii, w re-gencyi Arnsberskiej okręgu Olpe nad rz. Bigge, ma szpital, piękny kościół, progimnazyum, odlewnie żelaza, garbarnie i fabryki wyrobów mosiężnych, 2,500 m-ców. Prawem miejskiem rządzi się od 1040 roku. W pobliżu łomy kamienia wapiennego i niegdyś książęcy zamek Schnellenberg.

Attenhofer Karol, (* 5 maja 1837 w Wettin-gen w Szwajcaryi), kompozytor muzyczny, od r. 1857—8 uczeń konserwatoryum lipskiego, gdzie studyował teoryę muzyczną pod Rychterem i Pap-peritzem, grę skrzypcową pod Dreischockiem i śpiew pod kierunkiem Seheinitza. Od 1859 r. był nauczycielem śpiewu i muzyki w Muri (Aargau), od 1863 dyrygentem chóru męskiego w Rapperswyl; następnie od 1867 kierował stowarzyszeniami śpie-wackiemi w Zurychu. Napisał wiele wybornych pieśni na głosy męskie, chórów na 4 głosy mieszane, pieśni dla dzieci, mszy, utworów fortepianowych i łatwych etud na skrzypce, posiadających wielką wartość pedagogiczną.

Atter, vel K a m mer, (Attersee, Kammersee), największe jezioro Austryi przedlitawskiej, leży na granicy Salzburga w Austryi wyższej (ob der Knns) 466 m. nadp. m. 47 km.□powierzchni 171 m. głębokości. Brzegi, od północy dosyć płaskie, podwyższają się ku południowi, skąd spadają strome zbocza Szafbergu, Hochlekenu i Höllenbergu. Od południo-zachodu wpada strumień See-Aehe, będący odpływem jeziora Księżycowego (Mondsee), z północy zaś wypływa strumień Ager do systematu Trau-nu. Po jeziorze odbywa się ożywiona żegluga parowa, zwłaszcza w miesiącach letnich, podczas napływu turystów i gości, szukających wypoczynku w nadbrzeżnych malowniczych osadach. W bieżą-eem stuleciu odkryto wiele starożytności z czasów celtyckich i rzymskich, a także ślady budowli nawodnych.

Atterbom Piotr Daniel Amadeusz (* 1790 w Asbo — f 1855 w Upsali), poeta, filozof i literat szwedzki, jeden z najczynniejszych przedstawicieli romantyzmu niemieckiego w Szwecyi. Po ukończeniu szkół w Linköping, w r. 1805 wstąpił do uniwersytetu w Upsali i tu w r. 1807 zawiązał z kilku innymi stowarzyszenie literackie „Aurora“, dla zwalczania smaku klasyczno-francuskiego, panującego jeszcze w literaturze szwedzkiej. Organem stowarzyszenia był najprzód „Polifem“, później (1810—13) „Phosphoros“ i A. drukował w nich pierwsze swoje prace, przeważnie polemiczne, skierowane przeciw zwolennikom i obrońcom dawnego smaku; nadto od r. 1812 do 1822 wydawał almanach „Poetisk kalender“, w którym drukował utwory poetyckie romantyków szwedzkich, czyli t. z. fosforystów (ob.). W r. 1817 A. udał się w podróż do Niemiec i do Włoch, a po powrocie został (1819) nauczycielem księcia Oskara, następcy tronu, w r. zaś 1821 docentem, a w 1828 profesorem filozofii przy uniwersytecie upsalskim; w r. 1835 przeszedł na katedrę estetyki, W r. 1839 został wybrany do akademii sztokholmskiej. Utwory poetyckie A-a posiadają wiele zalet, ale obok nich i wady, właściwe wogóle szkole fosforystów: mglistą niezrozu-miałość, przesadność, upodobanie w symbolice, brak poczucia rzeczywistości i wadliwość kompozycyi; nadto młodzieńcze jego utwory grzeszą często namiętnym tonem polemicznym, w późniejszych rzadszym i łagodniejszym. Najcelniejsze są jego pieśni liryczne, pomiędzy któremi odznacza się cykl „Blom-morna“ („Kwiaty“), a zwłaszcza „Minnesängarne i sve-rige“, świadczący o szczęśliwem przejęciu się poety duchem pieśni ludowych, — oraz sielanka liryczna „Mina onksningar“ („Moje tęsknoty“). Zbiór liryk A-a wyszedł p. t. „Samlade dikter“ (Upsala, 1836— 37, 2 tomy). Z wcześniejszych utworów zasługuje na uwagę „Lyksalighetens Ö“ („Wyspa szczęśliwości“, Upsala, 1824 — 27, 2 tomy), zbiór udrama-tyzowanych baśni ludowych. Z dzieł prozaicznych À-a najważniejsze są: „övenska siarę og skalder“ (Stockholm, 1841—56, 6 tomów), zbiór studyów i życiorysów uczonych i poetów szwedzkich, oraz wydana już po śmierci autora: „Poesiens historia“ (Órebro, 1861 — 62, 4 tomy). Zbiorowe wydanie dzieł poetyckich A-a wyszło p. t. „Samlade dikter“ (Örebro, 1854—63, 6 tomów).

Atterbury (Francis), urodzony w Middleton» w hrabstwie Buckingham, w Anglii, w 1662 r., wy-chowaniec uniwersytetu Oxfordzkiego, następnie dziekan „Christ Church“, prałat kościoła anglikańskiego, biskup w Rochester, członek Izby Lordów, gwałtowny torys, zamieszany do spisku Jakóbitów, został w r. 1722 wygnany z Anglii i po dziesięcioletnim pobycie w Paryżu i w Moutpellier, umarł tamże w r. 1732. Jako teolog protestantyzmu wojującego odegrał on rolę wybitną i przyczynił się do wzmożenia fanatyzmu wyższego kościoła (High Church). Słynął jako kaznodzieja, jako mówca, jako uczony filolog i gruntowny znawca klasycznej literatury. Ten ostatni tytuł do sławy nie jest w stanie ostać się w obec krytyki. Nietylko, że łaciński przekład poematu Drydena „Absalon“ i „Achitofel“ nie jest utworem pierwszorzędnym, ale słynna jego polemika z najznakomitszą powagą klasyczną w Anglii, z Ryszardem Bentley, w obronie sfałszowanycn listów Phalarisa, chociaż zyskała mu chwilowo nadzwyczajną sławę uważana jest obecnie jako typ doskonały, fałszywej retoryki i blichtru, tryumfującego nad prawdą. W świetnym essay Macaulay przedstawił go w całej nagości niedouczka. pokrywającego umiejętnie swe umysłowe niedostatki, ambitnego i wichrzącego partyzanta, cenionego wyżej nad zasługi istotne, podtrzymywanego przez grono literackich i politycznych przyjaciół, ale nieposiadającego ani nieskazitelności charakteru, ani prawdziwej naukowej wartości.

Ana: S.

K. K.

przyjaciół wypędzony z miasta Auximum i pobity.

Kiedy Pompejusz odpłynął do Grecyi, A. przepra- nie Uri, na lewym brzegu rzeki Reuss, gniazdo mówił się do Afryki, gdzie zebrał nowe oddziały wojsk, ale wkrótce został pobity pod Utyką przez dzielnego Kuryona, legata cezarowego. Po zamordowaniu Pompejusza w Egipcie, A. objął dowództwo nad flotą; poniósłszy klęskę pod m. Tliapsus (46), przeprawił się ze swemi okrętami do Hiszpanii, ale i tutaj szczęście nie chciało mu sprzyjać: flota jego doznała po raz wtóry ciężkiej porażki pod Kar- Tellu“, teją, a wkrótce potem i sam A. poległ pod Mundą

M. Ro.

vr. o

And. S.

(17 marca 45 r. przed Chr.).

Atticus (T i t u s P o m p o u i u s), historyk rzymski, (109—32 przed Chr.). pochodził z rodziny rycerzy rzymskich (équités). Osobiście bardzo zamożny, wspaniałomyślnie bogactw swych używający, sympatycznego obejścia,—większą część życia spędził w Atenach, jako bankier gdzie zgłębił gruntownie filozofię, oraz literaturę grecką, tak, że u spółczesnych uchodził za najlepszego ich znawcę, i skąd też nadano mu przydomek A t e ń c z y k a (Atticus). Żyjąc w przyjaźni ze wszystkimi wybitnymi mężami wszelkich stronnictw — z Pompejuszem, Cezarem, Katonem, Cyceronem, Brutusem, Antoniuszem, Oktawianem i t. d., czasu wojen domowych umiał lawirować tak zręcznie, że nie naraził się nikomu, i w ni-czem szkody nie poniósł; tę jego taktowność podziwiali współcześni oraz Cornelius Nepos, biograf A-a. Dotknięty w późnej starości chorobą nieuleczalną, dobrowolnie zamorzył się głodem. Napisał kronikę rzymską aż do roku Rzymu 700 (prz. Chr. 54) i monografie kilku znakomitych rodów: Juniusów Brutusów, Marcellów i t. d.; układał także kilkowierszowe napisy na posągi wielkich ludzi; po grecku napisał historyę konsulatu Cycerona. Wszystkie te utwory A-a zaginęły; pozostało tylko nieco jego listów do Cycerona, pomieszczonych w zbiorze korespondencyi tego wielkiego mówcy.—A. trudnił się także wydawaniem książek, utrzymując w tym celu wielu wykształconych niewolników, jako przepisywaczów.—Źródła: M. T. Cicero: „Epi-stolae ad Atticum“.—Cornelius Nepos: „ VitaAttici“.— Munk: „Geschichte der römicheu Literatur“. L- w--s

Attigny, miasto główne Kantonu we francuskim departamencie Ardennów, na lewym brzegu rz. Aisne i przy kanale, który, wychodząc z A., łączy Aisne %z Mozą (Meuse)-, żywy handel węglem kamiennym, łupkiem i drzewem.—Posiada wiele zabytków z czasów Merowingów, a zwłaszcza ruiny zamku, wystawionego w 647 r. przez Chlodwiga II. Chrzest Wittekinda saskiego 786 r.

Attikos filozof ze szkoły platońskiej, żył i nauczał w II wieku ery chrześciańskiej. Zwalczał Arystotelesa i w ogóle wszelkie wywody filozoficzne, nie zgadzające się z filozofią Platona.

Attilius, komiczny poeta rzymski z czasów Plauta i Terencyusza, po którym, prócz nazwiska, nic nie zostało. I nazwisko to nawet przechował w jednym tylko wierszu: Volcatius Segitius, w urywku krytycznego listu do kogoś, zacytowanym przez Au. Gelliusa (XV, 24). Nie wiemy, jakim znawcą był ów Volcatius, ale A-owi daje trzecie w znaczeniu miejsce po Plaucie, a przed Terencyuszein.

Attinghausen, wioska w szwajcarskim kanto-żnej rodziny tegoż imienia (Freiherren von A.), wygasłej w połowie XIV-go wieku. Jeden z nich, Gerhard, należał do założycieli związku szwajcarskiego, inny zaś Werner A., przedostatni ze swojego rodu, był prawie bez przerwy landamanem w Uri (1294— 1321), ten ostatni jednak nie ma nic wspólnego z A-em, występującym w szyllerowskim „Wilhelmie

And. S.

Attirst (brat Jan Dyonizy), malarz francus-ski, (* w Dole 31 lipca 1702 r.—f w Chinach, w Pekinie 8 grudnia 1768 r.). Kształcił się początkowo pod kierunkiem ojca, następnie w Rzymie. Po czteroletnim zaś pobycie w Lyonie, gdzie robił portrety, a między niemi arcybiskupa Legona i p. Pirri-chon, wstąpił do zakonu jezuitów. Malował wtedy obrazy do katedry w Avignonie. Udał się do Chin w r. 1737, wykonywał portrety mandarynów i obrazy do kaplic nowonawróconych. Został malarzem cesarza i załóż} ł szkołę. Obraz jego: „Pokłon magów“ został umieszczony w pałacu cesarskim. Pod wpływem otoczenia i pojęć chińskich, A. przestał wkrótce malować po europejsku, wziął rozbrat z o-lejnem malowaniem, którego połysk niepodobał się cesarzowi, a rzucił się do klejowego. Mnóstwo portretów rodziny cesarskiej i magnatów wykonał. Po roku 1753—60, Ki.ig-Long pragnął mieć wyobrażenia bitew swych zwycięskich, z tych niektóre wykonał brat Attiret. Portretów A. wymalował ogółem około dwustu, obrazów znaczną też liczbę.

Attis, oh. Atys.

Attius, ob. A c c i u s.

Attleborougłl, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki pn., w stanie Massachusets, w hrabstwie Brystolskiem, węzeł kolei żelaznych; znaczny przemysł, skierowany głównie do wyrobu towarów galanteryjnych i zegarków kieszonkowych; 15,000 m-ców.

Attock, ob. A t o k.

Attorney, zastępca strony interesowanej w sprawach sądowych w Anglii. Od wieków stanowią w Anglii adwokaci (co unsel s) i prokuratorzy, inaczej obrońcy (attorneys at law, sol lici tors), zupełnie różne powołania. Do ostatnich należy przygotowanie sprawy, zasięganie potrzebnych wiadomości, traktowanie ze stronami, jednem słowem—całkowita czynność przygotowawcza, dopóki sprawa nie postąpi tak dalece, żeby mogła już być pozostawioną adwokatowi, dla jej wniesienia ustnego przed sądem. Adwokat nie występuje w imieniu strony, jako jej zastępca, ale przy stronie, lub jej obrońcy, z którym w zasadzie wyłącznie się znosi. Od czasu urządzenia obrońców z r. 1843, każdy A. musi być immatrykulowanym przy sądzie, przy którym chce praktykować. Ażeby można być immatrykulowanym, należy złożyć dowód pięcioletniej praktyki i wytrzymania egzaminu przed wyznaczoną na ten cel komisyą. Liczba obrońców jest dwa razy większą od liczby adwokatów właściwych; ostatni poczytują się wyłącznie w Anglii za stan uczony, co względem A-ów nie ma miejsca. Natomiast A. general, albo General fiscal (obrońca

F. j

A. Fol.

A. Pol.

K. K.

koronny) jest urzędnikiem, wyznaczonym przez rząd z pomiędzy obrońców, przez władzę ustanowionych i mianowanych, który przed sądami nietylko w interesie Korony sprawy cywilne prowadzi, ale także, w imieniu jej, pewnego rodzaju przestępstw w imieniu Korony dochodzi. A. general jest przytem członkiem rady tajnej (ob. art. Adwokat).

Attractiva (scil. mcdicamenta), leki przyciągające. Nazwą tą, dziś tak dalece wyszłą z użycia, że jej już w żadnym podręczniku farmakologicznym nie napotykamy, oznaczano niegdyś najrozmaitsze lekarskie środki, mające jakoby własność przyciągania soków do pewnych organów, tym sposobem ochraniając narządy inne (ob. hydragoga, emenagoga, c holagog a, évacua ntia i t. d ).

Attrup Karol (* w Kopenhadze 4 marca 1848 r.), kompozytor muzyczny i znakomity organista współczesny. Z jego kompozycyi są znane: „Pieśni“ z akompaniamentem fortepianu i „Preludye“ na organy. Z dzieł teoretycznych A. „Studya organowe“ powszechnego dostąpiły uznania. Obecnie A. zajmuje stanowisko profesora gry organowej w konser-watoryum w Kopenhadze.

Attu, wyspa z grupy Aleuckich zachodnich, należąca do terytoryum Alaska, Stanów Zjednoczonych Ameryki pn., górzysta (do 1000 m.), słabo zaludniona.

Attus NavitlS lub Naevius, przedtem ubogi pastuch świń, potem głośny augur (wieszczek) rzymski, z czasów Tarkwiniusza Starego. Zabronił on temu królowi do dawniejszych centuryi, zaprowadzonych przez Romulusa, dodawać nowe, jeżeli bogowie nie wyjawią na to swojej zgody. Rozgniewany wskutek tego Tarkwiniusz kazał angorowi przeciąć brzytwą osełkę kamienną, dla udowodnienia nieomylności jego sztuki wieszczbiarskiej; według podania, A. uczynił to na poczekaniu wobec króla i narodu, przez co nie tylko stał się sam urzędowym augurem rzymskim, ale przyczynił się także do wzmocnienia powagi wieszczków w ogóle. Posąg, wyobrażający A-a z głową zakrytą, znajdował się później w Rzymie na placu zgromadzeń narodowych (comitium), tuż obok schodów, prowadzących do kuryi. W temże miejscu znajdowało się ocembrowane zagłębienie (puteal), w kt.órem, dla uwiecznienia wymienionego cudu, miała być zakopaną brzytwa i osełka A-a.—„Cic. de divin.“ I, 17; „Liv.“ \, 36.M Ro-

Attwood Tomasz, (* 1767—f 28 marca 1838 r., w Eheyne Walk), kompozytor muzyczny angielski. Kształcił się we Włoszech i Niemczech kosztem księcia Walii, późniejszego króla derzego IV. W czasie swego pobytu w Wiedniu (1785 r.), był uczniem Mozarta. W 1786 r., wróciwszy do Londynu, otrzymał miejsce kapelmistrza prywatnej kapeli swego opiekuna, oraz organisty kościoła św. Pawła. W 1796 r. otrzymał tytuł kompozytora kapeli królewskiej. Napisał wiele oper angielskich i operetek, różnych utworów na fortepian, oraz kompozycyj religijnych w swoim czasie wysoko cenionych.

Attycka filozofia, tak przyjętem jest nazywać filozofię grecką, która kwitła w Atenach od czasu Anaksagorasa (ob.), a jeszcze bardziej od chwili wystąpienia na rynkach publicznych Aten Sokrate-sa. A. filozofia oznacza zatem epokę najwyższego rozwoju filozofii w Grecyi; do niej zaliczani są prócz Anaksagorasa i Sokratesa przedewszystkiem Plato, Arystoteles, Antystenes, Arystyp, oraz wielu innych myślicieli.

Attycka sól, (po łac. Sal atticum), znaczy—wytworny, w dobrym smaku dowcip. Przenośnia ta wzięta z zakresu pożywienia; jak większości pokarmów konieczną przyprawą była i jest sól, tak rozmów i rozpraw przysmakiem — dowcip. Stąd zarówno w greckim i łacińskim języku wyraz sól (gr. hals, lac. sal), rychło już przybrał znaczenie dowcipu. A że społeczeństwo ateńskie w najświetniejszej dobie rozwoju swego, za Peryklesa, słynęło umiejętnością zaprawiania swych biesiad rozmową pełną wytwornego dowcipu, (dla przykładu wymienić można utwory: Platona i Ksenofonta p. n. „Biesiada“ — Symposion), potomni więc przenośnię ową, wziętą z soli, uczcili epitetem: „attycka“ dla upamiętnienia faktu i dla przestrogi zarazem, jakim dowcip być winien.p Chm-

Attycki dyalekt, ob. G r e c k i j ę z y k.

Attycki porządek, ob. Porządki architektoniczne.

Attycyzm. Pośród wszystkich narzeczy języka greckiego—attyckie stało się narzędziem myśli najdo-skonalszem. Mistrzowsko wyrobiony język ateńczy-ków pod względem gramatycznym, w formach poetycznych wykwintny, wcielił w siebie myśli i natchnienia potężnych mistrzów słowa od Solona do Demostenesa, synów Attyki, między którymi, dość powiedzieć, znajduje się i Plato i Sofokles. Kiedy więc po podbojach Aleksandra Macedońskiego, i z in-synuacyi samych-że macedonów, język Hellady stał się językiem literackim i urzędowym na wielkiej przestrzeni od Tracyi po Eufrat i Nil, w trzech częściach świata, pierwszeństwo nadano narzeczu at-tyckiemu, uznanemu za najwytworniejsze. Ale, że .'brakło mistrzów, którzyby wielkim przykładem doskonałość tę podtrzymywali, gdy Attyka zamilkła, a nowe ognisko nauki i sztuki, Aleksandrya, na-rażonem było zanadto na obce wpływy umysłowe i językowe,—ta złota mowa, przekazana przez wiek Peryklesa, zaczęła się kazić. Przestraszeni tern ludzie, stojący u steru nauki, rozciągnęli więc baczność, pilność w przestrzeganiu fora» językowy eh at-tyckich, zaordynowali ku temu szereg odpowiednich środków, a zachód ten około podtrzymania czystości języka,dla skrócenia,nazwano attycyzmem, ludzi, chodzących koło tego—„attycystami“. Determinacya przeszła i w późniejsze czasy, jako pojęcie dbałości o czystość i wykwint form, tudzież harmonii, nietylko w mowie, ale i w sztuce. Dziś jeszcze A-em nazywany powszechnie zgodność formy z treścią, prostotę planu, wytworność i jednolitość w zachowaniu warunków budowy, czy to okresu w prozie, czy rytmu w mowie wiązanej: pod tym względem A. zbliża się do pojęcia klasycyzmu, które jest obszerniejsze, lecz mniej określone.

Attydes (Atthides), ogólna nazwa zbioru najdawniejszych notatek kronikarskich, dotyczących Attyki z czasów mitycznych. Głównymi kompilatorami i opowiadaczami tych mitów attyckich byli lo-gografowie, piszący prozą. Archiwum takie rozpo-

czyna Hellanikos, współczesny Herodotowi, a przy- j staczające się w morze. Są to góry Sauryjskie, najmniej przez niego wyraźnie wspominany, jako I w których były liczne i obhte kopalnie srebra, autor jednej A-dy. Notatki te mają za główne j główne źródło bogactwa i potęgi Aten. Rzeki, zadanie pewien układ chronologiczny następstwa Nawet części krainy attyckiej, górami niepokryte, mitów, i dlatego przy historyi nie mogą być po- miały, z jedynym wyjątkiem bardzo urodzajnej

minięte.

Attyka (po grecku Attikë, zamiast Aktikë od a k t e^wybrzeże, zwana także Akta i a, w najdawniejszych zaś czasach podług geografa Strabona nazywana Mopsopia, Jonia, Pozejdonia), kraina środkowej Grecy i najwięcej ku południowemu wschodowi wysunięta. Ziemia ta drobnych rozmiarów, bo tylko 41 mil kwadratowych obejmująca, olbrzymiego nabrała znaczenia w dziejach cywilizacyi całego świata, gdyż tam poczęły się i rozwinęły niemal wszystkie umiejętności, nauki i sztuki piękne, stanowiące do dzisiaj najcenniejszą spuściznę wieków starożytnych. Geografia. Góry. Naturalną granicę A-i ku Beocyi i Megarze, tak ku północy, jak ku zachodowi, tworzy strome i dzikie pasmo górskie Cyteronu (Kithairon), z najwyższym szczytem Elatias (1,411 metrów). Na wschód od Cyteronu w głąb kraj urozlożyło się pasmo Parnesu, (dziś Ozea), najwyższe (1,413 m.) i najobszerniejsze góry attyckiej krainy, w starożytności nieprzebytemi lasami pokryte, dzisiaj jeszcze na wyższych urwiskach bogate w liściaste lasy i sosny. Ku południowemu zachodowi spuszcza się daleko niższa odnoga, zwana wzgórzami E g a 1 e o s (Aiga-lęos), dzieląca ateńską równinę od eleuzyńskiej. Środkowa część, przez którą wiodła święta droga z Aten do Eleuzyny, zwała się P o i k i 1 o n Oroś (wielobarwna góra), nadmorskie zaś wzgórza z przylądkiem Amfiale zwano K o r y d al 1 o s, skąd przypatrywał się dumny Kserkses porażce swej floty, w salamińskiej cieśninie. Na południowy wschód od Parnesu wznosi się Brilettos (1,110 m.), zwany także od osady Pentele górą P e n t e 1 i k u, sławny nieprzebranemu do dzisiaj łomami pysznego marmuru, zostającemi pod opieką Ateny, której na samym szczycie ogromny posąg wystawiono. Na południe, już bliżej stolicy attyckiej, łączy się z Pen-telikiem, również w marmurowe łomy bogata góra Hymettos (1,027 m.), nad inne jednakże sławniejsza wonnemi zioły, zwłaszcza macierzanką, . z.klprej pszczoły najprzedniejszy w starożytnych czasach miód wyrabiały. Niemal wprost z równiny, bez związku z wymienionemu górami, tuż nad mu-rami ateńskiemi sterczy góra L y k a b e t fos (277 m.), dzisiaj zwana górą św. Jerzego, dalej wznoszą się skaliste wzgórza, których cały cószar wraz z dolinami ateńczycy z czasem na swą ;e-zydencyę zajęli, a więc Akropolis ateński (156 m.), pagóry Muz, Aresa, P n i k s u, N i m f (88 m., dzisiejsze obserwatoryum astronomiczne), wreszcie nadmorskie skały portów M u n i-chii (86 m.) i Pirej u. Od Bykabettu ku północy przesuwa się łańcuch skalisty, zwany przez starożytnych Anchesmos. Wschodnie wybrzeże A-i przerzynają mniejsze niskie pagórki, które na południe od Hymettu, odkąd półwysep coraz się zwęża, łączą się. w końcu w wyniosłe pasmo górskie, stromemi ścianami przy przylądku Sunion

k. k. równiny eleuzyńskiej, grunt jałowy, lekki, suchy, wapienny. Inne rozległe pola, gdzie żywą opokę bardzo cienka powłoka ziemi pokrywa, tylko pastwiska dla owiec i kóz stanowią. Taką nieurodzaj-ność gleby w znacznej mierze przypisać należy niemal zupełnemu brakowi większej wody bieżącej. Żadnemu bowiem z licznych strumieni i potoków górskich, zraszających A-ą ziemię, nie starczy przez cały rok wody, lecz wszystkie, podczas lata wysychają i przepadają w ziemi, zanim do morza dopłyną. W dolnym swym biegu należy do A-ki A s o p o s, którego źródła w Beocyibiją. Największa z rzeczek A-ki, C e f i s u s (Kephisos), bierze początek na południowo - zachodnim skłonie Brylesu, a zasilona kilku strumykami wypływającemi z Parnesu, przepływa równinę Cekropską na zachód obok Aten przez długie mury portowe. Zimową porą zwyczajnie wzbiera i zalewa niziny w pobliżu falerskie-go portu. 11 i s s o s wypływa z Hymettu, a przy-jąwszy strumień E r i d a n o s, płynie na południe obok Aten i przepada w równinie. Inny C e f i s u s (dzisiaj Sarantapotamos) ma źródła na Cyteronie i wpada na wschód od Eleuzyny do morza; więcej ku wschodowi były strumyki słone, zwane R h e i-t o i, dochód z ryb w nich złowionych poświęcano bogini eleuzyńskiej. Nie wiele więcej wody od A-i miały w stosunku także same Ateny. Albowiem oprócz Cefizu i Ilisu dostarczały tam tylko źródła Panops i Kallirrhoe wody dobrej do picia. Oprócz pizystratowych, godne są wspomnienia wodotoki, założone przez rzymskiego cesarza Hadryana, które aż ze źródeł na dalekich wzgórzach Anchesmu zaopatrywały w smaczną wodę wschodnie dzielnice stolicy. W innych studniach w mieście była woda słona, nie do użycia, zwano je krótko „thallatta“ (morze). Z tych względów miał dozorca nad źródłami, cysternami i wodociągami wielce odpowiedzialne stanowisko, aby nikt tak cen nego skarbu nie marnował ani też bezprawnie nie wyzyskiwał. Z zatok najważniejsze są : na wscho-dniem wybrzeżu miałka zatoka maratońska, na zachodniem zaś doskonałe porty ateńskie i zatoka eleuzyńska (dzisiaj Levsina). Topografia. W krainie z tak wybitnie górzystym cha-kterem, jaką jest A., mają równiny daleko większe znaczenie, niż gdziekolwiek indziej: na nich powstają pierwsze większe osady, wznoszą się pierwsze świątynie, tam najżywszem tętnem bić poczyna życie społeczne, polityczne i umysłowe- jak togo cała historya atr.ycki: ro półwyspu najwymowniej dowodzi. Rozróżniać na nim należy trzy większe równiny: 1) Eleuzyńsk ą, między odnogami Cyteronu a błotnistym brzegiem eleuzyńskiej zatoki, z ziemią pszenną, śpichlerz attyckiej stolicy, i z tego też powodu pustoszyli ją spartańczycy, zaraz w początkach wojny peloponeskiej. Zachodnią jej część zwano polem raryjskiem, większą zaś wschodnią, ku megarskiin granicom— tryaryj.

skiem błoniem; była to nietknięta własność bogini Demeter, najdostojniejszej opiekunki rolnictwa, a jako taka zwała się też ziemią świętą (ge hiera albo orgas). 2) Cekropska równina, albo ze szczególnem odznaczeniem tylko Równiną (Pe-diori) zwana (dzisiaj Kalandri), leży na północ-wsehód od Aten, pomiędzy Hymetten a pasmem górskiem Egaleos, przepływa przez nią Cefisus. Kluczem do niej pod strategicznym względem była Decelea, a z tego powodu zajęli i obwarowali tę osadę r. 413 spartańczycy za radą Alcybiadesa. 3) M e s o g e i a, równina na wschodniem wybrzeżu około Brauron, dokoła wzgórzami otoczona. Mniejszych rozmiarów była równina maratońska, na której Miltiades odniósł w r. 490 wiekopomne zwycięstwo nad persami, i równina przy ujściu rzeczki Asopos. W dawniejszych czasach dzielili sami ateńczycy ziemię swą według naturalnych granic na trzy części, a t,o: a) na P e d i a s, Równiny (ateńska i eleuzyńska), na północ i północno-zachód od Aten; b) na P a r a 1 i a albo Akte, Wybrzeże, okolice nadmorskie między stolicą kraju a przylądkiem Sunion wraz z równiną Mesogeia; c) na Diakria albo Epakria, Między górze, większą część wschodniego wybrzeża. Według tego podziału, który za czasów Solona i Pizystrata miał wielkie polityczne znaczenie, podamy, także celem jaśniejszego poglądu, co ważniejsze miejscowości A-i: WPedias i to w ateńskiej równinie leżały Ateny, stolica A-i i największe miasto Grecyi. Razem z portami, które Temistokles długiemi murami ze stolicą połączył, obejmowały Ateny przeszło 4 mile przestrzeni, z tych jedna mila na samo miasto przypada. W czasach największego rozwoju liczyły Ateny około 180,000 mieszkańców w 10,000 domach. Szczegółowy opis historycznego rozwoju tego miasta podany w artykule „Ateny“. Najstarszy port ateński stanowiła zatoka f a 1 e r s k a, godzinę drogi od stolicy odległa, gdzie w późniejszych czasach leżała na kotwicy skombinowana wojenna flota ateńska. Dopiero Temistokles skłonił ateńczyków do założenia silnego obwarowania, znakomitego i obszernego systemu portowego na pirejskim półwyspie, w którego połowie wznosi się wzgórze Munichii, a na samej kończynie pagór Pireju, w najdawniejszych czasach osobną wyspę stanowiący, która się później dopiero z lądem złączyła i odtąd półwysep tworzy. Na południowem wybrzeżu tego półwyspu znajdują się dwie niemal zupełnie koliste zatoki z wąskim tylko wjazdem od strony morskiej; są to porty wojenne M u n i c h i a i Z e a, które razem pomieścić mogły około 300 statków wojennych. Na zachodniej stronie półwyspu leżał właściwy obszerny port pirejski. Jedna, i to mała zatoka, stanowiła w nim znowu mniejszy port wojenny, Kan-t haros zwany, większa zaś część Pireju—w ści-ślejszem znaczeniu tego wyrazu — przeznaczoną była dla okrętów handlowych z dwiema mniejsze-mi zatokami Emporion iAfrodision. Wjazd do wielkiego portu ścieśniony był olbrzymiemi łomami z granitu, w czasach wojennych zamknięty nadto grubemi łańcuchami. Na brzegu Pireju był ogromny arsenał morski (skenotheke, hoplotheke) zbudowany przez Filona, a zburzony przez Sullę, warsztaty okrętowe na 400 statków, olbrzymi magazyn zboża, który Perykles wystawił, obszerne bazary kupieckie, giełda ateńska. Porty te, tak fa-lerski, jako i pirejski, łączyły z Atenami już to dla obrony stolicy, już to i dla bezpiecznego zaopatrywania ateńczyków w żywność, potrójne mury, t. z. „długie“. Za czasów Peryklesa powstało w ich obrębie osobne miasto portowe z wspaniałemi świątyniami, teatrem i obszernym rynkiem, według planu sławnego architekta Hippodamosa z Miletu. Mieszkańcy składali się głównie z rybaków, szyprów i kupców. Na zachód od wielkiego portu pirejskiego leżała mała zatoka, zwana cihą albo „złodziejską“ (Kóplios albo phörün limen), ponieważ tutaj zawijały statki z towarem przemytniczym. Z innych miejsco wości w ateńskiej równinie najważniejsze są:-A ch ar n ai, słynne z roli urodzajnej i z węglarzy, którzy większą część mieszkańców tej osady stanowili, (podczas peloponeskiej wojny jedna ta osada wystawiła 300 ciężkozbrojnych); C e f i z y a w pobliżu źródeł Cefizu u stóp Penteliku; P a 11 e n e z wielką świątynią Ateny, gdzie Pizystrat pobił-ateńczyków; Gargettos, miejsce urodzenia Epikura; A l o p e k e, ćwierć mili od Aten u stóp wzgórza Anchesmos, miejsce rodzinne Arystydesa i Sokratesa; H a 1 i m a i, gdzie się historyk Tucy-dydes urodził. W eleuzyńskiej równinie, na zachód od Aten położonej, dokąd święta droga wiodła, przyozdobiona licznemi świątyniami i posągami bogów, leżała sławna E 1 e u z y s, w której się odbywały wielkie mysterye eleuzyńskie. Zburzył ją Ala-ryk, król gotów, w r. 395 po Chryst., do dzisiaj wielkie ruiny z niej pozostały. Eleutherai nad eleuzyńskim Ceflzem w pobliżu beockiej granicy, pierwotnie też beocka osada, która jeszcze przed Platejami dobrowolnie oddała się pod rządy ateńczyków; z wdzięczności przyjęto wtedy w Atenach kult bożka Dyonizosa z przydomkiem „Eleuthereus“, na którego cześć święcono uroczysty obchód wielkich Dyonizyów; Enoe (Oinoe), D rym os, Pana k t o n, twierdze nad beoek<% granicą, ostatnia strzegła przełęczy cyterońskiej; File, (Phyle) mała warownia górska, 2'/₂ mili od Aten, skąd Trazy-bul wyruszył, by skruszyć jarzmo 30 tyranów. W Międzygórzu (Diakria) leżały następujące główniejsze miejscowości: Afidnai, gdzie w mitycznych czasach walkę miał stoczyć Tezeusz z Tyn-darydami; Decelea (1) ekele id), trzy mile od Aten odległa, na południowo-wschodniej kończynie ateńskiej równiny, warownia, podczas wojny peloponeskiej przez spartan zajęta, którzy wówczas stąd wycieczki robili i pustoszyli równinę ateńską i nie dopuszczali dowozu żywności do stolicy od strony lądu; O r o p o s, na granicy beockiej, niedaleko rzeczki Asopos, skutkiem tego powód ciągłych i nieustannych bojów między ateńczykami a Tebaini, z portem D e 1 f i n i o n; w pobliżu była świątynia ze słynną wyrocznią Amfiaraosa, którego, według legendy, tutaj właśnie, kiedy z Teb uciekał, miała ziemia pochłonąć; Rhamnus nad cieśniną Eurypos, ze sławną świątynią dziewiczej bogini Nemezys; osady

ka wegetacya w spiekłej skorupie ziemi więdnie i schnie, tylko z gałęzi drzew oliwnych, które najłatwiej żar słoneczny znoszą, odzywają się krzykliwe, dla starożytnych uszu melodyjne, głosy nieprzeliczonych skrzeczków. W miejscowościach, gdzie wiatry morskie lekkim powiewem zwyczajną temperaturę zniżają i cokolwiek chłodu przynoszą, jest pobyt znośniejszym. Podczas zimy są góry długi czas śniegiem pokryte, natomiast w równinach jest ta pora łagodną i bardzo zdrową; śnieg rzadko pada, a przymrozki liczą się do nadzwyczajnych wypadków. Od najdawniejszych czasów weszła w przysłowie krystaliczna przezroczystość powietrza i niezmienna pogoda nieba attyckiego. Przeciętna cyfra z ostatnich dwudziestu czterech lat, przez które uczeni niebo attyckie obserwowali, wykazuje następne, nader ciekawe, spostrzeżenia. Zupełnie pogodnych dni jest rocznie w A-e w przecięciu 33'», 29 dni zaś z większemi chmurami, z tych jednakże 3, wyraźnie trzy dni tylko, podczas których słońce wcale się przez obłoki przedrzeć nie może. Odpowiednio też naliczono rocznie trzy tylko noce, w których gwiazd nie było widać na niebie. Tak suchy i ciepły klimat ziemi attyckiej, na którą przez całe miesiące ani kropla deszczu nie spadnie, wywrzeć musiał pod wielu względami niezmierny wpływ na jej mieszkańców. 1 tak klimat tej ziemi tłómaczy nam, że ateńczyk, jak zwyczajnie gorącej strefy mieszkańcy, był bardzo umiarkowanym w jedzeniu i w piciu. Zwyczajną strawę jego stanowił kawał chleba jęczmiennego, polewka z takiejże mąki, kilka oliwek wreszcie, fig lub cebul. Mięsnych potraw rzadko tylko używał—i to w uroczystości wielkie, kiedy bogom ofiarę krwawą składał, lub możny jaki pan ucztę wyprawiał Judowi. To nam tłómaczy dlaczego Homer z osobną predylekcyą opiewa, jak stary greczyn przyrządzał pieczeń wołową na rożnie. Stosunkowo najwięcej spożywano drobiu; jedzono także dzikie gołębie, drozdy, ptaki przelotne; codzienną potrawę stanowiły również ryby, które, złowione w zatoce falerskiej, za bezcen na rynku ateńskim sprzedawano. Umiarkowanymi byli mieszkańcy A-i i w piciu. Zwyczajnym napojem, i to mocno mieszanym z wodą, było wino krajowe, którego w całym kraju wiele produkowano, i dlatego cena bardzo była niską.—Dalszym skutkiem tak nadzwyczajnego klimatu jest i ustrój domowego życia u greków, szczególnie zaś w A-ce. Sama natura skłaniała obywatela ateńskiego do przebywania na wolnem powietrzu, ćwiczenia swych sił fizycznych w licznych gimnazyach, uczestniczenia pod gołem niebem—czy w sądach, czy w zgromadzeniach ludowych, do długich pogadanek przy bazarach kupieckich na rynku, gdzie zawsze najwięcej nowinek wiedziano. Życie publiczne stało się potrzebą i powołaniem mężczyzny, prawdziwego obywatela A-i. Stąd też i osobliwa struktura prywatnych domów w Atenach. Z ulicy gołe ściany tylko widać i przedsionek, skromnemi kolumnami przyozdobiony, do wnętrza wiodący. Tam zaś rej wiedzie żona ateńczyka, bo na jej głowie spoczywa obowiązek wychowywania dzieci i główny dozór nad tłumem niewolniczej czeladzi. Lecz i we wnętrzu

Trikorythos, Marathon, Enoe (odmienna miejscowość od wspomnianej nad beocką granicą) i Probaliuthos tworzyły attycką Tetrapolis, Na maratońskiej równinie, długiej na jedną milę, a na pół mili szerokiej, gdzie Tezeusz zabił maratońskiego tura, widać dzisiaj jeszcze wielką mogiłę, prawdopodobnie kryjącą zwłoki bohaterskich ateńczyków. którzy tutaj w r. 490, w zwycięskiej walce z persami. polegli; z mniejszej mogiły, w której pogrzebano poległych platejczyków i niewolników, wspomnianej przez Pauzaniasza, ani ślad nie pozostał. Na Wybrzeżu (Paralia) leżą, od wschodu począwszy, następujące słynniejsze miejscowości: Halai Araphenides z portem miasteczka A r a f e n, głośne czcią Artemidy tauryckiej; w pobliżu leży B r a u r o u, gdzie Ifigenia z powrotem z półwyspu tauryckiego wylądować miała z posągiem Artemidy; od tego czasu obchodzono tam dorocznie uroczyste święto Artemidy braurońskiej; najstarszy posąg bogini zrabował Kserkses. Więcej ku południowi leży Steiria, miejsce urodzenia Te-ramenesa i Trazybula, dokąd z Aten dogodna droga, stejryjską zwana, prowadziła; P r a s i a i ze świątynią Apolina i grobem Eryzychtona, syna Cekropsa i Agrauli, który jednakże umarł za życia ojca, a z tego względu potem Kranaos zawładnął berłem na Akropolii ateńskiej ; P o t a m o s, z grobowcem Jona, praojca ateńczyków; Torikos, bardzo stara osada, z dogodnym portem i znaczną warownią, u której stóp dzisiaj widać znaczne ruiny. Na północo-zaehód od przylądka Sunion, dzisiaj zwanego przylądkiem Kolouna, od kilku kolumn marmurowych, które pozostały jeszcze ze starożytnej świątyni, leżała twierdza Sunion ze sławną świątynią Ateny; tutaj podczas obchodu święta Panatenejów wyprawiano morskie igrzyska na okrętach wojennych. W lauryjskim obwodzie górniczym leżały osady: Anaflistos, z bardzo warownym portem, przed którego wjazdem leżała mała wysepka Elajussa; dalej—S fett os, Lam-p r a i, Auagiros, obok przylądka Zoster, ze znaczną świątynią Matki bogów—miejscowości tej dotyczy przysłowie greckie: Anagyron hinein (poruszyć, wstrząsnąć), od krzewu cuchnącego anagy-ris, który tam rósł w wielkiej obfitości; Halai A i x o n i d e s, ze znacznemi warzelniami soli; w pobliżu Aixone, osada osławiona kłótliwością i za-wadyactwem mieszkańców; a wreszcie P a j a u i a, miejsce rodzinne wielkiego Demostenesa. — Z wysp, należących do A-i, najważniejszą jest Sal amina, a w sąsiedztwie Farmakussa i Psyttaleia, przy której-to ostatniej pobił Arystydes lądowe woj-skb perskie i w znacznej mierze przyczynił się do stanowczego zwycięztwa pod Salaminą Obok Su-nionu—długa, lecz wąska wysepka, Helena, albo Makris zwana, gdzie miała piękna Helena, uprowadzona przez Parysa, alboteż już przy powrocie z Troi, wylądować. — Klimat. Od marca do lipca jest w równinach A-i już klimat gorący, w sierpniu ciepło dochodzi 30° R Zwłaszcza w Atenach panują wtedy nieznośne, duszne upały, ponieważ opoka Akropolu odbija każdy promień słoneczny. Wysychają wtedy wszystkie rzeczki i strumyki, wszel-

Eneyklop«dy* powjztcbn» Ilnitrowic». T V

49

pan domu urządził obszerne i dogodne podwórze, z trzech stron cienistemi portykami otoczone, aby, kiedy w⁷ domu bawił, swobodnie mógł się przechadzać. Pokoi, według naszego rozumienia rzeczy, grecy nie znali; tylko izby sypialne i czeladnie były o ścianach zamkniętych i dachem pokryte. — Tak ciepłym i suchym klimatem wyjaśnia się także rzecz zastanawiająca z pozoru, że teatry tamtejsze nie miały dachów, a przedstawienia sceniczne pod gołem niebem się odbywały. Wyjaśnia się, dla czegc to nawet w najmniejszej mieścinie greckiej pobudowano tyle pięknych portyków publicznych, tyle obszernych i cienistych przedsionków i krużganków, „stoami“ zwanych, które, obok świątyń największą są ozdobą miast greckich. Stawiano te budynki na rynkach, obok gimnazyum, pa-lestry, obok teatrów i łazien, ponieważ dla wolnego obywatela było konieczną potrzebą—tuż przy placach publicznych, gdzie większą część życia spędzał, mieć dla przechadzki i wytchnienia cieniste schronienie. W Atenach najwspanialszym był przy-sionek, „Poikile“ (wielobarwny) zwany, który wyniósł Peyzianaks, a ściany mistrzowskim pędzlem przyozdobił wielki Polignotos, przedstawiając w barw-nych obrazach młodemu pokoleniu najświetniejsze czyny ateńczyków, od najdawniejszych dziejów począwszy, aż do świetnego zwycięstwa pod Maratonem. Nie dziiwy też, że, skutkiem tak suchego powietrza i nader rzadkiej niepogody, ateńczycy czarujące dzieła sztuki rzeźbiarskiej nie w muzeach, lecz na placach publicznych stawiali; że nie chowali cudowmych posągów swych bogów w cieniu ścian świątyni, lecz wznosili je w⁷ obrębie miejsca świętego, pod gołem niebem—na Akropolii, na rynku. Natomiast w muracli świątyni chowano stare bożyszcza, z drzewa wryrabiane, jak święte Palla-dyum w⁷ Erechteûm, albo posągi bogów, wrykładane kością słoniową, która żadnej wilgoci nie znosi. Łatwo tedy pojąć, jak potężnie widok codzienny tylu arcydzieł w⁷pływ⁷ać musiał na wykształcenie zmysłu piękna w⁷ całym wolnym narodzie attyckiej ziemi, a nikt nie był, jak wiadomo, więcej czułym i tak drażliwym w tej mierze, jak właśnie ateń-czyk. W Atenach-to bowiem pewien mówca publiczny tylko przez nieregularne ufałdowanie płaszcza swego wszystkich słuchaczy na siebie oburzył.— Płody. Kraina ta, z wyjątkiem kilku okolic, nie odznaczała się żyznością. Pokrywa ziemi, urodzajnej na formacyach wapiennych, była często tak nieznaczną, że np. w kontraktach dzierżawnych wyraźnie zakazywano wywożenia rodzącej gleby. Tylko skrzętną a wytrwałą pracą mógł tedy rolnik attycki podnieść urodzajność swej skiby ojczystej A tak natura krainy, skąpiąc mu cennego daru—rodzajnej ziemi, zlała znowu na niego wielką korzyść moralną, bo chroniła go przed zgubnemi wygodami i zgnuśnieniem, zniewalając zawsze do znojnej pracy. Stąd też uprawa roli nie hańbiła tutaj zrazu wolnego obywatela, bo doznawała opieki odwiecznych praw świętych, na nią spływała łaska najwyższych bóstw greckiego Olimpu, jak: wszechmożnego Zeusa, szczególnie zaś bogini eleu-zyjskiej, Demetry, błogosławiącej ziarnu jęczmien

nemu i gajom figowym lub Ateny, wiernej opiekunki sadów oliwnych. I tak, przez niezmordowaną zabiegliwość i sztuczne zwilżanie gruntu, wydobywali jeszcze skrzętni gospodarze z niego dość płodów, a klimat, podczas kilku miesięcy nadzwyczaj sprzyjający, wynagradzał w świecie roślinnym chudą ojcowiznę. Pszennej roli nie było wiele; najlepiej obradzał się jęczmień, 'chociaż istotną potrzebę mieszkańców A-i w dwóch trzecich częściach tylko pokrywał. Daleko znaczniejszą była hodowla drzew7 szlachetnych, a mianowicie: oliwki i figi. Wiele było i winnic, lecz te rodziły jagody nieszczególnej dobroci; natomiast wyborne były figi i obficie się ob-radzały, tak, że weszło w przysłowie, na wyrażenie jakiej bardzo zbytecznej rzeczy: „nie noś fig do Aten“. Prócz tego, rosły drzewa morwow⁷e, wawrzynowe, migdałowe, rosła i osławiona cykuta, z której przyrządzano truciznę, podawaną skazańcom politycznym, np. Sokratesowi; były lasy dębowe, bukowe, sosnowe, rosły cedry i pinie, które z boków Parnasu i Cyteronu do Aten sprowadzano, na potrzebę domową, lub na wypalanie węgli do osady Acharnai, pod Atenami. Góry ziemi attyckiej składają się przeważnie z pokładów wapna, łupku i marmuru. Szczególnie Pentelik dostarczał przedniego materyału na posągi i architektoniczne pomniki drobnoziarnistego marmuru, i wiele z niego naonczas budynków wystawiono. W górach lauryjskich były kopalnie srebra tak bogate, że każdy obywatel ateński z czystego dochodu kopalni rządowych corocznie jeszcze 10 drachm, t. j. 15 złotych polskich, dostawał. Lecz wyzyskiwano je tak pilnie i doszczętnie, że już za panowania rzymskiego zostały wyczerpane. W najnowszych czasach poczęto z pewnem powodzeniem topić okruchy i żużle, z czasów starożytnych pozostałe. Na przylądku Kolias, w równinie ateńskiej (dzisiaj Trispyrgi), kopano wyborną glinkę garncarską, która także dla całej krainy wielkiego nabrała znaczenia, ponieważ naczynia gliniane wszelkiego rodzaju, z wielkim zmysłem artystycznym przez garncarzy attyckich wykonywane, wszędzie miały zbyt łatwy—wywożono je aż na zachodnie wybrzeża Afryki. Znajdowano tam także syl, gatunek ocTiry, bardzo poszukiwany środek farbierski, złoto-żółtawej barwy, dalej—szmaragdy i inne drogie kamienie. Jak wyborowej dobroci była sól attycka, świadczy znane /ogólnie ^rzyshrwie.'^Zë zwierząt domow⁷ych hodowano głównie owrce i kozy; stadninami doborowych koni słynęła równina maratońska; chowano także osły i muły, a wół roboczy szczycił się szczególną opieką bożka Triptolemosa, który, z poręki bogini eleuzyńskiej, pierwszy pług zbudował. W dawniejszych czasach po dzikich górach attyckich było wiele niedźwiedzi, dzików i wilków, a starsze mity wspominają nawet o lwach na puszczach attyckich. W szczelinach skalistej Akropolii gnieździły się nieprzeliczone stada sów, ulubionego ptaka bogini Ateny, symbolu mądrości; weszły one także w przysłowie greckie: „Jfie noś sów do Aten“, na wyrażenie jakiej bardzo niepotrzebnej i zbytecznej rzeczy. — Ludność. Z niemałą dumą wynosili się zawsze ateńczycy przed innymi grekami z tego, że są au-

fochtonami, to jest, że, począwszy od wieków przedhistorycznych, mieszkali w A-ce. Dlatego w zajmujących legendach opowiadali, że bohaterscy przodkowie ich zrodzili się na ziemi attyckiej, albo nawet wprost z głębi ziemi attyckiej powstali. Inna tradycya attycka opowiadała nadto, że Jona, protoplastę szczepu jońskiego, do którego mieszkańcy A-i w czasach historycznych istotnie należeli, spłodził staroattycki bóg, Apollon, z królewną attycką, Kreu-zą. Podstawą historyczną tych podań jest fakt, że szczep joński, który w A-ce wzbił się na najwyższy stopień rozwoju, od niepamiętnych czasów na ziemi attyckiej osiadł i mimo tłumnego przypływu, zwłaszcza Jończyków peloponeskich, utrzymał się w posiadaniu swej ziemicy. Nie wyłącza to wprawdzie, ze i jońezycy attyccy najprawdopodobniej z Azyi, rażeni z tłumem licyjczyków, lelegów i karyjezy-ków, przez morze Egejskie do A-i przybyli i najpierw wschodnie wybrzeże lirainy posiedli, a stąd dopiero z czasem cały półwysep opanowali. Pierwotnych mieszkańców pochodzenia pelazgijskiego podbili i zleli się z nimi zupełnie, część zaś, która nowych panów krainy uznać nie chciała, przymusili opuścić odwieczne siedliska. Najpóźniej podbili jończyey zachodnią stronę A-i, nad zatoką eleu-zyjską, zajętą przez traków pieryjskich, którzy tu z Beocyi wtargnęli. Dopiero po długich i uporczywych walkach ujarzmiają ich i rozciągają swą władzę na czas pewien nawet nad megarską krainą.

raźnym jest podział wolnych obywateli A-i na trzy stany: na eupatrydów (szlachta), geomorów (chłopi)

; demiurgów (rękodzielnicy, rybacy, kupcy). Podział ten, który nieraz i w polityczuych dziejach młodego państwa wpływ wywierał wielki, ginie powoli w czasach historycznych, różnice pomiędzy trzema stanami zacierają się zupełnie, razem z rozwojem państwa na demokratycznej podstawie.—Jak w innych państwach jońskich, tak i w A-ce, ludność dzieliła się pod względem politycznym na cztery szczepy, albo klasy, „filami“ (phylai) zwane, które nie tworzyły wprawdzie osobnych kast, ani stanów, miały jednakże oddzielne siedziby i właściwe sobie zatrudnienie, a względy takie wpływały koniecznie na ich stanowisko i udział w rządach powstającego państwa. File te były: Geleontes (błyszczący, świetni), klasa rządząca, szlachta z oso-bnemi przywilejami, rody najmożniejsze; Hopletes, zbrojni, wojownicy; A i g i k o r e i s, pasterze, i A r-gadeis, albo Ergadeis, rolnicy. Każda ze starych czterech fil dzieliła się znowu na trzy związki rcdowe — p o b r a t y m s t w a, „fratryami“ zwane (od greek. phrater=.lné. frater— brat), połączone między sobą ściśle jednością krwi i wspólną czcią bogów (ob. F r a t r y e). — Podział ludności na cztery „file“ pozostał niezmienionym, tak pod panowaniem królów w A-ce, jak i archontów (ob ). Nawet reformator Solon dawnych fil nie zniósł, tylko obok nich podzielił wolnych obywateli na cztery klasy według zasady tymokratycznej, a uczynił to w dwojakim celu: najprzód, aby znieść różnicę między rodami arystokratycznemu w których ręku głównie znajdował się ster państwa, a obywatelami niższego pochodzenia— i aby, według dochodów i majątku nieruchomego, sprawiedliwiej rozłożyć ciężary publiczne. Przez reformę tę położył Solon podwaliny przyszłych rządów demokratycznych w Atenach. Dopiero Klistenes (ob.) dokonał pod tym względem radykalnej reformy w duchu demokratycznym. Zniósł on dotychczasowe file, a wmiejsce ich podzielił ludność na 10 nowych fil, które ani co do rodów, ani nawet co do siedlisk, z sobą się. nie łączyły, lecz po całej ziemi attyckiej były rozrzucone. Chciał reformator przez to zapobiedz skutecznie partykula-rystycznym dążnościom pojedyńczych rodów możniejszych, aby żadne stronnictwo, aby żaden więcej wpływowy obywatel władzy się dobić nie mógł. Plan głęboko pomyślany ziścił zupełnie nadziejo wielkiego reformatora: odtąd rozpoczynają się dzieje państwa ateńskiego pod wodzą ludu, i to zrazu dzieje umiarkowanej demokracyi. Nowe file owe nazwano od attyckich bohaterów legendowej przeszłości: E r e c h t e i s, A e g e i s, P a n d i o n i s, Leon t i s, Akamantis, Oineis, Kekropis, Hip-pothoontis, Aiantis i Antiochis. W r. 307 przed Clir. utworzono dwie nowe file, zwane A n-tigonis i Demetrias, przezwane w r. 265 przed Chr. Ptolemais i Attali s, przez pochlebstwo dla obcych królów odnośnych imion. Za panowania cesarza rzymskiego Hadryaua utworzono jeszcze, na wyrażenie czci i wdzięczności temu wie!-

Koniec tej walki uosabiają postacie mityczne: Eu-molposa i Erechteusza. Eleuzyńczycy tracą niezawisłość polityczną, lecz, za zgodą zwycięskich ateń-czyków utrzymują się, pod berłem księcia z ateńskiego rodu, przy swein odwieczuem prawie—sprawowania wszelkich obrządków świętych w obchodzie sławnych mysteryj. Podbitą ziemię miał, według tradycyi attyckiej, król Cekrops podzielić na dwanaście politycznie samodzielnych obwodów, któ-remi osobni rządzili książęta. Były to albo poje-dyńcze osady, jak: Cekropia (późniejsze Ateny),

Eleuzys, Decelea, Aphidua, Br auro n, Tho-rikos, Ky tli er os, Sphettos, Kefissia i P aliéné, alboteż związki kilku mniejszych miejscowości około głównego centrum religijnego, jak:

E p a k r i a , która zawierała osobne trzy gminy w północnych okolicach górzystych, wreszcie T e-t r a p o 11 s, dosłownie — związek czterech miast, tworzyły go zaś: Maraton, Enoe, Trikorythos i Probalintos. Wielkiego zadania, które polegało na zjednoczeniu polityczuem całej krainy attyckiej z jedną stolicą w prastarym grodzie Cekrop-sa, dokonał Tezeusz, który, jak Tucydydes (II, 15) opowiada, zniósł rady i urzędy pojedyńczych gmin i złączył wszystkich mieszkańców A-i w jedno ciało polityczne, w dzisiejszej stolicy, z jedną radą i z jednym ratuszem, wszakże nie naruszając ani ich własności, ani dotychczasowego sposobu życia.

Na wieczną pamiątkę tego zjednoczenia krainy pod jedno berło wyniósł Tezeusz uroczystość Pan a tell ej ów (ob.), którą, według legendy. Erechteusz miał tylko dla gminy staro-ateńskiej ustanowić, do godności wspólnego, najwspanialszego święta naro- kiemu wielbicielowi i dobroczyńcy Aten, trzynastą dowego całej A-i.—W starszych czasach bardzo wy- lilę, zwaną Hadrianis.—(Bliższych szczegółów szukaj pod wyrazem File) — Każda fila klistene-;owa rozpadała się dalej na dziesięć gmin, zwanych „demoi“ (ob.) również w tym samym celu, co file, po całej ziemi attyckiej rozrzuconych. Zwykle każda znaczniejsza miejscowość tworzyła osobną gminę, większe zaś miasta, jak Ateny lub Brauron, podzielono na kilka gmin, a znowu mniejsze osady w jednę gminę kombinowano. Obszar obwodów gminnych nie był lównym. Liczba ich, według planu reformatora, wynosiła w całej A-ce sto, lecz z czasem bardzo się powiększyła. — Już przed czasami Solona dzieliła się cała ludność półwyspu nttyckiego na trzy stany: a) Wolni obywatele.

okupić. Trudniący się handlem i przemysłem płacili stały podatek procederowy, wszyscy zaś winni byli nadto płacić t. zw „metoikion“, co znaczy: opłatę za opiekę państwa; podatek ten wynosił od osoby rocznie 12 drachm. Jako cudzoziemcy, byli formalnie wyjęci z pod prawa ateńskiego, a chociaż im państwo opiekę i obronę przyrzekło, potrzebowali oni jeszcze koniecznie., aby dojść swego słusznego prawa, pośrednictwa miejscowego obywatela. A zatem, każdy z nich zobowiązanym był wybrać sobie takiego opiekuna, kuratora, zastępcę, zwanego „prostates“, który w jego imieniu przed władzą polityczną i sądową występował, i praw jego dochodzi! Archon pole ma rchos(ob) był właściwą mstancyą, rozstrzygającą wszystkie sprawy, meteków dotyczące. Niektóre t. z. liturgie (ob ), np. wystawianie chórów w muzykalnych igrzyskach, w późniejszych czasach dostarczanie okrętów wojennych, zaliczki, jeżeli państwo w naglących razach pieniędzy potrzebowało, załatwiali metekowie. Dobrze względem państwa zasłużonych meteków zaszczycano tytułem, dobrodzieja“ (euergeles) albo rezydenta (proxenos), zwalniano ich z opłaty podatków, na meteków nałożonych, z liturgij, z obowiązku przybierania opiekuna, pozwalano im na okupienie się w ziemi attyckiej, lub wolno im było w obywatelskich szeregach ruszać na wyprawę wojenną, c) Niewolnicy.

I ta najliczniejsza klasa ludności attyckiej wzmogła się szczególnie od czasu, kiedy zakwitł handel i przemysł attycki, i odkąd rzemiosło, a nawet uprawę roli uważał obywatel ateński za niegodne siebie, hańbiące zajęcie. Już w piątym wieku byli tak zamożni obywatele w Atenach, że setki niewolników jako swą własność liczyli, a podczas wojny decelejskiej (r. 413 — 404) uciekło z Aten 20,000 niewolników do nieprzyjaciela. Stąd w przybliżeniu wyobrazić sobie można ogromną cyfrę niewolników na całej ziemi attyckiej. W r. 309 naliczono niewolników w A-ce około 400,000 głów. Większą ich część nabywano drogą kupna, i to z ziem obcych, nie greckich. Ojczyzną niewolników attyckich była szczególnie Lidya, Frygia, Syrya, ziemie czarnomorskie i Tracya. Używano ich nie-tylko w domu do każdej posługi, lecz i w fabrykach, warsztatach, do pracy w polu, jako górników w lauryjskich kopalniach, jako wioślarzy, a zaufań-szych niewolników—jako dozorców nad pracującym tłumem Bogatsi obywatele kupowali niewolników także w tym celu. aby icb za drogie pieniądze do pracy u innego pana wynająć. Inni znowu niewolnicy płacili swemu panu stały czynsz, a tak pracując lub spekulując na własne ryzyko, dorabiali się nieraz znacznego majątku. Byli także niewolnicy na służbie państwa Mianowicie niższa policyjna służba w Atenach składała się z niewolników, zwanych według ojczyzny „Scytami“, a według uzbrojenia „łucznikami“. Ci dbali o porządek na ulicach i placach miejskich, na sądach i na zgromadzeniach ludowych. Wielu zdolniejszych niewolników pracowało jako rachmistrze i pisarze w admini-stracyi skarbowej, a to z tego względu, że w razie

Rozróżniać należy pomiędzy nimi dwie klasy, i to obywateli z rodu, t. j 6ynów w prawowitera małżeństwie ateńskiem zrodzonych, i takich, którym prawo obywatelstwa nadał osobny dekret zgromadzenia ludowego. Udzielano go zaś wyjątkowo ludziom, którzy w jakiś sposób dobrze się zasłużyli względem państwa ateńskiego. Miody ateńczyk zyskiwał prawo obywatelskie ze skończonym siedm-aastym rokiem, kiedy wpisany został w listę członków gminy. Tracił to prawo, jeżeli się dopuścił przekupstwa, przywłaszczenia pieniędzy publicznych, tchórzostwa, fałszywego świadectwa, niedopełnienia obowiązków względem rodziców—słowem, jeżeli popełnił jakie podlące, albo państwo krzywdzące przestępstwo. Kara taka, „atimia“ zwana, dotykała go przez całe życie, niekiedy, w wyjątkowych razach, przechodziła nawet na jego potomstwo Do czasu odbierano prawo obywatelskie dłużnikom skarbu publicznego i ich dzieciom, póki się z długu ojcowskiego nie uiściły. Dobrze zasłużeni obywatele zażywali czci niezwykłych. Zwalniano ich z wszelkich ciężarów publicznych, dawano im pierwsze miejsca na przedstawieniach w teatrze, wieńczono przed zgromadzonym ludem, lub częstowano ich na koszt państwa raz jeden, alboteż żywiono ich dożywotnio w gmachu prytanów. Liczba wolnych obywateli chwiała się w V i IV wieku między 20,000 a 30,000. W r 444 było ich zaledwie 20,000, ponieważ wielu ich poległo bohaterską śmiercią w walkach z persami. W r. 309 przed Chr. naliczono 21,000 obywateli.—b) Metekowie (metoikoi) byli to obcokrajowcy, cudzoziemcy, którzy stale" lub na czas dłuższy w A-ce osiedli Im więcej państwo ateńskie rozwijało się jako potęga handlowa i przemysłowa, tern chętniej przyjmowało obcych w swe granice, ponieważ głównie byli to pilni i zręczni rzemieślnicy i obrotni kupcy, którzy osobnemi podatkami, na nich nałożonemi, zasilali skarb państwa i stanowili, według prawa, główną część załogi floty ateńskiej. Tylko bogatsi metekowie służyli jako hoplici, ze służby w konnicy byli jednakże w każdym razie wykluczeni. W r. 309 było w A-ce 10,000 meteków. którzy razem z żonami i dziećmi tworzyli ludność około 45,000 głów, składali się zaś na nią ludzie pochodzący z najrozmaitszych okolic Grecyi, z Lidyi, Frygii i innych krain azyatyckich. Prawa obywatelskie im nie przysługiwały, nie przyjmowano też ich do żadnej fili, ani gminy, ani fratryi, a tylko w nadzwyczajnych sprzeniewierzenia się wyższych urzędników, można razach, za osobną uchwałą ludu, mogli się w A-ce było z niewolników, przez męki na torturach, łatwiej

dojść prawdy. W nagłych tylko i nadzwyczajnych razach, jak przed bitwą pod Arginuzami, pełnili niewolnicy prywatni służbę okrętową. Poszanowanie praw ogólnych ludzkich i demokratyczna wolność w Atenach wpłynęły oczywiście korzystnie także na położenie niewolników. Wolno im więc było do świątyń chodzić i brać udział w wielkich uroczystościach, z jedynym wyjątkiem Tesmoforyi (ob.).

thum*. Wrocław, 1885. — Boeckh: „Die Staatsbaushaltung der Athener“, Berlin, 1817; trzecie wydanie przez Fraenkla, Berlin, 1886. — Gilbert: „Handbuch der griechischen Staatsalterthümer“, t. I, Lipsk, 1881. — G. Busolt: „Die griechischen Staats-und Rechtsaltertümer“, Nördlingen, 1887. — W. Leake: „On the Demi of Attica“, (w „Transact. of the royal society of Literat.“ T. I., Część II, str< 114 i następne), Londyn, 1829; po niemiecku opracował to dzieło Westermann, Brunświk, 1840. — A. Hug: „Studien aus dem klassischen Alterthum*, część 1; „Bezirke, Gemeinden und Bürgerrecht in Attika“, Fryburg, 1881.—Haussoullier: „La vie municipale en Attique“. Paryż, 1883 (znakomite i przedmiot wyczerpujące dzieło). — Fustel de Coulanges: „La cité antique“, jedenaste wydanie w Paryżu,

s. u.

W razie okrutnego obchodzenia się z nim pana, niewolnik mógł szukać bezpiecznego schronienia w świątyni Tezeusza lub Eumenid na Areopagu i żądać sprzedaży swej osoby wr ręce innego pana.

Attyla. (u germanów—E t z e 1), zwał się właściwie At il, a imię to oznaczało Wołgę, ponieważ urodził się nad brzegami tej rzeki. Byłto król liunnów (ob.), syn Mundzuka, ale władzę objął po bracie jego, a stryju swoim, Rua czyli Roasie, (zwanym także Rugila) Panował niespełna 20 lat (434—453), ale w ciągu tnk krótkiego czasokresu przeraził Europę i zapisał się niezatartemi głoskami w historyi. jako „Bicz Boży“ i „Młot świata“. Ulubiona pogróżka jego.- „Tam trawa nie porośnie, gdzie mój koń przeleci“ — uwydatnia władający jego duszą instynkt uiszczenia, nieznany dawniej ludom rasy Białej, ujawniony tylko przez zdobywców mongolskich. Świadczy też powierzchowność o jego pochodzeniu z rasy żółtej, miał bowiem na grubym, krępym tułowie wielką głowę, twarz szeroką, nos spłaszczony i oczy małe, ale bystre i przenikliwe niezwykle. Już poprzednik jego, Rua, otrzymał od rzymian w r. 433 część Pannonii i pobierał po 350 funtów złota rocznej daniny. A. założył sobie rezy-dencyę na stepie, gdzieś pomiędzy Dunajem i Cissą. Mady aro wie (węgrzy) powtarzają od XII wieku, że ta rezydencya znajdowała się tam, gdzie się wznosi dzisiejsza ich stolica, Buda-Peszt; lecz Pryskus, urzędnik cesarza wschodnio-rzymskiego, opisując podróż swoją i pobyt na dworze A-i, wskazuje znaczną, lubo nieściśle określoną, odległość od Dunaju. Wśród lepianek i domów, w których mieszkali wodzowie i synowie, wznosił się jego pałac drewniany z czterema wieżami po rogach, opierzony gładkiemi i doskonale spojonemi deskami. Zwracał jeszcze uwagę mniejszy pałacyk jednej z żog (Cerki czyli Heiki), ozdobiony słupkami, lukami i rzeźbami z drzewa. Uczty odbywały się w sali, zastawionej wzdłuż dwóch ścian małemi stołami; w środku wznosiło się podwyższenie o kilku wschodach ze stołem i dwoma łożami, z których jedno zdobiły pstre kobierce i płócienna bielizna. Na tem ozdobnem łożu siedział lub leżał A. Zastawiano przed nim chleb i misę drewnianą z mięsiwem; w drewnianej też czarze podawano mu wino. Goście byli raczeni obficie; podawano im złote lub srebrne puhary; rozweselano ich pieśniami wojen-nemi i sztukami łamanemi lub żartami błaznów.—

Na karę śmierci mógł niewolnika zasądzić tylko formalny wyrok sądowy. We wszystkich procesach zastępował go przed sądem pan, ponieważ niewolnik w A-ce nie był osobą prawną, lecz własnością rzeczową. Tylko w takich nadzwyczajnych razach, 1885. kiedy donosili o zbrodniach politycznych, wolno było niewolnikom ze świadectwem przeciwko własnemu panu, jako i przeciw innym obywatelom, samodzielnie wystąpić. Zresztą, zeznania ich zasługiwały tylko wtedy na wiarę, jeżeli je złożyli na torturach. Wolność nadawał niewolnikowi albo dekret zgromadzonego ludu za wierną służbę w szeregach wojskowych i za ważne doniesienia polityczne, albo też dobrowolne oświadczenie pana jego przed sądem. W ostatnim razie niewolnik okupywał swą wolność za pewną sumę pieniędzy. Wyzwoleniec zajmował (z pewnemi ograniczeniami) stanowisko meteka, tylko, jako opiekuna, w zatargach sądowych, wdnien był zawsze obrać swego dawniejszego pana.

W starożytnych czasach A. stanowiła najlepiej zorganizowaną, najwięcej skoncentrowaną całość ze wszystkich ziem greckich. Stolica ziemicy była nie tylko siedzibą najwyższych urzędów, lecz także sądów i zebrań ludowych, które, od czasu demokratycznych reform, jakie Klistenes i Perykles podjęli i przeprowadzili , o wszystkich sprawacli publicznych większością głosów w jedynej instancyi samowładnie rozstrzygały. Jednakże chlubną i na cały ówczesny świat grecki wielce wpływową rolę, jaką Ateny, a razem z niemi i attycka ziemia, i ludność w życiu politycznem i w historyi cywilizacyi świata odgrywały, pojąć można dokładnie tylko w związku z całą grecką historyą (ob. G r e c y a).—W dzisiejszem królestwie greckiem tworzy A. razem z Megarą,

Beocyą i z wyspami Salaminą (dzisiaj Kuluri) i Egi-ną, t. z. nomarchię A-kę i Beocyę. Prowincya ta mieści w pięciu eparchiach, jakiemi są: A., Egina,

Teby, Lebadya i Megara, 6,426 □ kilometrów i około 200,000 mieszkańców Ludność jednej attyckiej eparchii, razem z Salaminą, wynosi 120,000 mieszkańców. Lud wiejski uprawia głównie rolę, hoduje wino i bydło. W ateńskiej równinie są do dzisiaj rozległe plantacye oliwne: w handlu eksportowym A-ki jest pewnego znaczenia także hodowla tytoniu i jedwabników. — Najważniejsze źródła-.

C, Bursian: rGeographie von Griechenland“, tom I, str. 251 — 366. Lipsk, 1862. — E. Curtius i J. A.

KauperL „Karten von Attika mit erläuterndem Text", T. 1, II. Berlin, 1881 1882. — C. Neumann i J. Partsch; „Physikalische Geographie von Grie- Pierwsze siedm lat panowania swego spędził A. na chenland mit besonderer Rücksicht auf das Alter- wojnach z ludami barbarzyńskimi: podbił gepidów,

za-

x. K.

And. S.

kwadów, markomannów, ostrogotów, swewów, he-rulów, rugiów; najzaciętszą walkę toczyli z nim akatzirowie (chazarowie), których siedziby ciągnęły się aż do gór kaukazkich. L oni wszakże, pokonani i srogą rzezią przetrzebieni, uledz musieli. Nawet rodzonego brata, Biedę, z którym władzę dzielił A., zamordował w r. 444. Wtedy stał się jedynym władcą wszystkich barbarzyńców na ogromnej przestrzeni od Wołgi i Kaukazu aż do granic rzymskich na Dunaju i Kenie; miał pod rozkazami swe-mi 700,000 wojowników-barbarzyńców; miał też w swoich grauicach trochę ludności rzymskiej, osiadłej, która mu dostarczała pisarzy i sekretarzy, a z rządów jego była dość zadowoloną, ponieważ nie płaciła uciążliwych podatków, jakiemi udręczała koutrybuentów biurokracya w obu rzymskich cesarstwach. „Bicz Boży“ nie długo pozostawił sąsiadów swoich w spokoju. Pomimo pokornych poselstw i darów, otrzymywanych od Teodozyusza II, (ob.), A. rabował po razy kilka prowiucye nadgraniczne, stawiał coraz większe wymagania, a w końcu wkroczył w głąb cesarstwa wschodniego (-140 r.). Zburzył 70 miast, doszedł aż do Terniopil; wracając stamtąd, posunął się pod Konstantynopol i na Chersonezie pobił legiony rzymskie po raz trzeci. Wtedy przerażony cesarz musiał błagać o pokój; ustąpił ziemie, do Dunaju przyległe na przestrzeni 5 dni drogi, i przystał na powiększenie daniny do 2100 funtów złota rocznie; zapłacił nadto 6,000 funtów jednorazowej kontrybucyi. A. cofnął się na swe koczowiska do Paimonii i odtąd nie naruszył już zawartego pokoju, chociaż wykrył spisek, uknuty na swe życie w Konstantynopolu; wyszydził tylko i wypędził poselstwo cesarskie. Po śmierci Teodozyusza II, następca jego, dzielny Marcyan, odmówił daniny, mówiąc: „Mam złoto dla przyjaciół, a dla wrogów żelazo“. Lecz A. wtedy był już zajęty wielką wyprawą na Zachód. Pierwszy do niej powód nastręczyła mu siostra cesarza Walentyniana, rozpustna Honorya, przysłaniem swego pierścienia. A. zażądał w Rawennie wydania mu narzeczonej, z połową cesarstwa w posagu. Otrzymał odpowiedź odmowną. Nadto Genseryk, król wandalów, zachęcał go datkiem pieniężnym do uderzenia na Wizygotów, a jeden konung franków wzywał go na pomoc przeciwko drugiemu, Meroweuszowi. Zebrawszy wszystkie hordy swoje, A. ruszył w r. 451 ku Renowi, a przeprawiwszy się przez tę rzekę bez przeszkody, rozpuścił szeroko zagony po Belgii i Gallii. Miasta Trewir, Metz (Divodurum) i Rheims (Remi) zostały zdobyte i spalone. Tylko cudowi i modłom publicznym, zarządzonym przez św. Genowefę, przypisywał lud Paryża (Lutetia) swoje ocalenie. A. doszedł aż do rz. Ligiery i obiegł Orléans (Aurelia-num). Przez kilka tygodni tłukł mury taranami, gradem strzał zmiatał z flanków broniącą się łogę, lecz w chwili, gdy liunnowie już do miasta wpadli i do rabunku się zabierali, ukazał się obłok kurzawy w oddali. Spieszył właśnie na odsiecz Aecyusz, wódz rzymski, razem z Teodorykiem, królem wizygockim. A. nie chciał tu przyjąć bitwy i cotnął się do Szampanii, której rozległe równiny wydały mu się dogodniejszemi do harców konnicy.

Zatrzymał się na polach Katalauuiekich (koło m. Durocatalaunum, dziś Châions sur Marne). Tymczasem połączyli się z Aecyuszem burgundowie i część franków, więc wywiązała się olbrzymia, „bitwa narodów“. Przez 0 godzin walczyło co najmniej pół miliona barbarzyńców w nieładzie, wśród wrzasku i kurzawy; na pobojowisku pozostało 165,000 trupów, a w tej liczbie znajdował się król wizy-gocki; jeden tylko Aecyusz działał według obmyślanego planu i legiony jego zajęły pagórek, panujący nad polem bitwy. Noc rozdzieliła walczących,, a wtedy A. dowiedział się o niezmiernych stratach swoich. Pozostał jednak w swoim taborze przez, dzień następny, nie chcąc okazać strachu -przed nieprzyjacielem; nocy dopiero następnej ruszył z powrotem ku Renowi. Na wiosnę 452 r., zażąóał znowu ręki Honoryi i, otrzymawszy powtórną odmowę, wkroczył do Italii. Zburzył Akwileję, Medyolan, Padwę, Altinum. Aecyusz nie śmiał zastąpić mu drogi z nielicznemi legionami swemi, a dawni sprzymierzeńcy nie troszczyli się o Italię. Mieszkańcy m. Rzymu przejęci byli trwogą bezradną. Więc papież Leon 1 Wielki z dwoma senatorami wybrał się do A-i, który obozował już pod Mantuą. Śmiała mowa bezbronnego arcy-kapłana chrześciańskiego wywarła skutek zadziwiający. A. niespodzianie nakazał odwrót wojownikom swoim; cofnął się do swej rezydeneyi pannońskiej. W roku zaś następnym zechciał pojąć jeszcze jedną żonę, germankę Iicii-kę; wyprawił więc gody weselne, a nazajutrz znaleziono go martwym w łożu. Zapewne uległ apo-pleksyi skutkiem nadużycia trunków Hunnowie zawodzili płaczem, obcinali sobie włosy, kaleczyli twarze z rozpaczy; potem pochowali swego bohatera w trzech trumnach metalowych na stepie i usypali kopiec wysoki na mogile. Ze śmiercią A-i znikło odrazu potężne-państwo jego, chociaż bowiem zostawił 50 synów, pomiędzy którymi Ellak, Dengitzik, Emnedzar, Uziu-dur, Uto, Iskalm, Ernak—dosięgli już pełnoletności, lecz przy podziale trzód i ludzi na równe części germanowie zbuntowali się i w zaciętej bitwie nad rzeką Netad odnieśli zwycięstwo. Hunnowie, straciwszy 30,000 ludzi, uciekli na stepy Czarnomorskie.—-Thierry Amedée: „Histoire d Attila, de ses fils-et de ses successeurs jusqu'à rétablissement des. Hongrois en Europe“ 1856 (I edycya); w tłomacze-niu polskiem: „Historya Attyli etc.“ Warszawa, 1873—4, tomów 2.—Wietersheim: „Geschichte der Völkerwanderung “.

Atur, miasto w Indostanie, w prowincyi Madra skiej, stolica okręgu t. im., fabryki wyrobów żelaznych, handel indygiem — 9,000 m-ców. Okrąg A. na 1,985 km. □ ma 158,554 mieszkańców, między którymi 2.900 chrześcian i 3,000 mahometan; kraj bardzo urodzajny, podatny do uprawy wszelkich roślin tej strefie właściwych, ale mniej zdrowy.

Aturia (paleont). Rodzaj wygasły mięczaka gło-wonoga z rodziny łodzikowatych (Naułiloidea) o skrętach skorupy całkowicie się obejmujących (bez pępka), bardzo bliski łodzikowi, a różniący się od niego grzbietowem stanowczo położeniem syfonu i lej -kowatemi pochwami jego, idącemi od jednej przegrody do drugiej, (patrz tom II str. 1045 fig. 349)»

Żył w okresie eocenowym i miocenowym. Gatunek czać, że powyższe wyrazy i podanie niemieckie mia-A. ziczac Sow. z eocenu środkowej Europy; A. ły źródło w słowiańskich.

Aturi Bast., z miocenu tamże.

Atvidaberg, osada w Szwecyi południowej, w pro-wincyi Gotiandyi Wschodniej (Län Oestergött-land), stacya kolei żelaznej Norsholm-Westerwick, sławne kopalnie miedzi, znane już w XIV wieku;

And. S.

ą. s.

3,200 m-ców.

Atwood Jerzy (* 1745—f 1807), wynalazca przyrządu, służącego do badania praw spadku ciał i od nazwiska wynalazcy nazwanego machiną A-a. Kształcił się w uniwersytecie w Kembridż, gdzie potem był profesorem fizyki. Przez pewien czas zajmował posadę w ministeryum finansów. Oprócz swych prelekcyj profesorskich wydał osobno. „Analysis ot a Course of Lectures on the Principles cf Natural Philosophy“ (1784 r.) i traktat z dziedziny mechaniki p. t. „Treatise on the Rectilinear Motion and Rotation of Bodies“ (Kembrydż, 1784). W tern estatniem dziele wykłada w sposób bardzo dostępny, bez pomocy wyższej matematyki, zasadnicze prawa mechaniki, objaśniając je licznemi doświadczeniami. Atwocda maszyna, ob. Spadek ciał.

Atwor w Rypińskiem (gub. płocka) oznacza ducha, mającego władzę przenoszenia pieniędzy, które jednemu odbiera, a drugiemu daje; to przenoszenie pieniędzy odbywa się podczas spadania gwiazd („Koresp. Płocki“ 1880 r. nr. 29). Wyraz i podanie wzięte od Litwinów: po litewsku âüvaras lub âtvaras, oznacza tęż samą istotę mityczną, którą u nas w różnych okolicach nazywają: Chobołdem, Gospo-darczykiem, Latawcem, Niedopadem, Smokiem i t. p. Litewski „Ajtwaras“, znany już Łasickiemu (w piśmie „Dediis Samagitarum“ mówi o nim, że jest duchem, mieszkającym za płotami, mylnie wywodząc nazwę •od litews. tvorà — płot) istnieje i dzisiaj w podaniach ludu. Mówią o nim, że właścicielowi domu, który sobie za mieszkanie obierze, znosi pieniądze i zboża, że należy go karmić za to i niczem nie obrażać, że rozgniewany—opuszcza dom, wprzód go podpaliwszy; że prześladowany jest stale gniewem Per-kuna, który weń gromami ciska i t. d.—Patrz Po-łujańskiego: „Wędr. po gub. Aug.“ 200.—„Tygodn. ilustr.“ 2, VIII, 226.—Mierzyński w „Roczn. Tow. Nauk. Krak.“ XLI, od 45. — Schleichern „Lituanica“ 84, 89, 548.—Bezzenbergera: „Lit. Forschungen“ 64 i t. d. Zdaje się, że A. litewski w ścisłym jest związku z Oćwiarą, Oćwiernicą i Poczwarą polską (patrz „Prace filolog.“ I, 180, 719 — 720) i niemieckieini nazwami gwarowemi bociana; adebär, adebar, ad-bor, adbar, odebor i in. (Grmm „Deutsch. Wórterb.“ i Frischbier: „Preussisches Wórterb.“), oraz staronie-mieckiemi odebero, otivaro i t. p. W podaniach niemieckich znajdujemy też same o bocianie, co o „latawcu“ powiastki, że przynosi szczęście i bogactwo, że rozgniewany dom zapala i t. p. (Wuttke: „Der deutsche Volksaberglaube“ 1859 str. 114,190b Zdaje się, że i neifar Konstantyna Purpur, tym samym ptakiem jest i wyrazem. Ponieważ dotąd nie wyjaśniono dokładnie pochodzenia nazw niemieckich, a słowiańskie z aryjskiego pnia ezurmpalić (skąd też rusińs czuricur, czuryło i t. d.) wywieśćby się <dały („Prace filol.“ I, 719), przeto wolno przypusz-

J. K.

Atypiczny, Ob. Nietypowy.

Atypus Latr. (Oletera Wałek) G r y z i e 1, Pająk, należący do pająków właściwych (Aranei-na) do rzędu czteropłucnych (Tetrapunemones), do rodziny Atypidae. Odznacza się szczękorożkami po-tężnemi, tak długiemi jak głowotułów, głową dość znacznie wzniesioną prostopadle po-nad zrośnięty z nią tułów. Oczu 8, na wzniesieniu, ułożonych w 3 grupy. Nogi niezbyt długie, zakończone 3-ma silnemi, zagiętemi szponami. W kraju naszym żyje A. piceus Sulz. (Sulzreri Latr.) mający szczęki potężne, nogi krótkie i grube, kądziołek (brodawek pajęczynowatych) 6. Jest smołowo-czarny, niekiedy, brunatny; dorasta do 20 mm. Przebywa w głębokiej norze, wysłanej pajęczyną, której koniec (uście) nad ziemię wystaje. W norze tej przyczepia so-czewkowatego kształtu woreczki z jajkami.

Atys, Attis, Attes, lub At in, bóstwo frygij-skie, ob. Agdistis i Cybele.

Atys, syn Manesa, ojciec Lida (Lydos), od którego poszła nazwa lidyjezyków w Azyi Mniejszej, zwanych przedtem Majonami. Według podania, które przytacza Herodot (I, 94), lidyjczycy za panowania A-a cierpieli wielki głód. Ażeby nie myśleć ciągle o jedzeniu, wynaleźli grę w sześcian, kości i piłkę: odtąd jednego dnia zabawiali się grą, a drugiego szukali pożywienia. Kiedy, pomimo to, po 18-tu latach takiego życia, nędza zaczęła się wśród nich powiększać, A. podzielił całą ludność na dwie części i jedną pozostawił w kraju, drugiej zaś nakazał wyjść pod wodzą swego syna, Tyrrena lub Tyrsena. Wychodźcy, przybywszy do Smirny, zbudowali sobie statki i popłynęli do Italii, gdzie objęli w posiadanie kraj, nazwan y od ich wodza T y r r e n i ą (Etruryą).

Atys, syn Krezusa (w VI w. przed Chr.). Według przepowiedni, danej ojcu we śnie, A. miał zginąć od pocisku. Ażeby odwrócić od niego tę prze-d wczesną śmierć, Krezus ożenił go i trzymał zdała od wszelkich zabaw wojennych. Kiedy jednak pod górą Olimpem, w Mizyi, ukazał się straszny dzik, sprawiający wielkie spustoszenia w polach, a mieszkańcy udali się do Krezusa z prośbą, ażeby im na. ratunek przysłał swojego syna, król, ustępując naleganiom samego A-a, pozwolił mu iść na polowanie pod nadzorem i opieką swego przyjaciela, fry-gijczyka Adrasta. Otóż zdarzyło się na tern palowaniu, że Adrastos. wyrzuciwszy pocisk, zamiast dzika ugodził i zabił przypadkowo samego A-a, który tym sposobem nie uniknął przeznaczonej mu śmierci.—„Herodot“, I. 34—43.    M- Ro>

Atzel, Etzel, oh. A 11 y 1 a.

Atzpergera aparat. Jest to przyrząd, służący do ochładzania kiszki stolcowej, za pomocą przepływającej wciąż przez metalową ślepo zakończoną rurkę wody chłodnej. Przyrząd przedstawia się w postaci metalowego czopka, długości 10—12 centymetrów, grubości palca; łączy się on z jednej strony za pomocą stosownego kranu z rurką gumową, doprowadzającą wodę z nieco wyżej postawionego naczynia (dzbanka, kubełka) z drugiej z takąż rurką, odprowadzającą wodę. Po wprowadzeniu czop-

Ko

skie“ III, 136, n° 16 i t. d.

And. S.

And S.

A. Psi

F-o.

ka do kiszki stolcowej, otwieramy kraniki i przez czas dowolnie długi przepuszczamy wmdę dowolnej temperatury przez czopek, ochładzając (resp. ogrzewając) dolny odcinek kiszki, oraz tylną powierzchnię pęcherza moczowego. Przyrząd chętnie stosowany przy leczeniu hemoroidalnych cierpień, oraz zaburzeń w sferze moczopłciowej.

Atżyndelis, właściwie atżindęlis lub atżin-dulis (na Żmujdzi), atżindojis (na Litwie pruskiej), nazywa, się u Litwinów dziecię przystawione po odłączeniu raz jeszcze do piersi i, podług wiary ludu litewskiego, mające mieć „złe, urocze oczy“. Polacy na Litwie nazywają dzieci takie od Soskami lub odsyskami. Wyraz złożony jest z at (od) i żindu (ssę). Lud polski ma podobneż wierzenia; patrz Kolberga „Kujawy“ I, 248 n° 12; „Krakow-

J K.

Au Juliusz (* d. 11 kwietnia 1842 r. w Poznaniu—f d. 7 Października 1888 r. w Dublanach w Galicyi). Nauki szkolne odbył w mieście rodzin-nem, studya wyższe akademickie i agromiczne w Heidelbergu i Hohenheimie, gdzie posyskał stopień doktora filozofii i dał się niebawem poznać przez kilka dzieł, wydanych w języku niemieckim; następnie został powołany na dyrektora szkoły rolniczej imienia Haliny w Żabikowie. Jako dyrektor a zarazem profesor, położył A. wielkie zasługi na polu gospodarstwa krajowego i piśmiennictwa. Przez lat kilka był redaktorem wychodzącego w Poznaniu „Ziemianina“, a obok tego zasilał rozmaite czasopisma fachowe artykułami swemi. A. po zwinięciu szkoły agronomicznej w Żabikowie, otrzymał katedrę nauk polityczno-ekonomicznych w takimże zakładzie w Dublanach, którą aż do zgonu zajmował, redagując obok tego „Roczniki szkoły Dublań-skiej“ i „Kalendarz dla Gospodarzy“. Z pomiędzy prac naukowych A-a godne są wymienienia: 1) v. „Liebig’s Lehre von der Bodenerschoepfung und die nationalökonomischen Bevölkerungstheorien dargelegt und kritisch untersucht“, Heidelberg, 1868. 2) „Die Hilfsdüngemittel in ihrer volks- und privatwirtschaftlicher Bedeutung“, Heidelberg, 1869. 3) „Die Cre-ditgenosseschaften in ihrer Bedeutung für Stadt und Land und ihrer Beziehung zur socialen Frage“, Heidelberg, 1869. 4). „Wiadomość o szkole rolniczej imienia Haliny w Żabikowie“, Poznań, 1870. 5) „Socyalizm, jako objaw choroby społecznej, zarys ustroju społecznego i krytyczna odprawa socyali-zmu“. (Odbitka z „Dziennika Poznańskiego“), Poznań, 1878. — Bibliotekę swoją, wynoszącą 4.000 tomów, zapisał w testamencie dla Czytelni studenckiej w Dublanach.    *

Anb, prawy dopływ rz. Oranje, w południowo-zachodniej Afryce, zwany także Wielką Rybią Rzeką, ma źródła w górach Siebel’a, bieg w kierunku południowym i około 720 kim. długości. Przepływa ona kraj Nama (Namaqua) w łożysku kamieni-stem, a pustynię Kalahori w gliniastem i piaszczy-stem; po wielkich deszczach letnich wzbiera gwałtownie, skutkiem jednak silnego parowania i infiltra-cyi dosięga rzeki głównej w postaci nieznacznego strumienia. Nad jej brzegami leży kilka osad europejskich.

Aub, miasteczko bawarskie, w dolnej Frankouji na granicy z Wirtembergiem, w okręgu Ochsenfurt,. znakomite winnice, ożywiony handel owocami i jarzynami; w pobliżu ruiny zamku Reichelsberg.

Aubade (fran., prowensal. alba), jest nazwą formy pieśni, spokrewnionej z dzisiejszą serenadą, często używanej przez trubadurów średniowiecznych, zwłaszcza francuskich. Nazwa À. pochodzi od wyrazu 1'aube, jutrzenka.

Aubagne. Starożytna Albania, nazwana tak z powodu białych wzgórz wapiennych. Główne miasto kantonu t. im. w departamencie uscia Rodanu (Bouches-du Rhône), leży przy zbiegu rzek Hu-veauue i Merlanęon; 8,239 m., stacya drogi żelaznej. Paris-Lyon-Mediterranée, (linia Marsylia-Tulon) i odnogi do Valdonue. Baronia A. należała przez długie czasy do domu Castillon. Naprzeciwko ratusza wznosi się monumentalny wodotrysk, postawiony na cześć księdza Barthélemy, urodzonego w A. Miasto posiada kilka garncarni i garbarni; większa część mieszkańców oddaje się ogrodnictwu, zwłaszcza uprawie drzew owocowych i wina, jabłka renety z A. poszukiwane są w Marsylii. Są tu także suszarnie nasion leśnych, niemniej kopalnie węgla i lignitu, ‘oraz fabryki szkła i majoliki.

Aubanel Honoryusz, naczelny lekarz domu obłąkanych w Marsylii ur. 1810 w Auriol, gdzie ojciec jego był również lekarzem. Uczył się w Paryżu, w 1839 został doktorem po obronie dzielnej rozprawy: „Essai sur les hallucinations“. Razem z Thorem wypracował „Recherches statistiques sur l’alienation mentale faites à l'hospice Bicètre“ (1841). Od 1845 pisał nader liczne traktaty psychiatryczne i sądowo - lekarskie. Zajmował się szczególniej tak zwaną „manie homicide“, której dwie postacie wyróżnia. Pisał też o wodowstręcie, o raku móżdżku, składał obszerne wyczerpujące sprawozdania z domu obłąkanych. Zmarł w 1863 r. wygłosiwszy niedługo przed śmiercią niejako swój testament naukowy o naturze i siedlisku chorób umysłowych.

Aubanel Teodor Józef, (*1829 w Avignonie, — f 1886 tamże), poeta prowansalski, syn drukarza i sam drukarz, pierwsze swoje poezye publikował w almanachu „Li Prouvençalo“ („Prowan-salki), założonym w r. 1852 przez Roumanille’a. W r. 1854 należał do założycieli stowarzyszenia felibrów (ob.), mającego na celu odrodzenie narodowej literatury prowansalskiej, i był bardzo czynnym jego członkiem na posiedzeniach, popisach, niekiedy nawet przewodniczącym. W r. 1860 ogłosił zbiór swoich pieśni, p. t. „La miougrano entredu-berto“ („Otwarty granat“); panuje w nich nastrój przeważnie posępny, nawet ponury. W r. 1885 ogłosił drugi zbiór poezyj p. t. „Li fiho d’Avignoun“ („Dziewczęta Awiniońskie“); nastrój w nich pogodniejszy i namiętniejszy. Oprócz tego A. napisał kilka dramatów: „Lou pan dou pecat“ („Chleb grzechu“), „Lou pastre“ („Pasterze“) i „Lou raubatori“ („Łupieżcy“), ale tylko pierwszy był wystawiony na scenie z niemałem powodzeniem.—Por ówn. Marié-ton: „Th. A.“, w „Revue des langues romanes“ (rok 1886).

And. S.

And. S.

Aubanus, ob. Boehme Jan.

Aube, prawy dopływ Sekwany we Francyi, ma źródła na zachodnim stoku wyżyny Langres w dep. Wyższej Marny u stóp wyniosłości Saule, płynie stale ku północo-zachodowi przez dep. Côte d’Or., A-e i wreszcie pod Marcilly s. Seine wpada do Sekwany w obrębie departamentu Marny. Ogólna długość rzeki wynosi 225 km. z których 62 km. dostępnych jest dla spławu, a tylko 45 dla żeglugi (od Arcis s. A.). Z dopływów prawych najznaczniejsze są: Aujon, Voire, Meldanson i Huistrelle — z lewych Auzon i Barbuise.

Aube, jeden z departamentów Francyi, otrzymał nazwę od przerzynającej go rzeki; graniczy na północ z dep. Marny, na zachód z dep. Yonny, oraz Sekwany i Marny, na południe z dep. Côte fi’Or, na wschód z dep. Wyższej Marny, ma 6001.39 km. kw. powierzchni i 257,374 m-ców (1886). Stanowi on część prowincyi Szampanii, i pod względem układu powierzchni składa się z dwóch odrębnych dzielnic: południowo-wschodniej, lesistej i górzystej, oraz północno-zachodniej, płaskiej i bezdrzewnej. Pierwsza, w której przeważają utwory jurajskiego i kredowego pochodzenia, wykazuje wzniesienia, dochodzące 370 m. nad p. m. (Bois du Mont), obfitą jest w systematy rzeczne i przedstawia wiele malowniczych okolic; druga, znana pod nazwą Szampanii wszawej (Champagne pouilleuse) zalicza się do naj-uiegościnniejszych i najsmutniejszych miejscowości Francyi. Oprócz dyluwialnych i aluwialnych utworów, są tu także skały kredowej formaeyi—tworzące wyżynę od 80 do 200-in nad p. m. wzniesioną, bezwodną, bezleśną, pokrytą pyłem kredowym i zamieszkałą przez ludność ubogą; doliny rzeczne, przerzynające gdzieniegdzie tę wyniosłość, stanowią pożądauy z nią kontrast przez urodzajność gruntu i obfitość wilgoci, która znowu wywołała bujną wegetacyę łąkową i drzewną. Pod względem hydrograficznym cały departament należy do zlewiska Sekwany, która przecina go z południo-wschodu na północo-zachód na długości 150 km., przy spadku 128 m.; płytka, wąska i niezasobna w wodę, nie jest zdatną do żeglugi, dopiero prawy jej dopływ A-e wzmacnia ją o tyle, że, począwszy od Marcilly, mogą krążyć po niej statki mniejszej objętości. Inne jej dopływy są: z prawej Ouree, Arce i Barse, z lewej zaś: Laigne, Hozain, Ardusson; nadto lewy dopływ Sekwany, Yonne, zbiera wody departamentu przez rzeki Vanne i Armance. Klimat umiarkowany—na zachodzie suchy, na wschodzie i południu wilgotniejszy, średnia temperatura roczna-j-11.25°C. zimy-j-3.8IJ, lata19.75°, opady atmosferyczne wynoszą rocznie około 600 mm., podczas gdy w całej Francyi ilość ta stanowi 770 mm. Bogactwo kraju zawiera się przedewszystkiem w rolnictwie, skiero-wanem głównie do uprawy pszenicy, owsa, kartofli, buraków pastewnych i cukrowych oraz wina; stoi ono na wysokim stopniu doskonałości prócz wspomnianej już części Szampanii. Hodowla zwierząt domowych, zwłaszcza krów, owiec i drobiu w ciągłym rozwoju; słynne są sery Troyes, Ervy etc., pszczelnictwo w stanie kwitnącym. Przemysł dość

Encyklopedia Powszechna Iluitr. T. V.

ożywiony: departament produkuje kredę, żelazo, stal, wyroby bawełniane, trykotaże, cukier, spirytus, wyroby ceramiczne, papier, wapno hydrauliczne, kamień litograficzny i t. p. Pod względem handlowym departament wywozi wino, towary dziergane, tkaniny bawełniane i konopne, zboże, mąkę, nabiał, przywozi zaś: bawełnę surową, nierogaciznę, ryby, oliwę, cukier, machiny parowe i węgiel kamienny; handel znajduje wielkie ułatwienie w rozprzestrzenionej sieci kolei żelaznych (325 km.), dróg bitych, tak narodowych, jak i departamentalnych, wreszcie kanałów (wzdłuż Sekwany, kanał „de Haute Seine" od Bar

s. Seine do Marcilly) i rzek skanalizowanych (Sekwana i Aube). Ludność oddawna stale się zmniejsza i gdy w r. 1851 wynosiła przeszło 265,000 głów, obecnie niewiele przenosi 257,000. Z pięciu okręgów, na jakie dzieli się departament (Arcis s. A., Bar s. A., Bar s. Seine, Nogent s. Seine, Troyes), jeden tylko okręg Troyes, najbardziej przemysłowy i handlowy, przedstawia dość znaczny przyrost ludności (z 98,000 w 1872 r., na 108,000 w 1886), za to ubytek w pozostałych okręgach jest tern widoczniejszy. Oświata, dzięki znacznej ilości szkół niższych i średnich, w stanie zadawalniającym—ilość analfabetów nieznaczna: na 1,700 rekrutów w 1885 r. było ich tylko 76, co stawia departament A. na 18 miejscu w całej Francyi. Stolicą jest Troyes nad Sekwaną, ognisko przemysłu, handlu, oświaty i kolei żelaznych.

Aube Hyacynt Laurenty Teofil, (* w Talonie 22 listopada 1826 r.); wice-admirał francuski dawny minister marynarki. Wszedł do szkoły marynarskiej r. 1840, odbył kompanię chińską; r. 1847 prowadził roboty hydrograficzne w Japonii; r. 1854 został kapitanem fregaty i dowodził na dalekim wschodzie okrętami wojennemi „Étoile" i „Podor".Wojna z r. 1870 zastała go na oceanie Spokojnym; przywołany na pole walki, zdał służbę admirałowi Jauréguiberry i, zamianowany prowizorycznie generałem brygady, udał się do armii Cambrielsa, pod którym walczył pod Besançon, a przeszedłszy następnie z siódmym korpusem do armii Loarskiej, brał czynny udział w bitwach pod Beaune la Rolande i pod Orleanem. Po wojnie, A. wrócił do marynarki i udał się po raz drugi na wody oceanu Spokojnego. R. 1879 otrzymał gubernatorstwo Martyniki; r. 1881 A. wrócił do Francyi w stopniu kontradmirała; w dniu 7 stycznia 1886 objął tekę ministra marynarki i piastował ją do 31 marca 1887 roku. Przez ten rok urzędowania rozwinął znakomicie i ulepszył system torped — jego studya nad tern strasznem narzędziem zniszczenia są wysoko cenione. R. 1886 otrzymał stopień wice-admirała. A. jest niepospolitym pisarzem; z prac jego zna-czniejszemi są: „La Chine à la veille de la guerre“ (1859). — „Trois ans de campagne au Sénégal“ (1862). — „Les réformes de la marine" (1871). — „Le 20 corps à l’armée de la Loire" (1871).—„De la Marine française" (1873). — „La Guerre navale et les ports militaires de la France" (1879). — „Italie et Levant" (1884). — „Marine et colonies" (1885), — a w „Revue des Deux Mondes" opisał Archipelag Filipiński. Większa część z powyższych prac ze-

„Entre deux

ozdobą.

Aubela druk. Sposób reprodukeyi miedziorytów, wynaleziony przez F. Aubela w Lindenhöhe, pod Kolonią nad Renem. Sposób ten polega na przenoszeniu starych sztychów na płyty cynkowe, w dowolnym, zmniejszonym lub zwiększonym, formacie. Płyty te następnie przez chemiczne wytrawianie za-

W. J. Skrz.

And. S.

braną została w dwóch tomach p. t. campagnes“ i „A terre et à bord“.

Aubé Ludwik (* 1826 w Paryżu,—f 1887 tamże), historyk francuski, po ukończeniu studyów w szkole normalnej paryskiej, był profesorem przy liceum w Saint-Etienne. Pau, Angoulême, wreszcie w Paryżu: W r. J861 ogłosił dzieło „Saint. Justin philosophe et martyr“, za które otrzymał stopień doktora, później opracował krytycznie; „Histoire des persécutions de l’Eglise“ (Paryż, 1876 — 85, 4 tomy). Drobniejsze prace ogłaszał w czasopismach: „Revue des deux mondes“, „Revue historique“ i innych.

Aubé Jan Paweł, rzeźbiarz francuski, urodził się w Lonway (departam. Meurthy i Moselli) 3 lipea 1837 r. Uczniem był Belloca, Dantona i Durefa. Wstąpił do szkoły szt. P. w Paryżu, w r. 1854. W początku me odznaczał się, dziewięć lat bezskutecznie do Salonu rzeźby swe przysyłał, ciężką pracą u innych i dla innych zaprzątnięty. Powodzenie jego zaczyna się od r. 1874, otrzymaniem medalu 2-ej klasy za grupę Syrena. Za tą pracą poszedł Pigmalion, dalej w 1878 r.Galatea z marmuru, DanteAlighieri, 1880. Posąg Rolnictwa, zamówiony przez rząd w 1881. Posągi Michała La 11 i er do ratusza paryskiego, Bailly, Shackespeara, generała J o u b e r t' a. Najważniejszem powodzeniem w karyerze A. jest pomysł na pomnik Gambetty, nad którym wspólnie z nim pracował budowniczy Boileau (syn), pomnik ten postawiony jest w dziedzińcu Louvru, w Paryżu. Pełna energii postać Gam-

bety na tle piramidy, pokrytej napisami, jest jego

w. o.

mienia się na klisze, gotowe do druku.

Aubenas, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Ardèche, w okręgu Privas, na prawym brzegu rz. Ardèche; 8,500 m-ców. Miasto leży na wyniosłości jurajskiego pochodzenia, jest ogniskiem dróg naturalnych, jakie łączą dzielnice Bas Vivarais i Haut Vivarais, posiada ulice wąskie, ale schludne; przemysł streszcza się w wyrobie sukna, który już na początku zeszłego stulecia był w stanie kwitnącym, niemniej w fabrykacyi tkanin bawełnianych i jedwabnych, papieru i piwa. Okolica obfituje w wody mineralne (Vals) i węgiel kamienny, którego eksploatacya nie odpowiada bogactwu i dobroci pokładu.—Handel miasta bardzo ożywiony, zwłaszcza jedwabiem surowym, zbożem, winem, nabiałem i kasztanami. Z gmachów wyróżnia się stary zamek z XIII stulecia, odrestaurowany w XVI wieku i służący dziś za pomieszczenie wielu władz i urzędów publicznych. W ruchach religijnych XVI wieku A. było jednem z głównych siedlisk kalwi-nizmu, co było powodem wielu klęsk i utraty dawniejszych przywilejów.

Auber Daniel François, E s p r i t (* 29 stycz. 1782 w Caeu,—f 12 maja 1871 w Paryżu), najznakomitszy z kompozytorów francuskich bieżącego stulecia. Ojciec jego, handlarz sztychów w Paryżu, wiele zajmował się muzyką: śpiewał, oraz grał na skrzypcach; dał też synowi swemu, już wcześnie objawiającemu wielki talent kompozytorski, dość staranne wychowanie muzyczne. Mając lat jedenaście, A. napisał kilka romansów i kompozycyj salonowych, które się bardzo podobały: że jednak ojciec przeznaczył go do stanu kupieckiego, wyjechał do Londynu, gdzie jakiś czas praktykował w jednym z handlów tamtejszych, w wolnych tylko godzinach zajmując się muzyką. Brak upodobania w zawodzie kupieckim, zerwanie stosunków przyjaznych między Anglią i Francyą, przedewszystkiem zaś nagłe zachwianie się ojca w interesach majątkowych, ściągnęło A. w 1804 r. z powrotem do Paryża. Tu zaprzyjaźnił się ze sławnym wiolonczelistą Lamarre, dla którego napisał koncert na wiolonczelę i wydał pod jego imieniem. Ten koncert, równie jak i skrzypcowy, napisany dla Mazas’a, zwrócił powszechną uwagę na młodego kompozytora. Ulegając namowom przyjaciół, A. spróbował wówczas sił swoich na polu muzyki dramatycznej. Pierwszą jego pracą w tym rodzaju była opera komiczna „Julia“ (1812 r.), napisana i przeznaczona wyłącznie dla teatrów amatorskich. Cherubini, będąc obecnym na przedstawieniu „Julii“ (napisanej z akompaniamentem tylko kwartetu smyczkowego), tak był zachwycony talentem A., że go namówił do odbycia, pod jego kierunkiem, gruntownych studyów muzycznych. Pierwszym owocem tych studyów była msza, z której sławną modlitwę a capella umieścił później w „Niemej z Por-tici,“ orazjednoaktowa opera „Le séjour militaire“, wystawiona 1813 r. w teatrze „Faydeau“; ta jednak, równie jak i następna: „Le testament et les billets doux“, wystawiona 1819 r. w „Operze komicznej“, niewielkiego doznała powodzenia. Rozczarowany kompozytor postanowił już zerwać z teatrem, gdy zupełne powodzenie opery „La bergère châtelaine“, napisanej w stylu Boïeldieugo (1820), wróciło mu zachwianą ufność w siły własne i do dalszej pracy zachęciło. Odtąd szczęście stale już sprzyjało A-owi. W 1821 r. skomponował „Emmę“ w stylu Gretre-go, d’Alayrac’a, Monsigniego, a w części i Rossiniego. Po „Emmie“ nastąpiły: „Leicester“ (1822), „La neige“ (1823), „Vendôme en Espagne“ (1823) do współki z Heroldem; w 1824: „Les trois genres“ do współki z Boïeldieu (który jakiś czas był jego nauczycielem), „Le concert à la cour“, „Léocadie“, a w 1825 „Le Maçon“ („Mularz i ślusarz“). Ta ostatnia, przedstawiona z wielkiem powodzeniem na wielu scenach europejskich, szeroko ruzsławiła imię swego twórcy i zapewniła mu wybitne stanowisko w historyi opery komicznej. Jest to pierwsza opera, w której niema już śladu wpływu Rossiniego, napisana w czystym, szlachetnym stylu szkoły francuskiej, pełna wdzięku, pięknej melodyi i oryginalności. Po dwóch mniejszej wartości operach: „Le tirnide“ i „Fiorella“ (obie w 1826 r.), stworzył A. swe arcydzieło: „Niemę z Portici“ (1828). Potęga dramatyczna, jakiej nikt dotąd nie spodziewał się po autorze lekkich oper komicznych, podniosłość myśli, ogień, powaga stylu, malarstwo muzyczne, oraz świetna instrumentacya, stawiają „Niemą“

A. l'Ol.

F-n.

A Fol

F-n.

w rzędzie najlepszych oper francuskich, i podziś dzień trwałe jej zapewniają powodzenie na wszystkich scenach europejskich. Co prawda, sama treść Loretta, tak dobrze odpowiadająca ogólnemu nastrojowi umysłów w ówczesnej Europie, wiele też zaważyła na szali powodzenia tej opery; ona-to właśnie, po wystawieniu „Niemej“ w Brukselli 1830 r., dała hasło do krwawych zapasów między Belgią i Holandyą, które zakończyły się utworzeniem niezawisłego państwa belgijskiego. Po „Niemej z Por-tici“ skomponował A. jeszcze przeszło 30 oper, z których większa część zupełnego dostąpiła uznania, jak np. najpopularniejsza z nich: „Fra Diavolo“ (1830), „Gustaw III“ („Bal maskowy“) 1833, „Le-stocq“ (1831), „Le cheval de bronze“ (1835), „L’am-bassadrice“ (1830), „Le domino noire“ (1837), „Le lac des Fées“ (1839),„Marco Spada“ (185*2), zamieniona później na balet, „Le premier jour de bonheur“ (1868), i ostatnia z oper A-a „Lerêve d’amour“ (1869). Na scenie warszawskiej znane są opery: „Narzeczona“, Fra Diavolo“, „Koń spiżowy“, „Jezioro wieszczek“, „Niema z Portici“, „Współka z szatanem“, „Haydée“, „Czarne domino“ „Mularz i ślusarz“, „Syrena“, „Marco spada“ i „Pierwszy dzień szczęścia“. W r. 1825, A. otrzymał krzyż legii honorowej, w 1842 zaś został mianowany dyrektorem konserwatoryum paryskiego, a w roku ! 857 kapelmistrzem dworu cesarskiego—lubo w charakterze dyrektora nigdy nie występował. Opery Au-bera streszczają w sobie wszystkie zalety francuskiej szkoły muzycznej: posiadają one wytworną me-lodyjność, lekkość, wdzięk, szlachetność stylu i formy muzycznej, żwawą i urozmaiconą rytmikę, czystą harmonię, dowcip, humor, werwę i piękną in-strumentacyę. A. nie posiadał wprawdzie dość siły do malowania sytuacyj dramatycznych, wzniosłych charakterów lub namiętności gwałtownych, ale i pod tym względem miał wiele chwil bardzo szczęśliwych, zwłaszcza też w „Niemej z Portici“. Tworzył z nie-prawdopododną szybkością swe opery, i dlatego nierówną one wartość posiadają; w najsłabszych jednak z nich jeszcze bez trudu odnaleźć można jakąś perłę melodyjną, oryginalność pomysłów i piękne szczegóły.— A. umarł w nocy z 12 na 13-go maja 1871 r., za czasów terroryzmu komuny paryskiej. Ciało jego było złożone tymczasowo w kościele św. Trójcy; dopiero po uciszeniu się burzy politycznej, Francya 15 lipca wspaniałym uczciła pogrzebem pamięć jednego z najgenialniejszych „• swych muzyków.

■óubórlen Karol August (* 1824 — -{•    1864), teolog niemiecki kościoła pritestanc-

kiego, od r. 1851 profesor uniwersytetu bazylej-skiego, w pismach swoich występował jako stanowczy przeciwnik nowszego kierunku krytycznego w naukach teologicznych. Ważniejsze z tych pism są: „Die Theosophie F. Ch. Oetingers“ (Tubinga, 1847); „Der Prophet Daniel und die Offenbarung Johannis“ (Bazyl., 1854), w którem dowodził, że Apokalipsa przedstawia dzieje chrześciaństwa nie-tylko minione, ale i przyszłe; wreszcie niedończone „Die göttliche Offenbarung“ (Bazyl., 1861—64,

2 tomy), tłumaczone na jęz. francuski, angielski i holenderski.

Aubert Jacques A. (Jacobus Albertus), lekarz, ur. w Vendôme, żył w XVI stuleciu—f 1586 w Lozannie, (podług Lacroix chodzi tu o dwie osoby: jedną jest urodzony w Vendôme lekarz, drugą urodzony w Laval, praktykujący w Lozannie). Przyta-' czają z pism Aubert’a: „Libellus de peste“ (1571).— „Des natures et complexious des hommes et d’une partie chacune d’iceux et aussi des signes par lesquels on peut discerner la diversité d’icelles“ (1571). — „De metallorum ortu et causis brevis et dilucida explicatio“ (1575).—Wreszcie po jego śmierci wydano: „Semeiotice sive ratio dignoscendorum sedium małe affectorum et affectuum praeter naturam“ (Lozana, 1587; Lugdun, 1596).

Aubert J akób (* 167 8 — f w Belleville pod Paryżem 19 maja 1753 r.), znakomity skrzypek francuski. Około 1727 r. został mianowany pierwszym skrzypkiem w wielkiej operze paryskiej, zaś od 1748 kapelmistrzem tejże opery. Oprócz wielu utworów na skrzypce, A. napisał jedną operę, kilka baletów, kantat, romansów i t. p.

Aubert Jan Ludwik abbé (* 1731 w Paryżu f 1814 tamże), pisarz francuski, odznaczył się głównie jako autor bajek, w których, pomimo pewnego nastroju filozoficznego, znajduje się wiele naturalności, a nawet poetyczności. Drukowane najprzód częściowo w „Mercure de France“, wyszły następnie osobno p. t. „Fables et oeuvres diverses“ (Par. 1775, 2 tomy) i zjednały autorowi posadę profesora literatury francuskiej przy kolegium królewskiem. Obok tego od r. 1774 A. był głównym redaktorem „Gazette de France“ i cenzorem królewskim. W ro-1784 ustąpił z profesury, a po wybuchu rewolucyi usunął się zupełnie od życia publicznego.

Aubert Herman, profesor w Rostocku, lekarz, od 1826 do 1865 r. wykładał fizyologię. — Oprócr rozprawy „Ducunt ne salia alvum vi endosmotica? 1850 r., ogłosił „Physiologie der Netzhaut“ 1865“. W wielkiej fizyologii Hermanna opracował T. IV część 1, tj. „Innerwacyę narządów krążenia.“

Aubert - Roche L ud wik Remigiusz, dr. medycyny, sławny epidemiolog francuski, ur. 1809 r. w Vitry-le-Franęois, nauki pobierał i ukończył w Paryżu (1833); skompromitowawszy się politycznie, musiał opuścić ojczyznę i udał się (1834) do Egiptu; odbywszy podróż nad morze Czerwone i do Abissynii, osiadł w Aleksandryi i został lekarzem szpitalnym. Powróciwszy do Francyi (1838), ożenił się z córką słynnego lekarza Roche’a i wtedy do swego nazwiska dodał nazwisko teścia. Owocem pobytu jego na wschodzie było dzieło p. t. „De la peste, ou typhus d’Orient“ (Paryż, 1840; wyd. II, 1843); dowodzi w niem, że zaraza morowa jest chorobą sporadyczną, miejscową i nagminną, powstającą pod wpływem czynników miazmatycznych lub miejscowo-atmosferycznych, że skutecznie zwalczać i usuwać się daje za pomocą urządzeń hygienicz-nych, i że bezwarunkowo nie jest zaraźliwą; hołdując przekonaniom takim, starał się o zmianę w prawodawstwie, tycząeem się kwarantanny, i wydał

Dr. J. P.

F-n.

F-n.

(1830 r.).

nową pracę: „Enquête sur les quarantaines de la peste“ (1845); następnie, razem z A. Latourem i Richelot’em, zgromadził kongres lekarzy francuskich, który wypadki lutowe r. 1848 przerwały. We dwa lata później ci sami trzej mężowie założyli pismo: „Union médicale“; r. 1854 wydał ważne dzieło p. t. „Essai sur l'acclimatation des Européens dans les pays chauds“, a 1857, wezwany przez przyjaciela swego, Lessepsa (ob.), został lekarzem naczelnym Tow. budowy kanału Sueskiego. Na stanowisku tern rozwinął działalność nadzwyczaj użyteczną; głównie jego zasługą jest, że stan zdrowia licznych robotników, użytych do budowy, pomimo warunków klimatycznych nader niekorzystnych, wciąż był dobrym, a śmiertelność pomiędzy nimi nieznaczną. Gdy kanał ukończono, powrócił do ojczyzny i w zaciszu wiejskiem, na łonie rodziny, zakosztowawszy dobrze zasłużonego wypoczynku, umarł w grudniu 1874 r.

Aubertin Karol (* 1825 w Saint Dizier), historyk literatury francuskiej, wychowaniec szkoły normalnej paryskiej, od r. 1872 rektor akademii w Clermont, później w Poitiers, Nancy, a od 1879 r. profesor literatury francuskiej przy uniwersytecie w Dijon. W r. 1874 został członkiem akademii nauk moralnych i politycznych. Ogłosił drukiem wiele prac odnoszących się do dziejów języka i literatury ojczystej: „L'esprit publique au XVIII siècle“ (Par. 1872); „Les origines de la langue et de la littérature française“ (tamże, 1875); „Histoire de la langue et de la littérature française au moyen—Age“ (tamże 1876—78, 2 tomy); „Eloquence politique et parlamentaire en France avant 1789“ (tamże, 1882); „Origine et formation de la langue et de la métrique française du X au XVI siècle“ (tamże, 1883) i t. d. — Ostatnio (1890) wydał krytycznie z komentarzami „Oeuvres poétiques de Boileau-Despréaux.

Aubervilliers, gmina departamentu Sekwany, kantonu Saint-Denis, 19,437 m. z miastem t. n. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości znajduje się w Karcie, mocą której król Henryk I nadał 1060 r. tamtejsze swoje posiadłości opactwu Saint-Martin-des-Champs w Paryżu. Później gmina prawie cała przeszła na własność opactwa Saint-Denis. W wiekach średnich A. stało się sławnem przez pielgrzymki, jakie pobożni odbywali tam każdego drugiego wtorku miesiąca maja, na cześć Matki Boskiej. Praktyka ta odbywa się po dziś dzień. Podczas oblężenia Paryża, Henryk IV rozłożył się przez pewien czas obozem w A.—R. 1814 na równinach A. rozegrała się krwawa bitwa.

Aubery nazwisko dwóch lekarzy francuskich. Dzielniejszy z nich Klaudyusz f w Dijon 1596. Przyjął on protestantyzm, był czas jakiś profesorem w Lozannie. Tutaj podejrzany z powodu wydanego przezeń dzieła o sprzyjanie katolicyzmowi i przez Bezę oskarżony, wrócił do Francyi i na łono kościoła rzymskiego. Z jego dzieł znane głównie: „Tra-ctatus de Concordia medicorun“ 1585.

Aubery Jan, uczył się w Montpellier i rozpoczął praktykę lekarską w początku XVII wieku. Wydał: L’antidote de l’amour“ 1599; „Apologe

ticus de restituenda et vindicanda medicinae digmta-te“ Paryż 1608.

Aubéry du Boulley, Prudent Louis, (ur. 9 grud. 1796, w Verneuil,—f tamże w 1870 r.), kompozytor francuski, uczeń Méhula, Monsignyego i Che-rubiniego w konserwatoryum paryskiem (do 1815 r.). Napisał znaczną liczbę pieśni, romansów, tańców i sonat na fortepian; serenadę orkiestrową, kilka duetów, tercetów, kwartetów i kwintetów, oraz wiele utworów salonowych na gitarę, do której szczególne miał upodobanie. Z dzieł teoretycznych tego kompozytora są znane: „Szkoła na gitarę“, i wcale dobra „Gramatyka muzyczna“

A. Fol.

Aubignac Franciszek Hódelin, opat d’ (* 1604 w Paryżu—f 1676 w Nemour), kaznodzieja, krytyk i poeta francuski, nauczyciel księcia Fronsac, siostrzeńca kardynała Richelieu, prowadził wielostronną polemikę literacką, między innemi z Piotrem Corneillem, którego tragedyom różne czynił zarzuty, i z akademią francuską za to, że go nie wybrała, w poczet swoich członków. Poetyckie utwory A-a, a mianowicie tragedye: „Cynaminde“, „Pucelle d’Orléans“, „Zenobie“ i „Martyre de sainte Catherine“, tudzież romans „Macarise“, w którym przedstawił alegorycznie filozofię i etykę stoików—nie posiadają trwalszej wartości. Wiele materyału do dziejów teatru francuskiego zawiera się w jego „Pratique du théâtre“ (1657), rodzaju komentarza do poetyki Arystotelesa. W rozprawie „Conjectures académiques sur l’Iliade d’Homère“ (1715), A. pierwszy wypowiedział domysł, że Homer nie istniał, i że „Iliada“ jest tylko konglomeratem oderwanych rapsodyj.

Aubigné Teodor Agrypa (* 6 lutego 1551 w zamku Saint-Maury w prowincyi Saintonge f 29 kwietnia 1630 w Genewie), wybitny pisarz francuski, gorliwy hugonota i niezmordowany uczestnik walk religijnych we Francyi, kształcił się początkowo w domu ojca i już w siódmym roku życia znał język łaciński i grecki, a nawet trochę hebrajski. W r. 1562, gdy wybuchła pierwsza wojna religijna, A., schwytany ze swym nauczycielem, Beroaldem, został skazany na spalenie, gdyż nie zgodził się, bodaj pozornie, nawrócić się do katolicyzmu. Ocalony przez życzliwego oficera od stosu, gdy wkrótce potem utracił ojca, który umarł wskutek ran, odniesionych w walce, A. został przez opiekuna wysłany do Genewy i tu strawił dwa lata na nauce pod kierunkiem głośnego kalwinisty, Teodora Bezy. Sprzykrzywszy sobie surowość mistrza, umknął do Lyonu i tu studyował matematykę, oddawał się nawet magii, chociaż często znosił dotkliwy brak środków do życia. Gdy wybuchła druga wojna z hugonotami, A., wstrzymywany przemocą w domu przez opiekuna, uciekł nocą tylko w bieliźnie, żeby stanąć w szeregach jednowier-ców; tak gorącą czuł w sobie nienawiść religijną i żądzę wywiązania się z obietnicy, danej ojcu, który, niby drugi Hamilkar, umierając, zalecał mu jeszcze pod błogosławieństwem rodzicielskiem mśció się krzywd swoich współwyznawców, a zwłaszcza tych, co zostali straceni za udział w zamachu

F-a.

F—n.

And. S.

w Amboise. Po rzezi św. Bartłomieja (1572), której uniknął dlatego, że na trzy dni przedtem, wskutek pojedynku, musiał z Paryża ratować się ucieczką, A. swoją szaloną odwagą, brawurą, prawdomównością i ochotą do swawoli pozyskał względy Henryka Burbona, króla Nawarry i przewódzcy hugono-tów, i czas jakiś podzielał z nim rozrywki i swawole życia dworskiego; w tym też czasie napisał sztukę teatralną „Cyrce“, którą Henryk III kazał odegrać na swoim dworze. Gdy przyszło do nowej wojny religijnej, A. podzielał z Henrykiem Burbo-nem wszystkie trudy i niebezpieczeństwa walki, składając oręż tylko w konieczności; w r. 1577 lecząc się z ran, zaczął pisać poemat „Les tragiques“. Henryk, oceniając jego zasługi, uczynił go marszałkiem polnym. Gdy wreszcie Henryk IV wstąpił na tron, A. zraził się do niego głównie za zmianę religii; nie uwzględniał też jego stanowiska politycznego i często szorstkie czynił mu zarzuty. Po śmierci Henryka A. należał do jawnych malkontentów dworu Maryi Medicis, i gdy ogłosił swoję „Histoire universelle, contenante ce, qui s’est passé depuis l’an 1550 jusqu’en 1601“ (1616—20, 3 tomy; ostatnio wydał „Rouble“ Paryż, 1887), napisaną śmiało z hugonockiego punktu widzenia, parlament paryski skazał ją na spalenie przez kata, a sam autor uniknął kary śmierci tylko dla tego, że zawczasu schronił się do Genewy. Jeszcze przedtem, bo w r. 1616 ogłosił drukiem „Les tragique“ (wydał ostatnio Lalanne w 2 tomach, Paryż, 1856), poemat satyryczny, malujący w dosadnych barwach opłakane skutki wojen religijnych we Francyi; w r. zaś 1617—pierwsze dwie księgi romansu satyrycznego „Aventures du baron dc Faeneste“ (całość wydał ostatnio Mérimée, Paryż, 1855). W Genewie przyjęty z radością, jako dzielny obrońca protestantyzmu, z wielką energią zabrał się do wzmocnienia obwarowań miejskich; ale gdy na zbudowanie jednego bastyonu użył kamieni z rozwalonego kościoła, oburzeni tem hugonoci skazali go, jako świętokradzcę, na karę śmierci; do wykonania wszakże i tego (czwartego z kolei) wyroku nie przyszło. W ostatnich latach życia zaczął wydawać swoję autobiografię, bardzo ważną jako ma-teryał do charakterystyki autora i jego czasów: wyszła ona p. t. „Histoire secrète, écrite par lui même“ (Kolonia, 1629—31, 2 tomy). Nadto z rękopisów pośmiertnych, które w znacznej części musiały uledz zniszczeniu, wyszły z druku „Confession catholique 'du Sieur de Sancy“ (Paryż, 1693) — satyra na tych hugonotów, którzy za przykładem Henryka Burbona IV, nawrócili się do katolicyzmu. Krytyczne zbiorowe wydanie pism A-go sporządzili Réaume i de Caussade p. t. „Oeuvres complètes“ (Paryż, 1874—82, 5 tomów). Porówn. Réaume „Etude historique et littéraire sur A. d’A.“ (Paryż, 1883); Morillot „Discours sur la vie et les oeuvres d’A.* (Paryż, 1884); Salis „A. d’A.“ (Heidelberg, 1884).

Aubigné de la Fosse Natan, znany pod imieniem Albinaeus, lekarz, syn znanego historyka, A. Teodora Agrypy (ob. wyżej). Żył w Genewie w pierwszej połowie XVII wieku. Ogłosił zbiór różnych rozpraw pod tytułem ogólnym: „Bibliotlieca: chemica“ (Genewa, 1654).

Aubigné Tytus, syn poprzedzającego, ur.. w Genewie 1634 r., lekarz, później inżenier w służbie holenderskiej; jako taki, wydał: „Défense droite, qui est la fortification défensive establie sur les principes fixes de Mr. de Caehorn“ (Breda, 1705).

Aubigny (wym. „Obińji“) Robert Stuart d’ (f 1544), wódz francuski, potomek rodu angielskiego, syn Jana Stewarta hrabiego Lennox i Elżbiety Montgomerry. Odznaczył się podczas wojen włoskich: za Karola VIII, Ludwika XII i Franciszka I. Kiedy Karol VIII był zmuszony uchodzić z Włoch, Ą. miał poruczone przeprowadzenie do Francyi szczątków francuskich garnizonów, pozostałych na półwyspie apenińskim. Za Ludwika XII był gubernatorem Medyolanu, a następnie przeszedł pod rozkazy księcia Nemours, wice-króla neapolitańskiego. Wskutek popełnionych błędów przez księcia, A. przegrał bitwę pod Seminara (21 kwietnia 1503), czego następstwem była utrata dla francuzów Kalabryi. Roku 1508 A. brał udział w oblężeniu Bolonii i Genui; r. 1512 otrzymał dowództwo gwardyi szkockiej, a r. 1513 został marszałkiem Francyi. Franciszek I, wyruszając r. 1515 na Medyolan, zabrał go z sobą. A. przeszedł przez wąwóz Agnello na wysokości 3.246 metrów, i wpadłszy do Villafranca, wziął znienacka siedzącego za stołem wodza wojsk papieskich, Prospera Colonnę, oraz 700 jeźdźców jego. A. odznaczył się również w bitwach pod MarignanO' i Pawią; wspólnie z konetablem Montmorencym bronił Prowancyi przeciwko Karolowi V.

Aubigny - Ville, miasto główne kantonu t. im. we francuskim dep. Cher, przy drodze żelaznej z Bourges do Orleanu, około 3,000 m-ców, trudniących się wyrobem płótna, sukna i farbiarstwem. Kościół tutejszy sięga XII w.; w starożytnym zamku (dziś ratusz) mieści się zbiór wielkich pamiątek historycznych.

Aubin Charles Germain (de Saint), brat Augustyna (* w Paryżu 1721 — f 1786 r.), był rysownikiem królewskim; rytował ubiory współczesne mu.

Aubin Augustin (de Saint’), rysownik i rytownik (* 1736—f 1807), uczeń Fessard’a i Cars’a, należy do najzdolniejszych ówczesnych. Rylec jego jest bardzo wytworny, a rozmaitość przedmiotów wielka: portrety, obrazy obyczajowe, ilustracye do książek. Najlepsze są z portretów: Fenelona, Hel-vetiusa, Le Kaina, Franklina w okularach, Greuse’a, Condorcet’a, Coustou, Dumont’a, Walpola, Washingtona, Gessnera i wielu innych. Dużo jest portretów jego w medalionach; do tych należą : Diderot, Mar-montei, Pigal, Mariette i in. Ryciny te robione są podług rysunków Cochina i własnych. W „Recueil de médailles“ 3,000 rycin ręki A-a; jego też ryto-wania tablice w „Collection de pierres gravées antiques du Duc d’Orléans“. Rytował także winiety do „Przemian Owidyusza“ podług Boucher’a, „Ledę“ podług Veronesa, „Venus“ Ticyana, „Ukrzyżowanie“ z Van Dycka i wiele innych.

Aubin, główne miasto kantonu t. n., w departamencie Aveyron, nad strumieniem Ennas; 9,054-

J.A.

3-ej klassy.

Aubonne, miasteczko szwajcarskie w kantonie Waadt, w pobliżu północnego brzegu jeziora Genewskiego i drogi żelaznej Genewsko-Lozańskiej, położone w zachwycającej okolicy, pełne willi, pałaców, ogrodów i winnic — wspaniałe widoki na jezioro genewskie, Alpy Berneńskie i Mont Blanc, około 2,000 m-ców, prawie wyłącznie francuzów i protestantów. W miejscowym kościele pomnik Abrahama Duquesne’a, słynnego marynarza francuskiego

And. S.

x. A.

m-ców, stacya drogi żelaznej Orleańskiej, linia Ro-i.ez—Capdenoc, zaznaczone w historyi już w IX w. Posiada bogate kopalnie węgla i ałunu. W wiekach XVII i XVlII-ym mieszkańcy kantonu utrzymali się przy prawie użytkowania z kopalni, do których eks-ploatacyi rościli pretensye: księżna d’Uzes i towarzystwo akcyjne. Miasto posiada piękny kościół z XII stulecia, z ośmiokątną dzwonnicą, kropielnicą bronzową z XIII stulecia i wielkim krucyfiksem drewnianym z XV wieku. Opodal, na prawym brzegu rzeczki Rieux-Vieux, stoją jeszcze ruiny dwóch baszt, pozostałych po dawnym zamku. W A. odbywają się głośne targi owiec, zwanych owcami Cransac.

Aublet Jan Baptysta, botanik francuski (* w Salon 1720—f 1778). Nauki odbywał w Montpellier. W roku 1752 był wysłany na Ile de France, dla zaprowadzenia tam Farmacyi i Ogrodu botanicznego: następnie, w roku 1762 — do Guyany. W tym ostatnim kraju zebrał on bogatą kolekcyę roślin i wydał w r. 1775 swoją „Histoire des plantes de la Guyane française“, w 4 tomach in 4-o, z których dwa obejmują same ryciny. A. w tern bardzo szacownem dziele, dla rodzajów roślin po większej części przyjął nazwy miejscowe. Nazwy te, jako nie uformowane ani z łacińskiego, ani z greckiego, nie podobały się niektórym późniejszym botanikom i często bywały niesłusznie z nomenklatury wykreślane, nadewszystko przez Schrebera, lecz winny być utrzymane na zasadzie praw starszeństwa.

Aublet (Albert) malarz francuski, urodził się w Paryżu 18 stycznia 1851 r. Odznaczał się od pierwszej chwili. W r. 1873 uderzyły oczy zwiedzających wystawę, nie wyborem przedmiotu, ale samem dzielnem wykonaniem, dwa jego obrazy: „Rzeźnia“ i „Wnętrze pracowni“. Mniejszego powodzenia doznał jego „Neron próbujący trucizny na niewolnikach“, jak również „Chrystus Pan podczas burzy“, „Książę Guize“ 1877. Większemi cieszyły się pochwałami „Umywalnia rezerwistów w koszarach w Cherbourgu“ i „Sala inhalacyjna w Mont-Dore“ (1881), odznaczające się świeżem oddaniem wrażenia ogólnego, świeżością barw i doskonałością typów fizyognomii. Przedmioty potoczne zdają się lepiej przypadać do zdolności Aublefa niż historyczne i religijne, podług zdania Obviera Merson’a. Ma też powodzenie w portretach młodych osób. Za portret „baronowej B...“ otrzymał w r. 1886 medal

W.

XVII w.

Aubrac, grupa gór wulkanicznych, z systematu Sewennów, na granicy departamentów Aveyron i Lozère, w widłach rzeki Lot i prawego jego dopływu la Truyère. Składa się z szeregu szczytów, pokrytych lawą i szczątkami materyj wybuchowych, porozdzielanych urwistemi wąwozami, wyżłobionemi przez erozyę rzeczną. Najwyższym szczytem jest góra Mailhebiau (1,471 m.) na wschodzie. Cały łańcuch liczy długości do 50 kilometrów i około 19 km. szerokości, posiada na stokach nader żyzne pastwiska i piękne lasy (ob. dep. Aveyron i Lozère). Na południowo-zachodniem zboczu leży wioska A. u stóp góry Signal Moussoux, stacya klimatyczna, ruiny wielkiego przytułku, zbudowanego przez braci Szpitalnych w 1031 r.

Aubrictia Adans, (bot.) Obryecya albo Obretka. Rodzaj roślin z rodziny Krzyżowych (<Gruciferae), plemienia Alyssineae. Cechuje się kielichem 4-łistkowym zwartym, którego dwa listki boczne w nasadzie workowate; koroną podzalężnio-wą 4 płatkową, o płatkach paznogietkowatych, całych; pręcików 0, podzalężniowych, czterosilnych; nitki mniejszych pręcików od strony wewnętrznej opatrzone w ząbek. Łuszczynka 2-ścienna, podłu-gowata, spłaszczona, uwieńczona szyjką, zakończoną znamieniem calem, główkowatem; przegroda łuszczynki szklista. Ziarna liczne, na sznurkach nitkowatych, wolne, nieobrzeżone, ułożone we dwa rzędy. Zarodek bezbielmowy o liścieniach płaskich, do korzonka kantem przywartych. Są to rośliny zielne trwałe, drobne, dość silnie rozgałęzione, tworzące gęste darninki o liściach jajowatych lub po-długowatych, całobrzegich lub ząbkowanych, o kwiatach przykwiatków pozbawionych, zebranych w grona niewielokwiatowe. Zamieszkują Włochy, Gre-cyę, Azyę Mniejszą, Persyę i t. p. W ogrodach dość często bywa hodowany gatunek A. deltoidea DC., piękna roślinka, okrywająca się na wiosnę lilio-wemi kwiatami, które trwają do czerwca. Rozmnaża się z nasion, sianych w początku Jata, lub z rozdzielania kępek na wiosnę. Drugi gatunek A. pur-purea DC. również hodowany w ogrodach, ma kwiaty fioletowe większe. Niektórzy poczytują go za odmianę poprzedzającego.

Aubriot Hugo, burmistrz (prévôt) Paryża w XIV wieku; pochodził z miasta Dijon w Burgundyi, gdzie sprawował urząd wójta książęcego (bailli). R. 1364 Karol V powołał go do Paryża i oddał mu rządy stolicy. A. przebrukował prawie wszystkie ulice Paryża, zbudował kilka przystani na lewym brzegu Sekwany, zkąd rzucił kilka mostów drewnianych na przeciwległe brzegi Starego Miasta (Cité); wreszcie dokończył nowych fortyfikacyj miasta, rozpoczętych pośpiesznie w r. 1357 przez Stefana Marcela, poczem wystawił (r.    1369) nową fortecę,

o wiele potężniejszą od opasujących miasto fortów, zwanych bastyliami; budowa ta, znana w dziejach Paryża pod nazwą właściwej Bastylii, przetrwała do r. 1789 (ob. Bastylia). A. podźwignął także z gruzów starożytny zamek, zbudowany przez Karola Łysego, a zwany le petit Châtelet, i przeznaczył go na więzienie; zamek ten runął r. 1782. A. zajął się również gorliwie sprawami cechów rzemieślniczych; ujął w karby odnośnych regulaminów cechy handlarzy targowych, rżeźników, kuśnierzy i traktyerników; wreszcie zaprowadził surową kontrolę nad prostytucyą. Karol V okazywał dzielnemu burmistrzowi wysoki szacunek i obdarzał go liezne-mi gratyftkacyami; między innemi podarował mu obszerny plac na ulicy Jouy, g Izie A. wystawił sobie wspaniałą rezydencyę, rywalizującą przepychem z królewskimi pałacami. Pomimo ogromnej popularności, A. miał przecież licznych nieprzyjaciół; zarzucano mu bezbożność, a duchowieństwo oskarżało go o bezwstyd i rozpustę. Dopóki żyt Karol V, nikt nie śmiał atakować jawnie burmistrza, ale zaraz po śmierci króla przeciwna mu partya wystąpiła z całą zawiścią i zajadłością. Na pogrzebie króla przyszło do sporu pomiędzy burmistrzem a rektorem uniwersytetu w kwestyi repre-zentacyi. Straż burmistrza uderzyła na studentów i, zraniwszy kilku, osadziła w więzieniu kilkudziesięciu. Nazajutrz duchowieństwo pozwało A-a na sąd biskupów i d. 17 maja 1381 A. skazany został na odbycie aktu skruchy boso i w koszuli i następnie na dożywotnie więzienie o Chlebie i wodzie. Podanie niosło, że A. był pierwszym więźniem owej Bastylii, którą wystawił, ale jest to niezgodne z prawdą, gdyż, podług wszystkich ówczesnych kronikarzy, osadzono go w więzieniu biskupiem, Fort-l’Evêque.—Leroux de Liiicy „Hugues A. prévôt de Paris sous Charles V, w „Bibi, de l’Ecole des Chartes“,

t. III. — Simonnet „Notice sur Hugues A. bailli de Dijon sous Philippe le Hardi et prévôt de Paris sour Charles V. Mémoires de l’Acad. de Dijon“, 1866, t. XIV.

Aubry ob. Alberyk.

Aubry de Montdidier, rycerz francuski, figurujący w historyi „Psa z Montargis“; był on zamordowany przez towarzysza swojego, Ryszarda de Mocaire, a jedynym świadkiem zbrodni był pies A-go. Ścigany przez psa, Macaire posądzony został o tę zbrodnię i zmuszony do pojedynku z psem, a pokonany przez niego, przyznał się do winy i został stracony. Fakt ten miał się zdarzyć za panowania Karola V-go (1371), a walka się odbyła w Montargis, czy też w samym Paryżu. Aby szanse walki były równe, dano psu beczkę, by się w niej mógł schronić, podług innej zaś wersyi, Macaire był zakopany w ziemi po pas, tak, że mógł tylko bronić się kijem. Cała powyższa historya jest legendą, jakkolwiek coś podobnego mogło się zdarzyć w wiekach średnich, zważywszy np. procesa, jakie wówczas wytaczano zwierzętom. O tej legendzie wspominają już kronikarze XII stulecia, a Macaire de Losane opiewany był jako głośny zdrajca; pojedynek jego z psem A-go, młodego rycerza, który, broniąc królowę, żonę Karola Wielkiego, od pościgu Macaire’a, został przez niego zabity, stanowi treść poematu zatytułowanego: „Macaire czyli królowa Sybilla“, a sięgającego końca XII wieku. Aubry de Trois-Fontaines odsyła tę samą historyę do r. 770 i daje ofierze zdrajcy imię kawalera de Montdidier; w XIV wieku piszą o niej Gacę de la Bigne i Gaston Phebus w „Déduits de la chasse“ i „Livre de la chasse“. Za Karola VIII, scenę legendowego pojedynku odrysowano na okapie jednego z kominków wielkiej sali zamku Montargis, a kopia tego rysunku mieści się w dziele „Les plus esccellents

bastiments 4e France“ r. 1576, tom I. W XVI w. krążyły o legendzie nowe jeszcze wersye; Montfau-con nadaje jej znaczenie faktu historycznego, Ballet zaś nazywa ją bajką.

Aubry Franciszek (* w Paryżu r. 1750 — f podług jednych podań w Demerary r. 1799, podług drugich, w Anglii r. 1802), mąż stanu i oficer francuski. Obrawszy najsamprzód zawód wojskowy, dosłużył się stopnia kapitana artyleryi, poczem obrany został merem miasta Nîmes Ü790), a r. 1792 departament Gard wysłał go jako reprezentanta do Konwencyi. Pod koniec 1792 r. udał się w charakterze komisarza do armii pirenejskiej i do Nicei, skąd przysłał Zgromadzeniu raport o złym stanie intendentury. Powróciwszy do Paryża, głosował za warunkową śmiercią Ludwika XVI. A. brał bardzo czynny udział we wszystkich sprawach, tyczących się wojskowości; między innemi wyjednał dekret, oddający do dyspozycyi zarządu wojennego wszystkie dzwony we Francyi. Podpisawszy protestacyę z dnia 6 czerwca 1793 r. przeciwko wypadkom z d. 31 maja, został wraz z 72 kolegami aresztowany. Po IX-m termidora powrócił do Zgromadzenia i oddał się już prawie wyłącznie sprawom wojskowym (dekrety o przewozie wojsk i organizacyi inżenieryi wojennej) co mu otworzyło wstęp do Komitetu Ocalenia publicznego na miejsce Carnofa (4 kwietnia, 1795). Podczas wypadków w d. II i III prairiala (21 i 22 maja) wyjednał dekret, zagrażający śmiercią za bicie na alarm; on-to zadekretował utworzenie obozu pod Paryżem i skoncentrował w ręku trzech reprezentantów kierownictwo armii. Objąwszy w Komitecie Ocalenia publicznego zarząd personelem wojskowym, zaproponował Bonapartemu wstąpienie do piechoty, a gdy ten propozycyę odrzucił, A. odmówił mu przyjęcia do służby czynnej. Wyszedł z Komitetu Ocalenia publicznego 2 sierpnia, 1796. Po XIII-m vendémiaire’a oskarżono A-gu o dezorganizacyę armii i wydano rozkaz aresztowania go, ale wyrok ten nie był spełnionym. Wstąpiwszy niebawem do Rady Pięciuset, A. wygłosił mowę, popierającą wydanie ogólnej amnestyi. Wojskowy kodeks karny, jaki A. ułożył i wprowadzi! w wykonanie, zyskał ogromne uznanie i stosowany jest w znacznej części po dziś dzień. Przewidując wypadki z d. XVIII fructidora (4 września 1797) A. żądał, ale napróżno, wzmocnienia straży Rady i oponował przeciwko sprowadzeniu wojsk w okolice Paryża. Po wzmiankowanych wypadkach, skazano go na deportacyę do Guyany i d. 4 września 1797 r. wsadzono w Rochefort, na statek. Po roku, A. wespół z generałem Pichegru i kilkoma skazańcami uszedł z Guyany. Zamierzał on napisać swoje pamiętniki. Co się jednak stało z tym zamiarem i jakie były ostatnie lata życia A-go, nie wiadomo.—Podług Ch. Le Goffic. w „Enc. franc. Lamirault’a“).

Aubry r. A. Zasłużony księgarz - nakładca paryski, f 1878 r. Założył w r. 1857 i prowadził przez 21 lat wydawnictwo. „Encyklopedyi bibliograficznej“ (Bulletin du Bouquiniste). Jako księgarz-dostawca „Towarzystwa francuskich bibliofilów“, zasłużył się wydawnictwem wielu cennych dzieł. w-4flirz-

Aubry Alfons, podróżnik francuski, w roku.

And. S.

And. S.

1883 przedsięwziął podróż do Abissynii i przeprawił się na brzeg Afryki z portu Aden razem z doktorem Hamonem. Zwiedziwszy wybrzeża Danakil, doszedł do Ankoberu w królestwie Szoa, w r. 1884, gdzie był gościnnie przyjęty przez władzcę tamecznych plemion, króla Menelika. Odprowadziwszy chorego d-ra Hamona do granic Azyi, wrócił znowu, aby dalej prowadzić swe badania. W powrocie z A-fryki, napadnięty przez plemię Somalów, ucieczką ratował swe życie. A. wzbogacił wiadomości geograficzne dokładnem zbadaniem źródeł kilku rzek Abissynii, przeważnie dopływów Nilu niebieskiego. W ostatnich czasach badał szczegółowo gieologię i paleontologię tych ziem i zebrał sporo materya-łów ciekawych, tyczących się plemion Danakilów i Gallasów ankoberskich. Do ważniejszych prac jego na tern polu należą: „Mission au royaume de Schoa et dans les pays des Salles“ umieszczone w „Arch des Miss, scientifique“ 1888 r. i rozprawa o geologii Abissynii, ogłoszona drukiem w „Bulletin de la société géologique de France“.

Auburn, nazwa kilku miejscowości w Stanach Zjednoczonych, z tych ważniejsze: 1) A. w stanie Nowoyorskim, stolica hrabstwa (County) Cayuga, w bliskości jez. Owasco, węzeł kilku kolei żelaznych, a głównie linii Buffalo-Albany, 26,000 m-ców. Przemysł wysoko rozwinięty, dosięga 7l/₂ milionów dolarów wartości rocznej produkcyi i streszcza się w licznych fabrykach sukna, wyrobów bawełnianych i żelaznych. Słynne i dawne seminaryum teologiczne,—wiele zakładów naukowych i dobroczynnych, wspaniały gmach więzienia państwowego. Od miasta A. wywodzi nazwę A-ski systemat karny, mający na celu poprawę więźniów przez przyuczanie ich do usilnej pracy w salach wspólnych, przez zakaz rozmowy, surowy nadzór i t. p. 2) A. miasto w stanie Maine, nad rzeką Androscoggin i w bliskości jej wodospadów, — stanowi prawie jednolitą całość z leżącem naprzeciwko miastem Lewiston, ma fabryki wyrobów bawełnianych, kilka mostów, dobre szkoły i około 10,000 m-ców.

Aubusson, miasto główne okręgu t. im. we francuskim dep. Creuse nad rz. Creuse i przy drodze żalaznej Felletin-Guéret. Jest to najznakomitsze miasto całego departamentu, położone malowniczo śród skalistego wąwozu, słynne z fabryk dywanów, które zjednały sobie rozgłos wszechświatowy jeszcze w wieku zeszłym, i które zawdzięczają swe istnienie intendentowi generalnemu Delaporte w r. 1763. Było to właściwie tylko wznowienie starodawnej fa-brykacyi, wprowadzonej przez Saracenów, którzy miasto (Albucium) w VIII w. założyli. Oprócz tego mieszkańcy, w liczbie około 7,000, zajmują się wyrobem aksamitu i sukna i prowadzą handel winem i zbożem.

Aubusson (czyt. Obiussą) P iotr d’, (* w zamku Monteil-au Vicomte, dep. Creuse, 1423—f na wyspie Rodos 3 lipca 1503); najsławniejszy z wielkich mistrzów zakonu Maltańskiego. Przez ojca, Raynod’a, pana na Monteil, pochodził z dawnego rodu wice-hrabiów d’A. Data wstąpienia A-a do zakonu św. Jana Jerozolimskiego jest niewiadomą. R. 1457 był już komandorem i przyjechał do Karola VII, żądając w imieniu wielkiego mistrza, Jakóba de Milly, posiłków przeciwko turkom, którzy byli już panami Konstantynopola. Powróciwszy do Rodos, A. zamianowany został wielkim przeorem Owernii, a r. 1476 obrany jednogłośnie wielkim mistrzem zakonu, na miejsce Piotra Raymunda Zacosta. Zaraz po objęciu władzy, przewidując napad turków, ufortyfikował silnie wyspę. Rzeczywiście, d. 23 maja 1480 r. ukazała się flota Mahometa II, wioząca na 160-ciu okrętach 100,000 żołnierzy pod dowództwem baszy Misacha Paleologa. Turcy wylądowali; ich artylerya zrobiła wyłom w murach fortecy, ale jej zdobyć nie rnogh, pomimo kilkakrotnych szturmów; straciwszy wielu zabitych, odstąpili od obleżęnia i opuścili wyspę (18 sierpnia 1480 r.\ Ta świetna obrona Rodosu, przyczem wielki mistrz okazał się niepospolitym strategikiem i rozwinął niesłychaną energię ducha i ciała, odbiła się głośnem echem w całym świećie chrześciańskim. A. zdał o niej szczegółowa relacyę cesarzowi we własnoręcznym liście. W krótce potem nastąpiła śmierć Mahometa II (1481) i wybuchłe spory o tron pomiędzy Bajazetem a Zizimem nastręczyły wielkiemu mistrzowi sposobność do mieszania się w sprawy wewnętrzne Turcyi. Zizim, uchodząc przed zasadzką brata, zdał się nawet na łaskę A-a (1482), który, dostawszy w ręce tak cennego zakładnika, wysłał go do Francyi pod silną strażą; jednak r. 1489 zniewolony był oddać Zizima w ręce papieża Innocentego VIII, i za tę uległość otrzymał kapelusz kardynalski z tytułem generalnego legata Stolicy Apostolskiej w Azyi. Ostatnie lata swojego życia A. poświęcił propagandzie wielkiej europejskiej wojny krzyżowej przeciwko półksiężycowi. Projekt przyjęty pochopnie w zasadzie przez wszystkich książąt chrześciańskich, a zwłaszcza przez królów francuskich, Karola VIII i Ludwika XII, do skutku nie przyszedł. Po śmierci A-a kapituła generalna zarządziła wystawienie kosztem zakonu wspaniałego mauzoleum z bronzu z napisem, mającym upamiętnić czyny zmarłego. Statua wielkiego mistrza znajduje się w Wersalu, a w r. 1867 francuski minister sztuk pięknych postawił mu w Val-lière (dep. Creuse) popiersie bronzowe. — Bonhours: „Histoire de Pierre d'Aubusson“ (Paryż, 1676). — Streck: „Pierre d’Aubusson, Grossmeister des Ritterordens von S. Johannes zu Jerusalem“ (Chemnitz-Jena, 1872).

Aubusson Franciszek d’, książę de la Feuil-lade, marszałek francuski (ob. F eu i lia de).

Aubusson Ludwik d’, książę de la Feuillade, marszałek francuski (ob. Feuillade).

Aucassin et Nicolette, nowela staro-francuska w prozie, przeplatana śpiewkami, odznaczająca się wielką prostotą i naiwnością; treść jej stanowi: miłość, rozłączenie i połączenie się A-a i N-y. Opracowaną została prawdopodobnie w w. XII, podług pierwowzoru prowansalskiego. Wydał ją G. Paris z przekładem nowo-franeuskim (Paryż, 1878), H. Suchier z przeglądem form gramatycznych starofrancuskich (Paderborn, 1878; wydanie III, 1889) i Bourdillon ze słownikiem i tłómaczeniem angiel-skiem (Londyn, 1887).

Auch, stolica francuskiego departamentu Gers,

J. A

And. S.

nad rz. Gers (lewy dopływ Garonny) i przy drodze żelaznej Tuluzä-Tarbes, z odnogą do Agen, 15,000 m-ców. Jest to starożytna stolica Gaskonii i dzielnicy Armaniaku—a przedtem, jako Elimberis dawnych Ausków (gallijskich), znaną była rzymianom, którzy ją Augusta Auscorum Auscii przezwali. — Miasto składa się z dwóch części: górnej i dolnej, ulice ma wąskie i strome, do jazdy kołowej prawie niepodatne; przemysł dość rozwinięty, zwłaszcza co się tyczy wyrobów bawełnianych i skórzanych, handel ożywiony winem, zbożem i wódką (eau d’Arma-gnac), uprawa drzew owocowych w stanie kwitnącym. Ą. już w IV stuleciu było siedliskiem biskupa, a od IX arcybiskupa—ma seminaryum duchowne, liceum, szkołę rysunkową, szpital dla obłąkanych, niewielką ale cenną bibliotekę i wiele zakładów naukowych i dobroczynnych. Z gmachów wyróżnia się pałac arcybiskupa z zeszłego stulecia i katedra Fanny Maryi, budowla wielce okazała, ale niejednolita pod względem stylu; godne są w niej uwagi malowidła na szkle z XVI w. i stalle artystycznie snycerską robotą ornamentowane z tejże epoki. Okrąg A- dzieli się na 6 kantonów i liczy do 60,000 m-ców.    And s

Auchenia (paleont.). Dzisiejsza południowo-amerykańska lama żyła już w końcu trzeciorzędowego i na początku czwartorzędowego okresu, kości jej bowiem spotykają się w tak zwanej formacyi „pain-pasowej“ w Argentynie, zaliczonej do pierwszego okresu lodowcowego.

Aucher - Eloy, botanik-podróżnik francuski, zamieszkały wraz ze swoją rodziną w Konstantynopolu od r. 1830, podejmował z tego centralnego punktu podróże, celem zebrania niezbędnych mate-ryałów do „Flory Wschodu“. Zwiedził on Egipt, Sy-ryę, Persyę, Azyę Mniejszą, Grecyę i wybrzeża Tur-cyi. Umarł z wyczerpania sił przez choroby w Is-pahanie, 6 października 1838 r. Zebrane w tych podróżach rośliny dostały się do Paryskiego Muzeum Historyi naturalnej, gdzie zostały rozdzielone pomiędzy europejskie lierbarya. Do najkompletniejszych kolekcyj A-a, po tej, jaka pozostała w Muzeum, należą: kolekcya hrabiego Jauberta, który w r. 1843 ogłosił: „Relations des voyages en Orient d’Aucher-Eloy“; zielnik Delesserta, P-a Boissier i P-a Cosson.

Aucken, wieś pod Królewcem, na której polach w r. 1345 Olgierd, wielki ks. litewski, stoczył nieszczęśliwą bitwę z Henrykiem von Arffberg w. mistrzem krzyżackim (ob. Arffberg).    *

Auckland, 1) Bis hop A. miasto w hrabstwie angielskiem Durham nad rzeką Wear, leży w ognisku kolei żelaznych, prowadzi rozległy handel węglem kamiennym, ma fabryki muślinu i tkanin jedwabnych, i liczy przeszło 12,000 m-ców. Niegdyś było siedliskiem biskupów durhamskich, których starodawny pałac dotąd istnieje. W pobliżu zamek Ą., od którego ród Eden nosi tytuł barone-tów na A-dzie, od r. 1672. 2) A miasto na północnej wyspie Nowej Zelandyi, niegdyś stolica ca-• łej prowincyi nowozelandzkiej, lecz ta w r. 1864 przeniesioną została do Wellingtonu, jako miejscowości bardziej odpowiedniej, bo leżącej w cieśninie

Cooka, prawie w środku między dwiema wyspami. Pomimo to A., dzięki swemu, dla handlu nader dogodnemu, położeniu geograficznemu, rozwija się szybko, wzrasta w ludność i dobrobyt a założony zaledwie w 1840 r. liczy już dziś wraz z przedmieściami przeszło 55,000 m-ców. Miasto wznosi się na północnem wybrzeżu w przesmyku A., który w największem zwężeniu ma zaledwie 1 kim. szerokości: z dwóch stron przeciwległych wdzierają się w głąb wyspy dwie zatoki: Hauraki na wschodzie i Onehunga, albo Manukan, na zachodzie, tak, że miasto, połączone koleją żelazną z przeciwległym brzegiem, jest właściwie portem na obie strony i stacyą dla okrętów, płynących z S. Francisco do Melbourne i Sydney lub odwrotnie. Jest tu siedlisko dwóch biskupów: katolickiego i anglikańskiego, rezydeneya wielu konsulów, kilka banków, teatr, uniwersytet, biblioteka, ogród botaniczny, warsztaty okrętowe, muzeum, towarzystwo naukowe i t. p. Handel bardzo rozległy, głównie ze Stanami Zje-dnoczonemi i Australią Wschodnią. Okolica malownicza, górzysta i wulkaniczna.

Auckland (wym. Okiend), William Eden, lord (* 1744—f 28 maja 1814), głośny dyplomata angielski, studyował prawo w szkole etońskiej i na wszechnicy oksfordzkiej, 1769 r. przyjęty do izby obrończej londyńskiej, 1771 wydał: „Principles of penal law“, świadczącą o znacznej erudycyi w dziedzinie prawa karnego. Za gabinetu ^ortha wstąpił do służby publicznej (1771); dzięki poparciu ks. Malrborougha, obrany 1774 do izby gmin przez okręg wyborczy Woodstock, którego odtąd pozostaje przedstawicielem do 1793 r.; 1778 wysłany był do kolonij amerykańskich dla układów ugodowych z powstańcami, lecz nie miał powodzenia. Od 1780 do 82 pełnił urząd sekretarza stanu dla Irlandyi u boku wicekróla, lorda Carlisle’a; r. 1785, wyprawiony przez młodszego Pitta w charakterze ambasadora do Paryża, zawarł z lekkomyślnym Calonne’m, który stal wówczas na czele rządu i finansów francuskich, traktat handlowy, upośledzający interesa Francyi ze znaczną dla Anglii korzyścią (1786).    1788 posło

wał w Madrycie, 1789—w Hadze; 1790 przyczynił się do zawarcia konwencyi pomiędzy Anglią, Au-stryą, Prusami i Holandyą, zwróconej przeciw Francyi. R. 1789 otrzymał był parostwo irlandzkie z tytułem barona A.;    1793 podniesiony do godności

para angielskiego, od 1798 do 1801 piastował zarząd naczelny poczt. Z pozostałych jego papierów wydano 1862 roku „Journal and correspondence“ (Londyn, 4 t.).

Auckland Jerzy Eden, hr. (* 20 sierpnia 1784—f 1 stycznia 1849), syn poprzedniego, po ojcu objął kolejno: w izbie gmin reprezentacyę okręgu Woodstock, potem w izbie wyższej, w spadku, krzesło lordowskie. Trzymał z wigami, popierał reformę wyborczą, za gabinetu lorda Grey’a został prezydującym w zarządzie do spraw handlowych (1830); później krótki czas pełnił urząd pierwszego lorda admiralicyi (1834) i wreszcie 1835 mianowany wielkorządcą Indyj. 1838 r. rozpoczął wojnę af-gańską, która, prowadzona w początkach szczęśliwie, przyniosła mu (1839) tytuł hrabiego; tern nie-

61

Eacjklopedja Powszechna Uustr. T. V

F. J

T. D.

T. D.

F. J.

traktu.

F. J

T. I».

T 1).

T. 1).

spodzianiej przyszła klęska 1841 r., kiedy oddział angielski, wyparty z Kabulu, zupełnie został zniesiony. Sir R. Peel, który tymczasem stanął był na czele gabinetu torysowskiego, odwołał bezzwłocznie A-a, wyznaczając mu energicznego następcę w osobie lorda Ellenborougha. A. po powrocie do kraju powtórnie mianowany pierwszym lordem admirali-cyi (1846), na tern stanowisku do śmierci pozostał.

Aucklandzkie wyspy, niewielki archipelag na Oceanie Wielkim, na południe od N. Zelandyi (166° dł. wd. Gr. 51° sz. pd.) 509 kim. □. Odkrył go w 1806 r. Bristow. Prawie wszystkie wysepki są górzyste, lecz nie wulkaniczne (do 600 m.)—klimat mają zdrowy, grunt urodzajny, porty dogodne,— pomimo to, próby zaludnienia nie udały się, i dziś, należąc faktycznie do anglików, służą za stacyą dla okrętów, udających się na połów fok i wielorybów. Wyspy te pamiętne są dwudziestomiesięcznym pobytem rozbitków z angielskiego brygu Grafton, pod wodzą kapitana T. Musgrave w 1864 i 1865 r. And- s-

Auctio , sprzedaż przez licytacyę publiczną. Au-dionarius—odnoszący się do licytacyi. Stąd audio-naria tabula — spis rzeczy na licytacyę wystawionych; aud. album—wykaz odbyć się mających licy-tacyj; a. atrium—miejsce, gdzie w Rzymie odbywały się sprzedaże publiczne ; a. libellas—obwieszczenie o licytacyi.

Auctionis lege V. via — w drodze licytacyi publicznej.

Auctor zowie się: 1. sprawca czego np. audor damni, sprawca krzywdy, straty. Cesarzy rzymskich nazywano auctores, ze względu na uchwały senatu, wydawane wskutek polecenia cesarskiego; 2. t e n, k t o swoje prawa ustępuje osobie drugiej, np. sprzedawca, pierwotny posiadacz prawa, poprzednik. Ponieważ na sprzedającym leży obowiązek ewikcyi, więc auctor oznacza także tego, który obowiązany dać rękojmię; stąd auctor secundus, poręczyciel;

3. ten, który daje zezwolenie lub pełnomocnictwo do zawarcia czynności prawnej. Mianowicie oznacza nadanie ważności aktom prawnym dobrej woli, przez nieletniego zdziałanym, wskutek zezwolenia na nie opiekuna. Przez to zezwolenie uzupełnia opiekun to, czego nieletniemu nie dostaje do zupełnej zdolności zawarcia aktu prawnego, przez siebie zamierzonego; 4. także prawoznawca.

Auctor vêtus de beneficiis oznacza łaciński zbiór prawa lennego (liber velustus de feudis), ułożony dla Niemiec za czasów cesarzy Konrada III, albo Fryderyka I. Według zdania niektórych uczonych, powyższy zbiór, pierwotnie ułożony wierszami, obejmował Saskie lenne prawo (Sächsisches Lehnrecht). Porów.: Eichhorn, „Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte“; Zöpfl, „Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte“; Walter, „Deutsche Rechtsgeschichte.

Auctoramentum, kontrakt, mocą którego ktoś zobowiązywał się do wykonania jakiejś oznaczonej roboty za cenę stałą, a także zastrzeżona lub przyrzeczona w takim kontrakcie zapłata (por. Bernar-di de auctoramento). W prawie obowiązują-cem tego rodzaju stosunek zwie się przedsiębiorstwem z kosztorysu i za cenę stałą (D é v i s et. marché, art. 1787 do 1799 K. O.). U rzymian zwał się tak również kontrakt, mocą którego szermierz zobowiązywał się palić, pokonywać, zabijać żelazem.

Auctoratio, zawarcie powyżej oznaczonego kon

Auctoratus, szermierz i wogóle ten, kto do pewnej roboty się wynajął.

Auctoris nominatio. Skarga wydobywcza (rei vindicatio) przeciwko każdemu wyniesioną być może, kto rzecz posiada, czy to w swojem własnem, czy też w obcem imieniu. Wszelako dzierżyciel (detentor), według konstytucyi cesarza Konstantyna (l. 1. C. 3, 19) nie jest obowiązany interweniować do procesu, owszem wolno mu jest uwolnić się od procesu przez odwołanie się do tego, w czyjem imieniu posiada. To odwołanie zowie się nominatio albo laudatio auctoris.

Auçtoritas patrum odnosi się do patres, którzy w Rzymie, w pierwszym okresie, tworzyli naród, populus Romanus Quirites. Patres byli rodowi, posiadający prawa religijne, polityczne i cywilne. Do nich należał wybór króla, mianowanie kapłanów pierwszego rzędu, oni rozstrzygali kwestyę pokoju i wojny, stanowili ustawy i prawa dla całego narodu, wybierali wyższych urzędników, szczególniej senatorów. Później, gdy stan plebejów wystąpił na widownię dziejową — miano patres w powyższem znaczeniu znika i tylko mowa o patrycyuszach i plebejach. Nazwa patres oznacza głównie senatorów, patres gentium, a nie powszechność rodowych (respublica patrum).

Auçtoritas senatus. Senat rzymski nie miał władzy ustawodawczej ani za czasów królewskich, ani za czasów rzeczypospolitej. Jednakże inicyaty-wa do nowych ustaw (leges), które uchwalały zebrania narodowe (eomitia cen uriata i tributa), wychodziła od senatu. Senat był auctor legis, uchwalając: ut de ea re ad populum ferretur. Teoretycznie stoi wprawdzie wola narodu (iussus populi) wyżej, aniżeli auçtoritas senatus. W rzeczywistości jednka miał senat skutkiem tego, iż do niego inicyatywa należała, wyższe znaczenie polityczne. Senat wprawdzie nie mógł znosić ustaw, ale mógł uchwalić, aby w tym kierunku rogacyę przedłożono zebraniu narodowemu; on mógł orzec, iż ustawa jest nieważną z powodu, iż zachodzą usterki formalne, mianowicie, iż contra auspicia ustawa przyszła do skutku. Takie orzeczenie senatu nie jest wprawdzie formalnem uchyleniem ustawy, tylko oświadcze-miem, iż ustawa pewna nie istniała (lex non lata esse dicatur). W rzeczywistości jednak znaczy to tyle, jakoby senat miał moc uchylania ustaw.

Auçtoritas tutoris, interpositio audoritatis, jest zezsvolenie opiekuna na akta prawne dobrej woli przez małoletniego (infantia major) zdziałane, wskutek czego czynności prawne pupila nabierają ważności. Przez to zezwolenie uzupełnia opiekun to, czego pupilowi braknie do zupełnej zdolności zawarcia aktu prawnego, przez siebie zamierzonego. Auçtoritas tutoris potrzebną jest tylko wtedy, gdy chodzi o alienacyę (zbycie) czegoś^lub zobowiąza-

nie się w charakterze dłużnika. Nowsze prawo- za pomocą kanałów, zwanych tu Grau, największą dawstwa nie znają tego, co Rzymianie zwali: inter- jest laguna de Bagesvel de Sigean (4ya kim. O):

T. D.

positio audontatis.

były one niegdyś liczniejsze i większe,—niektóre zo-Aucuba (Thunb. FI. jap., 4 t., 12), Ospielica. stały osuszone lub wyschły same, inne stopniowo

Rodzaj należący do rodziny roślin Dereniowatych (Corneae), o kwiatach dwmlomowych, o zalążni je-dnokomorowej, jednozalążkowej. Rodzaj ten obejmuje 3—5 gatunków, żyjących we wschodniej części Himalajów, w Chinach i w Japonii. Są to krzewy o liściach przeciwległych, ogonko waty cli, owal-no-lancetowatych, o kwiatach drobnych, zebranych w wiechy, wyrastające z kątów liści. W naszym kraju w szklarniach, a w cieplejszych krajach Europy—w ogrodach, pod otwartem niebem, powszechnie hodują A. japonka, krzew ozdobny, o liściach trwałych, często złocisto-nakrapianych.

Audace (włos.) wyr. muz., znaczy: śmiało, odważnie (ob. Ardito).

Aude, samodzielna rzeka francuska, bierze początek na północnym stoku Pirenejów, w départ. Pirenejów wschodnich, z niewielkiego jeziora, położonego u stóp góry Roc d’A., i przepłynąwszy na niewielkiej przestrzeni dep. Ariège, wkracza do departamentu, któremu nadała nazwisko. Bieg jej górny, w nader malowniczej dolinie górskiej, ma kierunek północny aż do Carcasonne, gdzie wydostawszy się na równinę, skręca ku wschodowi i wpada do odnogi Liońskiej, poniżej m. Coursan, ubiegłszy ogółem 208 kim. Stan wód niestały, stąd zarówno spław jak i żegluga narażone bywają na częstą mitręgę; zaradza poniekąd złemu kanał Langwedocki (du Midi), idący od Garonny pod Tuluzą, wzdłuż rz. A. i dosięgający Rodanu i m. śródziemnego. Z dopływów prawych najważniejszy Orbieu, a z lewych Fresquel i Cesse. Część wód uprowadza do morza kanał de la Robine, oraz ramię Robine de la Narbonne—oba w bliskości Narbony przepływające i łączące się z nadbrzeżnemi lagunami. A. zwała się w starożytności Atax, Ąttagus, Narbo.

Aude, departament francuski nad brzegiem morza Śródziemnego, tak nazwany od przerzynającej go rzeki, graniczy na północ z dep. Tarn i Hérault, na zachód z dep. Wyższej Garonny i Ariège, na południe z départ. Pirenejów Wschodnich, na wschód z m. Śródziemnem; 6313.24 kim. □, 332,080 m-ców. —Powierzchnia kraju wogóle górzysta, wypełniona północnemi odroślami Pirenejów; najwyższe szczyty wznoszą się na południu i sięgają niemal 2500 m. (Pic de Bernard Sauvage 2427 m., na granicy z départ. Pirenejów wschodnich); ku północy grunt stopniowo się zniża aż do wielkiej zaklęsłości, w której biegnie kanał Langwedocki i która oddziela systemat Pirenejów od systematu gór Seweń-skich; te ostatnie wkraczają do departamentu A. swą kończyną południową Montagne Noire i dosięgają największej wysokości 1210 m. w szczycie Pic de Norę, na granicy z dep. Tani. Na wschodzie wybrzeże morskie jest płaskie, piaszczyste, usiane lagunami, gdzieniegdzie jednak podnoszą się dość znaczne pagórki, jak np. Montagne de la Clappe (214 m.); silny wiatr północno-zachodni „mistral“ tamuje tworzenie się dun czyli odsepisk piaszczy-

J. A

we

And. S.

zmniejszają swą objętość.—Hydrograficznie należy departament przeważnie do zlewiska m. bródziem-nego przez rz. Aude (ob.), oraz przez krótkie nadbrzeżne strumienie, jak Berre i Gly v. Agly,— z zachodniej, nieznacznej zresztą części, wody spływają do Garonny przez prawy jej dopływ Hers. Klimat, ze względu na różnice wzniesień rozmaitych okolic nad poziom morza, nie jest jednostajny: część wschodnia należy do strefy morza Śródziemnego, odznacza się suchością lata i zimy, oraz dżdżystą jesienią; część zachodnia ma klimat surowszy, lato z częstemi burzami, zimę dżdżystą i chłodną. Opad atmosferyczny 590 mm. niższy od średniej z całej Francyi, mróz na nizinie należy do rzadkich zjawisk.—Stan ekonomiczny dość pomyślny, jego podstawą jest rolnictwo oraz przedewszystkiem uprawa wina, stanowiącego największe bogactwo kraju (w r. 1882 pod winnicami było 162,789 hektarów, tj. więcej niż ¹/₄ część ogólnej przestrzeni). Urodzajność gruntu i ciepły, prawie gorący klimat, sprawiają, że oprócz zbóż (głównie pszenica) i kukurydzy, udają się wybornie oliwki, drzewa owoco-(słynne gruszki i brzoskwinie), figi, granaty, a nawet miejscami trzcina cukrowa. Kasztany słodkie tworzą całe gaje, lasów stosunkowo niewiele, głównie znajdują się one na stokach Pirenejów i Sewennów, a w nich niedźwiedź, wilk i lis nie należą do osobliwości. Pastwisk i łąk, tak sztucznych, jak i naturalnych, wielka obfitość, lecz źle nawodnionych i niedbale pielęgnowanych, stąd hodowla zwierząt domowych na niskim stopniu (głównie owce), natomiast ptactwo domowe i dzikie (gęsi, bażanty, przepiórki, kuropatwy) chowane jest powszechnie z wielkiem zamiłowaniem i korzyścią; rybołówstwo kwitnie głównie w lagunach.—«wiat mineralny nie zaleca się ani rozmaitością, ani bogactwem: trochę węgla kamiennego, miedzi, żelaza, antymonu, ołowiu srebronośnego etc., wszystko to jednak nie jest należycie wyzyskiwane; bardziej zasługują na uwagę kopalnie siarki, marmuru i kamienia budowlanego, oraz warzelnie soli na lagunach; wody mineralne mniej obfite i mniej sławne, niż w innych departamentach Pirenejskich (słone w Alet, żelazne w Rennes les Bains i t. p.). Przemysł słabo rozwinięty—na uwagę zasługują; dystylarnie, fabryki fajansu, tektury, wyrobów ze skóry, a nadewszystko sukna. Handel ożywia się z każdym rokiem, dzięki kolejom żelaznym (227 kim,), gościńcom bitym (968 klin.), oraz kanałowi Langwedockiemu (Canal du Midi), który przerzyna cały departament ze wschodu na zachód na długości (wraz z gałęziami bocz-nemi) 228 kim.—Na wywóz składają się: sukna, sól, siarka, marmury, kamienie, wino, drób, skóry i ryby; w przywozie natomiast główne pozycye zajmują: węgiel kamienny, towary kolonialne, galanteryjne, modne, cukier, zboże. Pomimo, że brzeg morski ciągnie się na długości 47 kim. nie ma na nim ani jednego portu odpowiedniego dla większych stat-stycli. Między lagunami, łaczącemi się z morzem ków. Ludność wzrasta powoli, ale statecznie: z 286,000

And. S.

alnycli.

w 1872 podniosła się do 328,000 w 1881 r., a do 332,000 w 1886 r.—wszakże dwa tylko nizinne okręgi Narbonne, i Carcassone, wykazują znaczny przyrost zaludnienia, gdy przeciwnie pozostałe dwa okręgi górskie: Castelnaudary i Limoux zaznaczają ubytek.—Oświata na niskim stopniu; z 2451 rekrutów w r. 1885 było analfabetów 236, co stawia departament na 42-iem miejscu wt szeregu 87-iu departamentów⁷ całej Francyi. Stolicą jest Carcassonne nad rz. Aude.

Alldebert Jan Baptysta (* 1759 — f 1800) przyrodnik i malarz francuski; kształcił się w Paryżu, a po ukończeniu nauk, podróżował po Holan-dyi i Anglii, poświęcając się jednocześnie studyom przyrodniczym. Do ważniejszych prac jego należy zaliczyć ilustracye do ogromnego dzieła Obviera „Histoire des insects“; prócz tego sam wydał: „Histoire naturelle des singes, des makis et des galéo-pithèques (Paryż, 1800 z 60 rycinami) i „Histoire des colibris, des oiseaux-mouches, de jacamars et des pomérops (Paryż 1802 r.). Dwóch innych prac z zakresu przyrodoznawstwa nie dokończył; po jego śmierci dopiero rysunki do nich dokończone były przez Deszay’a, a tekst opracował Vieillot, po-czem obie prace wyszły pod ogólnym tytułem: „Histoire des oiseaux dorés ou à reflets métalliques“ (Paryż, 1802, 2 tomy). Wszystkie rysunki A-u mają wielkie znaczenie w historyi rozwoju techniki malarskiej, ponieważ autor pierwszy począł używać farb sposobem, niepraktykowanym dotychczas, mieszając, w razie potrzeby, złoto z farbami olejnemi, nie zaś z wodnemi, jak to dotychczas robiono, przez co podniósł znacznie barwistość i żywość kolorytu.

Audebert Jan Piotr (* 1848), podróżnik i przyrodnik niemiecki, od lat najmłodszych poświęcał się studyom geograficznym. W r. 1875 zamianowany był przez rząd holenderski wodzem nowrej wyprawy naukowej do Madagaskaru, która miała na celu dopełnienie badań van Pollena i van Dama, uczonych holenderskich. A. mieszkał na Madagaskarze około siedmiu lat, znacznie się przyczyniwszy do rozszerzenia naszych wiadomości o tej wyspie. Największą z prac jego jest: „Madagaskar und das Reich der Howa“ (Berlin, 1883), w której wykłada szczegółowo geografię i etnografię Madagaskaru. Prócz tego wzbogacił wiedzę przyrodniczą odkryciem kilku, nieznanych dotychczas, rodzajów fauny tej wyspy.

Audebrand Filibert (* 1816 w Issoudun), współczesny publicysta i nowelista francuski, kształcił się w Saint-Amand, Bourges i Paryżu, poczem oddał się dziennikarstwu i od r. 1842 do 1848 był sprawozdawcą sejmowym do niektórych dzienników (np. „Corsaire“); w r. 1856 należał do współzałożycieli „Gazette de Paris“, Oprócz artykułów dziennikarskich pisze romanse i nowele, jak np. „Les Mariages d’aujourd’hui (1865); — „L’enchanteresse“ (1876);—„Les yeux noirs et les yeux bleus“ (1878);— „La fille de Cain“ (1884);—„Les fredaines de Jean de Cérilly“ (1885) i t. d, Do jego prac literackich należą: „Léon Gozlan, scènes de la vie littéraire“ (1877) i „A. Dumas à la Maison-d’Or, souvenirs de la vie littéraire“ (1888).

Au&enaarde, miasto w belgijskiej prowincyi Flandryi wschodniej (ob.) Oudenaarde.

Audeneerd Robert van Oudenaert, malarz i rytownik (* w Gandawie 1663 — f 1743), uczeń Mierhopa i J. v. Aeefa. Był w Rzymie w r. 1683, gdzie zapisał się do szkoły Karola Marattego, który go namawiał na pozostanie rytownikiem, dostrzegłszy w nim do tego usposobienie; nie porzucił jednak malarstwa. Najważniejsze prace jego są w Gandawie, arcydziełem zaś obraz Św. Piotra w kościele Kartuzów. W Rzymie bawił 17 lat i tam najlepsze ryciny wykonał z Marattego. Dla kardynała Barberigo sporządził znaczną liczbę portretów z emblematami i rymami własnego utworu w języku łacińskim. Zbiór ten wydany został razem pod tytułem „Numisinata virorum illustrium de genere Barbadica“ w Padwie, w r. 1762, składa się z 164 tablic. Najlepsze ryciny A. są: „Męczeństwo św. Błażeja“ pod: Marattiego; „Śmierć i Wniebowzięcie

N. Panny“, „N. Panna z dzieciątkiem Jezus“, „Opłakiwanie zwłok P. Jezusa“, „Niewiasty“, „św. Jan“, „Eleazar i Rebeka“, „Betsabe w kąpieli“, „Apollo i Dafne“ „Romulus i Remus“, „Hagar na puszczy“, „Ofiara Abrahama“, „Dawid z głową Goliata“, „Pokłon Magów“, „Ucieczka do Egiptu“, „Zwiastowanie“, „Chrystus Pan na górze Oliwnej“, „Zbawiciel na krzyżu“, „Śmierć Św. Józefa“, „Sw. Magdalena pokutująca“, „öw. Filip-Neri“, „Sw. Antoni Padewski“, „Zdjęcie z krzyża“ podług Daniela da Volterra „Narodzenie“ z Annibala Caraccego,„Gniew Achillesa“, „Porwanie Sabinek“ z Jana z Bolonii, „Sw. Dukasz“1 nareszcie portrety kardynałów Ferrarego, Ottóbonie-go i Barberiniego.

Audh (ob.) O u de, Oudh.

Audiat Ludwik (* 1833 w Moulins sur Allier), współczesny poeta i historyk francuski, nauczyciel wymowy przy kolegium w Saintes i bibliotekarz. Oprócz sentymentalnych: „Poésies“ (1854) i „Poésies nouvelles“ (1857) ogłosił drukiem wiele prac z dziedziny literatury i historyi ojczystej, jak np. „Les oubliés: André Mage de Fiefmelin et Bernard Pa-lissy“ (1864, 2 tomy); „La réforme et la Fronde en Bourbonnais“ (1867); „Bernard Palissy“ (1868), nagrodzone przez akademię; „Les états provinciaux de la Saintonge“ (1870); „La terreur Bourbonnaise“ (1873); „Essai sur l’imprimerie en Saintonge“ (1879): „Catalogue du musée de la ville de Saintes“ (1888) i inne.

Audiatur et altera pars: „wysłuchać trzeba i przeciwną stronę“, zanim się sprawę osądzi — przysłowie prawne, przytoczone w tragedyi Seneki, „Medea“.

Audiencia W Hiszpanii i południowej Ameryce jest to magistratura sądowa drugiej instancyi. W Hiszpanii jest piętnaście takich audyencyj terrytory-

s. T.

Audiffredi Jan Chrzciciel (*1714—j 1794), właściwie Juliusz Cesare, uczony włoski, z powołania mnich dominikański, był kustoszem biblioteki, darowanej przez kardynała Casanati (stąd Ca-sanatina.) klasztorowi Alla Minerva w Rzymie. Zasłużył się głównie jako bibliograf; ważniejsze jego

prace bibliograficzne są: „Catalogua librorum bibl.

Audin J. M. V. (* 1793 w Lyonie — f 1851 w Paryżu), pisarz francuski, oprócz przewodników dla podróżnych (wydanych pod przybranem nazwiskiem Richard’a), ogłaszał drukiem różne broszury po'ityczne i romanse jak np. „Michel Morin et la ,,Le régicide" (1820). Niemałą wziętość miały jego prace historyczne, odnoszą je się do dziejów reformacyi: „Histoire de M. Luther“ (Paryż, 1839, 2 tomy); „Histoire de la vie, des ouvrages et des doctrines de Calvin" (tamże, wyd. V, 1851, 2 tomy); „Histoire de Léon X et de son siècle" (tamże, wyd. III, 1851, 2 tomy) i „Histoire de Henri VIII et du schisme d’Angleterre" (tamże,

Casauatensis“ (Rzym, 1761—88, 4 tomy); „Catalo-gus historico-criticus romanarum editionum saeculi XV“ (tamże, 1793) i „Specimen historico-criticum editionum italicarum saeculi XV“ (tamże, 1794).—

Jako astronom, ogłosił sprawozdania ze swoich ob- Ligue" (1817); serwacyj nad przejściem planet, zaćmieniami, kometami i t. d., które czynił w małem obserwato-ryum, przez siebie urządzonem; w tej materyi wydał: „Phaenomena coelestia“ (1753—56); „Transitus Veneris ante solem“ (1762); „Investigatio parallaxis solis“ (1765) i t. p.

opracowane powierzchownie i niesumiennie w duchu tendencyj katolickich.

Audiometr lub audimetr, wyraz utworzony z całkiem niepoprawnego połączenia: łacińskiego audio—słyszę i greckiego metron—miara, oznacza

F n.

Audley (czyt. Odli), angielski ród szlachecki,

reorganizacyjnych. Mianowany parem (1837), senatorem (1852); wydał (1876) mało ciekawe: „Souvenirs de ma carrière“. Liczne swe prace specyalne zebrał p. t. „Système financier de la France“ (1876, 6 t.).

Audiffret-PasOLUier (wym. O d i f f r e P a k i e) Edmund Armand Gaston, ks. (* 20 paźdz. 1823), studyował prawo; był od 1845 do 1848 audytorem przy radzie stanu, za drugiej rzpltej cofnął się do życia prywatnego, za drugiego cesarstwa należał do opozycyi orleanistycznej. Po upadku cesarstwa, obrany 8 lutego 1871 r. do Zgromadzenia Narodowego, zasiada na skrajnej prawicy, bierze udział w bezskutecznych usiłowaniach—pogodzenia hr. Paryża z hr. Chambord’em, natomiast wręcz się oświadcza przeciw układom z bonapartystami. Na sesyi 24 maja 1873 r. przyczynił się do upadku Thiers’a; 15 marca 1875 obrany prezydującym Zgromadzenia; następnego roku—senatorem dożywotnim i prezydującym w senacie. Gdy po 16 maja 1877 roku gabinet respublikański podał się do dymisyi i powołany przez Mac-Mahona nowy gabinet Brog-liego otrzymał od Izby deputowanych votum nieufności, A., zgodnie z żądaniem prezydenta, przyczynił się do rozwiązania Izby. Gdy większość res-publikańska zyskała stanowczą przewagę, A. prezy-dyum w senacie ustąpić musiał respublikaninowi Martelowi (1879). Poprzednio (1878) obrany został do Akademii francuskiej na miejsce zmarłego biskupa Dupanloup.

Audifon, przyrząd zbudowany przez Graydo-służący dla głuchych, a raczej źle słyszą-

n a,

cych, celem wzmocnienia dźwięków mówionego uo nich głosu. Składa się on z małego m ikrofonu (ob.), do którego drgającej płytki przyczepioną jest nitka, w drugim końcu umocowana do drewnianej rączki. Tę - to rączkę chory bierze między zęby Gdy teraz, napiąwszy dobrze nitkę, mówić będziemy w mikrofon, słuchający (osłabieniem słuchu dotknięty) usłyszy mowę naszą wyraźniej, jeżeli tylko jego nerw słuchowy nie uległ zanikowi. F'n-

Audiffret (wym. O d i f f r e) Karol Ludwik, margrabia d’ (* 10 października 1787—f 19 kwiet. j wyd. III, 1862, 2 tomy). Są to jednak dzieła 1878), mąż stanu francuski; 1807 wstąpił do służby państwowej w wydziale skarbu, 1811 mianowany audytorem przy radzie stanu, 1815 — dyrektorem zarządu kontroli skarbowej, 1829 prezesem wydziału Izby Obrachunkowej; na wszystkich tych stanowiskach odznaczył się głęboką znajomością finan- przyrząd do mierzenia siły słuchu, sów krajowych, zachwianych przez wojny nieustanne; był prawą ręką barona Louis w jego pracach którego właściwe nazwisko Touchet, było pochodzenia francuskiego. Pierwszym z tego rodu, o którym wspomina historya, był Henryk A., który za czasów króla Jana był jednym z najwierniejszych stronników korony, podczas rokoszu o Wielką Kartę. Syn jego, Jakób (James), stanął po stronie Henryka III przeciwko Szymonowi de Montfort i. przyczynił się do podbicia Irlandyi (f 1272 r.), wnuk jego, także Jakób, (1316—1369) odznaczył się w bitwach morskich i lądowych podczas wojny stuletniej, a zwłaszcza pod Poitiers; był gubernatorem Akwitanii i wielkim seneszalem w Poitou. Tomasz A., baron A. of Waiden, kanclerz Anglii, (* 1488 r. — f 1544 r.) pochodził z hrabstwa Essex i mianował się potomkiem lordów A. Należał on do dworu księcia Suffoik, w charakterze intendenta, a w r. 1523 został członkiem parlamentu. Umiał sobie zjednywać poparcie możnych i jednocześnie nie omieszkał nigdy korzystać z upadku swych protektorów. Należąc 1528 r. do dworu kardynała Wolseya, po upadku jego przerzucił się skwapliwie do partyi następcy swego protektora, Tomasza More, otrzymał też od niego tytuł kanclerza księstwa Lancastre i marszałka (speakera) Izby gmin; w tym charakterze był powołany do prezydowania głośnemu parlamentowi reformacyj-nemu, który zawotował odłączenie Anglii od kościoła rzymskiego. Henryk VIII obsypał go dobrodziejstwami, A. w imieniu parlamentu wynurzył życzenie, aby król rozwiódł się z Katarzyną, oderwał od Rzymu i ogłosił się głową kościoła (anglikańskiego). Gdy Tomasz More złożył Henrykowi VIII pieczęć kanclerską, król ją oddał A-wi (1532), i udarowa! go w roku następnym tytułem lorda-kanclerza. Na tern najwyższem stanowisku A. był jedynie kreaturą posłuszną Cromwelowi, na dając się do wszelkich służalczych czynów, jakich od niego żądano; między innemi prezydował w procesach, wytoczonych Fisherowi i Morusowi, i sam osobiście uwięził Annę Boleyn (1536). Nie czynił jednak nic darmo: za swre usługi otrzymał na | własność sporo skonfiskowanych klasztorów, pomię-

w. o.

dzy któremi znajdowało się opactwo Waiden. Tam to kazał sobie za życia wystawić wspaniały grobowiec. A. był olbrzymiego wzrostu, ale skarżył się bezustannie na różne cierpienia fizyczne, na których karb kładł wszystkie swoje zboczenia moralne. (Gr.. „Enc. fr. Lamirault’a“).

Audouard Olimpia (* 1830 w Saint-Julien, departament Vaucluse), literatka francuska, z domu Jonval; rozszedłszy się z mężem, notaryuszem w Marsylii, podróżowała po Wschodzie i Rossyi, potem osiadłszy w Paryżu, rzuciła się w wir polityki bieżącej i w artykułach dziennikarskich, odczytach i broszurach przemawiała w kwestyach rozwodów, praw kobiety, reformy praw społecznych i t. d.; założyła nawet dwa dzienniki: „Papillon“ (1865) i „Revue cosmopolite“ (1867). Wskutek zatargów z władzami administracyjnemi usunęła się na czas jakiś do Ameryki; po powrocie ogłosiła kilka dzieł w tym samym duchu: „La femme depuis six mille ans“ (1878), „L’amour“ (1880) i t. d. Oprócz tego napisała wiele romansów: „Comment aiment les hommes“ (1861), „Un mari mystifié“ (1863), „L’amie intime“ (1873), „Les roses sanglantes“ (1880), „Les escompteuses“ (1883), „Pour rire à deux“ (1884) i t. d.; na podstawie zaś materya-łów, zebranych w podróżach: „Les mystères du sérail et des harems turcs“ (1863), „Les mystères de l’Egypte“ (1865), „’A travers l’Amérique“ (1869 do 71, 2 tomy), „Voyage au pays des boyards“ (1880) i t. d.

Audouin J a n W i kto r, zoolog francuski (* 1797 w Paryżu — f 1841). Po odbyciu studyów lekarskich i przyrodniczych, r. 1833 zajął miejsce La-treille’a przy Muzeum, gdzie wykładał entomologię. W 1838 został członkiem Akademii nauk. Z niezwykłym talentem uprawiał anatomię i fizyologię niższych organizmów zwierzęcych; był zwłaszcza znakomitym entomologiem i obszernie a gruntownie opisał przed innemi owady, mające związek z gospodarstwem. Gorliwym też był krzewicielem zoologii w swojej ojczyźnie i wespół z Dumas’em i Bro-gniart’em założył 1824 roku sławne „Annales des sciences naturelles“, w roku zaś 1832 zawiązał Towarzystwo entomologiczne. Ważniejsze prace A-a są następujące: w Cuviera „Regne animal“— część traktująca o owadach; „Recherches pour servir a l’histoire naturelle du littoral de la France“ (opracowana wespół z Milne-Edwardsem), Paryż, 1830; „Histoire des insectes nuisible à la vigne“ (wespół z Milne-Edwardsem i Blanchard’em), 1842, tamże). *

Audran Karle v. Charles, rytownik (* w Paryżu 1594—f 1674). Pierwszy z rodziny słynnych rytowników. Kształcił się w Rzymie i zdaje się, iż się wzorował na Blocmaert’cie, który tam bawił, następnie wrócił do Paryża. W tej epoce oznaczał ryciny swe literą C. lub imieniem Charles, następnie literą K. lub imieniem Karle. Najlepszą pracą jego jest „Zwiastowanie“ podług Ludwika Carraccego, mylnie na rycinie Annibalowi przypisane; następnie „Wniebowzięcie N. Panny“ z Dominichina, „Św. Katarzyna“ i „bw. Familia“ podług Tycyana z św. Janem i św. Katarzyną, „Narodzenie Chrystusa Pana“ przez Stella, ] „N. Panna z Dzieciątkiem i „Św. Franciszek a Paulo“ ;

przez Meliniego, „Św. Franciszek w zachwyceniu“ przez Voucha, „Ukamienowanie św. Szczepana“ przez Palmę młodszego, „Chrzest Chr. Pana“ An-nib. Carraccego. Portrety Henryka Bourbona, Piotra Legierego i innych.

Audran Klaudyusz, rytownik, brat i uczeń poprzedniego (* w Paryżu 1597—f 1677 r.), mniej zdolny od niego; rytował przeważnie portrety.

Audran Gerard, słynny rytownik (* w Lyonie 1640—f w Paryżu 1703, z rodziny rytowniczej, tworzącej szkołę. Uczeń ojca, kształcił się następnie w Rzymie na Rafaelu i na antykach. Po trzech latach pracy był już tak wyrobionym rysownikiem, że Lebrun bał się jego współzawodnictwa i nakłaniał go do rytowania. Z Lebruna najwięcej robił rycin, poprawiając błędy oryginałów. Lekkość jego ręki, niewidziana dotąd u innych, muskała blachę jak pędzel malarza. Zajmował się też teoryą sztuki i napisał dzieło: „Les proportions du corps humain mesurées sur les plus belles statues de l’antiquité“, wydanie Fiissly w Paryżu 1680 r. Do najważniejszych prac jego należą następujące z Rafaela: „Jeden z kartonów do kobierców“; „Św. Piotr i Barnaba“;—z Lebruna „Cztery bitwy Aleksandra Wielkiego“, „Tryumf Konstantyna“.- „Bitwa Konstantyna z Maksencyuszem“; — z Mignard’a: „Zesłanie ducha Świętego, „Chrystus Pan pod krzyżem“;—z Poussi-na: „Jawnogrzesznica“, „Prawda przez Czas uwiedziona“; z Lesueura: „Męczeństwo św. Protazego“;— z Poussin’a: „Pyrrus i Koryolan“, „Chrzest Chrystusa Pana“ i „Sąd Salomona“ z Coypla. Nagler w słowniku swoim wymienia do 160 najpiękniejszych rycin A-a podług Vervier’a, Poussin’a, Lesueura, Coypla, Girardin’a, Dominichina, Carraccego, Guido Reniego, Palmy, Rafaela, Giulio Romano, P. da Cor-tona. W tej liczbie portrety Samuela de Serbières, Franc. Duquesnoy, rzeźbiarza Fiamingha, pap. Klemensa XI, Henr. Arnaud biskupa z Angers i innych z własnych rysunków.

Audran B e n e d y k t, syn Germana (* w Lyonie 1661—f 1721) młodo przyjechał do Paryża i został uczniem stryja, nie doścignął go jednak, lubo rytował bardzo pięknie. Do najlepszych prac jego należą: „Aleksander Wielki chory“ podług Less-uera.—„Siedm sakramentów“ podług Poussin’a. — „Wąż miedziany“ p. Lebrun’a. — „Jezus u Maryi i Marty“ p. Lesueura. — „Ukrzyżowanie“ p. Lebrun’a.— „Dawid i Goliat“ p. Ricciarellego. — „Chrzest Chrystusa Pana“ p. Albaniego.—Uwiedzenie Dejaniry p. Guida. — „Rozwiązanie królowej Maryi Medicis“ p. Rubensa i wiele innych podług Lebrun’a, Lesueura i Viviena. Portrety Colberfa podług Le Febre’a, „Max. Emanuela Bawarskiego“ p. Viviena.—Posąg „Ludwika XIV“ konny w Lyonie.

Audran Jan odznaczył się już, mając lat 20, był rytownikiem królewskim; żył lat 99— byli jeszcze Audran Klaudyusz II i Klaudyusz III.

Audran Edmund (* w Lyonie 11 kwietnia 1842 r.), kompozytor francuski operetek, uczeń Nie-dermeyera. Napisał operetki: „Le grand Mogol“, „Les noces d’Olivette“ (1879), „La Mascotte“ (1880), „Gillette de Narbonne“ (1882), „La dormeuse éveillée“ (1883), „Les Pommes d’or“ (1883), „Serment

A. Po).

d’amour“ (1886), „Fiancée des Verts-Poteaux“ (1887) i kilka innych, grywanych we wszystkich niemal znaczniejszych miastach europejskich.

Audros ma być, podług J. Łasickiego „De diis Samagitarum“ (1580), litewskim bożkiem morza i innych wód. Audra po litewsku znaczy: 1, fala 2, hałas; słusznie więc A. Mierzyński przypuszcza (wT „Roczniku Towarz. nauk. krakows.“ t. XL1 str. 51), że A. jest drugim przypadkiem od audra i że u Łasickiego opuszczony jest wyraz bożek, więc di e w aj ty s audros znaczyłoby bożek fal. Dzi-larstwie w szkole Dawida. Powróciwszy do Pensylwanii, osadzony przez ojca na plantacyi, wstąpił w związek małżeński, nic w nim wszakże nie mogło stłumić zamiłowania nauk przyrodniczych. Przez lat piętnaście, co rok regularnie udawał się on w głębie dziewiczych puszcz amerykańskich na długie i niebezpieczne wyprawy, daleko od rodziny i domu. Podczas tych-to wycieczek, wyćwiczył się w robieniu owych prawdziwie genialnych rysunków, które tak wysoką wartość nadają przepysznemu dziełu jego: „Ptaki amerykańskie“ (The Birds oj

)i

v*¹

Hal

gUP

'Mà

--"a

il|»§

Wm®

fe -MmÆ

TW.-'

"ê

V//

.mm

SS

SS®-

(vli

Wjätm

mmm

mSÊ

Ł|

mm

M«

Ł:

' V. 'S'

■m.

ni

■Xi

É§

if!;;:

Hfsgg

Ifil

Ł:.

'"----M

mmm

H!

mm

|pH

r7-

Fig. 117. Część miedziorytu G. Audrau i z obrazu Ltbrun’a: „Zesłanie Ducia Świętego“,

J. K.

siejsi litwini, na oznaczenie bóstwa wTód, używają w niektórych okolicach wyrazu Bangputys (ob.), nazwy zaś A. nigdzie nie znają.

Audubon Jan Jakób, sławny ornitolog, (*1781 r. w Luizyanie, gdzie rodzice jego, protestanci francuscy, osiedli, gdy jeszcze była to kolonia hiszpańska, później zaś przenieśli się do Pensylwanii. A- od lat najmłodszych ze szczególnem upodobaniem obserwował zwyczaje i kształty ptaków i próbował rysować je z natury. W piętnastym roku życia, wysłany do Paryża, przepędził tam dwa lata i obok innych studyów, trochę się podkształcił w ma-

America). Wówczas nie myślał wcale o wydaniu prac swoich: „Nie żądza sławy—pisze on sam o sobie—gnała mię na te długie tułaczki,—było to po prostu zamiłowanie natury“. Później przeniósł się ze swą rodziną do wsi nad brzegami Ohio, gdzie przez lat wiele dalej swe badania prowadził, w końcu zaś w Filadelfii zamieszkał, dokąd przywiózł ze sobą tekę o dwiestu arkuszach rysunków kolorowanych, przedstawiających 1000 ptaków. Zmuszony dla sprawT pilnych i ważnych wyjechać z Filadelfii na czas przydłuższy, skarb ten swój drogi złożył w sklepie jednego ze swych przyjaciół; lecz jakież

po-

j. K

było jego przerażenie i rozpacz, gdy, po kilku tygodniach powróciwszy, dowiedział się, że owoc jego pracy długoletniej całkowicie szczury zniszczyły. Ze zgryzoty zapadł w gorączkę, która go o mało życia nie pozbawiła. Z powracającem wszakże zdrowiem wróciła mu i wrodzona energia; skoro tylko siły odzyskał, znów ze strzelbą, torbą myśliwską, teką, farbami i pędzlami zapuścił się w lasy dziewicze, zkąd dopiero w trzy lata z nowemi skarby do rodziny powrócił, która w tym czasie przeniosła się była do Luizyany. Krótko wszakże tam zabawiwszy, do starego świata wyruszył, by ornitologom europejskim pokazać, jakie bogactwo w tern królestwie natury Ameryka posiada. W r. 1826 przybył do Liverpolu, gdzie jego rysunki ptaków amerykańskich zyskały jednogłośne uznanie. Wystawa ich w tern mieście, w Instytucie królewskim, miała tak wielkie powodzenie, iż powtórzył ją w Manchesterze i Edynburgu, gdzie również były podziwiane ogólnie. Postanowił więc ogłosić swą pracę, a wtedy wielu przyrodników doradzało mu, aby wydał to dzieło w wielkiej ćwiartce, jako w formacie najdogodniejszym dla miłośników histo-ryi naturalnej i mogącym sprowadzić mu dostateczną liczbę przedpłacicieli, na pokrycie kosztów nakładu i na wynagrodzenie poniesionych przez niego trudów. A. zrazu uznał był tę radę za słuszną i chciał do niej się zastosować; wkrótce wszakże zmienił swe zdanie, pragnął bowiem, by dzieło jego zaćmiło wszystkie inne wydawnictwa ornitologiczne. Każdy więc ptak powinien być odrysowany w wielkości naturalnej, każdemu gatunkowi poświęcona osobna karta; skutkiem tego musiał być przyjęty format największy, tak zwany éléphant folio. To z konieczności cenę dzieła tak wysoko podniosło, iż uczyniło je nieprzystępnem dla najuczeńszycli przyrodników; autor mógł rachować ledwie na szczupłą liczbę osób, któreby przez czas długi podtrzymywały jego przedsięwzięcie olbrzymie. Wyjątkowy wszakże charakter wydawnictwa stopniowo coraz większy rozgłos mu dawał, i wreszcie w przeciągu lat 10-ciu, czy też 12-tu, podczas których dzieło się drukowało, znalazło się w Wielkiej Brytanii i w Ameryce dosyć przedpłacicieli, aby pokryć ogromne koszta nakładowe, nie dość wszakże, ażeby słusznie wynagrodzić autora za trud jego i talent. Tom pierwszy ukazał się w New Yorku przy końcu 1830 r., drugi 1834, trzeci 1837, czwarty wreszcie 1839. Całość się składa z 435 tablic kolorowanych, przedstawiających 1055 ptaków wielkości naturalnej. Jest to bez zaprzeczenia najświetniejsze dzieło w swoim rodzaju i słusznie się Cuvier o niem wyraził: „Pomnik to najwspanialszy, jaki dotychczas wzniosła Sztuka—Naturze“. Podczas przygotowania dzieła i jego odbijania, A. odbył wiele wycieczek z Anglii: latem 1828 r. był w Paryżu, gdzie się zapoznał z Cuvierem, Humboldem i innymi przyrodnikami znakomitymi, którzy go ze czcią i uznaniem przyjęli. Następnie, zimę przepędziwszy w Londynie, w kwietniu 1830 r. wrócił do Stanów Zjednoczonych i znowu eksplorował lasy środkowej i południowej Unii. W roku 1831 wtórnie do Londynu i do Edynburga wyruszył

a w sierpniu znów się znalazł w New-Yorku. Zimę i wiosnę we Florydzie i południowej Karolinie przepędził; latem zaś 1832 r. udał się do Stanów północnych, mając zamiar studyować doroczny przelot ptaków, szczególniej zaś gołębi, które świetnie opisał; ale w Bostonie zapadł na cholerę, skutkiem której aż do połowy sierpnia musiał przedsięwzięcia swego zaniechać. Potem badał wybrzeża, góry, rzeki i jeziora Ameryki północnej, od Kanady i Labradoru aż do Florydy, w wielu trudnych wyprawach, które mu trzy lata zajęły. Potem z Charls-townu po raz trzeci, razem z żoną i dziećmi do Anglii odpłynął. Podczas dawniejszego pobytu w Edynburgu rozpoczął był wydawnictwo swojej „American Ornitological Biography“, które w końcu doszło do pięciu dużych tomów in 8°. Pierwszy wydany został przez Adama Blacka 1831, ostatni ukazał się 1839. Dzieło to odznacza się barwnym i pełnym prawdy, a nadzwyczaj zajmującym opisem życia ptaków i przygód przyrodnika. W r. 1839 A. ostatecznie Europę pożegnał, a powróciwszy do ojczyzny, wydał tam w formie popularniejszej swoje „Ptaki amerykańskie“ w 7-iu tomach in 8°, z których ostatni ukazał się 1844 r. Nie stygnął w swojem miłośnictwie natury, przedsiębrał coraz nowe wycieczki, w których jednakże teraz towarzyszyli mu dwaj synowie i jeden albo dwaj inni przyrodnicy. Owocem tych wycieczek był projekt nowego dzieła: „The Quadrupeds of America“, w atlasie folio, oraz „Biography of American Quadrupeds“, które się oba rozpoczęły w Filadelfii 1840 r. Ostatnie ukończone zostało 1850 r. i jest może nawet, wyższem od „Ornithological Biography“. A. umarł d. 27 stycznia 1854 r. we własnej rezydencyi nad Hudsonem pod New-Yorkiem.— „Life and Adventu-res of. J. J. Audubon the Naturaliste, edited from materials supplied by his widou, by Robert Buchanan“, Londyn, 1868. Po polsku pierwszą wiadomość o A-ie i wspaniałym jego Atlasie ornitologicznym podał Antoni Waga 1844 r., w dość obszernym artykule, umieszczonym w T. IV „Biblioteki Warszawskiej“, zaznaczywszy w nim, że jedyny u nas egzemplarz rzeczonego atlasu posiadała na-ówczas biblioteka znanego ornitologa, Konstantego lir. Tyzenhauza, w Postawach. Unikat ten zapewne jest obecnie własnością wnuka jego po matce, Konstantego hr. Przeździeckiego.    *

Audumla (Audhumla lub Au d hu mb la), nazwa krowy mitycznej w Eddzie. Na początku świata, po pojawieniu się złośliwego olbrzyma Ymira z kropli tających lodów, z tychże kropli powstała A.; z czterech wymion jej popłynęło mleko, którem się Ymir żywił; A. lizała słone bryły lodu i wylizała człowieka, imieniem Buri, który miał wnuka Odyna. Porówn. „Die Edda“ Simrocka, Sztudgart, 1888, str. 252— 253.—Grimm: „Deutsche Mythologie“ (wyd. 3-cie str. 526; 630—631).    '

Audun Hugleiksson, przezwany Hestakorn (koński jęczmień), magnat norweski, pan na He-granes, powieszony r. 1302 w Nordnes, pod Bergen. Jako spokrewniony z rodziną królewską, a nadto biegły znawca prawodawstwa krajowego, odegrał ważną rolę w dziejach swej ojczyzny za panowa-

nia Magnusa Hakonarsona Prawodawcy. R. 1276 i gimentowego zależała od szefa, a na urząd A-a garby! marszałkiem (stallaré), a za Eryka Magnussona ! ni z o nowego od komendanta placu. Musieli jednak (1280—1299) piastował godność pierwszego członka kandydaci na te urzędy poddać się pierwej egzami-rady królewskiej; otrzymał tytuł księcia (jarl) i był nowi generał-A-a, albo jego namiestnika, a w ra-wysłauy, jako pełnomocnik, do zawarcia przymierza zie ich nieobecności, dwóch innych A-ów. A. mie-z królem francuskim, Filipem Pięknym. Traktat zo- wał swoją kancelaryę, w której mieściło się i ar-stał podpisany w Paryżu 22 października 1295 r. chiwum; mógł wzywać do pomocy furyerów pułko-Norwegia zobowiązała się wystawić 300 statków wych, a także jednego lub dwóch kopiistów i liczył wojennych i uzbroić 50,000 ludzi do wojny z An- się w randze rotmistrza lub kapitana A. na posie-glią i Niemcami, a książę Hakon Magnusson, brat dzeniach kriegsrechtu zajmował miejsce z lewej stro-Eryka, miał poślubić krewną królowej francuskiej, ny obok prezydenta i pobierał żołdu od 4 do 6 por-księżniczkę Izabellę de Joigny. Po wstąpieniu na cyj na rok, a generał-A. 12 porcyj. Porcya wpie-tron Hakona (1299) A. popadł w niełaskę i dostał chocie wynosiła za Sasów od r. 1717 200, a w drago-się do więzienia, z którego w trzy lata później po- nach 300 zł. polskich. — Urząd audytorów istniał szedł na szubienicę. "    także w wojsku polskiem po jego zorganizowaniu

Audyencya, dosłownie posłuchanie; w sty- od roku 1815 aż do jego zniesienia w roku 1832; łu sędowym jest to posiedzenie, na którem sędzio- obecnie zaś istnieje także w wojsku russkiem. W nie-wie wysłuchują żądań i sporów przed nie wynoszo- których sądach zagranicznych audytorem zwie się nych. Miejsce audyencyi powinno byc swobodnem, młodszy sędzia, mający to samo znaczenie, co u nas dostępnem dla wszystkich. Jest niem zwykle gmach assesor. We Francyi zowią się tak sprawozdawcy publiczny lub lokal, na ten cel przeznaczony. Tam w radzie stanu i w izbie obrachunkowej, to sędziowie powinni słuchać strony i wydawać Audytoryaty. Przed wprowadzeniem r. 1867 swoje decyzye. W wyjątkowych tylko przypadkach reformy wojskowej, A-y stanowiły w Rossyi wyż-prawo upoważnia sędziów do słuchania stron i wy- sze sądy wojskowe, a było ich pięć, według liczby dawania wyroków, w razie konieczności, nawet ministeryów, zarządzających oddzielnemi siłami, czyli i w miejscach, gdzie wynikły sprawy (Art. 41 Org. korpusami, mającemi organizacyę wojskową: 1) dla ust. sąd.). Procedura francuska dozwalała im nawet armii lądowej—przy ministeryum wojny, 2) dlaflo-sądzić sprawy we własnem mieszkaniu, zalecając ty — przy ministeryum marynarki, 3) dla korpusu tylko, ażeby w takich razach pozostawiali drzwi górniczego—przy ministeryum skarbu, 4) dla kor-otwarte. Czas odbywania A-yi oznacza urządzenie pusu leśniczych — przy ministeryum dóbr skarbo-publiczne, tak, że w wezwaniach niema potrzeby wych i 5) dla inżenierów dróg komunikacyi—przy nawet go oznaczać. Sądowi służy jednak władza, zarządzie głównym dróg komunikacyi i budowli pu-w razie natłoku spraw, odroczyć posiedzenie nawet blicznych. Dwa pierwsze nazywały się- A-ami gene-na dni świąteczne i niesesyonalne. Porządku na po- ralnemi, a trzy ostatnie A-ami: górniczym, leśnym siedzeniach przestrzega prezydujący, który może za- i głównego zarządu dróg komunikacyi i budowli pu-chowującemu się niespokojnie kazać ustąpić z sali, blicznych. Bez względu na różnicę nazwania, każ-a nawet osadzić go w areszcie; w razie zaś tłum- dy z nich miał atrybucye jednakie. Przy reformie nego ńieporządku kazać ustąpić z miejsca posiedzeń wojskowo-sądowej w r. 1867 A-y zniesiono, a nad-wszystkim obecnym.    F<J- zór nad wszystkiemi wojskowo-sądowemi miejscami

Audytor. Był to rzecznik prawa przy sądach ześrodkowano w nowo-ustanowionym sądzie wojsko wojskowych czyli kriegsrechtach, które istniały nym. Sądem polowym nazywał się sąd wojskowy w Polsce, od zaprowadzenia wojska cudzoziemskiego przy armii.    *

do upadku Rzeczypospolitej. A. zdejmował indaga-    Audytoryum (łac. auditorium),obszerna,sa\&,iprzQ-

cyę z obwinionych, w obecności komisyi śledczej, znaczona na miejsce sądów, wykładów publicznych układał akt oskarżenia, zagajał, na żądanie preze- lub akademickich. Główną zaletą konstrukcyi A-ów sa, posiedzenia kriegsrechtu, wstępował w rolę pro- jest uwzględnienie warunków akustycznych, tak, aby kuratora, wyłuszczając przed sądem zarzuty, obcią- przemawiający do licznego zebrania we wszystkich zające winowajcę, wskazywał artykuły, które miały miejscach dobrze mógł być słyszany. Niezależnie od być zastosowane w danym wypadku do winy, zbie- tego warunku, w A-ch, przeznaczonych na sale wy-rał głosy przy wydaniu wyroku. Mógł być jednak kładowe, słuchacze powinni mieć możność śledze-A. i obrońcą przed kriegsrechtem, gdy skargę po- nia wykładającego, gdy ten pisze lub też rysu-pierał drugi A. A-wie bywali generalni i ich na- je na tablicy, czyni doświadczenia albo demonstra-miestnicy, oberaudytorowie, A-wie garnizonowi i re- cye. W tym celu miejsce dla wykładającego urzą-gimentowi. Urząd generalnych A-rów i ich na- dza się na podwyższeniu, siedzenia zaś dla słu-miestników rozciągał się do całego wojska i znaj- chaczy zbudowane są amfiteatralnie. Forma we-dował się przy najwyższej instancyi wojskowo- wnętrzna A-ów bywa różna stosownie do przezna-sądowej. Od czasu ustanowienia komisyi wojsko- czenia. A. doświadczalne lub demonstracyjne by-wej, w r. 1774, dependowali oni od tej komisyi. wa zwykle eliptyczne lub okrągłe, miejsce dla wy-Oberaudytorowie pełnili urząd przy pułkach pieszej kładającego znajduje się w środku, dokoła zaś, i konnej gwardyi królewskiej i przy innych regi- miejsca amfiteatralne dla słuchaczy; dla odczytów mentach; nosili oni tytuł A-ów, a w miastach wię- i wykładów pospolitszą jest forma jajkowata lub kszych, przy komendantach placów, nazywali się prostokątna: dla posiedzeń sądowych—zwykle pro-A-mi garnizonowymi. Nominacya na urząd A-a re- stokątna z niszą, przeznaczoną na miejsca dla

52

Sn'yMopo(iy> Po-wsee'in U i*tr T. V.

E. D

Uly

/i

mm

Säg

MF

Fig. 118. K3. Antoni Audziewicz.

And. S.

Aue 1. lewy dopływ Wezery, mający źródła na wzgórzach Wiehen i przerzynający bagnistą okolicę, zwaną Wietings Moor, ma uście powyżej miasteczka w królestwie Saskiem w okręgu Cwikawskim (Zwickau) — węzeł kolei żelaznych, odlewnie żelaza, fabryki wyrobów z blachy, szkoła koronkarska, 4,500 m-ców; okolica słynęła niegdyś z wybornej glinki porcelanowej, dziś wyczerpanej.

Aue Hartmann von der, (ob. Hartmann von der Aue).

Auenbrugger JózefLeopold,(*l722)w Gracu na Styryi, kształcił się w Wiedniu w sztuce lekarskiej i był tamże 1751 —1768 w „Szpitalu hiszpań-

Dr J 1'.

W. 0.

■ędziów.—W przenośnem znaczeniu, pod A. rozumie się nie tylko samą salę, na wykłady przeznaczone, ale grono słuchaczy, udział w wykładach przyjmujące.

Audziewicz Antoni (* 1836), biskup wileński. Wyświęcony na kapłana po ukończeniu seminaryum wileńskiego w r. 1859, był przez lat kilka wika-

ryuszem przy kościele owięt. Krzyża w Kalwaryi pod Wilnem, następnie wi-karyuszem przy kościele Sw. Jakóba w samem Wilnie, nauczycielem religii w instytucie szlacheckim, od r. zaś 1864 do 1869, zostawał przy kościele bernardynów na Zarzeczu. Powołany na profesora Akademii duchownej w Petersburgu, wykładał w niej dogmatykę, pełnił obowiązki inspektora i otrzymał stopień doktora teologii. Po wyniesieniu ks. Kozłowskiego na biskup-■two łu«ko-żytomieskie w r. 1883, pełnił w zastępstwie urząd rektora Akademii. Wkrótce otrzymał godność kanonika kapituły mohylewskiej, następnie prałata. Prekonizowany przez Leona XIII na kon-■ystorzu 13 grudnia r. 1889 na biskupa wileńskiego, konsekracyę odbył w Petersburgu w maju r. 1890, poczem objął zarząd dyecezyi po tymczasowym administratorze ks. Zdanowiczu.

Audżyla, A u d s c h i 1 a, starożytna Augila, u Arabów Udschila, u turków Liwa Benghasi, grupa oaz na północnym krańcu pustyni libijskiej 28lf₂° sz. pn. 22° wd. Gr. na południe od dawnej Cyrenaiki, a dzisiejszej wyżyny Barka, z tych najważniejsza oaza A. i oaza Dżalo (Djalo). Mieszkańcy Berberowie i Arabowie zajnują się hodowlą wielbłądów, ogrodnictwem (palma daktylowa) oraz handlem, tędy bowiem idzie droga karawanowa z nadmorskiego miasta Begasi przez oazy kufra do krain nad jez. Tsad położonych. Sama osada A. leży na wapiennej skale 40m. nad p. m. i liczy 4,000 m-ców.

And. S.

skini“ początkowo asystentem, a następnie lekarzem ordynującym; opuściwszy służbę szpitalną, przez lat kilkadziesiąt należał do najwięcej cenionych praktyków stolicy naddunąjskiej—(f 1809). Niespożytą zasługą A. jest zastosowanie opukiwania percussio) do badania stanu klatki piersiowej, oraz oznaczania, za pomocą rękoczynu tego, zmian patologicznych, dotykających płuc, serca, śródpiersia i opłucnej. Opukiwanie jamy brzusznej w celach dyagnostycznych, a mianowicie dla odróżnienia wzdęcia, czyli odmy brzusznej (łympanites), od puchliny wodnej (hydrops ascites), używane już bywało w starożytności; prawdopodobnie nawet za pomocą tej metody lekarze szkoły hippokratesowej już badali stan wątroby i śledziony, chorobliwie zmienionej; wysokiej jednak wątpliwości podlega, czy i do rozpoznawania chorób płucnych tę metodę badania stosowali. Natomiast wiemy na pewno, że ani w wiekach średnich, ani też w czasach nowszych, przed A-m nikt opukiwania klatki piersiowej w celach dyagnostycznych nie uprawiał, gdyż w żadnein dziele lekarskiem najlżejszej nawet wzmianki o tem nie napotykamy. Już w r. 1754 A. uczynił spostrzeżenie, że przy opukiwaniu klatki piersiowej, nie we wszystkich jej miejscach oddźwięk jest jednakim, to zachęciło go do podjęcia długiego szeregu badań klinicznych i doświadczalnych, których wyniki ogłosił w Wiedniu 1761 w dziełku p. n. „Inventum novum ex percussione thoracis humani, ut signo, abstrusos interni pectoris morbos detegendi“. Metoda ta badania, znajdująca obecnie zastosowanie powszechne, i ciesząca się uznaniem ogólnem, z początku przez lekarzy przyjętą została chłodno i z niedowierzaniem, niektórzy nawet, jak np. Unzer, wprost się z niej naigrawali; dopiero powaga męża takiego, jak Cor-visart (1808), utorowała jej drogę i wykazała jej znaczenie, oraz użyteczność nieocenioną przy rozpoznawaniu chorób płuc i serca, a następnie innych narządów, zawartych w jamach ciała ludzkiego.

Auer Jan Paweł, malarz historyczny i krajobrazów, norymberczyk, uczeń Eimasta i Liberego, którego był naśladownikiem. W swoim czasie był ceniony, niektóre z jego prac były rytowane na miedzi. Portret jego z podpisem i datą urodzenia 1658 rytował Joachim Sandrast. Był pierwszym mężem Joanny Maryi Sandrast.    w- tł-

Auer Antoni, malarz na porcelanie (* w Monachium 1777—f 1814). miał być rękodzielnikiem; z woli rodziców, w 17 roku do fabryki porcelany w Nymphenburgu oddany pod kierunek Melchiora, w r. 1800 kosztem rządu do Wiednia do Akademii posłany, po 8 miesiącach wrócił i został naczelnym malarzem fabryki porcelany, gdzie na zamówienie ówczesnego następcy tronu, księcia Ludwika, dużo obrazów z galeryi na porcelanie skopiował. Umarł młodo, w 36 r. życia, na suchoty; skutkiem jego śmierci, praca rozpoczęta przez niego została przerwana i dopiero dużo później, za króla Ludwika, przez młodych artystów dalej prowadzona. Uważają go za założyciela nowej szkoły malowania na porcelanie.

Auer Aloizy, rycerz na Welsbachu, (* 11 maja. 1813) w miasteczku Weis, w Górnej Austryi, z ubo-

gicli rodziców. Po sześcioletniej nauce w miejsco- nieprzyjaciół, których zabiegi zmusiły go w r. 1864 wej szkółce ludowej, wstąpił 2 stycznia 1825 r. do zażądania dymisyi, którą mu też z pełną pensyą jako uczeń zecerski do małej drukarni Michała Haasa udzielono. Zakończył pracowity żywot w Wiedniu w temże mieście, Po ukończeniu praktyki oddał 10 lipca 1869 r. w 56 roku swego życia, się w wolnych od pracy godzinach studyom filolo- Auer Leopold (* 28 maja 1845 r. w Vesz-gicznym i, bez pomocy nauczyciela, posiadł wkrótce prim w Węgrzech), znakomity skrzypek współcze-trzy obce języki. W,r. 1837, a więc 24-ym swego sny. Kształcił się w konserwatoryum peszteńskiem, życia,jobjął posadę sądowego tłómacza w Linzu i tu wydał niebawem Teoretyczno-praktyczną metodę francuskiego, a wkrótce włoskiego języka. Książki swe dedykował wszechwładnemu wówczas ministrowi, Metternichowi, i zwrócił tern na siebie uwagę tego męża stanu. W końcu r. 1837 powziął A. projekt założenia w Linzu Polygraficznego Instytutu, który miał się stać zarazem zachodnio-niemieckim rynkiem dla handlu księgarskiego. Mianowanie A-a dyrektorem c. k. drukarni państwowej w Wiedniu

W J. Skrz.

następnie wiedeńskiem; ostateczne studya odbył pod kierunkiem Joachima. W 1863 r. został kapelmistrzem w Düsseldorfie, a w trzy lata później w Hamburgu. W 1868 r. objął pierwsze skrzypce w słynnem towarzystwie kwartetowem braci Mülle-rów, z którem robił wycieczki artystyczne dó znaczniejszych miast europejskich; wkrótce jednak wystąpił z tego towarzystwa i przyjął ofiarowane mu stanowisko solisty kapeli cesarskiej, a następnie profesora konserwatoryum petersburskiego, na któ-

A. Pol.

Auera lampa żarząca, czyli żarowa, ob.

Auerbach, nazwa wielu miejscowości w Niemczech, z tych ważniejsze 1. A. w W. Ks. Hesko Darmsstadzkiem u stóp Felsbergu (67 lm). przy drodze żelaznej Frankfurt-Heidelberg 2,000 m-ców, w pobliżu ruiny zamku Auerberg, który Turenijusz zburzył 1684 r. 2. A. w królewstwie Saskiem, okręgu Cwikawskim nad rzeczką Göltzsch, jest stolicą okręgu t. im, ma seminaryum nauczycielskie, nowy kościół ewangelicki w stylu gotyckim, 7,000 m-ców, trudniących się przeważnie wyrobem płótna nieprzemakalnego, papieru, oraz handlem smołą i sadzami do wyrobu farby drukarskiej.

Auerbach, w Niemczech, Hessen-Darmstadt, stacya kolei żel. w Bensheim, przy drodze żel. Darmstadt-Heidelberg. Wyniesienie 512 metrów nad p. m. Zakład wodoleczniczy i letnie schronisko. Dwa słabe zdroje szczawy ziemno-alkalicznej mało eksploatowane, a zakład kąpielny w upadku.

Auerbach Bertold (* 28 lutego 1812 — f 8 lutego 1882), jeden z najznakomitszych powieścio-pisarzy niemieckich XIX wieku. Urodził się w wir-temberskiej wiosce Nordstetten (w górach Czarnego Lasu). Rodzice, prawowierni izraelici, chcieli z niego zrobić żydowskiego teologa i wysłali 12-letniego chłopca do szkoły talmudycznej w Hechingen, a potem do Karlsruhe. Tutaj jednak młody A., przekonawszy się, że teologia nie odpowiada wcale jego upodobaniom i charakterowi, przeniósł się do Stuttgar-du, stąd zaś, po ukończeniu gimnazyum—do Tubin-gi na uniwersytet. Z początku uczęszczał tam na wydział prawny, potem zaś, pociągnięty wykładami słynnego Daw. Fryd. Straussa, przerzucił się na fakultet filozoficzny. Osadzony, za należenie do studenckiego „Burszenszaftu“ (ob.), w twierdzy Hohen-asperg, zwanej wówczas „szwabską gospodą demagogów“, udał się, po odsiedzeniu aresztu, do Heidel-berga i tam ukończył studya uniwersyteckie. W r.

przeszkodziło wykonaniu tego planu. Do roku 1845 rem to stanowisku dotychczas pozostaje. A. wśród pracując na tern stanowisku w kierunku podniesie- skrzypków dzisiejszych wybitne miejsce zajmuje, ze nia sztuki drukarskiej, poczynił A. wiele odkryć względu na śliczny ton, jaki posiada, na wzorowe i ulepszeń w zakresie sztuk graficznych. Do waż- prowadzenie smyczka, czystość intonacyi i dosko-niejszych należy druk wprost z natury (liści, koro- nałość techniki, nok i t. p.), t. zw. „Autotypia“ (ob.), którą to metodę opisał w broszurce p. t. „Die Entdeckung Lampy, des Naturselbstdrucks“ (Wiedeń, 1854). Pod światłym kierukiem A. wiedeńska drukarnia państwowa wzrosła do rozmiarów największego w świecie zakładu graficznego, a wytwory jej przyuiosły A-wi z wystawy londyńskiej w r. 1851 jedyną najwyższą nagrodę, mianowicie: wielki złoty „Council Medail“.

W r. 1857 objął A. kierunek papierni Schlöglmühl i z fabryki tej, przynoszącej ciągle niedobory, osiągnął już w drugim roku 20,000 złr. czystego zysku.

And. S.

Dr. P.

W tymże roku mianowany został rzeczywistym radcą dworu, w r. 1860 zaś został kawalerem orderu Korony żelaznej i podniesiony do stanu szlacheckiego z przydomkiem rycerza na Welsbachu. W r. 1862 powierzono mu dyrekcyę c. k. fabryki porcelany w Wiedniu, którą wkrótce postawił na kwitnącej stopie. Równocześnie miał nadzór nad drukarniami rządowemi we Lwowie i Temeswarze. W tym czasie zastosował po raz pierwszy do druku papier bez końca (rolowy) i to za pomocą zwykłych maszyn pośpiesznych. Wynalazek ten patentowano mu 15 grudnia 1858, aczkolwiek wiemy, że nie było to zupełną nowością, amerykański bowiem drukarz,

Tomasz French, znacznie wcześniej pomyślne robił w tym zakresie próby. Z pod pióra A-a wyszło wiele dzieł treści typograficznej, a m. „Sprachen-halle oder das Vater-Unser in 608 Sprachen und Mundarten“, drukowane łacińskiemi czcionkami;

„Das Vater-Unser in 206 Sprachen und Mundarten mit den Völkern eigenthümlichen mehr als hundert beweglichen Typengattungen“ (Wiedeń, ] 847); „Typenschau des gesammten Erdkreises, oder Alphabetensammlung aller fremden Letterngattungen nach Ländern in Tafeln geordnet“ (tamże, 1845);

„Das typometrische System in allen seinen Buchstabegrössen und Gestalten, nach Höhe und Breite in Begleitung mit den einheimischen Schriftzügen“

(Wiedeń, 1845) i wiele innych pomniejszych prac, tyczących się drukarstwa. Mimo wielu zaszczytowi ho- 1836 wydał pierwszą swoją broszurę: „Das Juden-norowych odznaczeń (24 ordery), miał A. zawistnych | tum und die neueste Litteratur“, a niedługo potem.

••

si||

Fig: 119. Auerbach Bertold.

Rom. i pow.“).

Auerbach (geol.). A ch Jan, geolog russki, (* w Moskwie 1815 — f tamże w 1867). Od młodości już zamiłowany w geologii i naukach jej pokrewnych, udał się do Europy zachodniej dla wykształcenia odpowiedniego. Po powrocie do miasta rodzinnego został sekretarzem Towarzystwa przyrodników moskiewskich, kustoszem gabinetu mineralogicznego przy uniwersytecie i profesorem akademii rolniczo-leśnej Piotrowsko-Razumowskiej. Zajmował się przeważnie badaniami geologicznemi okolic Moskwy, odbył z R. Hermannem podróż mineralogiczną po Uralu i Finlandyi, a w 1854 r. wysłany został przez Towarzystwo geograficzne pe-tersburgskie na stepy Kaspijskie, z celem zbadania pod względem geologicznym góry Bohdo. Ważniej-szemi z prac jego są: „Les grès des environs de Moscou ont-ils été soumis à l’action du feu ou non? “

ić j.

dwa romanse: „Spinoza“ (1837) i „Dichter und Kaufmann“ (1839), którego bohaterem jest Moses Ephraim Kuh (ob.). Oba te utwory przesiąknięte są tendencyami szkoły t. z. „młodych Niemiec“ (ob.). Gorąca sympatya dla uciśnionych, dla „nieszczęśliwych wieku“, oraz walka wybitnych jednostek z ugruntowanemi na tradycyi wymaganiami rodziny i społeczeństwa — oto główne żywioły pierwszych prac A-a, które wyróżniały się z pomiędzy mnóstwa pokrewnych produktów owoczesnej belletrysty-ki bogactwem i oryginalnością spostrzeżeń filozoficznych—z jednej, a zdrowym realizmem w opisach zwyczajów i obyczajów świata żydowskiego—z drugiej strony. W r. 1838 udał się A. do Frankfurtu mad/M., gdzie pisywał artykuły krytyczne do „Europy“ Lewalda, potem (w 1840) zamieszkał w Bonn, a następnie w Moguncyi. W 1845 przesiedlił się do Niemiec północnych i przebywał kolejno: w Weimarze, Lipsku, Dreźnie, Wrocławiu, a od roku 1859 w Berlinie. Sławę literacką ugruntował swemi powiastkami ze świata chłopskiego, które zaczął pisać—jak sam wyznaje—pod wpływem znakomitych obrazków ludowych zapomnianego dzisiaj niesłusznie Józefa Ranka (ob.), Słynne „Schwarzwälder Dorfgeschichten“ (1843—1854; IV tomy) postawiły A-a odrazu w rzędzie najpoczytniejszych pisarzów niemieckich i wywołały cały legion naśladowców. Pierwszą tę seryę powiastek ludowych uznają krytycy za najlepszą; była ona bowiem naj prostszą, najszczerszą i najbliższą życia i prawdy. W następnych (razem 8 tomów; Stuttgard, 1871) nie umiał autor pohamować wrodzonej chętki do wy-ciągania z każdego najdrobniejszego faktu głębokich symboliczno - filozoficznych wniosków i wkładania ich w usta osób, których charakter i wykształcenie często nie licowały z głębokością głoszonych przez nie myśli. Mniej na tern straciły wielkie tendencyjno - filozoficzne romanse A-a, chociaż i tutaj niektóre charaktery zostały „przespinozowane“ (słynny pamiętnik hrabianki Iriny w „Auf der Höhe!“). We wszystkich tych, napisanych już po rewolucyi 1848 r., utworach, dąży autor zawsze do rozwiązania jakiegoś życiowego, lub społecznego problematu, do złagodzenia jakiegoś moralnego konfliktu, wywołanego przez starcie się ze sobą różnorodnych interesów jednostki i państwa, narodu i ludzkości, natury i cywilizacyi etc. I zawsze niższe zostaje przez niego podporządkowane wyższemu, cząstka całości. Tym duchem napojone są romanse: „Neues Leben“ (1852), „Auf der Höhe“ (1865) i „Landhaus am Rhein“ (1869). Na

szczególną uwagę zasługuje romans „Na wyżynach“, który można bez wahania zaliczyć do najznakomitszych płodów belletrystyki niemieckiej naszego wieku. Autor dotknął tam wyżyn i nizin społecznych oraz poruszył i oświetlił po swojemu tysiące kwestyj etycznych, filozoficznych, a nawet i politycznych (konflikt monarchy z parlamentem). Równie bogatym w myśli, ale znacznie słabszym artystycznie, jest „Willa nad Renem“; do zupełnie zaś miernych i chybionych rzeczy zaliczyć należy patryotycznego „Waldfrieda“ (1874), napisanego, jakby na obstalu-nek, po wojnie francusko-niemieekiej.—Z pozostałych prac A-a zasługują na wzmiankę: „Barfüssele“ (1856), „Joseph im Schnee“ (1861), „Edelweiss“ (1861), „Forstmeister“ (1879), „Brigitta“ (1881) i „Neue Dorfgeschichten“ (1876); dalej: „Deutsche Abende“ (1851 — 1867), zbiór odczytów o różnych autorach, oraz „Schatzkästlein des Gevattermanns“ (1856) i „Deutsche illustrirte Volksbücher“ (10 t., (1881), zbiory artykułów, drukowanych w wydawanych przez A-a kalendarzach wiejskich, A. bowiem pisał wiele nietylko o ludzie, ale i dla ludu. Zostawił prócz tego dwa słabe dramaty: „Andre Hofer“ (1850) i „Wahrspruch“ (1859), oraz wyborny przekład dzieł Spinozy (5 t., 1841).— Pośmiertnie wyszły: „Auerbach’s Briefe an seinen Freund“. Jacob Auerbach (Frankfurt n/M., 1884).—Umarł w Cannes, dokąd się udał dla poratowania zdrowia; pochowany w Nordstetten.— Dobrą charakterystykę A-a dał H. Mielke w „Der deutsche Roman im XIX Jahrh.“ (Brunświk, 1890). Romans „Auf der Höhe“ rozbierał szeroko Dalton (Petersburg, 1872). Na polski przełożono: „Powieści wiejskie“ (1860), „W pałacu i chatce“ („Auf der Höhe“—1869), „Willa nad Renem“ („Kłosy“, 1869), „Józio öniegowczyk“ („Tyg

If. Ma'.

(w Bull, de Soc. des Nat. de Moscou, 1847, I, 221). „Der Kalkstein von Malowka“ (tamże, 1862, III, 229); „Lettre adressée au premier Secrétaire“ (Sprawozdania z podróży badawczych) (tamże 1854, I, 315 i 1865, II, 602). „Neues Kreidevorkommen bei Moskau“ (tamże, 1865, HT, 113).

Auerbacha winiarnia (Auerbachs Keller), głośna w swoim czasie i licznie nawiedzana knajpa w Lipsku przy ulicy Grimma. Nazwę swą wzięła od nazwiska lekarza A-a, (właściwie zaś I. Stroinera, uro

dzonego w Auerbach), w którego domu się mieściła. ; der ważne miejsce w życiu pubiicznem i zatargach Do unieśmiertelnienia jej przyczynił się Göthe, wpro- konstytucyjnych Austryi zajął od chwili ogłoszenia wadzając do niej swego bohatera w „Fauście“. Po- konstytucyi lutowej r. 1861. Tak w sejmie czeskim, danie głosi, że właśnie Faust stamtąd na beczce jako przywódca stronnictwa niemieckiego wielkich wyruszył na wycieczkę powietrzną, co wyobrażają właścicieli Czech, jak w radzie państwa, jako marsza-dwa malowidła w winiarni, pochodzące z r. 1525. łek izby panów, gorliwie popierał centralistyczno-Auerbacłlit (miner.). Nazwę tę nadał Hermann germanizatorską politykę kawalera Schmerlinga, minerałowi z Mariupolu w gub. jekaterynosławskiej, Kiedy w r. 1865 hr. Belcredi zmienił konstytucye. bardzo podobnemu do cyrkonu, występującemu ks. A. ogłosił energiczny protest i usunął się z sej-w łupku krzemiennym pod postacią drobnych ośmio- mu czeskiego. Po przywróceniu konstytucyi (r. 1867) ścianów kwadratowych ze śladami sklinowania na mianowany powtórnie marszałkiem izby panów, 30 krawędziach podstawowych. C. wł. 4.06; Tw. 6.5. grudnia r. 1867 stanął ne czele nowego ministeryum Brunatno-szary, ze słabym tłustym blaskiem. Wzór lewicy. Gdy jednak na wiosnę i\ 1868 kanclerz chemiczny: 2Zr0₂-f Si0₂, z 57.55% dwutlenku cyr- hr. Beust udał się do Pragi celem układów z Cze-

konu.

K. I,.

K-J- chami, książę A., obrażony tą interwencyą kanclerza, Auersperg, ród i miasteczko austryackie, położone usunął się natychmiast do swych dóbr i, pomimo w Karniolii, o 82 kilometry od Lubiany (Laybach), nalegań cesarza, złożył urząd ministra 26 września licząceokoło 1,000 m-ców i posiadające starożytny za- 1868 r. Za rządów hr. A. Potockiego 1870, w izbie mek. Ród A., jeden z najznakomitszych austryackiej panów namiętnie występował przeciwko polityce arystokracyi, wywodzi, podług mniej lub więcej auten- ugodowej. Gdy w listopadzie r. 1871 na czele ga-tycznych tradycyj, imię swe od zamku Auersberg, binetu stanął brat jego, książę Adolf, książę Karol Ursberg, położonego w Szwabii. A-wie mieli wye- był znowu mianowany marszałkiem izby panów, migrować do Karniolii w drugiej połowie XI-go którą godność piastował aż do r. 1879, tudzież wieku, a naczelnikiem ich rodu ma być Adolf A., marszałkiem krajowym Czech. W r. 1879, jako którego znów brat Oderich, osiedlił się we Friulu, naczelnik liberalnej partyi wielkich właścicieli Czech, gdzie dał początek książęcej rodzinie Cocagna. przystał na zaproponowany przez hr. Taaffego kom-W XV wieku cesarz Fryderyk III zamianował En- promis, na mocy którego z tej partyi wybrano do gelharda A-a marszałkiem i szambelanem dziedzi- izby poselskiej 13 niemców i 10 reprezentantów cznym Karniolii i Marchii windyjskiej (Windisch czeskiej frakcyi wielkich właścicieli, którzy. wTstą-Mark). Godność powyższą piastuje po dziś dzień piwszy do poselskiego klubu czeskiego, przechylili książę Karol-Wilhelm-Filip A.—Fryderyk III A. miał w nowej radzie państwa większość na stronę pra-dwóchsynów: Pankracego (f 1496) i Vollrada (f 1495), wicy. Narażony z tego powodu na cierpkie wy-którzy utworzyli dwie odrębne linie o licznych ga- rzuty ze strony lewicy, książę Karol kilkakrotnie łęziach. Głośniejszymi członkami tego rodu byli: a) tłómaczył się, że ów kompromis był zawarty na (linia Pankracego) 1° Jan Weikart A., ulubieniec innych podstawach i że hr. Taaffe postąpił sobie i minister cesarza Ferdynanda III (1615 —1677), od nieszczerze. Te oskarżenia wypowiedział hr. Taaf-którego otrzymał tytuł książęcy; za Leopolda I-go temu wprost na posiedzeniu izby panów w maju starał się o kapelusz kardynalski, a gdy Leopold r. 1883. Odtąd w izbie panów zjawiał się rzadko, odmówił mu poparcia, udał się do króla francu- z sejmu czeskiego usunął się r. 1882, spędzał lato skiego Ludwika XIV. Oskarżony z tego powodu w swym majątku WJaszymie, zimę w Pradze, coraz o zdradę stanu, skazany został na śmierć, lecz uła- mniej udziału biorąc w życiu pubiicznem. Pomimo skawiony następnie, spędził resztę życia na wygna- swych teoretycznie liberalnych przekonań, był to niu w dobrach swoich. 2° książę Wincenty A. magnat szorstki w obejściu, nieprzystępny, dumny (1812—1867), członek izby panów, wielki szarnbe- uparty, zresztą mąż wielkich zdolności, żelaznego lan i intendent teatrów cesarskich.—b) (linia Voll- charakteru i brzydzący się wszelką nieszczerością rada) 1° Karol A. generał, (1740—1822), dowodził Ponieważ umarł bezpotomnie, ogromny majątek jego armią austryacką w Niderlandach r. 1790; wzięty i tytuł przeszedł na bratanka, także Karola, był do niewoli przez francuzów r. 1793. Gdy trau- Auersperg Adolf, książę (* 21 lipca 1821 — cuzi wchodzili do Wiednia r. 1805, dowodził tylną f 5 stycznia 1885), młodszy brat Karola, zamłodu strażą austryacką; za popełnione błędy w tej kam- wstąpił do pułku dragonów, który w r. 1860 opuścił panii oddany został pod sąd wojenny i zdegrado- z rangą majora; w r. 1867 był mianowany mar-wany 2° hrabia Maksymilian A. (1771—1850) brał szałkiem krajowym Czech, w r. 1870 namiestnikiem udział w wojnach z Francyą i kilkakrotnie dowo- Salzburga, w listopadzie r 1871, po upadku gabi-dził naczelnie siłami austryackiemi.    netu hr. Hohenwarta, stanął na czele nowego gabi-

Auersperg Karol Wilh elm, książę, naczelnik netu lewicy, na którym-to urzędzie wytrwał aż do książęcej gałęzi rodu A. (* lmaja 1814—f 4 stycz- 16 lutego r 1879 Książę Adolf nie posiadał takich nia r. 1890). Otrzymawszy staranne wychowanie zdolności, jak starszy brat jego, atoli dzięki niepo-w domu, w 25 roku życia po śmierci ojca objął spolitej zręczności swego kolegi, barona Lassera, zarząd znacznego mąjątku w Czechach górnej Au- ministra spraw wewnętrznych, umiał dłużej utrzymać stryi i Krainie, oraz tytuły księcia Gottschee (w Kra- się u steru, niż którykolwiek z jego poprzedników w e-inie) i hrabiego Welsu. W r. 1851 ożenił się z hra- pocę konstytucyjnej, tudzież przezwyciężyć, głównie bianką Festetics. Na sejmie czeskim w r. 1846— przy pomocy posłów polskich, wielkie trudności, jakie 47 należał do mniejszości, domagającej się reform. Na- sprawiało odnowienie ugody handlowej z Węgrami (1877 roku), oraz przeprowadzenie okupacyi Bośnii i poetom i krytykom niemieckim. Poezyom swym i Hercogowiny (1878). Przyczynił się też naj- I zawdzięczał A., że w r. 1848 został wybrany do więcej do ustalenia konstytucyi, albowiem w chwili, gdy ustępował, już było rzeczą pewną, że także oporne przedtem żywioły staną na podstawie konstytucyi, ubezpieczonej r. 1873 wprowadzeniem bezpośrednich wyborów do izby poselskiej. Wprawdzie gabinet ks, A-dolfa nie urzeczywistnił znanej rezolucyi sejmu lwowskiego z r. 1868, domagającej się znacznego rozszerzenia samorządu krajowego, atoli, powierzywszy w r. 1873 tekę ministra dla Ga-licyi p. Ziemiałkow-skiemu, [zaniechał centralistycznych zamachów na samorząd tej prowincyi. Ustąpiwszy z urzędu, książę A. był mianowany prezesem najwyższego trybunału obrachunkowego (oberster Rechnungshof ob,) i umarł w swym pałacu Goldegg w dolnej Austryi. Ożeniony był z hrabianką Festetics, siostrą żony brata; nąjstarszy syn jego, Wilhelm, w r. 1875 zginął w pojedynku z hr, Kolowratem; drugi, Karol, odziedziczył majątek ks. Karola, córka, księżniczka Aglaja, wychowała się na dworze cesarskim, jako (Lipsk, 1879). towarzyszka arcyksiężniczki Maryi Waleryi.

parlamentu frankfurckiego; atoli był zanadto austrya-kiem i, pomimo liberalizmu, zanadto arystokratą, żeby mógł wytrwać w parlamencie o przeważających prądach, to pruskich, to demokratycznych. Powrócił zatem do dóbr swoich, a wczas jakiś potem wydał humorystyczny poemat „Der Pfaff vom Kahlenberg““ (1850) i edycyę wszystkich dzieł zmarłego Lenau’a (1854). W r. 1861, po wprowadzeniu konstytucyi, otworzyła się dla A-a szersza arena działalności politycznej' mianowany członkiem izby panów, wystąpił natychmiast jako jeden z prze-wódców liberalnej lewicy, przemawiał gorąco za ślubami cywilnemi i odłączeniem szkoły od kościoła, walczył przeciwko konkordatowi i t. d. Umiarkowany liberalizm, połączony z przewagą żywiołu niemieckiego—to było jego hasło polityczne, pod którem walczył z osobistym przyjacielem, ale politycznym przeciwnikiem, hr. Leonem Thunem, broniącym federalizmu, opartego na średniowieczno -feudalnych podstawach. Obok tego od r. 1861—1867 zasiadał w sejmie kraińskim i na nim zawzięcie zwalczał wszelkie narodowe roszczenia słowieńców; od r. 1867 był członkiem sejmu styryjskiego. W r. 1863 otrzymał tytuł tajnego radcy i ekscellencyi; w 1864—od wiedeńskiej rady miejskiej dyplom honorowego obywatela, jako „pierwszy obrońca wolności w Austryi“. Oprócz dzieł wyżej wymienionych, wydał w przekładzie: „Volkslieder aus Krain“ (1850) i „Robin Hood“ (1864), cykl balad w staroangiel-skim stylu. Jego „Gesammelte Werke“ wydał Franki (Berlin, 1877, 5 tomów).—Poro wn.- Radies „A. G.“

E. L.

AIjj

_____ -

ST *

mm

"'7,

Fig. 120. Auersperg Adolf.

Auerstaedt, wieś w okręgu Merseburgskim, w Saksonii Pruskiej, sławna z bitwy, stoczonej w jej okolicach, 14 października 1806 r. Napoleon, tworząc po zwycięstwie Austerlickiem konfederacyę Reńską, obudził wielkie nieukontentowanie w Prusach. Fryderyk Wilhelm III, ośmielony tradycyą zwycięstw Fryderyka II, wysłał ultimatum; Napoleon podjął bez wahania rzuconą sobie rękawicę i wojsko, będące już w odwrocie ku Renowi, zwrócił w górę Menu, ażeby stawić czoło armii pruskiej, skupionej w Saksonii, po za górami Turyng-skiemi. Siły pruskie były połączone we dwie armie. Pierwsza zgromadzona była koło Erfurtu, miała straż przednią w liczbie 10,000, pod księciem Wejmarskim, w Turyngskim lesie, a lewe skrzydło w okolicy Riichel pod Eisenach. Król pruski osobą swą znajdował się przy tej armii. Druga armia, licząca 60,000 prusaków i 26,000 sasów, pjd dowództwem naczelnem Karola, księcia Brunświckiego, skupiona była koło Jeny, a straż jej przednia, pod wodzą następcy tronu ks. Ludwika, pod Laulfeld. Jeden korpus tejże armii, pod gen. Tauenzieu, stał pod Schleitz Ogół sił pruskich wynosił 150.000 głów. Armia francuska była zorganizowana w 7 korpusów, po 17—32 tysięcy ludzi każdy. Posiadała prócz tego kawaleryę rezerwową, w liczbie 28,000 koni i gwardyę cesarską. Ogół sił francuskich dosięgał 175,000 ludzi. W pierwszych dniach października prawe

E. L.

Auersperg Antoni Aleksander, hrabia (* 11 kwietnia 1806 r. w Lublanie—f 12 września 1876 r. w Hradcu styryjskim), poeta niemiecki, pisujący pod pseudonimem Anastazego Gruena. Otrzymawszy staranne wychowanie w rodzinnym zamku Thurn am Hart (w Krainie), gdzie guwernerem jego był zdolny poeta słowieński Preszern, A. w r. 1813 wstąpił do wiedeńskiej akademii Maryi Teresy (Theresianum), następnie słuchał prawa na wszechnioy hradeckiej i wiedeńskiej. Tutaj zaprzyjaźnił się ze swym rówieśnikiem, poetą Lenau’em, i sam zaczął pisać wiersze. Osiadłszy w swych dobrach w Krainie, ogłosił w r. 1830 zbiór poezyj lirycznych „Blaetter der Liebe“ i cykl ballad „Derletzte Ritter“4 w których opiewał osobistość cesarza Maksymiliana I.

Wkrótce potem zjednał sobie wielką wziętość zbiorem poezyj humorystyczno-alegorycznych „ Spaziergaenge eines Wiener Poeten “(Hamburg 1831),w których z wielką werwą, ostrą ironią i dowcipem wyszydzał patry-archalno-biurokratyczny system ks. Metternicha. A. pozostał do śmierci wierny zasadom umiarkowanego liberalizmu, którego zwolennikiem okazał się we wspomnianym zbiorze poezyj. Odbywszy dłuższą podróż po Włoszech, Francyi i Anglii, w r. 1836 wydał niejako dalszy ciąg „Przechadzek“, p. t „Schuth“; jest to także szczęśliwie rymowana polityka. W r. 1843 ogłosił „Nibelungen im Frack“, rodzaj wierszowanej polemiki przeciwko niektórym

skrzydło wielkiej armii francuskiej znajdujemy w burgu, Bernadotte w Dornburgu, sam zaś Napoleon Bayreuth, środek w Bambergu i lewe skrzydło z 5-ciu korpusami pod Jeną. Murat ze swą kawa-w Szweinfurcie. Prusacy zamierzali z początku ru- leryą dążył do Lipska. Davoust i Bernadotte otrzy-szyć 9 i 10 października ze swych stanowisk i za- mali przeznaczenie, kierując się na Naumburg skoczyć niespodzianie Napoleona, jeszcze nie sku- i Apoldę ku Wejmarowi, zajść na tył prusakom, pionego; on zaś umiał ukryć swe ruchy przygoto- Następstwem tych poruszeń była właśnie bitwa wawcze, był w zupełnej gotowości i 8 października pod A-em. Otrzymawszy już 13-go października znajdował się już w marszu ku nieprzyjacielowi, wiadomość o ruchu odwrotnym prusaków, wyru-Prawe jego skrzydło, złożone z 4 korpusu Soulfa szył Davoust z 13-go na 14-go w nocy z Naum-i 6 Ney’a, kierując się przez Hof, Plauen i Gerę, burga tylko ze swym własnym korpusem, liczącym przybyło do Aiimy. Bródek, obejmujący kawaleryę 20.000 ludzi, gdyż Bernadotte, lubo wezwany do Mu rafa, 1 korpus Bernadotte’a, i 3 Davoust’a, ma- współdziałania, odmówił mu swej pomocy. Równo szerując na Schleitz, przybyły także 12 do Aumy, ze świtem przebył Davoust wąwóz Kosen, wdrapał gdzie sam Napoleon obrał swoją kwaterę. Lewe się na przeciwległe wzgórza i o wschodzie słońca skrzydło, złożone z 5 korpusu Lannes’a i 7 Augereau, ! już dotarł do wsi Hassenhausen. W tej samej

<>"

U>

EKLitJ

t Łan o vu r

Osnnbniek

BRUNJWICK

Wesel

Mayence

Ac

mÿmi

MagUt'Vxmr

H a r«fz

1!

<P4

■yÿ%? y:    ? -

-|jL 1SJ    Eri>«ÿÇ

⁷

Tor^a-u-

'S

mn

.lun

7 UL ' ⁰

..

-C: '‘

Ci

nlr§

i,

Qt<=

VA*ś'#>2i

FRArUSFORT

ąSciwcmfi

c Coi'gwgkzßg

ï%fW<

bwncvbei*g^

Æt&SÊpr-

"'W

w.km<

■■■.'..“'i-

.iii

Fig. 121. Okolica miasta Auerstaedt.

przybyło 9 października do Saalfeld, a 10 korpus Lannes’a, który szedł na czele kolumny, zniósł przednią straż pruską, pod ks. Ludwikiem, który zginął w tej potyczce, na kawałki porąbany. D. 12 lewe skrzydło było już w Jenie. Na wieść o zbliżeniu się francuzów, wojsko pruskie w ciągu 11 i 12 października skupiło się między Wejmarem i Jeną. Obawiając się jednak otoczenia i odcięcia od swych związków, zdecydowali się prusacy cofnąć się lewym brzegiem Saali ku Elbie. Ruch ten rozpoczęła 1-sza armia, gdy druga miała marsz ten osłaniać. Ale Napoleon nie stał bezczynnie i już bardzo silnie zaakcentował poruszenia swych korpusów w kierunku obejścia i odcięcia prusakom odwrotu. 13-go Davoust już stanął w Naum-chwili czoło dywizyi Schmettau, idącej w przedniej straży armii pruskiej, podchodziło do Hassenhausen z drugiej strony. Gęsta mgła okrywała oba wojska i nie dawała możności wzajemnie się rozpoznać. Prusacy wprawdzie mieli wiadomość o ukazaniu się nieprzyjaciela na tyłach, ale tłómaczyli sobie, że to mógł być jakiś podjazd. Stąd Blücher, który szedł na czele wojska, nie namyślając się długo, uderzył w 600 koni jazdy na oddział jazdy francuskiej, wspartej dwoma działami, postawionemi przez samego Davoust’a na drodze. Jazda francuska została spędzona z pola, ale piechota nie dała się przełamać i Blücher ustąpić musiał. Tymczasem rozwinęła się dywizya Gudin’a, złożona z 25, 85, 12 i 21 pułków piechoty i 6-ciu szwadronów huzarów. Da-

tej armii, ks. Karol Brunswick!, śmiertelnie raniony, tudzież ranni także generałowie Schmettau i Wartensleben, zamieszanie, nieład i chaos jeszcze się powiększyły. Prusacy wprowadzili jeszcze do boju dywizyę księcia Oranii, ale i francuzom przybyła dywizya Morand’a. Pięć pułków tej dywizyi (13, 61, 51, 30 i 17) wyciągnęły się pod ogniem w lewo od Hassenhausen i, sformowawszy czworoboki, odparły ostatni atak jazdy pruskiej w liczbie 10.000, dowodzonej przez księcia Wilhelma. Szarża ta była już tak miękka, że konie pruskie nie widziały bagnetów i dały się odstraszyć samem tylko strzelaniem. Widząc to, francuzi przeszli do zaczepki i dywizya Schmettau, z obu stron oskrzydlana, zaczęła się cofać. Prusacy mieli jeszcze dwie nietknięte dywizye: Arnima i Kunheima, stojące dotąd bezczynnie na płaskowzgórzu Eckarts-gdy dywizya Schmettau ponawiała ataki na samą | berskiem, i w sztabie deliberowano, czy je posta-wieś, zajętą obecnie trzema pułkami Gudin’a (21,1 wić na kartę. Król pruski zdecydował użyć ich dla

voust osadził Hassenhausen 85 pułkiem piechoty, a gaje, z przodu i z prawej strony leżące, zajął tyralierami; pozostałe pułki wyciągnęły się w prawo od Hassenhausen. Z obu stron rozpoczął się silny ogień z broni ręcznej, a gdy mgła się rozproszyła, Blücher na czele licznej jazdy, zatoczywszy wielkie koło w lewo, uderzył z nadzwyczajną natarczywością na piechotę Gudin’a. Ale francuzi, sformowawszy czworoboki, wytrzymali niezachwianie trzy silne uderzenia tej jazdy i zmusili prusaków do odwrotu. Strzelcy francuscy, zostający w odwodzie, ścigali ich swemi wystrzałami. W tej chwili przybyła na pole bitwy dywizya Friand’a. Davoust jej pułkami przedłużył w prawo czoło Gudin’a i zajął Szpilberg. Ze strony prusaków wystąpiła na linię bojową dywizya Wartenslebena i została skierowana w lewo od Hassenhausen,

WÄ

>:ih

o®

iw

/Î uiolÀ

(fSy

J&*¹ )

Æ0

AuersfædPW

te

Prusacy. Francuzi.

Fig. 122, Rozstawienie wo:sk w bitwie pod Auerstaedt.

osłony odwrotu, postanowiono bowiem zrejterować się do Weimaru dla połączenia z księciem Hohenlohe i Rachelem. Z początku odwrót ten odbywał się dość porządnie, ale gdy francuzi z tyłu napierali, musiano marsz przyśpieszać. Wiadomość o tern, że Bernadotte zajmuje Apoldę. powiększyła przerażenie i nieład. Musiano tu zmienić kierunek marszu na

“25 i 85).    4-t.y pułk tej dywizyi został przepro

Cottelstaedt i Semerdę. Tu dopiero od maruderów, zbiegłych po klęsce z pod Jeny, dowiedziano się o zaszłej tam katastrofie. Rozniosło to popłoch po całem wojsku, powstała panika, prysnęły ostatnie więzy dyscypliny; żołnierze, nie słuchając głosu swych oficerów, rzucali broń i tornistry i rozbiegli się. Armia pruska istnieć przestała. Prusacy stracili

wadzony w lewo od Hassenhausen, ażeby stawić czoło Wartenslebenowi, nim dywizya Morand’a nie przybędzie. Obie strony oceniały znaczenie Hassen-hauseuu, jako klucza pozycyi, i dla tego walka o tę wieś toczyła się z nadzwyczajną zawziętością. Prusacy ponieśli tu ogromne straty, ale i 85 pułk, na którym głównie polegała obrona pozycyi, utracił połowę ludzi. Pomimo to francuzi, kierowani umiejętną i sprężystą ręką Davoust’a i jego doświadczonych, rzec można klassycznych, generałów dywizyi, jakGudin, Morand i Friand, stali jak mur niewzruszeni, gdy komenda wojska pruskiego wiele pozostawiała do życzenia. Dotąd bitwę z tamtej strony toczono bez żadnego planu, zadając razy | w tej bitwie przeszło 8,000 poległych, 2,000 do nieprzyjacielowi bez żadnej rachuby i jakby przy- | niewoli wziętych i 30 dział, ale i straty francuzów padkowo. Ale gdy ubył z szeregów wódz naczelny | wynosiły do 7,000 ludzi. Bitwa pod A. należy do

K. O.

k. w.

Widman Karol:

„Franciszek

Smolka, jego żywot i zawód publi-czny“, we Lwowie 1886.—Wurzbach dr. Konst.: „Biographisches Lexikon des Kaiserth.: Oesterreichs“ Wien 1856. —

tego rodzaju bitew, które niemcy nazywają Rencontre-Gefecht. Po polsku możnaby ją nazwać potyczką. W bitwach podobnych, jak poucza historya wojenna, otrzymuje górę ten, kto pierw potrafi sobie zdać sprawę z położenia rzeczy i utworzyć odpowiedni plan działania. W tym razie łatwiej było oryentować się Davoust’owi, który wiedział, czego chciał i czego miał się spodziewać, gdy dla niemców potyczka ta była zupełną niespodzianką. Wszakże jeśli atak Bliichera jest do wy-tłómaczenia, to dalsze kroki prusaków usprawiedliwione być nie mogą. Napotkanie piechoty i arty-leryi nieprzyjacielskiej powinno było dać do myślenia i powstrzymać dalsze kroki, do chwili wyjaśnienia położenia rzeczy. Skutkiem tego byłoby zapewnie ściągnięcie poprzednie całej kolumny pochodowej i użycie 5-ciu dywizyj pruskich przeciwko trzem francuskim i 66,000 przeciwko 20,000, albo oskrzydlenie pozycyi francuzów i uzyskanie komu-nikacyi ze stolicą Prus dalszą drogą. Klęska więc pod A. była słuszną karą za niezachowanie tych elementarnych przepisów sztuki wojennej.

Auffenberg Franciszek, baron (* 1769 w Wirtembergii—f 1815). Jako pułkownik w wojsku au-stryackiem odznaczył się w bitwie pod Wiirzburgiem (3 września 1796). Będąc generał-majorem, został w r. 1800 w bitwie pod Graubündten wziętym do niewoli przez generała Massenę. W r. 1803 był feldmarszałkiem - porucznikiem (General - Feldinar-schall-Leutenant) i właścicielem pułku węgierskiego nr. 37 piechoty. Dowodził korpusem w Tyrolu. W r. 1805 wysłany przez arcyksięcia Jana do Niemiec, do korpusu generała Macka, miał sobie poleconą obserwacyę ruchów Murata, ale przez tegoż napadnięty d. 8 października 1805 roku pod Wertingen w Czarnym lesie, dostał się z połową korpusu do niewoli francuskiej. Wskutek pokoju Preszburskiego, został wypuszczonym z francuskiej niewoli, ale przez rząd austryacki skazany za zdradę główną na karę śmierci, a w drodze łaski na cztery lata więzienia w fortecy. „Militär Schematismus des KeiserthumsOestterreich“.

Auffenberg Adolf i Norbert (Wurzbach nazywa pierwszego Józefem, o drugim nic nie wie), bracia, urodzeni w Czechach, w Dobrzanach około 1816 r., byli obaj w Akademii Wojskowej w Wiener-Neustadt; stąd przeszli do służby w wojsku au-stryjackiem. Byli obaj podporucznikami w pułku w Lei-ningen. Stacyonowani w Przemyślu, wzięli udział w spisku, odkrytym w r. 1840, i skazani na śmierć a w drodze łaski na trzy lata więzienia w fortecy. Uwolnieni w r. 1848. Jeden z nich, zapisany w rocznikach wojskowych pod imieniem Józefa, prosił o pozwolenie wstąpienia do armii austryackiej w roku 1848, aby walczyć przeciwko Węgrom. W nagrodę za to został w r. 1849 starszym porucznikiem (Oberleutenant). Leitner von Leitentreu — „Th. Sg.: Geschichte der Wiener-Neustädter Militärakademie“ I Band, Hermannstadt 1852. II Band, Kronstadt 1853.

Zamarskiego „Militär - Schematismus des Kaiserth. Oesterreich.    K w

Auffenberg Józef von (* 1798 we Freiburgu w Bryzgowii—f 1857 tamże), dramaturg niemiecki, za młodu służył wojskowo w armii austryackiej i gwardyi badeńskiej, ale już wtedy zdobył pewien rozgłos tragedyami: „Pizarro“ (1815); „Die Spartaner oder Xerxes in Griecheland“; „Ludwig XI in Peronne“; „Das böse Haus“; „Der Löwe von Kurdistan“. Wskutek tego w r. 1822 został członkiem i zaraz potem prezesem komitetu teatru dworskiego w Karlsruhe i na tern stanowisku pozostał aż do zwinięcia komitetu (1832). W 1839 otrzymał godność marszałka dworu w. księcia badeńskiego. Dramaty A-a, między któremi, oprócz wyżej wymienionych, odznaczają się: „Wallace“, „Das Nordlicht von Kasan“. „König Erich“, „Fergus Mac Ivor“ — pisane są w stylu patetyczno-deklamatorskim. W jego „Sämmtliche Werke“ (Wiesbaden, 1855, 22 tomy, wyd. III znajduje się nadto romans „Die Furie von Toledo“) i „Humoristische Pilgerfahrt nach Granada und Cordova“ (Lipsk i Stuttgart 1835), zdobycz podróży, odbytej w. r. 1832 do Hiszpanii, podczas której omal nie zginął pod ciosami zbójców pod Wa-lencyą.

Aufidius Bass u s (* między 24—14 r. przed Chr.), dziej opis rzymski z czasów pierwszej doby cesarstwa, był rówieśnikiem obu Seneków i napisał dwa dzieła historyczne: „Libri belli Germanici“, opis wojennych wypraw rzymian przeciw germanom (do r. 16 po Chr.) i „Dzieje powszechne“, które rozpoczął od śmierci Cezara. Kontynuatorem A. w kreśleniu wypadków dziejowych był Pliniusz starszy.

Aufldus, starorzymska nazwa rzeki Ofanto (ob.) w dolnych Włoszech.

Aufrecht Teodor (* 1822), poważny sanskry-tolog niemiecki, studya uniwersyteckie odbył w Berlinie, poczem (1850—52) był tamże docentem i w r. 1852 wspólnie z Kühnem założył „Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung“. W tymże roku osiadł w Oxfordzie i katalogował rękopisy sanskryc-kie, znajdujące się przy tamecznym uniwersytecie. Owocem tej pracy był „Catalogus codieum sanscri-torum bibl. Bodleianae Oxoniensis“ (Oxford, 1859 — 64) i „A catalogue of Sanskrit manuscripts in the library of Trinity College“ (Cambridge, 1869). W r. 1862 został profesorem sanskrytu i lingwistyki porównawczej w Edynburgu, a w 1875 przeszedł na tę samą katedrę do Bonn. Z innych jego publi-kacyi ważniejsze są: „Hymnen der Rigveda“ (Beri., 1861—63, 2 tomy); „Blüten aus Hindostan“ (Bonn, 1873); „The ancient languages of Italy“ (Oxford, 1875); „Aitareya Brahmana“ (Bonn, 1879) i t. d.

Auge, starodawny Saltus Augiae, dzielnica północnej Francyi, stanowiąca część Normandyi w departamencie Calvados, przecięta rzeką Touques, sfałdowana licznemi pagórkami i wzniesiona średnio do 150 m. nad poziom morza; grunt ma w ogóle bardzo urodzajny i starannie uprawny, obfitość pożywnych pastwisk sprzyjała wytworzeniu odrębnej rasy bydła rogatego, znanej pod nazwą ożerońskiej. Najgłówuiejszem miastem krainy jest Lisieux, zaś

53

F.ncjrklopedya Foizeehn» 'hutrowaiia T. V.

nad br ;egiem morza leży słynna miejscowość ką- sku austryackiem, pruskiem, hiszpańskiem, sardyń-

pielowa Trouville

And S.

K. K.

Pauzaniasza (Tenże w ks. VIII).

skiem. włóczył się po Szwecyi czas jakiś, wreszcie Aüge (mit. gr.), córka Afejdosa, króla Tegei, w charakterze fechtmistrza osiadł w Neapolu. Wy-uwiedziona przez Heraklesa, miała z nim potajem- dalony stąd 1792 r., jako podejrzany o propagandę nie dziecko, o czem dowiedziawszy się ojciec, wysłał rewolucyjną, powraca do kraju, wstępuje jako ocho-ją do Nauplis na sprzedaż, jako niewolnicę. Tak się tnik do armii południowej, odznacza się w kampanii podobała Teutrasowi, królowi Myzyi, że ją kupił pirenejskiej pod rozkazami starego Dugommier’a i poślubił. Ukazywano jej grób w Pergamie (Azya w grudniu 1793 już mianowany generałem brygady, mn.). na wybrzeżu rzeki Kaiku, jeszcze za czasów R. 1795 w kampanii włoskiej służy pod gen. Bonapartem, odznacza się dzielnością pod Millesimo, Augelit (miner.) Jedna z odmian wodnego fos- Castiglione, a szczególnie pod Lodi, gdzie, sam w rę-foranu glinu z kopalni Wertano w Skanii, wyróż- ku trzymając sztandar, na czele swej dywizyi sztur-niona i zbadana przez Blomstrauda, wzoru: muje most, stanowiący klucz pozycyi austryaków.

x. J.

2(Al₂)0₃.Pi0₅.3H₂0.

Auger Edmund (* 1513 w Allemanche — f 1591 w Como), pisarz religijny francuski, był członkiem zgromadzenia jezuitów i odznaczył się wielką gorliwością w nawracaniu hugonotów, głównie w Issoire i Lyonie; miał ich nawrócić około 40,000. W r. 1575 został kaznodzieją i spowiednikiem Henryka III, ale za sprzyjanie temu królowi uaraził się ligistom (Gwizyuszom), a w części i zakonowi; po śmierci więc Henryka usunął się do Włoch i tu umarł. Oprócz dzieł polemicznych, pisał moralne i ascetyczne, oraz katechizm po francusku,

Niemniej jednak odznaczył się chciwością, i „furgon Ąugereau“, jak nazywano bagaż generała, który obfitą zdobycz ciągnął za sobą, stał się w armii przysłowiowym. Wysłany przez Bonapartego ze sztandarami, zdobytemi na austryakach, do Paryża, umiał pozyskać zaufanie dyroktoryatu i użyty był, wspólnie z Bernadottem do wykonania zamachu stanu 18 fructidora, zwróconego przeciw rojalistom. Tegoż dnia (4 września 1797) A. na czele siły zbrojnej wkroczył do Tuilleryów i aresztował deputowanych, podejrzanych o rojalizm, między innymi generała Pichegru. Po śmierci Hoche’a nagrodzony po łacinie i po grecku, który miał wielką wziętość. był dowództwem naczelnem nad armią nadreńską Auger Atanazy (* 1734 w Paryżu—f 1792    (1797); 1799 obrany do Rady Pięciuset, rozumiejąc,

tamże), literat i filolog francuski, z powołania ksiądz, był członkiem akademii napisów; zasłużył się jako wydawca i tłómacz ważniejszych mówców greckich: Demostenesa, Eschinesa, Lizyasza i innych. Oryginalnie między innemi napisał: „De la constitution des romains sous les rois et en temps de la république“ (w 3 tomach). — w „Oeuvres posthumes“ (Paryż, 1792—95, 10 tomów).

Auger Ludwik Szymon (* 1772 w Paryżu— f 1826 tamże), literat francuski, od r. 1816 członek, a od 1822 dożywotni sekretarz akademii, położył niejakie zasługi opracowaniem życiorysów dawniejszych pisarzy francuskich: Molière'a, Rabelais’a, Woltera i innych. Wyszły one razem z jego wybra-nemi artykułami p. t. „Mélanges philosophiques et littéraires“ (Paryż, 1828, 2 tomy). W swoim czasie miało też wartość jego krytyczne wydanie dzieł xMolière'a (Paryż, 1819—25, 9 tomów). A. skończył życie samobójstwem.

Auger Hipolit Mikołaj Jan (* 1797), pisarz francuski, od r. 1814 do 1817, służył w wojsku russkiem, następnie, wróciwszy do kraju, oddał się zawodowi pisarskiemu. Pisał romanse pod pseudonimem Saint-Hippolyte: „Gabriel Venance“ (1820), „Ivan IV“ (1824), „Rienzi“ (1825), „La femme du monde“ (1837) i inne, — oraz sztuki teatralne pod pseudonimem Gérau: „Un dévouement“ (1834), „Précepteur à vingt ans“ (1838). N aj ważniej szem jego dziełem jest: „Phisiologie du théâtre“ (1839—40, 5 tomów), zawierające wiele materyału do historyi teatrów francuskich.

że losy kraju rozstrzygać się mają w Paryżu, porzucił dowództwo i zasiadł w Izbach. W dniu 18 i 19 brumaire’a (listop. 1799) zachowywał się dwuznacznie; wszakże kiedy niepodobna było wątpić o powodzeniu zamachu stanu, przeszedł na stronę Bonapartego. R. 1800 i 1801 dowodził w Holandyi, lecz pierwszy konsul nie ufał mu i, jakkolwiek mianował go następnie marszałkiem (1804), nie powierzał mu przecie żadnej ważniejszej roboty. Odznaczył się jeszcze 1805 w wojnie austryackiej; 1806 w pruskiej pod Jeną, gdzie A., były grenadyer Fryderyka II, dzielnie się przyczynił do złamania potęgi pruskiej; 1807działał w Księstwie Warszawskiem, lecz w czasie tej ostatniej kampanii, dowodząc pod Eylau VII korpusem, licznych dopuścił się błędów, sam był ranny, korpus jego zdziesiątkowany. Gorzej jeszcze skompromitował się w kampanii hiszpańskiej, gdzie, wyparty przez anglików do Barcelony, żadnych nie okazał zdolności wodza. Odwołany 1810 r. przez cesarza, zastąpiony przez marszałka Macdonalda, popadł w niełaskę. Dopiero 1812 otrzymał dowództwo korpusu obserwacyjnego, który zostawiony był w Berlinie na czas kampanii russkiej. Po opłakanym odwrocie „wielkiej armii“ z Rossyi A.j 1813 brał udział w bitwie pod Lipskiem; 1814 podczas kampanii francuskiej miał sobie powierzoną obronę Lyonu i departamentów południowych, skąd winien był uderzyć na tyły nieprzyjaciela, posuwającego się ku stolicy. Napoleon w tej chwili krytycznej wielkie w A. pokładał nadzieje; jako stary towarzysz broni, nie jako cesarz, pisał mu, aby „wrócił do Ąugereau (czyt. Ożero) Piotr Franciszek sztylpów i animuszu dawnego z roku 93“. Zawiódł Karol, ks. Castiglione (* 21 października 1757 — go i zdradził A. i z całą swą armią przeszedł nie-f 12 czerwca 1816), marszałek Francyi, pochodził spodzianie do sprzymierzonych, za co po restauracyi z ubogiej rodziny, z ojca lokaja; w 17 roku życia nagrodzony parostwem od Ludwika XVIII. Podczas wstąpił do karabinierów, dezertował, służył w woj- Stu dni 1815 r., jakkolwiek przez powracającego

K. K.

Wm

......'

Fig. 123. Augier Emil.

eesarza w proklainacyach do armii napiętnowany jako zdrajca, zgłosił się A. do kwatery cesarskiej, ofiarując swoje usługi, których wszakże nie przyjęto. Wyznaczony, po ponownem zwycięstwie re-stauracyi, do sądu wojennego, który marszałka Neya miał na śmierć skazać, odmówił przyjęcia udziału w wyroku, czem nie zrehabilitował się wobec opinii publicznej Odtąd cofnął się do życia prywatnego.

Augias (mit. gr.), według legendy Elejskiej, syn Elejosa, lubo inne wersye dają mu za ojca Heliosa albo Pozejdona. Wspomina już o nim Iliada, jako o królu Epejów lub Elejów. Posiadał on wielkie grunta, a przytem tyle bydła, że się nagromadziła z niego po stajniach i oborach mnogość gnoju nie do zniesienia. Aby wyrządzić zniewagę Heraklesowi, Eury-stejos kazał mu te budynki oczyścić; lecz bohater zamiast dźwigać tę zaległość na plecach, odwrócił bieg rzeki Alfejosa (ob. Alpheus) i przeprowadził ją przez budynki, które tym sposobem zostały oczyszczone. A. odmówił mu wynagrodzenia za tę przysługę, czem oburzony i rozbolały syn królewski, Fi-lejos, opuścił dom i usunął się na wyspę Dulichion. Mszcząc się za pokrzywdzenie, Herakles uczynił najście na Elidę, ale A. odparł go przy pomocy dwóch swoich bratanków Molionidów: Eurytosa i Kteatosa, nadludzkich siłaczów. Wkrótce jednak potem Elej-czycy wysłali ich na igrzyska Istmijskie, o czem wiedząc Herakles, zaczaił się na nich w drodze i obu życia pozbawił. Daremnie Elejczycy szukali zadośćuczynienia w Argos i Koryncie: i to podają za przyczynę wyłączenia się ich z igrzysk Istmij-skich, tak, że nawet w czasach historycznych żaden nigdy atleta elejski udziału w nich nie przyjmował. Pozbywszy się Molionidów (synów Pozejdona i Mo-liony), Herakles znów uderzył na Elis i zabił A-a ze wszystkiemi dziećmi, prócz Filejosa, którego sprowadził z Dulichionu i osadził na tronie ojcowskim. Według Pauzaniusza, A. nie poniósł śmierci, lecz uzyskał przebaczenie na wstawienie się Filejosa. Czczonym był on jako bohater jeszcze za czasów tego historyka (Apoll. II Diodor IV. Pauz V. Teo-kryt, 20). Dotąd bajki tej echo plącze się w przysłowiowej niemal alluzyi do „stajni Augiasza“, na oznaczenie oczyszczenia czegoś z dawno zaległych nieporządków.

Augier Emil (* 1820 w Valence—f 1889 w Paryżu), pisarz dramatyczny francuski; studya prawne odbył w Paryżu, poczem czas jakiś pracował w biurze pewnego notaryusza; później wszakże poświęcił się całkowicie literaturze. Rozum Francyi zwał go „-wnukiem Moliere’a“, zawiść przypominała mu, że jest wnukiem Pigault-Lebruna; dla potomności to rzecz obojętna: uzna ona w autorze „Bezczelnych“ pisarza wielkiego stylu, jednego z niewielu, których dzieła, nie zestarzawszy się, jak nie starzeje się prawda, z głębin życia dobyta, przeszły jeszcze przed zgonem twórcy do klasycznego repertuaru. Istotnie, klasykiem był A. jako wielbiciel mistrzów; klasykiem pragnął być, przyswajając sobie ich język niezrównany, a^co najważniejsza—klasykiem pozostał zawsze, dzięki zdolności wybierania wśród nastręczających się do obserwacyi materyalów tego tylko, co w nich jest najtrwalszego. Do studyów nad duszą ludzką mikroskopu psychologicznego nie używał,—otwierał oczy i to mu wystarczało. Malując charaktery, nie troszczył się o przemijające odcienie, o ruchome kontury; to też rysunek jego zostaje, a koloryt nie traci świetności. Sceptycyzm w rzeczach polityki i filozofii, modny u współczesnych A-owi pisarzów, nie imponował mu bynajmniej, ani go też pociągał; A. uważał, że warto jest mieć jakieś opinie, miał je i rzucał na scenę bez ceremonii, śmiało, zuchwale, nie troszcząc się o to, jak daleko, jak wysoko padnie rękawica. Wszystko to wyciska na jego dziełach znamię jasności, szczerości, rozumu, który przypomina dawno dzieje. A ta dawność różne ma stopnie. Kiedy się patrzy na „Zięcia pana Poirier“ (1854), trzeba schylić głowę przed potomkiem Moliere'a; „Bezczelni“ (1861) i „Syn Giboyera“ (1862) podsuwają natarczywie zestawienie z dwiema częściami wielkiej trylogii Beaumarchais’go; a gdy satyryk rozgniewa się w „Małżeństwie Olimpii“ (1855) i w „Ubogich lwicach“ (1858), to ten gniew gwałtowny, prawie namiętny, zdaje sięnie-ledwie usprawiedliwiać definicyę jednego z krytyków niemieckich, który, po-równy wając trzech współczesnych dramaturgów francuskich z trzema bohaterami wielkiej rewo-lucyi, A-a, jako najszczerszego i najsilniejszego, stawia o-bok Dantona; Dumasowi, zapiętemu pod szyję w doktrynerstwo i moralność i swojem „tue-la“ u-stawicznie kogoś na śmierć wysyłającemu, wyznacza miejsce przy Robespierze; fantastycznego zaś i nerwowego Sardou, który trąci nieco feljetonowym bohaterem, kojarzy z Kamilem Desmoulins. Był to może w swoim czasie dowcipny koncept literacki, ale w dobie, kiedy A. zamykał nazawsze oczy, szczególniejszego nabierał znaczenia. Przez lat sto toczył się przed historyą świata proces o to, co Francya, przekształcając się po krwawym chrzcie na nowe społeczeństwo, zrobiła z ideałami wielkiej rewolucyi; w życiu, w piśmiennictwie, w sztukach — rozmaite ten proces przechodził koleje; w literaturze dramatycznej lat trzydziestu kilku, poprzedzających jubileusz wszechświatowego przewrotu, Dumas był w stosunku do zasad życiowych — prokuratorem, Sardou — adwokatem, A. — sędzią dramaturgii. Sędzia miał w każdej sprawie ostatnie słowo; niezawsze ono brzmiało przyjemnie, niezawsze odpowiadało lekkiej, żartobliwej stronie temperamentu francuskiego, ale wypowiadane było energicznie, niekiedy bezwzględnie aż do surowości, szorstko aż do okrucień-

1884).

K. J.

stwa. A. należał do tych niedogodnych pisarzów, przed którymi publiczność drży i z którymi za pan brat przestawać nie może. Prawdę mówił ludziom, nie dbając o to, komu się podoba, komu nie — a zwykle nie podobała się, — czynił to zaś z odwagą nieustraszoną, psującą humor niejednemu, co do teatru dla samej przyszedł zabawki, a gorzką musiał przełknąć pigułkę. I niepodobna się było gniewać na tego namaszczonego sędziego, bo przemawiało z jego wyroków to, co francuzom zawsze najwięcej imponuje: zdrowy rozsądek, a przemawiało w sposób rozbrajający wszelki gniew. Eks-presya u A-a, zwroty w jego mowie, wyrosły na gruncie tak czysto-francuskim, że autor „Rodziny Fourchambault“ (1878) jest może najtrudniejszym do tłómaczenia na obce języki. Dyalog jego obfituje co krok w tak zwane przez francuzów „traits“, t. j. w ostro zakończone, skrzydlate, epigramatycz-ne wyrażenia, trafiające odrazu do celu. Nie jest to ani dziennikarski dowcip Wiktoryna Sardou, ani dyalektyczno-polemiczna ciętość młodszego Dumasa. Język i styl A-a tryska zdrowiem; po męsku treściwy pisarz nie potrzebuje pół tuzina mglistych metafor, żeby publiczność zrozumiała to, co jej chciał powiedzieć; najdosadniejsze a najzwięźlej-sze porównanie podsuwa mu się pod pióro i trafia tam, gdzie potrzeba. Jest w prozie i wierszu A-a dziwna energia, objawiająca się nie w kunszcie cyrkowego atlety, igrającego centnarowemi słowy, ale w przeświadczeniu spokojnej, pewnej siebie siły, która bez szczególnego natężenia, we właściwej chwili spełni to, co będzie potrzeba. Abnegacya jego wobec wszelkich pokus stylowych, opór, jaki stawiał wszystkiemu, coby się wydać mogło gadatliwością, choćby najwymowniejszą, budzi istotnie zdumienie. Nigdzie opowiadanie lub moralizatorski wywód o społecznych niedomaganiach nie zatrzymuje akcyi; z przebiegu jej dowiadujemy się wszystkiego, czego się mamy dowiedzieć, i wyczytujemy wyrok sędziego w danej sprawie życiowej. Nazwano A-a autorem okolicznościowym; zapewne, że nim był, jak nim jest każdy pisarz, rozglądający się wkoło siebie, przerabiający twórczo materyał, jaki widzi i jaki, sam żyjąc w warunkach pewnego czasu, w tych a nie innych warunkach przyswajać sobie musi, idzie tylko o to, o ile i w jaki sposób czas oddziaływa na pisarza i twórczość jego znamieniem okolicznościowem cechuje, W społeczeństwie, które przez wiek cały z nowych kombinowało się warstw i pierwiastków, parweniusze zwrócić musieli naturalnie i przedewszystkiem uwagę obserwatora; ma też A. całą galeryę dorobkiewiczów pozycyi i kapitału, przedstawionych z nieubłaganą satyryczną werwą, z czego bynajmniej wnosić nie należy, że A. nakłaniał się ku wstecznictwu ; nie oszczędzał on nikogo, ale nikt też nie zakosztował od niego pochlebstwa — świadczy o tem typowa. klasyczna sztuka: „Zięć pana Poirier“ (napisana przy współudziale Jerzego Sandeau), w której antagonizm mieszczaństwa i szlachty na niczyją korzyść nie jest przedstawiony. Wśród tej objektywności żywił A. jednak pewne antypatye: nienawidził jezuitów i dał tej nienawiści upust w „Synu Giboye-

ra“; wstręt miał do upoetyzowanych nierządnic i zasłynął dobadaniem się w sercu bohaterki „Małżeństwa Olimpii“ — „nostalgii błota“. Nie był pobłażliwym dla wiarołomstwa, którego nowej odmiany doszukał się w „Ubogich lwicach“. Może dlatego rozwód miał w A-rze gorliwego rzecznika, który, podbiwszy publiczność jasną, rozważną komedyą „Pani Caverlet“ (1876), najzrozumialej i najszlachetniej do niej potem przemówił w sprawie dzieci nieślubnych („Rodzina Fourchambault“). Wobec wspaniałej twórczości A-a, obojętnem jest, według jakiej formuły literackiej wyrastały jej owoce. Fakt, że, rozpocząwszy obok Ponsard’a w szkole „zdrowego rozsądku“ i napisawszy w tym okresie: „Cykutę“ (1844), „Gabryelę“ (1849), „Flecistę“ (1850), „Dya-nę“ (1852), „Filibertę“ (1853), „Awanturnicę“ (1848), A. zaciągnął się następnie, jako autor „Bezczelnych“, „Syna Giboyera“, „Guérin’a“ (1864), „Małżeństwa Olimpii“, „Ubogich lwic“, „Zarazy“ (1866), „Pawła Forestier“ (1868), do szeregów realizmu, aby następnie zabarwić się eklektyzmem w „Złotej przepasce“ (1855), w „Kamieniu probierczym“ (1853)—fakt ten nie doda charakterystycznej cechy fizyognomii talentu, którego znamiennym rysem jest szczerość, dobra wiara i uczciwość obser-wacyi. Gdziekolwiek był, z kimkolwiek przestawał: z neo-klasykami, z realistami, czy z eklektykami, wszędzie wnosił z sobą A. sumienie pisarza, traktującego na seryo obowiązki względem sztuki i względem swego społeczeństwa. Akademia przyjęła go w 1858 do swego grona.—Dzieła A-a wyszły w 6 tomach w Paryżu (1882); w polskim przekładzie ukazały się: „FTliberta“, p. Raszewskiego (Warsz., 1869) i Sabowskiego w „Kronice wiadomości krajowych i zagranicznych“ (Warsz., 1860); „Pani Caverlet“ (Warsz., 1876) i „Flecista“, p. W. Szymanowskiego w jego „Poezyach i dramatach“ (Warsz.,

W. Bg.

Augit (miner.). Jedna z głównych odmian pi-roksenu glinkowego, czyli mieszaniny krzemianu magnezu, tlenku żelaza i wapnia z krzemianem magnezu, glinu i tlenniku żelaza, w której ilość glinki wynosi od 4—9%. Wzoru: n (Mg,Fe) CaSi₂06 -ł-Mg (Al₂ Fe₂) Si0₆. Minerał barwy ciemno-zielonej lub czarnej w różnych odcieniach; przeświecający na krawędziach lub nieprzezroczysty; krystaliczny, kryształy szeregu jednoskośnoosiowego, zwykle wrośnięte, rzadko oddzielnie występujące, jako wypadłe ze złoża lub wyrzucone z krateru; występuje też w ziarnach lub zbity (augit muszlowy); stanowi istotny składnik skał wielu, jak dyabazów, melafirów, porfirytów, andezytów, dolerytow, bazaltów i law augitowych. Kryształy augitu występujące w bazaltach obfitują wielce w igiełki krystaliczne mikroskopijne, w ziarnka magnetytu i ziarnka szkła, a w kryształach augitu z law leucyto-wych i w kryształki mikroskopijne leucytu, oraz próżnie wypełnione gazem lub płynnym dwutlenkiem węgla. Głównemi jego miejscowościami są: Owernia, brzegi Renu, okolice Rzymu (Albano i Frascati), Wezuwiusz, Etna, Hekla, skały metamorficzne Tabergu i Arendalu w Norwegii.

Augitowy andezyt (geolog.). Skała stanowią-

(Linz, 1882).

ca skupienie augitu i plagioklazu, składająca się z głównej masy szarawo lub czerwonawo - białej, złożonej z plagioklazu i sanidynu, augitu i horn-blendy, wreszcie magnetytu. W masie tej rozsiane są ziarna lub kryształy plagioklazu w postaci cienkich słupków i należycie wykształcone kryształy augitu; dwom zaś tym przeważnym minerałom towarzyszą niekiedy jeszcze sanidyn i hornblenda. Pod względem składu chemicznego, andezyt augitowy zawiera zawsze więcej krzemionki, niż bazalt, do którego wielce jest podobny, a różni się stanowczo brakiem oliwinu. Skała ta należy do skał wybuchowych i tworzy albo odosobnione kopulaste pagóry, albo powłoki i potoki, złożone głównie z lawy andezytowej. Andezyty szeroko bardzo występują w Węgrzech; lawy ich pokrywają znaczną część południowo-zachodniej Islandyi, Teneryfy, Andów, Nowej Zelandyi, Jawy i Santorynu. W Ros-syi obficie rozpostarte są na Kaukazie; góra Kaz-bek w znacznej części składa się z andezytu augi-1 owego; niemało go też znajduje się typowego i na Armeńskiem płaskowzgórzu, gdzie zawiera on nadto znaczną domieszkę bronzytu, tworząc A. augitowo-bronzytowy i samoistny A. bronzytowy.    K J-

Augitowy porfir (geol.). Nazwę tę nosi skała, która, w głównej swej masie diabazowej zawiera pojedyncze większe kryształy augitu, występujące przeważnie obok kryształów labradoru.

Augment W gramatyce, albo przyczynek (lac augmentum), jest to samogłoska, dodana na początku osnowy słów w czasach przeszłych, mianowicie: w czasie przeszłym niedokonanym (imperfed.), w aoryście i w cz. zaprzeszłym trybu oznajmują-cego. Właściwość tę posiadają języki: sanskrycki, zendzki, armeński i grecki. A. bywa dwojaki: 1) zgłoskowy (aug. syllabicum), gdy samogłoska (a aryjskie, e armeńskie, e greckie), dodaje się na czele słów, zaczynających się od spółgłoski; np. od pierwiastku greek, fer - słowo fćro niosę, w czasie przeszłym niedokonanym przedstawia formy: ćferon <niosłem), éferes, éfere, liczba podwójna: eféreton, eferêten, liczba mnoga: eféromen, eférete, ćferon, gdzie akcent nie pozostaje stałym na augmencie, lecz zmienia się, stosownie do ogólnych zasad akcentu-acyi języka greckiego. Przeciwnie w języku sans-kryckim akcent spoczywa stale na przyczynku; np. od pierwiastku bhar-, Wiarami (niosę), czas przeszły niedokonany jest: w liczbie pojedyńczej: dbharam (niosłem), âbharas, dbharat. liczba podwójna, dbha-rava, âbharatam, dbharatam, liczba mnoga: dbharama, abharata, abharan. 2) A. czasowy (aug temporale) polega na przedłużeniu samogłoski początkowej w formach słownych tychże czasów Przedłużenie to jest następstwem ściągnięcia augmentu zgłoskowego z początkową samogłoską słowa. W ten sposób np. z pierwiastku sanskr. as-(być), greek, es (— słowiań. jes-) mamy w czasie przeszłym nie-dok.: sanskr. asta, gr este (^byliście; sanskr. asan, gr. ~esan, byli i t. p., albo też od gr. ago prowadzę, ■elpidzo, spodziewam się... jest imperf. égon. ćlpidzon, n-*t. d. Dzieł a: Faust- „Zur indogermanischen Aug-mentbildung“ (Strassburg, 1877). Garneth „On the origin and import of the augment in Sanskrit and Greek. Proceedings of the Philol.“, Soc. 1, 265 nst. La Roche „Das Augment des griechischen Verbums“

A. A. Ł

Augmentacya (łac.) wyraz muz., znaczy: rozszerzenie, zwiększenie. Tak się nazywa w kompo-zycyi muzycznej powtórzenie tematu w nutach posiadających wartość podwójną, względnie do tych, w jakich ów temat poprzednio był oznaczony. A. występuje prawie wyłącznie w kompozycyach w stylu polifonicznym, przedewszystkiem zaś w fudze A-p

Augsburg, miasto główne bawarskiej Szwabii górnej (Oberschwaben) nad Lechem, powyżej uścia Wertachu. Jest to starożytna Augusta Vindelicorum, która obok Regensburga (Castra Regia) była naj-znakomitszem miastem rzymskiem na niemieckiem przedgórzu alpejskiem. To znaczenie swe, uwydatnione jeszcze wyraźniej pod koniec średnich wieków, zawdzięcza A. położeniu geograficznemu: tu bowiem schodziły się drogi, wiodące z Italii przez przełęcze alpejskie i stąd rozchodziły się dalej do Palatynatu, Frankonii i Szwabii dolnej,—niepodat-ność Lechu do żeglugi niewiele osłabiała doniosłość handlowego położenia. I dziś nawet, pomimo zmiany warunków na korzyść stolicy, jest A. węzłem dróg żelaznych o znaczeniu przeważnie handlowem (do Monachium, Ingolstadtu, Ulmu, Donauwörthu i Kempten). —Miasto Jeży w dawnem łożysku lo-dowcowem, na niewielkiej wyniosłości tarasowatej, oddzielającej koryta Lechu i Wertachu,—i składa się z czterech części: górnej, średniej, dolnej i Św. Jakóba, oprócz wielu okolicznych przedmieść, które z dawien dawna dzieliły losy A-a i niejako za jego część składową uważać się zwykły. (Oberhausen, Pfersee, Kriegshaber, Göggingen, Lechhausen). W tym obszarze rozważany, liczy A. do 100,000 m-ców, z czego na właściwe miasto przypada około 70,000 (% katolików) Pod względem charakteru swych budowli i ogólnego układu, A. różni się bardzo od wielu średniowiecznych miast niemieckich, jak Norymberga lub Moguncya pochodzi to stąd, że najświetniejsza epoka rozwoju miasta, zostającego pod wpływem włoskiej kultury, przypada na początek wieku XVI, gdy renesans coraz bardziej usuwał pierwiastki gotyckie. Najwspanialsze i największe budowle wzniesione są w stylu odrodzenia, a do takich należy ratusz z pięknemi dwiema fasadami. wzniesiony w 1616 r przez Eliasza Holla, w nim tak zwana „złota sala“ (goldener Saal) oraz galerya obrazów, bogata w rzadkie dzieła mistrzów szkoły staroniemieckiej. Przy ratuszu wznosi się wieża Perlach z XI stulecia, uważana przez mieszkańców za uajciekawszy zabytek A-a, oraz gmach nowej giełdy. Katedra z X stulecia, w ogólnym układzie ma cechy gotyckie i zawiera wiele reli-kwij, cennych obrazów i malowideł na szkle, a przedewszystkiem drzwi bronzowe z XI wieku, jeden z najważniejszych zabytków tego rodzaju, oraz bogaty skarbiec kościelny. Piękny zamek biskupi (Bi-schofshof), czyli tak zwana „rezydeneya“ mieści dziś najwyższe władze prowincyi; tu w dawnej kaplicy przedłożono Karolowi V zasady wyznania luterskie-go, zwanego odtąd A-skiem (25 czerwca 1530 r.).—

And. S.

I' K

Kościół öw. Ulrycha i S-ej Afry, których popioły tu spoczywają, jest po katedrze najwspanialszym (z wieżą wysoką na 110 m.).—Z kościołów protestanckich, których wogóle jest w mieście pięć,— (katolickich 12), najważniejsze są S. Anny i Bosych braci:, we wszystkich zaś świątyniach pełno jest obrazów Kranacha, Holbeina, Rubensa, Diirera, Rot-tenhammera, Burgkmeiera i t. p.—A. jest gniazdem rodzinnem możnej rodziny kupieckiej Fuggerów („die Stadt der Fugger“), bankierów królewskich, których wspaniały pałac znany jest pod nazwą Fuggerhaus; trwalszą atoli zostawili po sobie pamiątkę założeniem tak zwanej Fuggerei (1519 r.), t. j. przytułku dla biednych mieszkańców, złożonego z 53 domków i 106 w nich lokali oraz kościoła. Obok tego znajduje się w mieście wiele wspaniałych domów, wzniesionych przez ówczesny patrycyjat i ozdobionych freskami, malowidłami na szkle, kolumnadami etc. Zasługują także na uwagę liczne fontanny, dostarczające miastu wody do picia, i porozrzucane po wszystkich placach—jest to prawdziwa ozdoba A-a, zalecająca się niekiedy rzeczywistym artyzmem pomysłu i odrobienia.—Aleje i ogrody otaczają dziś miasto dokoła, a to na miejscu dawnych wałów i rowów, które czyniły z niego fortecę aż do początków bieżącego wieku; przez zniesienie pewnej części murów, dalszy swobodny rozwój jest zapewniony. Z zakładów naukowych i dobroczynnych godne są wzmianki: królewska galerya obrazów, która oprócz szkoły niemieckiej, ma wiele cennych dzieł włoskich i holenderskich mistrzów; muzeum ma-ksymiliańskie z ciekawemi zabytkami czasów przedhistorycznych i rzymskich, biblioteka miejska z 200,000 tomów; wielkie szpitale, szkoła przemysłowa, muzyczna, handlowa, piwowarska, kilka gim-nazyów; towarzystwa: rolnicze, przemysłowe, historyczne i t. p. Pod względem przemysłowym zajmuje A. jedno z najpierwszych miejsc w Bawaryi, w czem siła spadku wód Lechu i Wertachu wspiera znakomicie siłę machin parowych. Najważniejszą gałęzią przemysłu są wielkie przędzalnie bawełny, fabryki nici, wyrobów wełnianych, machin parowych, przetworów chemicznych, obić, papieru, skór, wyrobów złotych i srebrnych. Handel, choć nie tak obszerny, jak niegdyś jest jednak nader ożywiony a zwłaszcza przedmiotami wchodzącemi w zakres wytwórczości A-a; ułatwia go wiele instytucyj finansowych i kredytowych, kas oszczędności i t. p. a giełda tutejsza co do swego znaczenia niewiele ustępuje frankfurckiej. Handel księgarski w stanie kwitnącym, gdyż A. uważa się dotąd za jedno z najważniejszych ognisk oświaty w Szwabii; wychodzi tu wiele dzienników i pism peryodycznych. (Słynna „Allgemeine Zeitung“, wychodziła przedtem w A-u, dopóki nie przeniesiono jej w 1882 r. do Monachium).— Dzieje. Augusta Vindelicorum, jako jedno z ognisk kultury rzymskiej, była także bardzo wczesne m polem rozwoju chrystyanizmu (męczeństwo Św. Afry, patronki miasta za czasów Dyokle-cyana), wszakże pod ciosami Alemanów pierwotna świetność znikła dość szybko. Dopiero w połowie X stulecia, pod kierunkiem sw. Ulrycha, który dzielnie bronił miasta przeciw napadom węgrów, rozpo

czyna się nowy okres średniowiecznego A-a. Po* mimo wielokrotnych zniszczeń, dokonanych już to przez Salickich cesarzów,już przez cesarza Lotara, miasto wznosiło się zwolna i, dzięki przywilejom Rudolfa I z 1276 r., oswobodziło się z pod władzy biskupów. Odtąd wzrost następował bardzo szybko i ani pożary, ani zarazy, ani wewnętrzne niesnaski powstrzymać go nie zdołały. Wieki XV i XVI stanowią okres największej pomyślności i znaczenia dla A-a,—nauka i sztuka, handel i rzemiosła dosięgają kulminacyjnego punktu. W epoce reformacyi stał zrazu A. po jej stronie i przyłączył się do związku Szmalkaldzkiego, atoli Karol V przywrócił katolicyzm w 1547 r.—Wojna 30-letnia dała się miastu we znaki: przechodziło ono kolejno z rąk cesarskich do szwedzkich i nieraz znieść musiało ciężki los wojenny (np. oblężenie przez wojska cesarskie po bitwie pod Nćirdlingen). W wojnie o następstwo tronu hiszpańskiego ucierpiał A. stosunkowo niewiele, równie jak i w wojnach napoleońskich; od r. 1806 należy stale do Bawaryi i odtąd datuje się ponowny jego rozwój (w 1818 r. właściwe miasto liczyło 24,000 m-ców, dziś przeszło 70,000).

Augsburska liga — jest to nazwa koalicyi, do której umową tajemną z d. 9 lipca 1686 r. zobowiązali się: cesarz Leopold I, królowie: hiszpański i szwedzki, elektor bawarski, książęta domu saskiego, książęta nadreńscy, tudzież cyrkuły: bawarski i frankoński. Później przystąpili do niej: elektor palatyn i książę Holsztyńsko-Gottorpski (dnia 2 i 7 września). Inicyatywa wyszła od Wilhelma III Orań-skiego, ówczesnego statudera Holandyi i najwytrwal-szego z przeciwników Ludwika XIV. Celem koalicyi miało być utrzymanie bezpieczeństwa publicznego i wykonanie traktatów: Westfalskiego, Nimwe-skiego i Ratysbońskiego. W razie naruszenia czyichkolwiek praw lub granic, członkowie ligi mają się wspierać wzajemnie i w tym celu utrzymywać stale na stopie wojennej 60,000-ną armię (cesarz miał dostarczyć 16, król hiszp. 6, elektor bawarski 8 tysięcy żołnierza etc.); kasa wspólna miała się znajdować we Frankfurcie. Komendę miał sprawować elektor bawarski,’ ale kierunek najwyższy działań wojennych należał do cesarza. Ludwik XIV powziął wiadomość o lidze w parę miesięcy po jej zawarciu i zaraz przesłał zapytanie do cesarza. Lubo odpowiedź zapewniała, że koalicya ma cele tylko obronne, podejrzenia jednak nie dały się rozwiać, a minister wojny, Louvois, podsycał je w umyśle swego pana. A. 1. stała się tedy jednym z powodów wielkiej wojny, rozpoczętej w r. 1688. — H. Martin: „Histoire de France“, t. XIV (1859), str. 71. — Erdmannsdörfer: „Deutsche Geschichte vom Westphälischen Frieden bis zum Regierungsantritt Friedrichs des Gr.“ (Lipsk, 1888).

Augsburski pokój religijny 1555 r. zakończył rozterki i zbrojne walki w Niemczech XVI w., wywołane przez Reformacyę (ob.) Lutra. Cesarz Karol V, zniechęciwszy się niepowodzeniami i postanowiwszy złożyć koronę, chciał pozostawić spadkobiercom swoim państwo uspokojone. Zawezwał uniwersałami stany cesarstwa na sejm do Augsburga na dzień 13 listopada 1554 roku, lecz sam pozostał

schied), która zapewniała pod słowem królewskiem pokój wieczysty i bezwarunkowy pomiędzy katolikami a protestantami wyznania augsburskiego. Innych wyznań akatolickich, jak np. kalwińskiego, uchwały augsburskie nie dotyczyły i nie uwzględniały. Najwybitniejszą stroną A-ego p-u r-ego było zatwierdzone przez cesarza wyjęcie wszystkich krajów protestanckich w Niemczech, t. j. prawie połowy cesarstwa, z pod władzy papieskiej. — Tekst konstytu-cyi sejmowej, złożony z 22-ch artykułów, znajduje się w wydaniu Liiniga: „Das Teutsche Reichs-Archiv“ (t. I, str. 131). — W skróceniu zaś (8 artykułów najważniejszych) przedrukował Max Schilling; „Quellenbuch zur Geschichte der Neuzeit für die oberen Klassen höherer Lehranstalten“ (Berlin, 1884; str. 93).—Gustaw Wolf: „Der Augsburger Religionsfriede“ (Stuttgart, 1890), pierwsza rozprawa spe-cyalna, na źródłach archiwalnych oparta, lecz niedoświadczoną ręką skreślona, więc nie zastąpi wykładów Rankego: „Deutsche Geschichte im Zeitalter der Reformation“ (1839, t. V, str. 261—312), oraz Janssena: „Geschichte der deutschen Volke*“

T. K.

w Brukselli, z powodu trapiącej go choroby, a przewodnictwo obrad zdał na brata swego, Ferdynanda, króla rzymskiego. Dał mu najrozleglejsze pełnomocnictwo, „bezwarunkowe, bez wszelkich zastrzeżeń,“ do układania się i konkludowania. Ferdynand zjechał w grudniu, lecz z książąt nie znalazł żadnego. Więc dopiero d. 5 lutego 1555 r. można było zagaić pierwsze posiedzenie sejmowe mową o stanie, w jakim się cesarstwo znajdowało, i o konieczności ustalenia w niem pokoju wewnętrznego (Landfriede). Ale protestanci wytoczyli kwestye religijne i wymogli (d. 11 marca) decyzyę, że najpierw umówionym być musi pokój religijny. Wywiązały się stąd długie i mozolne narady w dwóch kierunkach: wyznaniowym i państwowo-politycznym. Pomiędzy książętami protestanckimi najczynmejszymi byli: Krzysztof, książę wirtemberski, i August (ob ), elektor saski (brat zmarłego przed dwoma laty Maurycego), oraz elektor-palatyn Fryderyk, głoszący zasadę wolności wyznania i nabożeństwa dla wszystkich stanów. Ta zasada została przeprowadzoną, ale tylko na korzyść panujących (Landesherr), nie zaś podda-uych, ludu. Sformułowano ją w słowach: cujus regio, ejus religio. To znaczy, że obrać sobie wyznanie protestanckie lub katolickie może każdy stan cesarstwa, czyli każdy książę, landgraf, palatyn, każdy władca udzielny lub magistrat miasta wolnego; lecz poddanym i obywatelom podwładnym, jeśli me chcieli iść za przykładem swego pana, przysługiwało tylko prawo przesiedlenia się do innej krainy, wedle upodobania. Zacięte spory wynikły o posiadanie dóbr duchownych. Protestanci wymogli, że pozostawiono im te wszystkie beneficya kościoła katolickiego, jakie znajdowały się w ich ręku wczasie rozejinu Passawskiego w r. 1552; ale katolicy zdołali przeprowadzić tak zwane „zastrzeżenie kościelne“ (reservatum ecclesiasticum) dla beneficyów, dotąd niesprotestantyzowanych, a mianowicie: beneficya-ryusz, t. j. dostojnik duchowny katolicki (arcybiskup, biskup, opat) w takim tylko razie mocen będzie przeistoczyć swoje beneficyum na posiadłość świecką, jeśli przejdzie na protestantyzm razem z kapitułą swoją; jeśli zaś odstąpi katolicyzmu wbrew jej zdaniu i postanowieniu, to nie będzie zabierać na swój użytek posiadłości kościelnych, ani korzystać z jakichkolwiek dochodów, do godności duchownej katolickiej przywiązanych. Obawiano się właśnie, że syn elektora brandenburskiego, protestanta, Zygmunt, zasiadający na katedrze arcybiskupiej w Magdeburgu, zechce zagarnąć to miasto dla protestantów. Podobny wypadek zaszedł przed 10-ciu laty w Kolonii, gdzie arcybiskup, Hermann von Wied, zamierzył oświadczyć się za protestantyzmem i zawiązał układy ze związkiem iSzmalkadzkim (ob ), lecz oparła się temu kapituła tak energicznie, że sławna katedra kolońska pozostała przy katolikach taż do dnia dzisiejszego). Przy rozprawach o urządzeniu sądu najwyższego cesarskiego (Reichskam-mergericht) protestanci otrzymali prawo zasiadania w tym sądzie, a więc zabezpieczeni zostali na przyszłość od wyroków karnych za sprawy religijne. Zamknięcie sejmu nastąpiło d. 25 września 1555 r. przez odczytanie konstytucyi sejmowej (Reichsab-

(t. III, str. 706—718).

Augsburskie interim ob. Interim,

Augsburskie wyznanie czyli A. k o n fe-sya (Confessio augustana, Augsburgische Confession) jest to najważniejszy w luterańskim kościele zbiór 28 artykułów wiary, ułożony przez Melanchtona w r. 1530 podczas sejmu w Augsburgu, a zatwierdzony przez Lutra, który, jako banita, nie mógł stanąć przed obliczem cesarza i przebywał wtedy w Koburgu. Miało się właśnie odbyć porozumienie pomiędzy katolikami a protestantami na ogólnej naradzie wszystkich stanów Cesarstwa Rzymsko-Nie-mieckiego. Karol V, świeżo ukoronowany w Bolonii, przyjechał dnia 15 czerwca 1530 z pojednaw-czemi zamiarami; otwarcie sejmu nastąpiło dnia 20 czerwca i tegoż dnia na ratuszu elektor saski, Jan Stały (Johann der Beständige) złożył konfessyę w dwóch egzemplarzach, po łacinie i po niemiecku napisaną, a podpisami jego samego, oraz Jerzego brandenburskiego, Filipa landgrafa heskiego, dwóch książąt luneburskich, Wolfganga księcia anhalckie-go i starszyznę dwóch miast Norymbergi i Reutlingen, opatrzoną. Tym sposobem dokument ten był wyrazem wierzeń i pragnień religijnych całego stronnictwa protestanckiego. Za podstawę teologiczną Melanchton wziął 17 artykułów szwabach-skich i 15 torgauskich, spisanych poprzednio przez teologów protestanckich pod prezydencyą samego Lutra, a w wysłowieniu usiłował zbliżyć się do św. Augustyna, dla łatwiejszego pozyskania katolików. W artykułach 1—21 określał pojęcia Boga w Trójcy św., grzechu, osoby Chrystusa, usprawiedliwienia grzesznika, uczynków dobrych, kościoła, sakramentów, pokuty, spowiedzi, używania sakramentów, władzy kościelnej i świeckiej, przykazań kościelnych i czci świętych. Część druga składa się z artykułów 22 — 28, traktujących o podwójnej postaci sakramentów, o małżeństwie księży, o mszy, spowiedzi, postach, klasztorach i o władzy biskupów. Odczytanie publiczne nastąpiło dopiero dnia 25 czerwca w kaplicy pałacu biskupiego

171).

Tacyt, Roczn. XII, 23).

w obecności cesarza i stanów; na dziedzińcu stał tłum mieszczan i szlachty; katolicy, wysłuchawszy w milczeniu, żadnej dyskusyi nie wszczęli; lecz d. 27 czerwca wyznaczyli do roztrząśnienia dokumentu teologów w liczbie 20; między nimi znajdowali się: Dr. Jan Ekkiusz (Eck), Jan Faber, Konrad Wimpina, Jan Cochlaeus i Jan Dietenberg. Gi, otrzymawszy egzemplarz, zabrali się do dzieła swego pod prezydencyą legata papieskiego i ułożyli odpowiedź odporną pod nazwą: Confututio, którą doręczyli cesarzowi dnia 12 lipca; ten nie chciał jej przyjąć z powodu rozwlekłości i cierpkiego tonu; poprawiano ją pięć razy, zanim w złagodzonej formie mogła być odczytaną przed zgrornadzonemi stanami (dnia 3 sierpnia). Melanchton odpierał zarzuty w piśmie nazwanem: „Apologia Confessionis“, którego wszakże cesarz nie przyjął. Oba autentyczne egzemplarze konfesyi zaginęły; jest tylko tekst ogłoszony drukiem niezwłocznie przez Melanchtona w Wittenberdze (u Rhova) 1550, zwany konfesyą »Nieodmienną“ (C. A. invariata), dla odróżnienia od późniejszej z r. 1540, w której Melanchton, gwoli zbliżenia się do nauki Kalwina, wprowadził zmiany w artykułach o wierze, uczynkach i o komunii, zganione przez Lutra. Na tymże sejmie Ausburskim były składane wyznania wiary Zwingliusza (Ad Carolum Rom Imp. comiłiae Augustae celebrantem fidei Huldrychi Zivmglii ratio), oraz Butzera j Capi-to w imieniu czterech miast Strasburga, Konstan-cyi, Memmingen i Lindau (TctrapolUana Confessio), lecz te nie były ani przez cesarza przyjęte, ani w protokółach sejmowych uwzględnione 1 z luteranami do porozumienia nie przyszło, a propozycye pojednawcze cesarza co do komunii snb utraque, małżeństwa księży etc. napotkały na opór nieprzezwyciężony ze strony papieża i biskupów. Pozostała jednak odtąd nazwa urzędowa „Wyznania augsburskiego“ dla protestantów, uznających naukę Lutra. W jęz. pols. A. W. miało 12 wydań; Seklucyana w Królewcu 1540, ks. Lubomirskiego w Królewcu, 1556, Radomskiego w Królewcu 1561, krakowskie n Wierzbięty 1564, sandomierskie 1570, gdańskie Glicznera u Rhodego 1595, toruńskie Dirigi Kaspra 1636, gdańskie Herbiniusa 1675, w Brzegu 1730, lipskie Zielińskiego 1730, gdańskie 1730, i nareszcie księdza Otto warszawskie 1852. Otto Leopold w „Enc. Orgelbranda większej“. — Ranke „Deutsche Geschichte im Zeitalter der Reformation, Berlin, 1839 t. III, str. 173—183. — Janssen: „Geschichte des deutschen Volkes“, t. III, 163—

T. K.

Augurium Salutis. Uroczystość, następująca w Rzymie zaraz po objęciu władzy przez nowych konsulów, którzy obowiązani byli zanieść modły za lud rzymski do bogini Salus (zbawczyni); przedtem jednak augurowie odbywali auspicya dla przekonania się, ażali w tym dniu modły będą przyjęte: stąd nazwa obrzędu, który jednak, ażeby się mógł odbyć, potrzeba było, iżby wszystko we-nątrz i zewnątrz miasta zostawało w spokoju. To też lubo obrzęd ten powinien był odbywać się corocznie, często i przez długie lata doznawał przeszkód. August odprawił go w r. 27 po Chr., po nim Tybe-ryusz, następnie Klaudyusz, zapewne po raz ostatni (Dio Cass. XXXVII, 24; LI, 20. Suet. Oct. 31.

K. K.

Augurowie, (łac. augures), teolodzy rzymscy, powołani do przechowywania tradycyjnych prawideł, regulujących spostrzeganie i tłómaczenie znaków przyrodzonych, stanowiących auspicia. Powiadamy, przyrodzonych, gdyż wszelkie nadprzyrodzone, t. zw. prodigia, nie należały do A-ów, których wreszcie kompetencya w zakresie ogólnej umiejętności wróżenia (divinatio), wzbogaconej zabobonami, ualeciałemi do Rzymu z całego świata, była bardzo ograniczoną i coraz ciaśniejszą. Zkąd nazwa tych teologów? Ponieważ pierwszym przedmiotem obserwacyi dla poznania zamiarów Jowisza był lot ptaków, i trzeba się im było przypatrywać: aies specere, mogło się to obrócić językowo na ares gerere, gdyż w gruncie pomiędzy pokrewnemi funk-cyami ta jedna zachodzi różnica, że augurium jest tylko wytłómaczonem auspicium, augur zaś auspe-xem, zdolnym obserwacye swe opierać na prawidłach tradycyjnych. Zdania głębokich lingwistów, odprowadzające nazwę A-ów do sanskr. Akszy, gierm. Aug, umbryjskiego Uhtur i t. p. sięgają podobno zadaleko. Co prawda, wróżenie z ptaków, stanowiące część tylko lub odmianę ogólnej wróżebności, upowszechnionem było w Lacyum i całej Italii, środkowej dawno przed założeniem Rzymu, który także powstał z inicyatywy króla Augura, zawdzięczającego swe ukształcenie religijne miastu Gabi-jom. Oczywiście więc auguria weszły w społeczny organizm rzymski, a wykonawcy ich nosili całkowity tytuł urzędowy: „Augures publici populi romani Quiritium“. Byli też i A. prywatni, których objaśnień poszukiwano w ważniejszych okazyach; przed zawarciem małżeństwa, przed wyprawą dalszą, przed przystąpieniem do przedsiębiorstwa i t. p.; lecz ci historyi nie mają, Rolę państwową odegry-wają tylko A. publiczni, jako współdziałający z mężami stanu. Pod względem daty założenia kolle-gium A-ów w Rzymie, mamy dwa systematy: Cycerona i Liwiusza. Pierwszy odnosi to założenie do samego Romulusa, drugi do Numy; a że obie postacie są mniej więcej legendowe, zatem niewiadoma tłómaczyć się mogłaby tylko przez niewiadomą, a przy tekstach, jakie posiadamy, nic pozytywnego wprowadzić nie można. Łatwiejszą nieco jest kwo-stya co do liczby członków kollegium; uczyniwszy bowiem prawdopodobne przypuszczenie, że w kollegium reprezentowane były pierwotni© wszystkie trzy tribus, wcielające się do miasta (po 2 członków na 1 tribus), Ramnów, Tycyów i Lucerów, wypadłoby pomiędzy panowaniem Tarkwiniusza Starego a rokiem 300 przed Chr., datą uznaną, A-ów, sześciu. Cobądź, to wszakże zdaje się nie ulegać wątpliwości, że kollegium powstało z ramienia królów i przez nich było mianowane. Jakkolwiek bowiem teksty o tem milczą, wiadomo jednak, że zaprowadzenie rzeczypospolitej wyzwoliło kollegia z pod opieki władzy, a ciała uzupełniały się odtąd przez wolny wybór (cooptatio), jak to okazuje Liwiusz w ks. III, 32. Zrazu powoływano samych tylko patrycyuszów, jako w osobie Rornulusa, przez same-

“r!

7.

go Jowisza namaszczonych dziedzicznie, do wyba-dywania jego woli za pomocą wróżb; ale wkrótce po dopuszczeniu plebejuszów do władzy cywilnej, otwarła się im droga i do dostojeństw religijnych. Prawo, zw. lex Ogulnia (r. 300) ustanawia A-w dziewięciu, 5 miejsc przeznaczając dla plebejuszów, nie wzbraniając im nawet i pozostałych 4. To zdemokratyzowanie auguryatu, zwalenie teoryj uchodzących za niewzruszone, popełniane i dawniej nadużycia, przyczyniły się znacznie do przyćmienia uroku A-w i wytworzenia pewnego w tym punkcie sceptycyzmu religijnego, który podzielali sami A., dający się coraz częściej używać za narzędzie stronnicze. Teokratyczny charakter korporacyi doznał największego ciosu, kiedy trybun, Kn. Domicyusz Ahenobarbus (r. 104) do wyboru A-w wprowadził głosowanie ludu (comitia sacerdotum), jako żywioł rozstrzygający. Chwilowo potężny Sylla zwrócił wielkim ciałom kapłańskim ich przywileje autonomiczne, ale niebawem, za, dyktatury Jul. Cezara, korporacya A-w, jak nigdy jeszcze, poddaną została

C\

L/ /

(j

iw

II

Fig. 124. Augur z płaskorzeźby we Florencyi:

samowoli władz cywilnych i w takim stanie zastało ją cesarstwo, które ją całkowicie zależną od siebie uczyniło, po zniesieniu zwłaszcza komicyów przez Tyberyusza. Pomimo pozornie utrzymywanych dawniejszych form wyboru, cesarz wprowadzał kogo chciał, a korporacya dopełniała formalistyki, jak sobie uważała za właściwe. Jak żadne inne ciało, tak i auguralne, znaczenia politycznego wobec władzy cesarskiej mieć nie mogło; w charakterze swym teokratycznym utrzymywało się siłą wielowiekowej tradycyi i nawyknienia raczej, niż rzetelnej wiary, a przypowiastka o dwóch A-ch, którzy nie mogą na się patrzeć bez uśmiechu, zdaje się pochodzić z ostatniej doby. Plutarch, który sam należał do kasty teokratycznej, traktuje ich poważnie (Quaest. Rom. 99); ale .od czasów Dyoklecyana historya traci po nich ślad: niewiadomo kiedy i jak się rozpro-

ïneyklopedya Powszechna Hu«tr. T. V.

szyli w ogólnym rozstroju Rzymu; echa o nich późniejsze odzywają się tylko w napisach.—Kollegium A-ów, równie jak inne kollegia kapłańskie, uposażone było przez państwo gruntami, położonemi przy Kapitolu i w Wejach: o jego administracyi szczupłe są wiadomości. Miało ono swych sekretarzy i archiwistów oraz służbę pod różnemi nazwami; ale czy i jaki posiadało własny lokal, nie wiemy; narady tajemne, co-miesięczne, odbywały się, według wskazówek Cycerona, w jakiejś świątyni, zapewne na Kapitolu. A., jako nienaruszalni, byli nadzwyczaj swobodnymi: nie mogli tylko odmawiać swych usług urzędnikom państwa, tak świeckim, jak duchownym. Przywileje wreszcie ich osobiste były małoznaczne: w końcu dopiero rzeczypospolitej, prawo uwolniło ich córki od strasznego podówczas dla wszystkich kapłaństwa Westy. Powiedzieliśmy, że wśród różnych odcieni wróżbiarstwa i kapłaństwa, cechę charakterystyczną, a zarazem racyę bytu i wpływu A-ów, stanowiło wyłączne prawo przechowywania i opracowywania tradycyjnej nauki znaków spostrzegalnych (auspicia),—zakon auguralny, jus augurale, disciplina augurum. Nie są to więc w ści-słem znaczeniu kapłani, oddani pewnemu określonemu kultowi, ale uczeni teologowie, bądź publiczni, bądź prywatni, których tłómaczenie znaków było nieodwołalne; i tern-to Plutarch tlómaczy nienaruszalność A-ów. Prawo auguralne było nadzwyczaj skomplikowane, i wobec mnóstwa szczegółów, przez codzienne doświadczenie nastręczanych, nie mogło się zawrzeć w trądycyi ustnej: trzeba było przystąpić do pisma i niebawem też założono księgi auguralne, mieszczące 1) cały rytuał (libri recon-diti), i 2) komentarze, czyli urzędowe decyzye (com-mentarii augurales, décréta augurum), które z wieku na wiek wyjaśniały i ustalały umiejętność wróżebną. Archiwa te, naturalnie, mieściły same przez się historyę kollegium a jednocześnie wiele wspomnień ogólno-dziejowych rzymskich. Zrazu trzymane w tajemnicy, pod przysięgą, z czasem stały się przystępnemi dla ogółu, tak, iż za czasów Cycerona, sami A., gramatycy i uczeni wszelkiego rodzaju, czerpali z tych archiwów, co chcieli, i ogłaszali publicznie, bez żadnej ze strony kollegium przeszkody. Rzuciło się na nie mnóstwo autorów, traktujących wprost: De Auguribus lub De Auguriis, jak sami A:, Katon Starszy, Ap. Claudius Pülcher, C. Claudius Marcellus, Antistius Labes, Veranius i inni; nawet Cycero, który ledwie się otarł o teologię auguralną, tudzież Varro, o którym wspomina św. Augustyn w dziele: „De civitate Dei“; VI, 3.—Tym sposobem teologia auguralna wkroczyła w dziedzinę publiczną: a lubo dzieła, traktujące o niej, przepadły, pozostało ztamtąd mnóstwo archaizmów, wyrazów technicznych oraz definicyj, przez gramatyków uszczkniętych; a z tych-to dopiero szczątków, w połączeniu z kilkoma ustępami historyków, współczesna nam erudycya zdołała odtworzyć jaki taki szkic prawa auguralnego. A. są nietylko stróżami tradycyonalnymi w Auspicyach, ale i sami prowadzą auspicya, tak, iż nie każdy Auspex (ob.) jest augurem, ale każdy A-r jest auspexem. Sposób prowadzenia auspicyów to cała teologia A-ów. Aźe-

64

by można prowadzić auspicya, potrzebne jest prze- | strasznemu, ma zatem z góry charakter przyjazny dewszystkiem Templum. Podstawę auspicyów sta- lub wrogi; c) ponieważ niektóre ptaki mają wartość nowiło od najpierw szych czasów spostrzeganie lotu auguralną odnośnie do pewnych tylko wypadków ptaków, —ale nie bezwzględne, tylko w miejscu i do pewnych osób.—Przy spostrzeganiu lotu, uwa-i czasie ograniczonym. Czas rozpoczyna się od żano w którym ptaki kierunku ciągną (aves sini-chwili, gdy klient, w specyalnej na to formule, strae, adversaé), na jakiej się trzymają wysokości wskazał znaki, których oczekuje, a A-r, oznajmia- (praepetes, inferae), jak lecą, jak wyglądają. Przy jąc, iż nastąpiła ku temu odpowiednia cisza (silen- postrzeganiu krzyku, oprócz położenia i wyglądu tium), uznał, iż nic nie przeszkadza do spostrzega- ptaka, trzeba było oceniać częstość, siłę, a zwiania. Miejsce, gdzie odbywa się spostrzeganie, nazywa szcza akoent krzyku. Dla usunięcia wynikających się Templum (ob. H. Nissen. Das Templum. Ber- ztąd niedogodności i powikłań, wymyślono: 3) Au-lin, 1869). Jest to część nieboskłonu, zawarta mię- spicia ex tńpudiis (pullaria), czyli wróżby z żeru dzy idealnemi granicami, zakreślonemi przez laskę ptaków, jakiehbądź, zazwyczaj kurcząt, jako do po-augura, oraz odpowiadająca jej część powierzchni strzegania najdogodniejszych. Ich też prawie wy-ziemi, ograniczona widomemi przedmiotami, jak łącznie używano w obozach. W Rzymie, lubo do drzewa, kamienie i t. p. Oczywiście, miejsce takie spraw wyższego rzędu nie wystarczające, wróżby wybierało się w okolicy swobodnej, choćby pod- z kurcząt tak się upowszechniły, że pullarii (wró-miejskiej, i tylko auspicyom było poświęcone. Tern- żbici z kurcząt) usiłowali podstawić się pod A-ów plum dzieli się na dwie połowy przez przeprowa- wobec urzędników. Templum zakreślało się na zie-dzenie od nieba idealnej linii prostej, prostopadłej mi w mgnieniu oka; wypuszczano kurczęta z przy-do takiejże na ziemi i stykającej się z nią w punk- niesionych kojców przed namiot postrzegacza i rzucie środkowym, który zarazem jest punktem, gdzie cano im jadło, zważając na ich postawę i żerność. mieści się postrzegacz, mający zatem określoną Znakiem najpomyślniejszym było to, gdy kurczę prawą i lewą stronę spostrzegania zjawisk. Spostrze- ze zbytecznego pośpiechu wyrzucało z dzioba źdźbła ganię odbywa się w namiocie, przez otwór dający żywności. A jakżeż łatwo dojść było można do wygląd na całą obszerność templi, a namiot ten tego rezultatu, wygłodziwszy je przedtem lub rzu-nazywa się templum minus (wódz na ten cel, pod- cając jadło łakome. 4) Ausp. pedestria. Obserwacye czas wojny, zużytkowywał namiot własny). Tam to, czworonogich i płazów, w granicach templi, podobne w godzinie rannej, po północy a przed południem, do powyższych, ustały za czasów Cycerona; mogły siadywał klient na krześle, patrzył i oczekiwał się tylko zdarzać jako zjawiska przypadkowe (obla-znaków, któremiby objawiła się wola Jowisza. Zna- tiva), po większej części niepomyślne, zwłaszcza jęków tych, po wybrakowaniu, A. utrzymali gatun- żeli jakie bydlę w zaprzęgu przeszło przez zakres ków pięć. 1) Auspicia coelestia. Znaki niebieskie, obserwacyjny i zanieczyściło go. 5) Signa ex diris: jako to: błyskawica, grzmot, grom, i inne zjawiska są to zawsze znaki przypadkowe, złowrogie, zatem meteorologiczne. Błysk przy niebie pogodnem sta- zawieszające bieg wszelkich auspicyów, o ile A-r nowi wróżbę najwyższą (ausp. maximum); pomyślną, dostrzeże pomiędzy niemi związek. Objawiają się jeśli idzie z lewej strony ku prawej, gdyż lewica one w samem templum i zewnątrz. Do nich należy spostrzegacza odpowiada prawicy Jowisza; niepo- wszystko, co przeszkadza do ścisłego spełnienia wa-myślną, jeśli idzie odwrotnie. Błyskawica lub grzmot ranków postrzegania, przerywając ogłoszoną ciszę podczas trwania komicyów, jest znakiem niepo- w templum: upadnięcie jakiegoś przedmiotu, np. myślnym i zawiesza narady przez cały dzień. Grzmot, laski, skrzypnięcie krzesła, chrobotanie myszy. Do ponieważ nie daje się słyszeć nigdy przy niebie takich też złowrogich znaków należało zająknięcie pogodnem, jest stanowczo przy auspicyach niepo- się auspexa lub opuszczenie jakiej formuły rytuał -myślnym dla urzędnika w dniu rozpoczęcia służby, nej. Nazewnątrz, urzędnicy, przystępujący do pewnej 2) Signa ex avibus. Znaki ptasie zdawien stanowiły czynności, mogli napotkać jakieś przeciwskazówki: główny przedmiot umiejętności wróżebnej; ale już potrącić nogą o przeszkodę, zobaczyć ptaki złoto dla rzadkości lotu ptaków w miastach i pobliżu, wrogie (jak u nas, gdy myśliwemu zając zabieży już też dla nadzwyczajnej komplikacyi odnośnych drogę). Są to znaki ostrzegawcze, zbawienne, gdy reguł, zarzucono wcześnie ten sposób, tak, iż za ich kto usłucha, zgubne, gdy lekceważy. Napad epi-czasów Cycerona już nie był w użyciu. A. ustano- leptyczny podczas komicyów zrywał je z prawa, wili w swych protokołach katalog ptaków spostrze- Znaki te jednak mogły się wydarzać tak często, galnych, nadzwyczaj szczupły w porównaniu z in- iż co chwila trzebaby było zrywać auspicya i czynnemu ludami. Tych więc tylko żądano ukazania się, ności, czemu zapobiegając, A. oświadczyli, iż mają ale znaki przypadkowe mogły dawać wszystkie one o tyle tylko znaczenie, o ile je zauważy sam ptaki bez różnicy. Przy spostrzeganiu ptaków augu- spostrzegawca.—Widzimy ztąd, że prawo auguralne, ralnych zważać trzeba było na gatunek ich, a to choćby sprowadzone do najprostszego typu, miało z kilku powodów: a) ponieważ u niektórych przed- swoje strony bardzo drażliwe, skoro od jego decy-miotem spostrzegania był tylko lot, jak u orła, sępa, zyi zależał bieg czynności urzędników państwowych, kani i t. p. (alites); u innych zaś, jak u kruka, tembardziej, że posłannictwo ich polegało głównie wrony, puhacza, postrzegano tylko krzyk (oscines); na pomocy, udzielanej urzędnikom w dokonywaniu inna jeszcze kategorya, jak dzięcioł i orzeł morski, auspicyów. Właściwie, A-mi, jako spadkobiercy Ro-dają wróżbę i z lotu, i z krzyku; b) ponieważ każdy mulusa, byli sami królowie, i oni, ustanawiając gatunek poświęcony jest bóstwu ukochanemu lub I ciało auguralne, ani na jotę od swych praw na-

K. K.

II.

i doświadczając rozmaitych,

i.

hm à    Ili

•M f

Fig. 125. August II.

AUgUSt —

czelnych nie odstąpili: auspicyum, dokonane przez króla, ważnem było samo przez się bez żadnej po mocy lub asystencyi A-ów„ Ale inaczej za rzeczy-pospolitej. Wprawdzie urzędnicy, biorący spadek władzy po królach, byli również niepodlegli w zasadzie; ale nie posiadali już oni wszechkapłańskiego charakteru królów; urzędowanie ich, jako wybieralnych, trwało zbyt krótko, by się mogli wtajemniczyć we wszystkie szczegóły auspicyów: ponieważ zaś z drugiej strony kollegium A-ów zyskało wpływ ogromny, a sztuka ich stawała się coraz trudniejszą, nie dziw, że urzędnicy ci przez sam zwyczaj pozwolili sobie narzucić pomoc teologów. Kollegium zatem zwykle delegowało jednego z członków do kierowania auspicyami, odbywanemi przez konsula lub innego dygnitarza, i baczenia, by się nie zdarzyło jakie uchybienie przeciw prawidłowości. Na komi-cyach zasiadał A-r obek urzędnika przewodniczącego, gotów zaznaczać objawy niepomyślne, wymagające odłożenia narad na inny dzień. W danym wypadku wyrzekał formułę: „alio die“ (innego dnia), i urzędnik zmuszony był usłuchać pod gardłem (capital esto). Podobnyż udział A-ra koniecznym był przy namaszczaniu osób, przez odpowiednie ciała, na godności kapłańskie (inauguratio), jako to- Flami-nów, Saliów, Westalek, Pontyfów i samych nawet A-w; równie jak przy inauguracyi lub exauguracyi świątyń Słowem, nie było prawie czynności publicznej, w którejby udziału nie przyjmowało kollegium w komplecie lub przez delegata, A, co do stroju odróżniają się od innych klass teokratycznych, na monetach i medalach, krótką laską u góry zawiniętą w kształt kolby (lituus), którą trzymali w prawej ręce. Czasami obok nich lub na odwrocie stoi ptak święty i dzbanek (capis). Dla uzupełnienia wiadomości zob, art. Auspida.—Maroński: „De auguribus romanis pars prior“ (Neustadt, 1859)— Schneider: „Die Divinationen des Alten, mit besonderer Rücksicht auf die Augurien der Römer“ (Köthen, 1862).—Rein; art. Augurowie w „Realencyclo-paedie“, Paulego, (Stuttgardt, 1866). — Bouché-Leclercq- art. Augurowie, w „Dictionnaire des Antiquités“ Daremberga i Saglio (Paryż, 1875).

August Cajus Julius Octavianus, ob. Oktawian.

August I, elektor saski (* 1526—fl586), syn księcia Henryka Pobożnego i Katarzyny meklembur-skiej, a młodszy brat Maurycego, zwanego Judaszem, pierwszego elektora saskiego z linii albertyńskiej (ob.). W rok po objęciu rządów (1553) zaspokoił uroszczenia byłego elektora saskiego z linii ernestyńskiej, Jana Fryderyka, traktatem naumburskim, a w r. 1555 głównie się przyczynił do zawarcia pokoju augsburskiego. Z obawy przed linią ernestyńską, stale trzymając się cesarza, powiększał niezawsze godziwemi sposoby swą władzę i posiadłości. Z poduszczenia żony Anny, księżniczki duńskiej, srodze prześladując zwolenników Melanchtona, którym z początku sprzyjał, zaprowadził w swem księstwie luterską ortodoksyę. Wielce podniósł on zamożność kraju, przyjmując niderlandzkich wychodźców, naprawiając drogi publiczne, ulepszając mennicę, otaczając troskliwą opieką jarmarki lipskie, wzorowo zarządzając 427

książęcemi dobrami, w czem mu gorliwie dopomagała żona Anna, i popierając ogrodownictwo, o którem nawet napisał książkę. Dbały o porządek w kraju, zaprowadził pierwsze poczty i liczne wydawał prawa. Także początki wielkich zbiorów drezdeńskich jego sięgają panowania. W obejściu był ludzkim i przystępnym, dla ludu łaskawym, z mieszczanami strzelał nawet do kurka i stąd to zwano go „ojcem Augustem“, przytem kochał się w turniejach, wspaniałych festynach i łowiectwie, ulubionemteż jego zajęciem było tokarstwo, sztuki mechaniczne i alchemia. Po 37-letniem pożyciu z żoną Anną, która mu 15 dzieci urodziła i wielki wpływ na niego wywierała, ożenił się 1586 r. z 13-letnią księżniczką anhalcką, Agnieszką Jadwigą, i w tymże roku, rażony paraliżem, umarł w Dreźnie. J. Falke: „Geschichte des Kurfürsten August v. Sachsen“ (Leipzig, 1868).    Dr. s. K.

August II, król polski i Elektor Saski (w dziejach saskich: Fryderyk-August Mocny — der Starke), syn Jana Jerzego III, Elektora Saskiego (który w naszych dziejach zapisał się swoim udziałem w wyprawie wiedeńskiej), i Anny Zofii, córki Fryderyka III, króla Danii. Urodzony d. 12 maja 1660 r. Jako książę saski, podróżuje od 1687—1689 r., po Niemczech, Francyi, Anglii, Holandyi, Hiszpanii, Portugalii, Włoszech i Węgrzech, wiodąc dość awanturnicze życie choć dość pospolitych przygód. Po śmierci ojca, po którym tron elektorski obejmuje starszy brat jego, Jan Jerzy IV, przybywa do Wiednia 1691 r., gdzie zawiera z cesarzem Józefem II stosunki, które wpłynąć mają na późniejszy kierunek jego polityki.

W r. 1693 żeni się z Krystyną Eberhar-dyną, księżniczką brandeburską z Kulmbach. W roku 1694, odziedziczywszy tron elektorski, po śmierci brata (27 kwietnia), przyjmuje naczelne dowództwo nad austro-saską armią, działającą w Węgrzech przeciwko Turkom. Wielbiciele jego talentów wojskowych przypisują zazdrosnemu współzawodnictwu wodzów cesarskich, a w szczególności generała Caprarego, bierne rezultaty tej kampanii (1695— 1696), w ciągu której jednak bitwa pod Teme-szwarem wstrzymuje pochód Turków. Mniej pomyślna bitwa pod Olasz (27 sierpnia 1696 r.), a więcej może jeszcze śmierć Jana III, króla polskiego (17 czerwca t. r.), odsłaniająca przedsiębiorczemu umysłowi młodego księcia nowe widnokręgi, skłaniają go do zarzucenia nie nadto uświetnionej komendy, którą objąwszy po nim Eugeniusz

zastawia domowi brandeburskiemu

Sabaudzki, kończy turecką wojnę Sławnem zwycięstwem pod Zeutha (wrzesień 1697 r.). Do tronu polskiego, (o który ubiegają się spółcześnie: książęta najburski, badeński, lotaryński, elektor bawarski, książę de Conti, poparty potęgą dworu francuskiego, i bratanek papieża Inocentego XI a kozioł ofiarny dowcipu szlacheckiego na sejmikach przedwyborczych, Don Livio Odescalchi, otwierają najpierw drogę Augustowi intrygi Jana Przeben-dowskiego, kasztelana chełmińskiego, biorącego pieniądze ze wszystkich stron i wsławionego przydomkiem „Judasza“. Przez teścia swojego, Jerzego Plemminga, pułkownika saskiego, oraz przez krewnego tego ostatniego, Jakóba Henryka Flem-minga, głośnego później u nas faworyta królewskiego, Przebendowski znosi się z saskim kandydatem. Dnia 2 czerwca 1697 r., w Baden pod Wiedniem, August przechodzi na wiarę katolicką przed biskupem Jawarynu (Jauer); jednocześnie zaś na koszta kandydatury swojej obdłuża dobra swoje dziedziczne

resztki samego rodowego Wattina; podobno nawet zakłada fałszywą mennicę. Dnia 27 czerwca 1697 r. przychodzi do skutku podwójna elekcya. Prymas Michał Radziejowski na Woli mianuje królem Contiego, Dębski, biskup kujawski, po-za wałami koła elekcyjnego, obwieszcza Fryderyka Augusta. Dnia 25 lipca prymas zwołuje pospolite ruszenie na 25 sierpnia, na sejm pod Warszawą, dla poparcia wolnej elekcyi Contiego, ale bliższy od francuskiego elekta i rezolutniejszy August już 15 lipca słucha uroczystego poselstwa panów polskich, w tarnowskich górach; dnia 27 lipca zaprzysięga pacta eonventa w granicznej wsi Piekarach, a dnia 15 września koronuje się w Krakowie. Dnia 21 maja 1698 ostatni rokoszujący jeszcze stronnicy Contiego, z prymasem na czele, uznają Sasa; w sierpniu zaś tegoż roku, August, nie mając więcej domowych przeciwników, wybiera się na Ruś do wojska, dla walczenia z Turkiem. Po drodze, w Rawie, spotyka się on z Piotrem I, wracającym z wycieczki po Europie. Ten narzuca mu projekt wspólnej wyprawy przeciwko özwecyi. Znajdujący się w otoczeniu Augusta Jan Reinhold Patkul, skazany na śmierć w Szwecyi przywódzca malkontentów inflanckich, popiera te zamysły. Wyprawa turecka, która odtąd staje się sprawą drugorzędną dla Augusta, pełźnie na niczem, mimo świetnego zwycięstwa, które Szczęsny Potocki, hetm. poi. kor., odnosi pod Podhajcami dnia 8 września 1698 roku. Między obozującemi pospołu wojskami polskiemi i saskiemi przychodzi do zatargów, które o mało nie kończą się krwawem starciem. Szczęściem układy, toczące się jednocześnie w Karłowicach, doprowadzają dnia 26 stycznia 1699 r. do pokoju, wracającego Polsce Kamieniec, Podole i część Ukrainy. Odtąd w polityce zewnętrznej August ogląda się już tylko na Rossyę, gotując się do zamachu na Szwecyę; wewnątrz zaś kraju podejmuje program, zawieść go mający w jego rachubach zaprowadzenia w Polsce despotycznych rządów pod osłoną wojsk saskich, z pomocą wojsk rossyjsldeh w odwodzie. Zamieszki na Litwie, walka Sapiehów z Ogińskimi, sprzyjają tym zamiarom. Ale tymczasem elektor brandeburski podchwytuje Elbląg (14 października 1698 r.), który, wrócony Polsce umową z dnia 12 grudnia 1699 r., warującą elektorowi wypłatę 300,000 talarów, dostaje się znowu w r. 1703 do jego rąk i tym razem bezpowrotnie. W grudniu 1699 r. rozpoczyna się wymarzona przez Augusta wojna szwedzka, niepomyślnym zamachem wojsk saskich na Rygę, dnia 30 sierpnia 1700 r.; Piotr W. ze swojej strony wypowiada wojnę Szwecyi. Starając się o wciągnięcie Rz-plitej samej do tej wojny, August schlebia Sapiehom, którzy wszczynają znowu wojnę domową na Litwie. Po rozgromieniu jednak tych ostatnich pod Olkienikami dnia 18 listopada 1700 r., upadek przemożnego domu trafia w myśl wyżej zaznaczonych planów królewskich. Urażeni i szukający gdzieindziej punktu oparcia, Sapiehowie przerzucają się na stronę Szwecyi i tern łatwiej, że jednocześnie prawie (13 listopada) Karol XII odnosi walne zwycięstwo nad Piotrem W. pod Narwą. Nie-zrażony tem niepowodzeniem, zawiera August ze zwyciężonym monarchą rossyjskim nowy układ, (w Birżach d. 26 lutego 1701 r.) i stara się usilniej jeszcze o pozyskanie dla wspólnych zamiarów współudziału Rz-plitej. Ale z jednej strony ucisk, doświadczany od wojsk saskich, z drugiej strony przychodząca do skutku, z przyzwoleniem Augusta, koronacya Elektora Brandeburskiego (18 stycznia 1701 r.), odstręczają Polaków od Sasa i od jego polityki. Tymczasem zaś Karol XII, zwycięzca powtórnie nad Dźwiną, przeciwko sasko-rossyjskiej armii (7 lipca 1701 r.), podejmuje projekt detroni-zacyi Augusta. Dnia 16 maja 1702 r., spróbowawszy napróżno z nadciągającym ku Warszawie Karolem układów, których podział Polski byłby podstawą, August opuszcza stolicę. Po zajęciu Warszawy (24 maja t. r.), walna bitwa pod Kliszowem (9 lipca 1702 r,) otwiera Karolowi drogę do Krakowa. Ogół polaków zachowuje się prawie obojętnie wobec tej walki. Dnia 22 sierpnia 1702 r. staje wprawdzie przy królu konfederacya sandomierska, a dnia 9 lipca 1703 r. konfederacya wielkopolska; ale żadna z nich* nie skłania się do energiczniejszego poparcia królewskiej sprawy. Nadto konfederacya wielkopolska, której przewodzi Stanisław Leszczyński, szuka układów z Karolem. Owocem tych ostatnich jest, dnia 16 lutego 1704 r., uchwała sejmu, zebranego w Warszawie przy prymasie, obwieszczająca detronizacyę Augusta, czyli t, z. „exwinkulacyę“ od posłuszeństwa. Porwanie domyślnych współzawodników do tronu, Jakóba i Konstantego Sobieskich (dnia 27 lutego 1704 r.), do którego skłania się król, przyśpiesza tylko uniwersał sejmowy z dnia 2 maja t. r., obwieszczający bezkrólewie. Dnia 12 lipca t. r. przychodzi do skutku elekcya Stanisława Leszczyńskiego. We wrześniu odzyskuje jeszcze August Warszawę, podczas gdy Piotr W. zdobywa na Szwedach Dorpat i Narwę (9 sierpnia); ale chwilowy ten tryumf kończy się niebawem sromotną ucieczką. Do października 1705 r. pozostaje odtąd August w Saksonii, rozpaczając już prawie o koronie pol-

skiej, zagłuszając głos obrażonej miłości własnej programu, obejmującego detronizacyę Augusta. Za-szumnemi festynami, które pochłaniają wytargo- mach na Stanisława Leszczyńskiego, zarządzony wywane od Piotra W. subsydya, dyplomatyzując na prawo i na lewo, i ofiarując na wszystkie strony po kawale utraconej Polski, w której tymczasem Stanisław koronuje się pod osłoną wojska szwedzkiego w Warszawie, a na całej przestrzeni kraju rozpoczyna się wojna partyzancka („ten do Sasa, ów do łasa“). Celuje w niej Adam Szmigielski, starosta gnieźnieński. W końcu 1705 r., po krótkim pobycie w Grodnie, dokąd przybył incognito z trzema tylko towarzyszami (3 listopada), szuka znowu August schronienia w Saksonii przed następującym Karolem, a dnia 24 września roku następnego, doczekawszy się tam najazdu szwedzkiego wojownika, przyjmuje, w Altranstadt pod Lipskiem, warunki haniebnego pokoju, którym zrzeka się korony polskiej na rzecz Leszczyńskiego. Przechylający się na jego stronę miesiącem później (29 października), los walnej bitwy pod Kaliszem nie skłania go już do próbowania dalej szczęścia. Upokarza się owszem bardziej jeszcze przed Karolem i wydaje Patkula. Szuka zaś odwetu dla sławy swojej, wynajmując 9,000 Sasów sprzymierzonym, walczącym z Francyą, i popisując się osobistą odwagą pod Lille, pospołu z naturalnym synem swoim, Maurycym. Wróciwszy z końcem 1708 r. do Drezna, dyplomatyzuje znowu, wiąże się przeciwko Szwecyi z Fryderykiem IV królem duńskim (28 czerwca 1709 r.), jeździ do Berlina i zdobywa tam przymierze odporne; nakoniec dnia 4 lipca t. r. podpisuje nowy zaczepno-odporny traktat z Piotrem, warujący mu powrót do Polski i następstwo dla syna. Klęska Karola XII pod Połtawą, dnia 28 lipca 1709 r., zbliża niespodzianie ziszczenie tych obietnic. Uniwersałem z dnia 7 listopada 1709 r. nowy prymas, Szembek, zapowiada już oczyszczonej z wojsk szwedzkich Rz-plitej powrót „prawego“ monarchy. Leszczyński i Karol XII udają się na emi-gracyę. August usadawia się w Polsce przy pomocy wojsk rossyjskich, bawiąc się na zjazdach z Piotrem i z królem pruskim nowemi projektami podziału odzyskanego królestwa, których podsuwaniem trudni się pruski minister Ilgen. Jednocześnie wraca król do dawnej myśli zaprowadzenia w Rz-plitej rządów samowładnych. Wojna Turcyi z Rossyą, którą udaje się Karolowi XII wywołać w r. 1711, nastręcza sposobność do wprowadzenia Sasów w granice Rz-plitej. Ale obecność ich wywołuje pośród szlachty ruch opozycyjny, któremu sprzyja Piotr, niechętny widokom Augusta, i który doprowadza do zawiązania generalnej konfederacyi tarnogrodzkiej (26 listopada 1715 r.) a w następstwie do interwencyi wojsk rossyjskich. Dnia 30 stycznia 1717 r., na tak zwanym „sejmie niemym“ warszawskim, staje ugoda między konfederatami i Augustem, której głównym punktem jest wyjście Sasów, ale także ograniczenie wojska polskiego do 24,000, to jest rozbrojenie Polski samej. W latach 1718—1719 traci August dotychczasową podporę swoją, przyjaźń Piotra W., który, zdobywszy na Szwecyi wszystko, czego mógł żądać, słucha wniosków szwedzkiego ministra, Görza, i skłania się do

w sierpniu 1718 r., kompromituje tylko znienawidzonego w Polsce, za granicą zniesławionego Sasa. Ratuje go niespodziana śmierć Karola XII pod Friederichshallem (10 grudnia 1718 r.) W r. 1719 zjednywa sobie August przeciwko Rossyi pomoc cesarza, podpisując w tym celu traktat w Wiedniu (5 stycznia) i zdobywając jednocześnie dla syna rękę arcy-księżniczki Maryi Józefy. Król angielski, Jerzy, przystępuje, jako elektor hanowerski, do tego przymierza, kombinacye atoli, które się z niem wiążą, przecina traktat Nystadzki, zawarty przez Piotra Wielkiego z Rossyą dnia 10 września 1721, kładąc koniec wojnie północnej. Następuje w hi-storyi Augusta i wspólnych z nią dziejach Rz-plitej peryod letargu. Wewnątrz kraju, sprawa ordynacyi Ostrogskiej, rozpoczynająca się z r. 1721, i w r. 1724 sprawa Toruńska, wywołana gwałtownemi zatargami między zakonem 00. Jezuitów a protestancką ludnością miasta, przerywają chwilowo ciszę. Nazewnątrz pojawia się w r. 1725 sprawa sukcesyi kurlandzkiej, do której August forytuje syna swego, Maurycego, podczas gdy w kraju umysły skłaniają się do zupełnego połączenia tego księstwa z Rz-plitą, którą to unię zatwierdza istotnie sejm uchwałą z dnia 9 listopada 1726 r. Od r. 1727 August zajmuje się już tylko zapewnieniem synowi królewskiego dziedzictwa w Polsce, ubiegając się o pomoc w tym względzie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma, którego przyjmuje z wielką okazałością w Dreźnie (w styczniu 1728 r.). Czerwiec 1730 r. upamiętnionym zostaje świetnym przeglądem pod Milbergiem 30-tysięcznej armij saskiej, świeżo wystawionej, któremu przypatruje się król pruski z synem swoim Fryderykiem i wielką liczbą książąt niemieckich. Chodzi tym razem o zapewnienie synowi Augusta nie już polskiej tylko, ale i cesarskiej korony po Karolu VI. Ale już w grudniu

1732    r. staje w Wiedniu, między Rossyą, Prusami i Austryą traktat, mający właśnie na celu usunięcie tej podwójnej kandydatury. Kandydatem, wyznaczonym do tronu polskiego, jest infant portugalski, Emanuel, który niedawno jeździł do Petersburga, starając się o rękę cesarzowej Anny. Broniąc się, zjeżdża August w tymże roku do Polski; wojuje znowu okazałym przeglądem polskich i saskich wojsk pod Willanowem i zapowiada sejm nadzwyczajny na 18 września 1732 r. Ale sejm zrywa się; odjechawszy do Saksonii, August zgłasza się znowu do Berlina, w listopadzie t. r., z propozycyą podziału ziem polskich. Śmierć jego dnia 1 lutego

1733    r. niweczy ostatecznie te plany. Na schyłku XVII-go i na początku XVIII-go wieku, August jest jakby ostatnim typem średniowiecznego władzcy. Pomawiano go o chęć naśladowania Ludwika XIV. Chęć była może u niego taka, innym był zmysł cały i temperament. Pierwowzorem jego byłby raczej jakiś Cezary Borgia. Nie monarcha to, zatopiony w kulcie swojego majestatu, ale awanturnik na wielką skalę. W szeregu zaś awantur, z których składa się jego zawód, są i awantury karczemne. W Hiszpanii nęci go walka z bykami

i współzawodnictwo z madryckimi poskramiaczami tych zwierząt. Przyczem nocna rozprawa ze zgrają Biepaczy, nastawionych przez zazdrosnego męża pięknej margrabiny de Manzera, o mało nie kładzie wczesnego końca jego karyerze. W Wenecyi prosta mieszczka Mathei zjednywa sobie książęce hołdy. Po wstąpieniu na tron, nie rozstając się z mi-łosnemi przygodami, szuka on szczęścia na szerszych polach, ale zawsze jak rycerz błędny lub gracz hazardowny. Przerzuca kombinacyami poli-tycznemi, aliansami i traktatami, jak kośćmi. Czy zaś gra źle, czy mu fortuna nie dopisuje, o czem trudno dziś sądzić z zupełną pewnością, dość, że przegrywa często. Miewa jednak szczęśliwe chwile. Z tronu elektorskiego przesiada się na królewski, brata się z pierwszymi monarchami europejskimi, zdumiewa wszystkich swoim przepychem, kiedy nie olśniewa albo nie gorszy, ostatecznie zaś zostawia synowi zdobyte w Polsce dziedzictwo, nie zostawia wielkiego imienia. Może nie tyle talentu brakowało mu, dla dopięcia tego, czego pragnął aż nadto widocznie i namiętnie w tym względzie, co charakteru. Z pierwszego pozoru, w uroku zewnętrznych przymiotów, któremi go natura hojnie obdarzyła, w blasku wspaniałego otoczenia, które sobie utworzył, z męską swoją pięknością, olbrzymią siłą fizyczną i fizyczną brawurą—imponuje on prawie. To Apollo, Herkules, Jowisz, a czasami Bachus, ale Bachus w Olimpie. Bliżej się przypatrzywszy, urok znika i widać tylko człowieka, a nawet wcale lichego człowieka, który, wspinając się ciągle do wielkiej roli, na żadnym szczeblu utrzymać nie umie równowagi; nie dopisuje ciągle, nietylko drugim, ale samemu sobie, i srogą czyniąc ofiarę ze wszystkiego, co los rękom powierzył, z siebie samego żadnej ofiary uczynić nie jest zdolen, dla dopięcia celów, które sobie zakreślił. Łamiąc podkowy, nie przełamał nigdy najmniejszej ze swoich słabostek. Bacząc na czas, w którym żyje, trudno go zbyt surowo oskarżać o to, że nie przywiązał się żadnem serdecznem uczuciem do kraju, który go przygarnął. I własna Saksonia nie była mu droższą. Jerzy, król angielski, gotów tak samo poświęcić Anglię dla Hanoweru, a Hanower dla pierwszego, byle okazalszego, stanowiska w Rzeszy niemieckiej. Wszyscy oni, ilu ich jest w Rzeszy, frymar-czą w ten sposób i handlują krajami i ludźmi, „wydzierając sobie kawałami wielką niemiecką ojczyznę“. Ale w tej frymarce nie umie August nawet ani wypatrzyć korzystnego targu, ani uchwycić korzyści, które mu same do rąk się cisną, hulając, kiedy działać pora, trwoniąc pieniądze, kiedy złoto trzeba rzucić na wagę. I znowu, uwzględniając epokę, możnaby rzucić zasłonę na jego rozwiązłe życie, gdyby za przykładem Ludwika XIV był umiał zachować w skandalu jakąśkolwiek miarę, w rozpuście jakieśkolwiek poszanowanie własnej godności. Mniejsza o Aurorę de Koenigsmark, o księżnę de Teschen (Lubomirską, żonę podkomorzego w. k.), o hrabinę Cosel (panią de Hoym), którą luterański pastor w Dreźnie przyrównywał publicznie do Betsabei, a nawet o turczynkę Fatymę, nastręczoną przez Przebendowskiego, i o tancerkę

Dupare, przywiezioną z Brukselli. Ale nieustająca prawie pijana orgia, śród której przesuwają się te przelotne miłostki, ale, przy schyłku zwłaszcza długiego zawodu, cynicznie rozpostarta sromota domowego pożycia na łonie rozplenionej nieprawej rodziny, w obec której nie wiadomo, gdzie podziewa-ją się i prawa żona, porzucona w ustronnym zamku Torgauskim, „die Betsäule“, jak ją nazywają sa-ksończycy, i prawy syn, żyjący z psami i końmi w Hubertsburgu,—tego było za wiele, nawet w epoce Ludwika XV i pani de Pompadour. Dla narodu naszego panowanie Augusta jest epoką stanowczego, a smutnego przełomu. Z początku widać jeszcze w masie społeczeństwa jaki taki zasób sił, jaką taką energię przekonań i uczuć, gotowych do przyjęcia zbawczego hasła. Hasła takiego szukać nawet niepotrzeba. Jest niem od lat już wielu pro-gram„naprawy Rz-plitej“,walnej reformy wewnętrznej, w której imieniu po przodkach XVI i XVII wieku, zabierają głos teraz: Karwicki (1709), Szczuka (1709), Jan Jabłonowski (1730). W powszechności narodu wprawdzie trudno dopatrzyć się wyraźnych sympatyj dla tego programu. Nie osłabia to jednak doniosłości, jaką miała w tym względzie inicyatywa szlachetniejszych jednostek. Powszechność jest wszędzie sama przez się czynnikiem biernym. Potrzeba jej skądinąd myśli przewodnich i przewodników. Niestety, przewodników szukać ona musiała natenczas u nas najpierw w Auguście, a później w Leszczyńskim. Ruch reformatorski, dopominający się skupiającego ogniska, rozszczepił się tym sposobem na dwie strony, a następnie sparaliżowanym został nieodpowiedniością jednego i drugiego przywódzcy. Leszczyński był za słabym, August zanadto przewrotnym. Obaj prowadzili za sobą obcy najazd. Absolutystyczne dążenia Augusta, sprzymierzone z dźwigającą się na wschodzie potęgą Cesarstwa, spot-kawszy się na wspólnym gruncie reformy z konstytucyjnym kierunkiem Leszczyńskiego, jeden tylko wspólny wydały owoc: gospodarkę saskich^ szwedzkich i rossyjskich pułków, kolejno nawiedzających Rz-plitą. Zawód był straszny. Za zawodem poszło zniechęcenie, a za zniechęceniem obojętność, i ten stan nieczułego odrętwienia, w którym przebyliśmy rządy drugiego Sasa. „ Polska stała się „domem zajezdnym“ dla sąsiadów. Wchodził kto chciał i robił co mu się podobało. Z prawego łoża zostawił August jednego tylko syna, który po nim panował, z nieprawych związków dzieci mnóstwo. Naliczono się ich do 350. Pierwsze miejsce w sercu królewskiem zajęła, odszukana przez Przebendowskiego, córka mieszczki warszawskiej, Henryki Du-val, Anna, przezwana hrabiną Orzelską, a później wydana za księcia Holstein-Beck, mieszkanka wybudowanego dla niej „Błękitnego pałacu“, gospodyni zabaw, urządzanych w Willanowie, i bogini złotej młodzieży warszawskiej, już wtedy zdradzającej się z upodobaniem do fałszywych bogów. Na widowni świata zasłynął pod imieniem „Maurycego Saskiego“ syn pięknej Aurory de Koenigsmark. Syn tur-czynki Fatymy odgrywał rolę w Saksonii, jako graf i pułkownik Rutowski. (Walewski: „Dzieje bezkrólewia po Janie III“, Kraków 1875. — Parthenay*

„Histoire de Pologne sous Auguste II“. (Ala Hagę, dyą, podsunął Ludwikowi, d. 10 października t. r., 1733). — Jarochowski: „Dzieje panowania Augu- ordynans, wypowiadający wojnę Austryi. I w Pol-sta II", 1697—1701 (Poznań, 1856), 1702—1704. sce samej jęły niebawem zawiązywać się liczne kon-(Poznań, 1874). — „Próba emancypacyjna polityki federacye prowincyonalne na rzecz Leszczyńskiego. Augustowej i intryga Posadowskiego, rezydenta Dnia zaś 22 grudnia t. r. wydał sam Stanisław pruskiego w Warszawie, 1720“. — „Jan Stanisław pierwsze wici pospolitego ruszenia. Ale już 6 stycz-Jabłonowski i zatarg jego z królem Augustem II“. nia 1734 r., stanąwszy z żoną w górach tarnowskich, August zaprzysiągł pacta conventa przed Janem Karolem Lipskim, biskupem krakowskim; dnia zaś 17 stycznia wziął z jego rąk koronę w Krakowie. Dnia 9 lipca, Gdańsk, do którego warownych murów schronił się Stanisław, kapitulował przed sasko-rossyjską armią oblężniczą; śpiesząc zaś do zdobytego miasta, w którego zdobywaniu nie miał udziału, August zbierał po drodze hołdy gromadnie nawracających się do niego przeciwników, a w ich liczbie Poniatowskiego i obu Czartoryskich. Na chwilę upadłą sprawę Leszczyńskiego, który przed kapitu-lacyą Gdańska, za chłopa przebrany, zdołał uciec do Królewca, dźwiga zawiązana d. 5 listopada 1734 r. konfederacya dzikowska pod laską Adama Tarły, starosty jasielskiego. Ale, zjechawszy do Warszawy w d. 21 listop. 1734 r. i zwoławszy uniwersałem z d. 10 grudnia t. r. radę konfederacką na d. 24 stycznia 1735 r., a następnie sejm pacyfikacyj-ny na d. 27 września t. r., skłania August na swoją stronę większość dotychczasowych stronników Leszczyńskiego i sam możny dom Potockich, w osobach prymasa i wojewody kijowskiego. Już zaś d. 5 października 1735 r. staje między mocarstwami, walczącemi rzekomo o sukcesyę tronu polskiego, tak zwany „Wiedeński preliminarz pokoju“, za którym idzie, d. 26 stycznia 1736, abdykacya Leszczyńskiego. Drugi sejm pacyfikacyjny, zwołany przez Augusta na d. 25 czerwca t. r., szczęśliwie, choć nie bez upokorzeń dla króla, zakończony, utrwala jego panowanie. Pierwszym krokiem politycznym nowego monarchy i charakteryzującym kierunek jego rządów jest, w lipcu 1737 r., bierne uznanie Birona, obranego księciem kurlandzkim, w kościele mitaw-skim. Wówczas to właśnie stronnicy Stanisława Leszczyńskiego i programu, zmierzającego do reformy konstytucyjnej, a opartego na wspólności interesów Polski, Francyi i Turcyi, korzystają z tego kroku, aczkolwiek uprawnionego przez konstytucyę sejmu pacyfikacyjnego. Stąd w latach 1738 — 1740 cały szereg sejmów zrywanych i konfederacyjnych zamachów, peryodycznie, choć zawsze bez skutku, odnawianych. Przewodzi tym działaniom opozycyjnym dom Potockich, znowu i na długie lata tym razem poróżniony z Czartoryskimi, stającymi przy tronie i przy aliansie rossyjskim. W grudniu 1740 r. rozpoczynająca się wojna sukcesyjna austryacka odwraca uwagę Augusta i jego ministra, Brlihla, od Polski. W r. 1741 August nie zagląda nawet do swojego królestwa, a w r. 1742 zjeżdża tylko na radę senatu do Wschowy. Nazewnątrz Rzplta nie odgrywa już żadnej roli. Wewnątrz, wobec usuwającej się powagi królewskiej, naczelna rola przypada w udziale dwóm współzawodniczącym z sobą stronnictwom (dwu królów): słabnącej arystokratycznej hegemonii Potockich i potężniejącej ciągle, a w masie narodu oparcia, szukającej Familii (Czar-

K. W

Opowiadania historyczne i t. p.)

August III, król polski i elektor saski. Syn Augusta II i Krystyny Eberhardyny Brandeburskiej z Kulmbach (f 1727), która koronowaną nie była dla wyznania ewangielickiego. Urodził się d. 7 października 1696 r. w Dreźnie. Wychowany w tejże

wierze ewangelickiej, przyjął wiarę katolicą, n aj pierw potajemnie, 27 listopada 1712 r., w Bolonii, przed kardynałem Cusani (podczas wycieczki, w ciągu której, oprócz Włoch, zwiedził Niemcy i Francyę), następnie zaś publicznie, d. 11 październik 1717 r., w Wiedniu. Pojął za żonę (d. 20 sierpnia 1715 r.) Maryę Józefę Austryacką, córkę cesarza niemieckiego, Józefa I, urodzoną d. 8 grudnia 1699 roku. Królewi-

lift

-V '

pt- s ». U

Ł

Fig. 126. August III.

■czem polskim będąc, mieszkał w Hubertsburgu i oddawał się zapamiętale łowom. Odziedziczywszy tron elektorski po ojcu, d. 1 lutego 1733 roku, doprowadził do skutku, w Wiedniu, d 16 lipca t. r., układ z Rossyą i Austryą, mocą którego, wza-mian za uznanie sankcyi pragmatycznej, otrzymał od Karola VI obietnicę 12,000 wojska posiłkowego, dla poparcia kandydatury swojej do tronu polskiego, od cesarzowej zaś Anny—40,000 wojska na tenże cel, pod warunkiem, aby, po wygaśnięciu linii Kettlerów, nie sprzeciwiał się osadzeniu na tronie kurlandzkim ros-syjskiego kandydata. Tymczasem jednak sejm kon-wokacyjny, zakończony d. 23 maja t. r., oświadczył się za kandydaturą Leszczyńskiego, której sprzyjali Potoccy, pogodzeni z Czartoryskimi, za wpływem Teodora Potockiego, prymasa. Jakoż d. 10 września 1733 r., mimo pojawienia się na granicach Rzpltej 40,000 rossyan, prymas w kole pod Wolą obwołał wybranego zgodnie Leszczyńskiego, który, samowtór z kawalerem d’Andelot, za kupca przebrany, przybył do Warszawy. Natomiast d. 5 października następnego roku, we wsi Kamieniu pod Pragą, wsławionej wyborem Walezyusza, garstka niechętnych Leszczyńskiemu, w obecności generała rossyjskiego, Las-cego, okrzyknęła królem Augusta III. Dość niespodzianie ujęła się za pogwałconą wolnością wyboru i za Leszczyńskim Francya, której polityką kierujący kardynał de Fleury, zawarłszy d. 26-go września t. r. traktat zaczepny z Hiszpanią i Sabau-

cza na

toryskich). Tymczasem, stanąwszy zrazu przy Maryi Teresie i sankcyi pragmatycznej i zawarłszy w tym sensie, d. 20 października 1740 r., traktat petersburski z regentką Anną, łączy się A., we wrześniu 1741 r., z koalicyą przeciw-austryacką; dnia zaś 24 stycznia 1742 daje głos, przy elekcyi cesarza, Karolowi Albrechtowi. Ale już 23 lipca 1742 roku, z namowy chwiejnego Brühla, opuszcza znowu słaby monarcha Prusy i Francyę traktatem w Wiedniu zawartym; dnia zaś 8 stycznia 1745 r., chwilowem powodzeniem armii saskiej zachęcony, zawiera w Warszawie poczwórny alians (Austrya, Anglia, Holandya, Saksonia) przeciwko Prusom, przyczem zmierza do wciągnięcia Rzpltej w to przymierze. Zaniepokojone Prusy ofiarują Augustowi, pospołu z Francyą, koronę cesarską (18 stycznia 1745), po śmierci Karola Albrechta. Nie przyjmuje jej August, a na przymierzu, do którego przystąpił, wychodzi jak najgorzej. Pobiwszy trzykrotnie jego wojska w ciągu kampanii 1745 r., pod Hohenfriedberg (4 czerwca), Sorr (30 września) i Kesseldorf (15 grudnia), zajmuje Fryderyk Drezno i d. 25 grudnia 1745 r. dyktuje twarde warunki pokoju. W kwietniu 1746 r. zbliża się A., a raczej jego minister, Brühl, do Francyi, z którą zawiera układ neutralności na trzy lata. W r. 1747 córka królewska, Marya Józefa, wychodzi za delfina, syna Maryi Leszczyńskiej. W tymże roku, syn, królewicz Fryderyk Krystyan, żeni się z Maryą Antoniną, córką zmarłego cesarza Karola VI, a druga córka, Marya Anna, łączy się z Maksymilianem Józefem, elektorem bawarskim. Domowe te związki oddalają dwór saski od Austryi i Rossyi, a w stosunkach polskich— od tego programu politycznego, któremu sprzyjają Czartoryscy. Tymczasem walka tych ostatnich z Potockimi, zajątrzona słynną sprawą honorową między Kazimierzem Poniatowskim a Adamem Tarłą, w której ten ostatni pada ofiarą (d. 16 marca 1744 r.), przybiera coraz gwałtowniejszy charakter. Z sejmów, kolejno unicestwianych pasowaniem się anta-gonistycznych żywiołów, przenosi się ona do trybunałów. W październiku 1749 r. przychodzi, po raz pierwszy w dziejach Rzpltej, do zerwania trybunału (w Piotrkowie). Udział Czartoryskich w tym smutnym epizodzie, pospołu z nowemi teraźniejszemi skłonnościami polityki saskiej, wywołuje pewne oziębienie stosunków między nimi a dworem. Jednak, dbając o zachowanie swojego dworskiego stanowiska, Familia myśli chwilowo o zbliżeniu się do Francyi (grudzień 1748 — luty 1749 r.). Niepowodzenie nawiązanych w tym sensie rokowań rzuca ją napowrót w objęcia Rossyi. Na sejmie 1752 r. Potoccy, w porozumieniu z Francyą, której inter-wencya przy nowym pośle, hr. de Broglie, staje się energiczniejszą, i Familia, osłonięta opieką Rossyi, mierzą swoje siły. W latach 1753—1754 sprawa Ordynacyi Ostrogskiej, skłaniając Czartoryskich do chwycenia się środków, nie licujących już stanowczo z ich dotychczasowem położeniem u dworu, jako to: rwania sejmów za pomocą swoich kreatur (Strawiński, na sejmie 1754 r.), przekształca ich ostatecznie w stronnictwo opozycyjne. W r. 1755 Saksonia i jej udział w wielko-europejskiej polityce

odrywają znowu Augusta od spraw polskich. Jednocześnie, w wikłających się ciągle stosunkach i kombinacyach tej polityki, nowy zwrot, chociaż chwilowy tylko, wciągając posłusznego Brühlowi monarchę do franko-austro-rossyjskiego przymierza przeciw Prusom, zbliża go do Petersburga, a przynajmniej do kierunku politycznego, który czasowo tam panuje. I znowu pada A. w rozpoczynającej się siedmioletniej wojnie pierwszą ofiarą zwycięskiej fortuny Fryderyka II. Po kapitulacyi korpusu generała Rutowskiego pod Pirną, d. 14 października 1756 r., on i jego nieodstępny Brühl dostają paszporty do Polski. W Saksonii zaś, przez zimę następującą, rządzi Fryderyk. Natomiast alians teraźniejszy z Rossyą daje wygnanemu ze swej ojcowizny królowi silniejszy punkt oparcia w Polsce samej przeciwko dawniejszym przyjaciołom a dzisiejszym antagonistom, Czartoryskim, którzy oglądać się muszą na domyślny przewrót stosunków w Petersburgu, wysyłając w tym celu na dwór tamtejszy młodego Poniatowskiego. Osiągnięta dla królewicza Karola, w r. 1758, za zgodą ceaarzowej Elżbiety, inwestytura na księstwo Kurlandzkie, jest owocem tych nowych, ale chwilowych konjunktur, których śmierć Elżbiety (5 stycznia 1762 r.), a bardziej jeszcze (w lipcu t. r.) rewolucya, wprowadzająca na tron Katarzynę II, przynosi radykalną zmianę. Dnia 22 lutego 1763 r. Biron wjeżdża do Mi-tawy pod eskortą korpusu rossyjskiego i oblega zamkniętego w zamku kr. Karola. Dnia 15 lutego t. r. A. zniewolonym się widzi do podpisania niechlubnego pokoju z Prusami, dla odzyskania srodze uciśniętej Saksonii. W maju t. r., wojsko rossyj-skie, wezwane na pomoc przez Czartoryskich, wkra-Litwę. Śród tych smutnych okoliczności umiera A- dnia 5 października 1763 r., skutkiem ataku apoplektycznego.—A. III rozbrajałby krytykę historyczną swoją nicością, gdyby nie wzgląd na to, że, w danych warunkach, i bierność może być zbrodnią. Jako człowiek prywatny, ma on wiele zalet. Wzorowy mąż i przykładny ojciec piętnaściorga dzieci, oczyszcza dwór saski ze skandalu, a i u nas samych zatrzymuje narodową obyczajność na pochyłości, na której rozpędziliśmy się wślad za jego poprzednikiem. Jeżeli szlachetny typ matrony polskiej, w surowem otoczeniu cnotliwego domowego pożycia, nie został wymazanym z naszej tradycyi, jemu-to po części zawdzięczamy, Tradycyę poprzedniego panowania uosabiający, faworyt Sułkowski, syn naturalny Augusta II, na indygenę polskiego wyfory-towany, już w r. 1738 wypadł z łaski nowego króla, podobno dlatego, że ośmielił się namawiać swojego pana do rozpusty. Niestety! miejsce jego zajął Brühl. Nawet jako król, nie jest A. bez przymiotów. Z poważną i majestatyczną postawą łączy wysokie poczucie godności królewskiej i nawet sui generis pojęcie królewskiego obowiązku. Robi wszystko to, co do monarszego rzemiosła należy, tak i o ile rozumie on to rzemiosło. Nie cofa się przed żadną pańszczyzną zewnętrznych, z tern dostojeństwem związanych, form i czynności. Odbywa sejmy, składa rady senatu, rozdaje wakanse, podpisuje traktaty, podawane sobie przez Brühla. W ulu-

za

wre-

cza-

ODO

bionem Dreźnie popiera nawet sztuki: buduje piękne gmachy, kupuje obrazy, utrzymuje doskonałą operę. Rządzić nie próbuje nawet. Rozum jego nie sięga tak daleko. W Saksonii ma od tego Briih-la; w Polsce, o ile Brühl nie dopisuje, zostawia A. wolne ręce Potockim i Czartoryskim. Zdaje się on być maszyną, nakręconą do wykonywania pewnej liczby mechanicznych ruchów. Inicyatywy własnej jakiejkolwiek, samoistnego popędu, uczucia, namiętności—w nim nie widać. Lubi namiętnie łowy, ale i to namiętnością bierną. Wszystko mu jedno: szukać zwierza w kniei, czy strzelać psy, spędzane na dziedziniec zamkowy. I wszystko mu jedno znowu: słuchać jednej i tej samej opery sto razy z rzędu. Repertuar odnawia się tylko dwa razy w roku, więc przez sześć miesięcy jedna i ta sama opera bawi go dzisiaj, jak go bawiła wczoraj. Nie bawi go pobyt w Warszawie—i widać go, skoro tylko może, wracającego z pośpiechem do Drezna, dlatego, że wszystko, co polskie, jest i pozostaje mu obcem. Nie przyszło mu do głąwy, aby on, król polski i syn polskiego króla, potrzebował przygarnąć się jakkolwiek, sercem, obyczajem, czy choćby tylko mową, do tego kraju, który los swój jego rękom powierzył. W ciągu siedmdziesięcioletniego blisko życia, spędzonego na stopniach polskiego tronu, lub na tronie samym, nie nauczył się wymówić jednego polskiego słowa. Rysem znamiennym zresztą całej tej postaci jest nadzwyczajna jakaś apatya moralna i, rzadka na tak Wysokiem stanowisku, poziomość moralnego ustroju. Milczący zwykle, choć bynajmniej nie ponurego, ani też w sobie skupionego usposobienia, nie mówi chyba dlatego tylko, że i nie myśli także. Kiedy zaś odzywa się do swojego nieodstępnego Brühla, to legendowem: „Brühl, hab ich Geld?“ Nie żeby był tak skrzętnym zbieraczem grosza, ale dlatego znowu, że, dbającemu o swój majestat królewski, ze wszystkich tego majestatu znamion ten jeden tylko, najlichszy, trafia do pojęcia. Nie pyta o sławę, sponiewieraną w Polsce i w Saksonii szeregiem klęsk i upokorzeń: nie pyta o dolę poddanych swoich, uciśniętych tu i tam przez gospodarkę wędrownych wojsk cudzoziemskich i samego Brühla; pyta o pieniądze — i tych nie brakuje mu nigdy. Gdy inne źródła zawodzą, dostarcza ich: w Saksonii nowy finansowy szwindel przemyślnego Brühla, w Polsce zaś t z. „justifia distributiva“ — handel wakansami. Dając narodowi takiego syna, po takim ojcu, zdaje się, jakoby Opatrzność wypróbować chciała, co jest najgorszego w królewskości. Po tamtym, szalbierzu bez sumienia i prawdopodobnie bez talentu, ten—idyota, bez głowy i podobno bez serca! — Historya narodu naszego, w tym drugim trzydziestoletnim okresie saskich rządów, jest, bez mała, historyą walki Potockich z Czartoryskimi, Króla już jakby nie było; pozostaje pole otwarte dla królewiąt. Jeden i drugi obóz, jeden i drugi dwór, ma swoją wewnętrzną i swoją zagraniczną politykę. Nawet swoich posłów na obcych dworach-Potoccy — Orlika i Błędowskiego w Paryżu, Dzierżanowskiego w Berlinie i w Konstantynopolu; Czartoryscy—Poniatowskiego w Petersburgu. Program polityczny Czartoryskich ma za sobą logikę sytua-

gncjklopfdy' Pow»7.eehna Uiutr T. T

cyi. Rossya jest już de facto u siebie w kräjii. Chronicznie i bez oporu zajmowanym przez jej wojska. Pogodzenie się z tym faktem spełnionym i wyzyskanie go, wedle możności, na rzecz najżywotniejszych interesów krajowych i najpilniejszych potrzeb społecznych—to ich założenie. Przemawia dalej nimi jedność kierunku, sprężystość działania i szcie osobiste przymioty dwóch naczelne dowództwo sprawujących braci. Od lat dwustu prawie, od sów Batorego i Zamoyskiego, pierwszy raz doczekała się Polska prawdziwych mężów stanu Przeciwko sobie, natomiast, mają oni gwałt, zadawany najnaturalniejszym, najtrudniejszym do przezwyciężenia instyktom narodowego ducha. Stąd konieczność gwałtownych środków narzucona ich przedsięwzięciom i stąd w ich własnym umyśle i w ich włas-nem sercu pewna rozterka spierających się z sobą poglądów i skłonności, a w dalszem i nieuniknio-nem następstwie—pewna niejasność założenia w ich własnym programie, pewien brak konsekwencyi w ich własnem działaniu. Ogół byłby poszedł może za nimi, jak zwykł chodzić za tymi, którzy wiedzą, dokąd idą i idą śmiałym krokiem w obranym kierunku, wskazując drogę. Tego jasnego drogoskazu nie zobaczyło w nich nasze społeczeństwo. Oni sami nie wiedzieli, czy wiedzieć nie chcieli, dokąd Iroga, a gdy zobaczyli metę przed sobą, cofnęli się pierwsi. Nie dotrzymali kroku ani Rossyi, ani wytkniętym przez się przeznaczeniom. — Programowi Potockich sprzyjała jego popularność, zgodność z najłatwiej trafiającemi do pojęcia interesami kraju i jawna, bo przymusowa, bezinteresowność jego zagranicznej protektorki, Francyi. Walczyła z temi lodatniemi czynnikami i przemogła je, tu w Polsce, lieudolność takich wodzów, jak: Franciszek Potocki, łan Klemens Branicki, albo Karol Radziwiłł, tam, we Francyi, równa co najmniej niedołężność uosobiona w Ludwiku XV-ym i jego „sekretnej“ polityce, mpiącej dołki pod jego urzędową polityką. Tym sposobem bankructwo jednego i drugiego programu przygotowało końcową katastrofę dziejów naszych. Usiłowania, obustronnie podjęte, bezowocnemi je-Inak zupełnie nie były. Im zawdzięczamy, bądź co bądź, tę epokę odrodzenia, która rozpoczyna się z r. 1771. W łonie jednego i drugiego stronnictwa, i zwłaszcza w tej sferze, którą przenika wpływem i ożywia duchem swoim rozumniejsza, energiczniejsza, gospodarniejsza Familia, wyrastają tacy ludzie, jak: Konarski, dwaj bracia Załuscy i sam Sta-szyc; powstaje literatura, przejęta trzeźwiejszemi pojęciami, krzewi się, w szkołach pijarskich, oświata racyonalniejsza od dawnej jezuickiej; wytwarza się zasiew⁷ i przysposabia się rola, z których wstać ma bujny plon Sejmu Czteroletniego. Coś więc jeszcze, oprócz jedzenia, picia i popuszczania pasa, robił polak za króla Sasa. Nie zrobił tyle, ile było trzeba dla odwrócenia spełnionego losów wyroku. — Z licznego potomstwa, oprócz dwóch wyżej wspomnianych, wydał August III trzecią córkę za króla hiszpańskiego Najstarszy z synów, Fryderyk August, odziedziczył po nim elektorat; młodszy, Ksawery, był regentem saskim, po śmierci starszego brata, podczas małoletności następcy; trzeci, Ka⁻ol,

65

73).

Dr S. K.

1888.

był księciem kurlandzkim; czwarty, Albrecht Kazimierz—księciem cieszyńskim i wielkorządcą Węgier i Belgii. — (Wojciechowski: „O powtórnej elekcyi Stanisława Leszczyńskiego w r. 1733“.— Kantecki: „Stanisław Poniatowski, ojciec króla Stanisława Augusta“ (Poznań, 1880). — Broglie: „Le secret du roi“ (Paryż, 1878).—Waliszewski: „Potoccy i Czartoryscy“ (Kraków, 1887).—Szujski: „Jerzy Ożarowski i kardynał Fleury“.    K w'

August, syn elektora saskiego Jana Jerzego I, (f 1680), obrany 1628 r, przez kapitułę magdeburską administratorem arcybiskupstwa magdeburskiego, wszedł w tegoż całkowite posiadanie dopiero w dziesięć lat później i dzierżył je na mocy pokoju westfalskiego aż do śmierci. Po zgonie ojca (1656 r.), który mu testamentem wyznaczył jako dziedzictwo Kwerfurt, Juterbock, Dahme i Burg, wiódł z najstarszym bratem, elektorem Janem Jerzym II, zacięte spory o spadek, które zakończyła ugoda drezdeńska 1657 r. Zyskawszy hrabstwo Barby i wyniesienie Kwerfurtu do rzędu udzielnego księstwa, uczynił Weissenfels, gdzie wybudował zamek Au-gustusburg, stolicą swoją i stał się fundatorem weis-senfelskiej linii domu saskiego, która wygasła 1746 r. Przyjaciel nauk, założył w Weissenfels akademickie gimnazyum, które piękne wydało owoce, lecz skutkiem rozrzutności i zamiłowania w przepychu stał się on przyczyną finansowej ruiny swych następców. Pierwszą jego żoną była księżniczka Anna Marya meklemburska, drugą Joanna Walpurg v. Lei-ningen-Wasterburg. Flathe: „Allgemeine deutsche Biographie“ (T. I, 680).—Böttiger: „Geschichte des Kurstaates und Königreiches Sachsen“ (1867 —

Dr. S. K.

August Emil Leopold, książę sasko-gotajski, syn Ernesta II i Amelii meiningeńskiej (* 1772 r.— f 1822), kształcił się w Genewie, ożenił się 1792 r. z Ludwiką Karoliną, księżniczką meklembursko-szweryńską, a w rok po jej śmierci (1802) z Karoliną Amalią, księżniczką hesko-kaselską. Objąwszy w r. 1804 rządy, sprawował je w burzliwym czasie nader mądrze ku szczęściu swych poddanych i roz-tropnem postępowaniem ujął sobie Napoleona I, którego geniusz podziwiał. Sławę mądrego władzcy zachował i po wojnach napoleońskich, rządząc sprawiedliwie i łagodnie i dbając o dobrobyt swego ludu. Wysoce wykształcony, żywej wyobraźni, głębokiego uczucia i rzadkiego dowcipu, ogłosił drukiem „Kylienikon“, zbiór zajmujących, pieśniami przeplatanych idylicznych obrazków, a w rękopiśmie pozostawił „Panedone“ i „Emilianische Briefe“. Wielki wielbiciel sztuki, chował na dworze swoim znakomitą kapelę i sam nawet bardzo udatne utwory muzyczne na fortepian układał. Nie pozostawił męskiego potomka. Eichstädt: „Memoria Augusti, ducis Saxo-niae, principis Gothanorum“ (Erfurt, 1823).

August Paweł Fryderyk, pierwszy W. ks. Oldenbnrski (* 1783 —f 1853), starszy syn Piotra Ludwika, ks. Oldenburskiego; w r. 1811, gdy Napoleon opanował Oldenburg, udał się do Rossyi, gdzie młodszy brat jego, Jerzy, zaślubiony był z W. księżniczką Katarzyną; tam r. 1812 z ojcem swym uformował legion russko-niemiecki, na które-

go czele walczył z Napoleonem aż do bitwy pod Lipskiem. W r. 1813 został gubernatorem w Re-wlu. R. 1816 wrócił do Oldenburga, gdzie po śmierci ojca 1829 r. objął panowanie, a w r. 1849 nadał konstytucyę.    *

August Fryderyk Wilhelm Henryk (* 1779 r.—f 1843), książę pruski, najmłodszy syn księcia Augusta Ferdynanda, bratanek Fryderyka W., jako podpułkownik walczył w bitwie pod Auerstädt, pod Prenzlau dostał się do niewoli francuskiej, w której przebywał do zawarcia pokoju tylżyckiego, a po powrocie do Berlina mianowany generałem i szefem artyleryi, gorliwie się zajął wraz z generałem Scharn-horstem reorganizacyą artyleryi pruskiej. W r. 1813 przydzielony do korpusu BI fichera, miał udział w bitwach pod Grossgörschen i Budziszynem, poczem, otrzymawszy dowództwo 12 brygady w korpusie Kleista, odznaczył się w bitwie pod Lipskiem, a później we Francyi. W r. 1815 wprost z kongresu wiedeńskiego pośpieszył na pole walki, a powróciwszy do Berlina po upadku Napoleona, znowu jął się pracy nad ulepszeniem artyleryi. Jako generał piechoty i generalny inspektor i szef artyleryi, przez lat 27 odbywał co rok przeglądy rozmaitych brygad i na jednej z takich podróży umarł w Bydgoszczy, Był on największym właścicielem ziemskim w Prusach. Ponieważ pozostawił tylko dzieci z nieprawego łoża, przeto większa część dóbr jego przeszła w posiadanie rodziny królewskiej, mniejsza zaś dostała się książętom Radziwiłłom, siostra bowiem jego, Ludwika, była za Antonim Radziwiłłem. Puttkamer und Hopfner: „Erinnerungsblätter aus dem Leben des Prinzen August v. Preussen“ (Gotha, 1869).—„Aus dem kriegsgeschichtlichen Nachlass des Prinzen August v. Preussen (Kriegsgeschichtliche Einzelschriften des preussichen Generalstabs“) Berlin,

Dr. S.K.

August Fryderyk Eberhard, książę wirtem-berski (* 1813—f 1885), drugi syn księcia Pawła, w r. 1830 wstąpił do wojska pruskiego i w r. 1858 był mianowany generałem, a później marszałkiem polnym, zaś podczas wojny z r. 1866 z Au-stryą i 1870 z Francyą był komendantem gwardyi. Z głośniejszych zwycięztw jego było zwycięstwo nad austryakami pod Zarowem 28 lipca i wzięcie szturmem następnego dnia Kralowego Dworu. Odznaczył się także w bitwie pod Hradcem, przechyliwszy zwycięztwo na stronę pruską przez zdobycie Kulmu. W r. 1873 mianowany był generał-puł-kownikiem, zaś w r. 1882 podał się do dymisyi i do śmierci mieszkał w Berlinie.

August Ferdynand August, fizyk niemiecki (* 1795 r. w Prenzlau —f 1870 w Berlinie), był od r. 1817 nauczycielem gimnazyum w Joachimthal, od r. 1827 dyrektorem szkoły realnej w Kolonii. Znany jest jako wynalazca psychrometru (ob ), który opisał w rocznikach Pöggendorffa w r. 1825 i 1828. W rozprawach tych podaje wzory, według których obliczyć można bezpośrednio punkt rosy. oraz prężność i gęstość pary wodnej w powietrzu. Psychrometr Augusta przedstawia znacznie większą dogodność i dokładność, aniżeli hygrometr Daniel-

S.K.

B. Gr.

la, pomimo to wyższość jego późno dopiero uznaną została.

Augusta, tytuł, nadawany żonom i córkom cesarzy rzymskich odkąd Oktawian przyjął tytuł augu-stus (ob )

Augusta Jan, biskup Jednoty Braci czeskich, (* 1500 w Pradze—f 13 stycznia 1572 w Młodym Bolesławiu), był pierwotnie kapelusznikiem z rzemiosła, Nie mając wykształcenia szkolnego, nabył wiedzy przez czytanie książek czeskich, nadto nauczył się do pewnego stopnia po łacinie. Niezadowolony z utrakwizmu, przystał do Braci czeskich (r, 1524), został niezadługo ich biskupem i zamieszkał w Litomyślu. A. i jego stronnicy wypracowali wyznanie wiary swojej na wzór Augsburskiego i z niem udali się r. 1535 do króla swego, Ferdynanda 1, który przyjął ich nieżyczliwie. A. utrzymywał stosunki z Lutrem, Kalwinem i Bucerem. Zwolennik surowej karności, natarł trzema traktatami polemicz-nemi na utrakwistów, którym zarzucał luźne obyczaje w duchowieństwie. Zagrożony od nich sądem kró lewskim, A. odjechał do Lutra, po powrocie jednak znowu kapłanów utrakwistycznych w piśmie zaczepił. W samej Jednocie na A-ę i brata Jana Roha napadło stronnictwo o sprzyjanie luteraniz-mowi i zmusiło obu na synodzie w Młodym Bolesławiu r. 1546 do przyobiecania poprawy. Po śmierci Roha (1547), A. został sędzią w Jednocie. Tymczasem po stłumieniu rokoszu stanów czeskich przeciwko Ferdynandowi 1, A. popadł w podejrzenie o udział, albo przynajmniej świadomość spisku, został r. 1548 aresztowany wraz z bratem Jakóbem Bilkiem, brany na tortury przy badaniu i osadzony w więzieniu na zamku w Krzywoklacie. W więzieniu począł pisać dzieło „Sumownik“ i komponować pieśni duchowne. Rada Jednoty chciała obrać sobie nowych biskupów, gdy umarł ostatni z pozostałych na wolności, ale A. opierał się temu i z więzienia wydawał rozporządzenia Jednocie. Korespondencya tajemna z Jednotą wykrytą została r. 1553, co spowodowało obostrzenie nadzoru do tego stopnia, iż rozeszła się pogłoska, jakoby A. został stracony potajemnie. Po dwóch latach znowu zrobiono mu pewne ulgi w więzieniu i A. dowiedział się wtedy z oburzeniem o wyborze nowych biskupów, dokonanym na synodzie w Przerowie. Tymczasem losem uwięzionych zajęli się piękna Filipina Welser, narzeczona arcy-księcia Ferdynanda, i Władysław Szternberk. Na ich wstawiennictwo przewiezione r. 1560 A-ę i Bilka do Pragi do jezuitów, którzy usiłowali nawrócić ich na katolicyzm. Aby uwolnić się z kłopotu, Bilek i A. podali wyznanie wiary utrakwistyczne, wskutek czego Bilka wypuszczono ua wolność; wyznania jednak A-y utrakwiści nie przyjęli, Jednota zaś wykluczyła go ze swego grona Odwieziony ponownie na Krzywoklat, na wolność wypuszczony został dopiero r. 1565. A. udał się do Młodego Bolesławia, głównej siedziby Jednoty, gdzie, I omimo chłodnego przyjęcia ze strony starszyzny, nie zważając na odjęcie mu godności, jął się energicznie sprawować obowiązki biskupie.. Jednota pogodziła się z nim na synodzie w Lipniku i powierzyła mu nawet najwyższą godność sędziego. Wkrótce

A. na nowo poróżnił się z Braćmi. Doszło do tego, że na synodzie w Iwanczycy oburzeni Bracia pozbawili go urzędu na cztery miesiące przed śmiercią Życie jego opisał Jan Blahoslaw przy pomocy wspomnianego już Bilka p. t. „Żywot Jana Augusty“ (wydany z rękopismu dopiero r. 1837 przez Fr. Szaniawskiego).

Augusta, królowa pruska i cesarzowa niemiecka, (* 30 września 1811 —f 7 stycznia 1890 r.) córka wielkiego księcia sasko-wejmarskiego Karola Fryderyka i wielkiej księżnej Maryi Pawłównej, otrzymawszy na wykwintnym dworze ojca jak najstaran niejsze wychowanie, poszła 1829 r. za księcia Wilhelma pruskiego, późniejszego króla i cesarza niemieckiego. Temu urodziła dwoje dzieci: Fryderyka Wilhelma (1831 r.), późniejszego cesarza niemieckiego Fryderyka III, i Ludwikę (1838), późniejszą wielką księżnę badeńską, których wychowaniem sama się zajmowała. Od r. 1849 mieszkając w Koblencyi, zjednała sobie cześć i miłość mieszkańców tego miasta popieraniem sztuk i nauk, a przedewszyst-kiem opiekowaniem się zakładami dobroczynnemi,

I w Berlinie (od r. 1858) podczas regencyi małżonka, a później jako królowa pruska (od r. 1861), i jako cesarzowa niemiecka (od r. 1871), kupiła około siebie uczonych i artystów i nader hojną okazywała się dla cierpiącej ludzkości. Podczas wojen rozwinęła nadzwyczajną czynność, stając na czele towarzystw, które niosły pomoc rannym i chorym żołnierzom; pozostawiła też w Berlinie piękną pamiątkę swej dobroczynności, wzniesieniem szpitala Augusty. Sprzyjając katolikom, potępiała walkę kulturalną i dla tego niechętnym jej był książę Bismarck i wpływ jej na dworze bezustannie podkopywał-Wierna i kochająca małżonka, doczekała się złotego wesela, które 11 czerwca 1879 r. przy ogólnym udziale ludu uroczyście w całych Niemczech obchodzono. Przeżywszy męża i syna, którego tkliwie kochała, przepędziła dostojna pani, powszechnym otoczona szacunkiem, ostatnie lata życia w ulubionej Koblencyi i tam też zamknęła oczy. Cesarzowa A. była także wielbicielką muzyki, a nawet kompozy-torką. Jeden z jej utworów muzykalnych ukazał się w druku pod nazwą: „Marsz armii nr. 102“. Dr. M. Schmitz: „Kaiserin Augusta“, Wolfenbüttel (bez daty). Bornhack; „Kaiserin Augusta“, Berlin roku 1886. Dr> s- K-Augusta, imię wielu miast, założonych przez rzymskich cesarzy lub cesarzowe, albo na ich cześć nazwanych; najważniejsze z nich są następujące: A, w Sycylii, dziś Agosta. A Asturica — Astorga w Hiszpanii; A. Ausciorum, w Galii, dziś Auch w południowej Francyi; A. Bracara, dziś Braga w Portugalii; A. Emerita, założona r. 23 przed Chr. przez legata Publiusza Caritiusa, legata cesarza Augusta, na rzece Anas (Gwadyana) dla emerytów wojskowych 9 i 10 legii, od nich wzięła swoje nazwisko,—dziś Merida w Estremadnrze hiszp.; A. Neme-tum, dziś Spira (Speier) w Bawaryi nad Renem; A. Praetoria, dziś Aosta, we Włoszech, założona po pogromie Salassów przez Terencyusza Varrona na miejscu, gdzie był jego obóz; A. Rauracorum, założona w Helwecyi przez Munacyusza Plancusa

And S.

K K.

X. x.

§!

«a

.TŚH

za cesarza Augusta; ruiny jej pod Augst w pobliżu Bazylei; A. Suessinum, dziś Soissons nad rz. Aisne, A. Taurinorum w Galii cyzalpińskiej nad Padem, dzisiejszy Turym; A. Trevirorum, nad Mo-zelą, dziś Trewir; A. Trinobantum, w Brytanii, dziś Londyn; A. Vagienorum, główne miasto liguryjskich Wagiennów, dziś w zwaliskach pod Bene, w prowincyi Cuneo; A. Veromanduorum, dziś St. Quentin, we Francyi, w dep. Aisne; A. Vindelicorum, główne miasto Wuidelicyi (Rhaetia II) nad rz. Lech, założone przez cesarza Augusta w r. 14 po Chr. po zdobyciu Recyi przez Drususa, dziś Augsburg. *

Augusta, nazwa kilku miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. 1) A., stolica stanu Maine nad rz. Kennebec, po której krążą statki parowe — szpital dla obłąkanych, arsenał, akademia dla kobiet, około 10,000 m-ców. 2) A., znaczne miasto w stanie Georgii, stolica okręgu (county) Richmond, leży na prawym brzegu rz. Savannah, na samej granicy ze stanem Karoliny Południowej, w którym już znajduje się Hamburg, przedmieście A-y, węzeł siedmiu kolei żelaznych, ożywiona żegluga po rzece, 35,000 m-ców (1887) w połowie negrów. Miasto posiada wspaniały ratusz, akademię medyczną, arsenał, wielki szpital, ogromne fabryki wyrobów bawełnianych i machin parowych, młyny, odlewnie żelaza i prowadzi obszerny handel bawełną; założyli je w 1735 r. salcburscy emigranci

Augusta, nazwa planetoidy (254), ob. Planety. Augusta historia (Ob. Historia Augusta).

Augustales. Od imienia Augusta powstało w Rzymie kilka stowarzyszeń tej nazwy. Nasamprzód, sam August założył korporacyę kapłanów, ku czci Larów rozdrożnych, które odtąd zaczęto nazywać lares Au-gnsli, a obsługujących A.; po miastach zaś innych istnieli magistri A., lub magistri larum Augustorum, spełniający tę samą funkcyę, zwłaszcza od czasu, gdy z kultem tych larów połączono kult Augusto-wego Geniusa. Następnie Tyberyusz założył w Rzymie kollegium kapłańskie p. n. Sodales Augustales, do którego, prócz członków rodziny cesarskiej, wchodziły niektóre osoby wyższych stanowisk socyalnych; kollegium to powołanem było do utrzymania kultu rodu Julijskiego (gens. Julia, z którego pochodził Cezar). —Potworzyło się też przez służalcze pochlebstwo, po śmierci Augusta, a może jeszcze i za jego życia, po całem państwie mnóstwo prywatnych ochotniczych stowarzyszeń ku jego czci, oczywiście przez rząd aprobowanych i grających komedyę kollegiów religijnych, z różnemi tytułami: Collegium, ordo, lub corpus Augusłalium, Augustales corporati, sexvin Augustales. Roiło się to po Rzymie i różnych miastach, bez historyi, bez znaczenia rzeczywistego, tak, iż dotąd starożytnicy dobrze fizyognomii tych stowarzyszeń określić nie umieją, a korzyść historyczna nie opłaca zachodu. Bawiono się jednak w te stowarzyszenia bardzo długo, bo aż do wprowadzenia religii chrześciańskiej. Nazwa A. służyła też, wprowadzona przez pochlebstwo od początków cesarstwa, niższym oficerom legii (ob,). Zumpt: „De Augustalibus et Seviris“, Berlin, 1846. Henzen: „Ue-ber die Anorustalen“, w Zeitsch. für Alterthumwis-senschaft, 1848.

Augustalia. Uroczystość, pierwszy raz odprawiona w Rzymie na cześć Augusta r. 19 po Chr., wówczas, gdy cesarz powrócił do miasta po urządzeniu stosunków na Wschodzie. Z pomiędzy wszystkich, przyznanych mu z tej okazyi zaszczytów, przyjął tylko to, ażeby poświęconym był raz na zawsze ołtarz bogini Fortunie, która mu dała szczęśliwy powról (Fortuna redux), i ażeby ten dzień jego powrotu zakwalifikowanym został do świąt pod nazwą A. Jakoż z racyi tej odprawiono w cyrku, w połowic października, igrzyska, podobne do tych, jakiemi czczono rocznicę jego urodzin, i powtarzano je corocznie za staraniem konsulów (ludi agustales); ale w fastach zapisano je, jako święto doroczne, na mocy osobnego senatus - consultum, r. 14 po Chr. Po śmierci Augusta, koszta na nie podejmował skarb publiczny, czuwać zaś nad niemi obowiązani byli trybunowie; następnie obowiązek ten przypadł urzędnikowi, zwanemu praetor peregrinus. Igrzyska trwały od 5 do 12 października, poprzedzane wielkim pochodem w cyrku (pompa), podczas którego przeprowadzano na wozach i w lektykach posągi Augusta, jego Geniusa, panującego cesarza i t, p. Przewodniczący tym igrzyskom urzędnicy przywdziewali stroje tryumfalne. Źródłem glównem: Pio Cassius, oraz Ancyranum Monumentom (ob ).

Augustana Confessio, Ob. Au g s burskie wyznań ie.

Augustdor — nazywa się moneta złota, bita w Lipsku pod stemplem polskim za panowania Augusta III, w roku 1753 i kilku następnych latach. A. pojedynczy ma na stronie głównej popiersie ukoronowane króla, w zbroi płaszczem pokrytej, z orderem złotego runa; napis: D-(ei)G⁻(ratia)AVGVS-TVS • III-REX" POLONIARUM. Na stronie odwrotnej—śród palmowych gałązek pięcio-polowa, okrągła ukoronowana tarcza z herbami polsko-litewskiemi i ele-

•A

H'

Fig. 127. Augustdor.

ktorsko-saskiemi; napis: SAC-(ri) ROM-(ani) IMP-(erii) ARCHIM • (arescalcus) ET ELECT-(or) 1753. Pod tarczą E—C, cyfra myncarza lipskiego, Ernesta Gnoiła i wartość A-a pojedyńczego na srebro obliczona 5 TH., to jest pięć talaTÓw ówczesnych ośmiozłoto wych. A-y pojedyńcze bito w latach: 1753, 1754, 1755 i 1756; szło ich 38²³⁸/₂₅₉ na grzywnę złota.— W latach 1753 i 1755 bito także półaugustdory z wyobrażeniami i napisami, jak na całkowitym A-rze, z tą tylko różnicą, że waży o połowę mniej, a wartość w srebrze oznaczona jest przez napis 2'/., TH., t. j. dwa i pół ówczesnego talara.— Bito równocześnie, z temi samemi wyobrażeniami i napisami, A-y podwójne w latach: 1753, 1754 i 1756; różnica zachodzi tylko w wadze złota podwójnej, oraz w wyrazie wartości na srebro, oddanej przez

mm

Ai

Prz.

And. S.

Augustenburska linia domu holsztyńskiego, który od r. 1523 panował w Danii (linia holsztyńsko-gliickstadzka), wzięła swą nazwę od dawniejszej swej stolicy, zamku Augustenburga na wyspie Alsen, pó-chodzi zaś od księcia Ernesta GUnthera, trzeciego syna księcia Aleksandra holsztyńsko-sonderburskiego, zmarłego 1627 r. Z pomiędzy książąt augustenburskich głośniejszymi się stali: Chrystyan (f 1869 r.) i syn jego Fryderyk (f 1880). Gdy w r. 1848 król duński, Fryderyk VII, ostatni z linii holsztyńsko-glückstadzkiej, usiłował księstwa szlezwickie i holsztyńskie nierozerwalnie połączyć z Danią, książę Chrystyan augustenburski, roszcząc sobie prawo do nich, oparł się zbrojnie temu zamiarowi, wspierany

sehen Streites. Berlin 1865.

lera spowodowała śmierć jego.

Augustin Franciszek (* 1846), meteorolog czeski, kształcił się w gimnazyum w Ihlawie, a potem w Wiedniu. W r. 1875 otrzymał posadę nauczyciela w szkole miejskiej w Pradze; w r. 1883 został docentem w uniwersytecie praskim, a w r. 1888 członkiem nadzwyczajnym czeskiego Towarzystwa nauk. Ogłosił wiele prac w różnych czasopismach czeskich i niemieckich, zwłaszcza z meteorologii,jako to: „O stosunku plam słonecznych do ciepła zie-

napis pod tarczą: 10 TH., co znaczy, że taki podwójny A. równał się ówczesnym 10 talarom ośmio-złotowym. Okazała ta i dobra złota moneta cieszyła się wziętością, póki potrzeby wojenne nie zniewoliły Fryderyka II do podrabiania jej w czasie siedmioletniej wojny (1756 —1763), tak jak podrabiano w tym samym czasie i tern samem prawem, pod stemplem sasko-polskim, monetę srebrną w Berlinie, Lipsku i Wrocławiu i z krzywdą ludzką zalewano Polskę tym najpodlejszym kruszcem. (Ob. Kotowicza „Pamiętniki“, Pozn., 1840; str. 49). Zająwszy Saksonię, osadził Fryderyk II berlińskiego żyda, Efrai-

iJkd 1

Fig 128. Augustdor podnójuy.

ma, w mennicy saskiej, i tutaj wybijano A-y, nie różniące się ani stemplem, ani napisami, ani nawet wagą od A-ów prawdziwych, do roku 1756 bitych, lecz na wybijanie ich nie używano ani połowy złota, używanego poprzednio, tak, iż A.-efraimita miał wartość niespełna 2 talarów, chociaż napis pozostał jak dawniej był: 5 TH. Na szczęście, podobno najmniej tej podrobionej złotej monety dostało się do nas, gdyż tutaj nasyłano jeszcze podlejszy kruszec, zwany bąkami, efraimitami lub wrocław-skiemi berlinkami.

Augustenburg, osada na zachodniem wybrzeżu wyspy Alsen, w głębi tiordowatej zatoki, jaką tworzy Alzeński Zund, około 1,000 tn-ców. Początek swój zawdzięcza Ernestowi Guntliefowi, księciu z linii Holsztyńsko-Sonderburskiej i założycielowi linii Augustenburskiej (ob.); wspaniały zamek, zbudowany 1651 r., służył jej za rezydencyę aż do r. 1852, gdy Dania zakupiła od książąt Augustenburskich wszystkie ich posiadłości na wyspie Alsen i na półwyspie Sundewitt: odtąd zamek służył duńczykont za lazaret, dziś służy prusakom za koszary wojskowe.

przez wojska pruskie. Atoli wynik wojny nie byt dla niego korzystnym, traktatem bowiem londyńskim pozbawiony został prawa dziedzictwa i wygnany z Danii. W tymże roku zawarł, za wdaniem się niemieckiego bundestagu, z królem Fryderykiem ugodę, mocą której odstąpił mu wszelkich swych posiadłości na wyspie Alsen i na stałym lądzie za 1,500,000 talarów, uznał ustanowiony traktatem londyńskim porządek następstwa w Danii i zobowiązał się żyć poza granicami królestwa duńskiego Jakoż osiadł w Przemysławowie (Primkenau) na Szląsku, Mimo jednak owej ugody, przelał rzekome swe prawa jako głowa domu augustenburskiego na syna swego Fryderyka. Gdy zatem król duński, Fryderyk VII, umarł 1863 r., książę Fryderyk, jeszcze za życia ojca, wystąpił z uroszczeniami do panowania w Szlezwiku i Holsztynie, przyjął tytuł Fryderyka VIII, księcia szlezwicko-holsztyńskiego, utworzył sobie mi-nisteryum, wysłał posła do bundestagu niemieckiego i zaczął zbierać wojsko w ziemiach zaprzyjaźnionego z nim księcia kobursko-gotajskiego. Atoli wyprzedziły go Prusy, które wraz z Austryą, po zaciętej walce, obsadziły Szlezwik i Holsztyn. Napró-żno powoływał się książę Fryderyk na rzekome swe prawa; wypadki w r. 1866 pozbawiły go wszelkich widoków osiągnięcia celu. Po jego śmierci r. 1880 ułagodził cesarz Wilhelm l syna jego najstarszego, Ernesta GUnthera nadaniem tytułu: Jego Wysokości, a córkę, Augustę Wiktoryę, skojarzył r. 1881 z wnukiem swym, Wilhelmem II, teraźniejszym cesarzem Niemiec. —Droysen und Samwer. „Die Herzogtümer Schleswig-Holstein und das Königreich Dänemark seit 1806“. Hamburg 1850. Fielt: „Umriss der politischen Geschichte des deutsch-däni-

Dr. s. K.

Augustin Jan Chrzciciel, znakomity mi-niaturzysta, malował też olejno i emaliowo (* w St. Diez (Wogezy) 1759—f w Paryżu 1832). Ubogim przyszedł do Paryża, bez nauczyciela, samym talentem i pracą wkrótce się wybił. Emalie i miniatury jego roboty są nieporównanie skończone; jemu też ta gałąź pracy rozwój swój i postęp zawdzięcza. W r. 1819 został A. pierwszym malarzem królewskim, a w r. 1821 kawalerem legii honorowej. Od r. 1796 wykonał mnóstwo wybornych portretów, odznaczających się świeżością, ciepłem kolorytu i nad- . zwyczajną wytwornością. Do tej liczby należą portrety Denona (Emila) Chaudefa, Napoleona, Józefiny, Królestwa Holenderskich, Ludwika XVIII, Księżny Angoulème, Księcia Berry, Orleańskiego i innych. znakomitych osób. A. miał dużo uczniów, szanowany był jako człowiek i jako obywatel. Zona jego była w tej sztuce przez niego wykształconą. Cho-

w o

R. Gr

And. S.

ska (ob.).

mi“ (Czasopismo Macierzy 1885), „O klimatycznych stosunkach Pragi“ (Muzejnik 1882), „Über den täglichen Gang der Lufttemperatur und des Luftdruckes in Prag“ (1879); „Das Klima von Prag“ (1880), „Über den jährlichen Gang der meteorologischen Elemente zu Prag“ (1888) i inne.

Augustini M a c i ej (w. XVIII), słowak, kapłan i pisarz ewangielicki, rodem ze św. Mikołaja w kom, Liptowskim. Od roku 1733 piastował godność seniora w Trenczynie i tamże zmarł w 1753 czy też 1784. Pisał rzeczy duchowne w języku czeskim, który był naówczas językiem literackim Słowaków. Rodzina Augustinich mieszka dotychczas w św. Mikołaju Liptowskim i należy do rzędu działaczów patryotycznych słowackich,

Augustobona, starożytne miasto Trykassów w Galii Lugduńskiej, dziś Troyes (ob.).

Augusto&unum, przedtem Bib rac te, warowne miasto Eduów w Galii Lugduńskiej, dziś Au-tun (ob.).

Augustonemetum, przedtem Nemossus, starożytne miasto Arwernów w Galii Akwitańskiej, dziś Clermont (ob.).

Augustoritum, v. Augustoretum, starożytne miasto Lemowików (Lemovices) w Galii Akwitańskiej, dziś Limoges (ob.).

Augustów, miasto powiatowe w gubernii niegdyś augustowskiej, dziś suwalskiej, przy wypływie rzeki Netty z jeziora Necko, założone przez Zygmunta Augusta w 1561 r., leży pod 53°49' szer. pn. i 22°50' dług. wd. Gr., przy gościńcu bitym, łączącym Warszawę z Kownem, w odległości 240 w. od Warszawy, a 28 w. od Suwałk. Posiada sąd pokoju, należący do zjazdu sędziów w Suwałkach, kościół katolicki, ewangielicki, dwie cerkwie, stacyę pocztową i telegraficzną, zarząd kanału augustowskiego, dekanat katolicki, składający się z 12 parafij i podlegający dyecezyi sejneńskiej. Ilość mieszkańców wynosi 9646 głów wraz z przedmieściami; w tej liczbie l°/o prawosławnych, 47.4"/₀ żydów, 1.3°/₀ protestantów, reszta katolicy; domów, przeważnie drewnianych, liczy A. 850—obszar, stanowiący własność miejską, wynosi 446 włók, w czem mieści się przeszło 15 włók jezior. (Por. „Bibi, warsz.“ 1857 r. t. III i IV, 1858 r. t. II i 1863 r. t. IL).

Augustowska gubernia, utworzona z dawnego województwa Augustowskiego w 1837 r., obejmowała dzisiejszą gubernię Suwalską i część Łomżyńskiej; liczyła 341.91 mil □ i dzieliła się no 5 powiatów: augustowski, kalwaryjski, łomżyński, ma-ryampolski i sejneński. Południowo-wschodnią jej granicę tworzyła, począwszy od Prus, rzeka Skrwa, (Szkwa), a następnie linia prosta, poprowadzona aż do złączenia się Nurca z Bugiem. W 1867 r., przy nowym administracyjnym podziale kraju, południową część guhernii, a mianowicie ówczesny powiat łomżyński i południową część Augustowskiego, oddzielono dla utworzenia nowej gubernii łomżyńskiej, z pozostałej zaś części powstała gubernia Suwal-

And S.

Augustowski kanał, w gubernii Suwalskiej łączy systematy dwóch rzek sąsiednich, Niemna i Wisły, z pomocą ich dopływów, do żeglugi, gdzie

wypadło, odpowiednio przegotowanych. Właściwy kanał znajduje się na wododziale między Czarną Hańczą, wpadającą do Niemna, a Nettą, należącą przez Biebrzę i Narew do Wisły; wododział ten wzniesiony jest 125 m. nad p. m.,gdy tymczasem poziomy Niemna i Netty przy uściu jej do Biebrzy są znacznie niższe (85 m. i 109 m.); z tego powodu na całej długości znajduje się stosowna ilość śluz, regulujących stan wody oraz prawidłowy bieg statków, Tym sposobem cały systemat komunikacyjny składa się z trzech części, t. j. z linii wodnej pochylonej ku Wiśle, z takiejże linii pochylonej ku Niemnowi i ze sztucznego przekopu, dokonanego na grzbiecie między temi dwiema pochyłościami. Licz-| ne jeziora, znajdujące się na drodze, zostały w ten systemat włączone, rzeki zaś należycie pogłębione i uporządkowane. Oto główny zarys marszruty dla statków (ob. załączony szkic szematyczny). Z Wisły pod Modlinem idą one Narwią do uścia Biebrzy, Biebrzą do uścia Netty pod Dębowcem, następnie skanalizowaną Nettą, wzdłuż której na pewnej części przekopano kanał na prawym jej brzegu. Z kanału tego wchodzą następnie w uregulowaną rzeczkę Sajownicę, będącą odpływem jez. Sajno, przepływają to jezioro i za pomocą krótkiego kanału dostają się ponownie na koryto Netty, by pod Augustowem dosięgnąć jeziora Necko. systemat połączonych ze sobą jezior: Necko, Białe i Studzieniczne, doprowadza je do wioski Swobody, gdzie właściwie rozpoczyna się sztuczne połączenie kanałowe. Z pomocą niewielkiego jeziora, zwanego Ślepem, kanał ten biegnie aż do wioski Gorczycy, i w swym biegu natrafia z lewej strony na odpływ jeziora Serwy, będącego rezerwoarem dla zasilenia kanału w razie potrzeby. Od Gorczycy zaczyna się spadek ku Niemnowi: w tym celu zużytkowano wody drobnych jezior, iakiemi są; Orle v. Orlewo, Paniewo, Krzywe i Mikoszewo, poczem kanał dosięga prawego brzegu Czarnej Hańczy i korytem jej uregulowa-nem dąży ku wschodowi do Niemna, wreszcie przy skręcie Hańczy na północ przekopano znowu kanał dla skrócenia drogi i ten dosięga Niemna pod Nio-mnowem. Całkowita długość połączenia kanałowego od uścia Netty do Biebrzy pod Dębowcem do Niemna pod Niemnowem wynosi 102.4 km, długość zaś całej drogi od Wisły pod Modlinem do Niemna, licząc w to Narew i uspławnioną Biebrzę, wynosi prawie 465 km. Następujące śluzy, idąc od Dębowca, znajdują się na kierunku tej drogi wodnej: śluza Dębowiec przy uściu Netty, Sosnowiec przy złączeniu się kanału z Nettą, Borki na kanale, Białobrzegi przy uściu Sajownicy do Netty, Augustów przy wyjściu Netty z jez. Necko, Przewięź między jez Białem i Studzienicznem, Swoboda przy początku właściwego kanału, Gorczyca przy końcu tegoż dwie śluzy w Paniewie (śluza podwójna), śluza Perkuć między jez. Krzywem i Mikoszewem, śluza Mikoszewo na końcu wschodnim tegoż jeziora, Sosnówek, przy uściu kanału do Czarnej Hańczy, śluzy Tartak, Kudrynki, Kurzyniec, Wołkusz i Dąbrówka na Czarnej Hańczy, Czortek przy skręcie Hańczy na północ, wreszcie potrójna śluza w Nie-mnowie. Ilość wody jest w ogóle znaczną, dzięki

zapasowi, znajdującemu się w jeziorach; spław odbywa się częściowo za pomocą holowania, ku czemu w miejscach właściwych znajdują się odpowiednie drogi na prawym lub lewym brzegu,— po jeziorach i głębszych rzekach najczęściej za pomocą żagla. Wierzchnia szerokość kanału wynosi od 38 do 70 m., głębokość od 5—13 stóp Budowa jego rozpoczętą została w 1824 r. i prowadzoną była przez osobny korpus inżynierów pod kierunkiem generała Maletskiego. Wypadki wojenne z 1830 i 1831 r przerwały na czas jakiś robotę, dopóki Bank Polski nie otrzymał upoważnienia w 1833 r. do dalszego jej prowadzenia, ukończył ją też w 1839 r. Ogólny koszt budowy wyniósł przeszło 2 mil. rubli, nie licząc drzewa, dostarczonego z lasów rządowych, i płacy inżynierów. Kanał A. miał na celu zabezpieczenie handlu królestwa od przeszkód, jakie mu stawiał pruski system celny, spodziewanych jednak korzyści nie przyniósł; wobec zaś rozwiniętej do okoła sieci kolei żelaznych stracił do reszty swe znaczenie i dziś ogranicza się na nieznacznym wewnętrznym ruchu handlowym.

Augustowski powiat. W gub Suwalskiej, graniczy na północ z powiatem suwalskim i sejneńskim, na wschód i południe z gub. grodzieńską, na zachód z Prusami, w części zaś południowo-zachodniej przytyka do powiatu szczuczyńskiego gub. łomżyńskiej—obejmuje 1,779 wiorst □ powierzchni i liczy na niej 75,796 m-ców (41,9 na w. □ ). Kraj wogóle płaski, gdzieniegdzie niewielkiemi wyniosłościami sfałdowany; z tych najważniejsze wznoszą się w stronie wschodniej ku Niemnowi. Hydrograficznie należy w większej części do zlewiska Wisły przez Biebrzę z dopływami prawemi: Nettą, Stawiską, Jastrzębianką, w mniejszej zaś do zlewiska Niemna przez Czarną Hańczę, z dopływami prawemi: Piecek, Rudawka, WTołkusz. Rzeki te uprowadzają wody licznych jezior, znajdujących się głównie w zachodniej stronie powiatu, a mianowicie jez. Necko, z którego wypływa Netta, Rospudy, przyjmującej rzekę t. im., Białego, Studzienicznego, Sajna i t. p.—do Wisły; zaś Gorczycy, Orlego, Paniewa, Krzywego, Mikoszewa, Serwy i t. p.—do Niemna Obok tego znajduje się wiele podmokłych bagnisk, zwłaszcza między Nettą i Biebrzą. Grunt piaszczysty, mało urodzajny, nadaje się najwięcej do uprawy żyta i kartofli, pszenicy sieją mało Hodowla zwierząt domowych bez interesu, przemysł tak fabryczny jak i domowy na niskim stopniu,—wdelkie bogactwo lasów wywołało dość żywy przemysł w tym kierunku (wyrób desek, pędzenie smoły). Komuni icacye lądowe ułatwia tylko trakt Warszawsko-Kowieński oraz droga bita Sopoćkinie-Grodno, wodne zaś Niemen, Biebrza, Netta i Kanał Augustowski (ob,). Dzięki obfitości jezior, rybołówstwo przynosi mieszkańcom dość znaczny dochód (sielawy augustowskie). Administracyjnie dzieli się powiat na 12 gmin: prócz miasta powiatowego Augustowa, ma jeszcze trzy osady miejskie: Lipsko, Sopoćkinie i Raczki. Z ogólnej liczby ludności przypada na prawosławnych 17.3%. na katolików 64.4%, na protestanów

And S.

.«t»

NltUN

And S

0.7% i na żydów; 17.4%.

Augustówka. Zwano tak karabele, których

V\

SZEMATYCŹN? SZKIC KAWAtU AUGUSTOWSKIEGO.

<J^=h=:

a-.

▼i

-O

** ^ ił -r o

<SSî

SL. Jci. Ślepe

>3

Kinien*

,*

\di

-1

mm .mwmo

S-S^

■ ~r> ^    ^

^5    **    -*    ^__*

V. è 2j .Jr s;

-s 1 8

\»

oq U -i

T'

Ż

•-»

? ? •

; 'S* ■J? t

**

5 Vi

t

-A

^py.Ąź

II'*

*■

>*

z\\

CT

%*

OÇS0H-,

fr

j]

tttt^

oc

vi

Fig. 129.

«1

/i <

:;l 2

i/// *

Alterth II, 3).

Cesarze rzymsko-niemieccy również używali tytułu semper A., który, z początkiem w. XVI, na podstawie wyżej przytoczonego wiersza Owidyusza, gdzie augustus związany jest etymologicznie z augere, zaczęto tłómaczyć po niemiec, przez allezeit Mehrer des Reichs— zawszepowiększyciel państw a. W Rossyi zaprowadzono tytuł ten za czasów Piotra W. i używano go w przekładzie russkim: „Ero cbhiuch-Hoe napcHoe BeJiiiuecTBO“, później zaś w formie: „aBrycT-feßmin“; tytułu tego obecnie Cesarz sam nie używa, ale rossyanie zwykle się wyrażają o rodzinie Cesarskiej: „aBryCTbömiß MoHapxt, Focy^apn, aBrycrfeSmiii äomd, ahrycTtSmift noKpoBHTejib“ i t. p.    *

oraz

klingi pochodziły z szabelni krajowych, pozakładanych w w. XVIII w Sandomierskiem i Krakow-skiem. Nazwanie to miały od wyrzynanej na nich cyfry Augustów Sasów, następnie zaś Poniatowskiego, a słynęły z tak doskonałego żelaza i hartu, iż przecinano niemi bez szczerby grube gwoździe i haki.

Augustus. nazwa miesiąca sierpnia u Rzymian, (ob. Kalendarz).

Augustus,(tytuł). Oktawian, kazawszy sobie r. 26 przed Chr., przez senat i lud, na wniosek Munacyu-sza Pianka, przyznać tytuł Augusta, przywiązał do swej osoby charakter święty i prawie boski, a to iżby prawowitość i nienaruszalność potęgi cesarskiej ugruntować w sobie samym i w członkach swojej rodziny Jakoż, rzymianie z wyrazem A. łączyli wyraz augur, by lepiej jeszcze uwydatnić religijne znaczenie przydomka; nie obcem też u nich jest tej etymologii słowo augere— mnożyć, powiększać, jak świadczą wiersze Owidyusza („Fasta“, I, 608):

Hic (August) socium summo cum Jove nomen habet. Sancta vocant augusta patres, augusta vocantur

Templa, saeerdotum rite dicata manu.

Hujus et augurium dependet origine verbi,

Et quodcumque sua Jupiter äuget ope.

Augeat imperium nostri Ducis, augeat annosl Cesarz odtąd uważany był jako ; sandus, sacrosan-dus i mający prawo do czci religijnej. Następcy Oktawiana wszyscy przybierali po nim przydomek ten, dodając go bezpośrednio do swego imienia oso bistego, które poprzedzały tytuły: Imperator et Caesar, np Imperator et Caesar Claudius Augustus. Z przydomkiem A. wiąże się bezpośrednio ustanowienie czci, oddawanej cesarzowi za życia, apoteoza i tytuł Divus A. po śmierci. Cesarzowa, a potem i inne kobiety cesarskiego rodu przybierały tytuł Augusta, cały zaś ród zwał się Domus Augusta Od czasów Marka Aureliusza i L Verusa tytuł A. służył nie już tylko panującemu wyłącznie; przyzuawano go synom cesarskim, krewnym lub adoptowanym. Pro-bus przyjął tytuł perpetuus A., a Klaudyusz, zwany gotyckim, semper A., który używanym był już aż do zburzenia cesarstwa Zachodniego. Grecy przydomek A. tłómaczyli wyrazem Sebastós.—(Ob. Finckei „Be apellationibus Caesarum honorificis“ (Królewiec, 1867) — Becker-Marquardt: „Handbuch der röm

K K

Augustusbad, w Saksonii, J mila od Drezna,

220 metrów nad poz. m. Posiada sześć zdrojów ziemno-słonych. z nieznaczną ilością żelaza i kwasu węglowego. Urządzenia kąpielowe wyborne; nadto kąpiele borowinowe, zakład wodoleczniczy, mleczny i żętyczny. Osłonione położenie zdrojowiska śród lasów’ szpilkowych i korzystne warunki klimatyczne bardzo się nadają na pobyt dla osób słabych —piersiowych lub wogóle słabowitych. Pobyt tani. Stacya kolejowa w Radeberg, przy drodze żel. Sasko-Szląskiej.    Dr. a.p.

Augustusbad, ob. Sch ar ben tz.

Augustyanie. Nazw’ç tę noszą rozmaite zakony religijne, bądź wywodzące swój początek i regułę swoją wprost od św Augustyna, bądź też rządzące się ustawami, jemu przypisywanemu Wiadomo jest, że św⁷. Augustyn, będąc już na drodze do nawrócenia, powziął był zamiar z kilku przyjaciółmi swoimi usunąć się od świata i prowadzić wspólnie żywot odosobniony. Każdy z nich zobowiązywał się przynieść ze sobą, co mógł posiadać, a ogół tego miał stanowić wspólną ich własność. Dwóch ekonomów, kolejno wybieranych z ich grona, miało gospodarstwem zarządzać, uwalniając resztę od trosk powszednich Było ich około dziesięciu, a w tej liczbie znajdowali się niektórzy bardzo bogaci, szczególnie zaś rzymianie, urodzeni w Tagaście, jak i św. Augustyn, który później im poświęcił swe księgi: „Przeciw akademikom“ i „O prawdziwej religii“. Zamiar ten wszakże nie dał się doprowadzić do skutku, gdy się zastanowiono nad tem, jak do takiego trybu życia będą się mogły zastosować kobiety, niektórzy z nich bowiem byli żonaci, a i św. Augustyn chciał wejść także w związek małżeński („Wyznania“, ks. VI, roz. 14). Później, po swojem nawróceniu, zamieszkawszy w Tagaście, wznowił swój zamiar i wykonał z gronem kilku przyjaciół, lecz celu i w warunkach całkiem odmiennych. Kobiety były najsurowiej wyłączone ze zgromadzenia, które za swym założycielem udało się następnie do Hippony, gdzie on r. 355 został kapłanem i w ogrodzie, darowanym sobie przez biskupa Wa-leryusza. urządził pewien rodzaj klasztoru. Zgromadzenie to, które św. Augustyn rekrutował przeważnie z duchowieństwa, nabrało niemałego znaczenia, kształcąc wśród siebie dla całej Numidyi duszpasterzy, z których wielu, zostawszy z czasem biskupami, pozakładało w swoich dyecezyach instytu-cye, do dzisiejszych seminaryów podobne. Św. Augustyn nie wymagał od kapłanów i dyakonów wyrzeczenia się wszelkiej własności osobistej, uczył wszakże, że Bóg i Jego Kościół wystarczyć im powinien i tym jedynie wyższych stopni udzielał, którzy się obowiązywali żyć ze swoimi towarzyszami w całkowitej wspólności mienia. Upatrywano w tem początek reguły kanonicznej-. Św. Augustyn pozakładał był także i zgromadzenia żeńskie. Z tego wszystkiego jednak nie w⁷ynika, żeby św. Augustyn był pustelnikiem i ułożył regułę dla zakonników, którzy się wkoło niego gromadzili. Zresztą, prawdopodobnie, zgromadzenia owe zniknęły śród wstrząśnienia, jakiemu uległ kościół w najściu wandalów. Powaga wszakże św. Augustyna była tak wielka, iż żaden z jego pomysłów nie mógł był

r. 1295.

uledz przedawnieniu. W wiekach więc średnich, w epoce, dotąd ściśle nieokreślonej, ułożono „regułę św. Augustyna“, osnutą na rozmaitych ustępach z jego kazań: „De moribus clericorum“, oraz na jednym z listów (211 w edycyi benedyktyńskiej). Reguły tej nie napotyka się przed w. XI, ale przy końcu jego przyjęły ją kapituły niektóre dla przeprowadzenia przedsięwziętej podówczas reformy w zarządzie kanoników. Kanonicy, którzy regułę pomie-niouą przyjęli, nazwali się Kanonikami regularnymi św. Augustyna, lub poprostu Kanonikami regularnymi (ob.). Nie należy ich mieszać z Braćmi eremitami św. Augustyna. W w. XII, przed in ne mi we Włoszech, powstało wiele zgromadzeń eremitów pod rozmaitemi nazwami i różnej obserwancyi. Najgłówniejsze z nich były: j'an-b o n i c i, tak zwani od swojego założyciela, Jana Bon; bryttynianie(od miejscowości Brittini, w której okolicach osiedli); eremici toskańscy i bracia pokutnicy Chrystusów i. Z tych eremitom toskańskim r. 1244 i janbonitom 1249 papież Innocenty IV nadał regułę św. Augustyna; inne zgromadzenia nie miały żadnej odrębnej reguły stałej i często wchodziły ze sobą w spory z powodu różnych swych przepisów, w przedmiocie ubioru i t. p. Dopiero papież Aleksander IV r. 1256 zawezwał przełożonych do Rzymu i zgromadziwszy ich w klasztorze Santa Maria del Popolo, pod prezydencyą kardynała Ryszarda de St. Angeli, zobowiązał, aby obrali sobie wspólnego generała. Wybór padł na przeora janbonitów, Lafranka Septalę z Medyolanu, a wszystkie zgromadzenia bullą papieską zostały połączone w jeden zakon pod nazwą zakonu eremitów św. Augustyna i pod regułą tego doktora kościoła. Jedynie tylko wilhelmici z miasta Bourges we Francyi, lubo wysłali byli swoich deputatów na kapitułę generalną, nie poddali się jej uchwale; pozostawiono im swobody w tej mierze; zachowawszy więc pierwotną swoję ustawę, przyjęli tylko nazwę A-ów mniejszych, z powodu, że nosili habity krótsze i węższe. Septala podzielił zakon na cztery prowincye: włoską, francuską, hiszpańską i niemiecką. Z czasem wszakże A., obdarzeni wielkiemi przywilejami, wyjęci z pod jurysdykcyi biskupiej i mający od r. 1319 kardynała protektora, doszli do takiego rozwoju, iż w w. XVI liczyli 42 prowincye, a w nich 2,000 klasztorów i 30,000 zakonników. Pius IV zaliczył ich (1567) do zakonów żebrzących i wyznaczył im miejsce po dominikanach, franciszkanach i karmelitach, nie zabraniając wszakże posiadania dóbr i dochodów.—Ustawa A-ów jest więcej arystokratyczną, niż monarchiczną. Na czele zakonu stoi generał, którego wybór i złożenie z urzędu zależy od kapituły, zgromadzającej się co sześć lat; władza generała jest bardzo ograniczona przez urząd definitorów. Każdy klasztor ma przeora, każda prowineya—prowineyała z czterema definitorami i jednym lub więcej wizytatorami. Reguła A-ów, w porównaniu z innemi, nie jest wcale surową, mimo to wszelakoż w w. XIV już znacznie odstąpiono od pierwotnej karności. Skutkiem tego potworzyły się w łonie zakonu oddzielne zgromadzenia, dążące do utrzymania lub przywrócenia

Çn-TMopedy» Po*»zechn tlmtr T. V.

całej ścisłości reguły dawniejszej; zgromadzenia te, pod nazwą obserwantów regularnych, otrzymały dla siebie osobnego wikaryusza generalnego, pozostając jednakże pod zwierzchnictwem generała zakonu. Takiem było zgromadzenie, założone w Saksonii 1493 r., do którego należał Luter. Do A-ów obserwantów należeli też i wspomnieni już wyżej A. mniejsi, którzy nie mieli osobnego wikaryusza generalnego, stanowili jednak odrębną (47 m.) pro-wineyę. Ze wszystkich wszakże zgromadzeń obserwantów najściślejsze i najzasłużeńsze były trzy kongregacye eremitów A-ów bosych: 1) A. bosi hiszpańscy, albo rekolekci, zreformowani przez znakomitego teologa i poetę, Ludwika Ponce z Leona, który przyprowadził do skutku zamiar, po- i wzięty jeszcze r. 1530 przez A-ów portugalskich: Ludwika de Montoya i Tomasza a Jesu; 2) A. bosi włoscy, powstali z reformy, przeprowadzonej przez Andrzeja Diaza w Neapolu; i 3) A. bosi francuscy, zreformowani na żądanie papieża Klemensa VII, przez 00. Franciszka Amefa i Mateusza od św. Franciszki. Zakon A-ów, niegdyś tak potężny i świetny, szczycący się wielu uczonymi, jak między innymi Onufry Pavini, Chrystan Lupus, kardynał Henryk Noris,—mający niegdyś słynne szkoły łacińskie szczególniej w Niderlandach i Austryi,—dzisiaj jest w zupełnej prawie ruinie. Pierwszy cios zadał mu Luter i jego reformacya, później rzeczpospolita fraur cuska, która zniosła wszystkie klasztory A-ów we Francyi i znaczną ich liczbę w Niemczech i Włoszech; dalej kortezy hiszpańskie, które roku 1820 suprymowały zakon; wreszcie sekularyzacya z początków w. bieżącego. W r. 1847 A. eremici liczyli już tylko 100 klasztorów, mniej jeszcze A. bosi, a obecnie oba te zgromadzenia jeszcze bardziej upadły.—Heylot: „Hist. des ordres monastiques, religieux et mititaires“ (Paryż, 1714).—Tehr: „Allgem. Gesch. d. Mönchsorden“ Luig. Torelli: „Seculi Ago-stioniani, o vero Historie generali del s. ord. erem. d. S. Agostino“ (Bolonia, 1659). — Lamiraulfa; „Grande Encyclopédie“.—Do dawnej Polski wprowadzeni zostali A. przy końcu w. XIII. Naj-pierwszy klasztor wystawił im na Pamorzu w Chojnicach książę Świętopełk, r. 1265. Przemysław wybudował dwa klasztory, w Starogrodzie i Bydgoszczy Kazimierz W. wzniósł trzy świątynie temu zgromadzeniu: w Krakowie (1348), w*Wielu-niu (1350) i w Olkuszu (1369); Ziemowit, ks. Mazowiecki w r. 1356 fundował kościoły i klasztory w Warszawie, Rawie i Ciechanowie; Jan Spytek, wojewoda krakowski, r. 1381 wystawił klasztor w Książu. Oprócz tych, mieli jeszcze A. klasztory w Pilźnie, Reszlu w Warmii, w Parczowie (założone w w. XV); w Krasnym Stawie, w Grodnie, w Brześciu Litewskim, w Eleuzynie, w Podgrodziu, w Czerni-czewie (założone w w. XVI); w Żydaczewie, w Bia-łukach, w Lublinie, w Zaturcach, we Lwowie, w Ko-dni, w Założcach, w Wilnie, w Radomyślu, w Białej Cerkwi, w Witkowie, w Radziechowie (założone w w. XVII), w Narodyczach (1700), w Orchowku (1770). Historyczną wiadomość o zakonie A-ów w Polsce zebrał Alipi Niedzielski, prowineyał A-ów r. 1817. Dzieło to znajdowało się w rękopisie w klasztorze

A-ów Warszawskich, gdzie autor był przeorem (ks. Melchior Buliński: „Historya kościoła powszechnego“ t. IV, str. 282). Na mocy Ukazu Najwyższego z d. 27 paździeraika (8 list.) 1864 r. zniesiono w Królestwie Polskiem klasztory A-ów w Warszawie, Rawie, Ciechanowie, Krasnymstawie, a natomiast utworzo-rzono ze znajdującego się w Wieluniu jeden tylko klasztor etatowy. „Encykl. kościelna“.    *

Augustyanki. Tak samo jak Augustyanie i z ta-kiem samem prawem zakon ten żeński pochodzenie swoje wywodzi od św. Augustyna, którego siostra, Perpetua, miała być pierwszą jego przełożoną. Wiadomo, że św. Augustyn miał siostrę, którą, gdy owdowiała, postawił na czele kongregacyi żeńskiej, czego dowodem jest jeden z jego listów (211 w edycyi benedyktyńskiej), gdzie radzi jej, jak ma zgromadzeniem owem kierować. Właściwy wszakże zakon A-nek datuje się od r. 1217, w którym powstał naj-pierwszy ich klasztor w Wenecyi, za pobytu w tern mieście papieża Aleksandra III. Pierwszą przełożoną tego klasztoru była księżna Julia, córka Fryderyka I-go. Zgromadzenie to przetrwało liczne burze czasu i dotąd w Stanach Zjednoczonych zajmuje się nauczaniem dzieci i pielęgnowaniem chorych. Później, w r. 1256, papież Aleksander IV, złączywszy w jedno ciało różne kongregacye A-ów, poddał też i różne klasztory Augustyanek pod jedną regułę. Odtąd zakonnice te noszą nazwę A-nek eremitek. Marya a Jesu, A-a z Toledo, założyła r. 1589 zgromadzenie A-nek bosych w Hiszpanii. Papież Leon X r. 1520 zaprowadził w Rzymie A-ki konwertystki, czyli pokutujące, i poddał je pod przewodnictwo Bractwa miłosierdzia. Podobnyż klasztor pokutnic założył Pius VI r. 1559; we Francyi zaś r. 1789 zaprowadził je ks. Anioł Proust i poddał pod regułę tercyarską św. Augustyna; zazwyczaj nazywały się one zakonnicami Maryi Magdaleny. W dawnej Polsce założycielem A-nek był prowincyał A-ów i kaznodzieja Stefana Batorego, Szymon Mniszek, r. 1585. Jadwiga Kownaszewska, krakowianka, zbudowała klasztor w Krakowie i pierwsza przyjęła habit. Następny prowincyał, Jakób Mojski, r. 1607, przepisał dla nich szczegółowe ustawy. — „Encykl. Kościelna“.    *

Augustyn ŚW. Aurelius, doktor Kościoła, jeden z najpotężniejszych umysłów Chrystyanizmu, * 13 listopada 354 r. w Tagaście, niewielkiem miasteczku Numidii. Rodzicami jego byli Patrycyusz, który przed śmiercią dopiero przyjął Chrzest św., i Monika (święta), jedna z najwybitniejszych niewiast starożytności chrześciańskiej. Pierwsze wykształcenie pobierał w Madaurze, gdzie zepsute obyczaje i zwyczaje pogańskie wywarły na niego wpływ zgubny. Pomimo śmierci ojca, która na młodzieńcu zrobiła potężne wrażenie, oraz przestróg i świętobliwych przykładów matki, wysłany kosztem bogatego krewnego na dalsze nauki do Kartaginy, popadł tam w rozpustę. Za przykładem zdemoralizowanej młodzieży tamtejszej, w 18-tym roku życia wziął nałożnicę i miał z nią syna, któremu dał imię Adeodatus. Z początku, pomimo uderzających zdolności i niepośledniego daru krasomówczego, nie odznaczał się zgoła pilnością w naukach. Czytanie dopiero zaginionego dzieła Cycerona: „Horten-sius“ (Wyzn., III, 4), zapaliło go do filozofów pogańskich, w których wszakże przedewszystkiem podziwiał piękność formy i jędrny sposób rozumowania. W r. 26 życia napisał pierwsze studyum filozoficzne: „De apto et pulchro“, które zjednało mu niepospolity rozgłos i sławę.—Dusza jego, trawiona ustawiczną żądzą prawdy i spokoju, daremnie szukała w nauce i pisarzach pogańskich równowagi. Dlatego też przejął się on zasadami manicheizmu, którego pozorna surowość zdawała się odpowiadać jego wewnętrznej potrzebie. Powoli zaczął się on rozczarowywać, zarówno do nauk, jak i do obyczajów manichejczyków, nie zerwał jednak z nimi przez ambicyę. Po ukończeniu nauk w Kartaginie, przybył do rodzinnego miasta, gdzie uczył wymowy, a zaniechawszy religijnych dociekań, poświęcił się wyłącznie literaturze. Łzy i nalegania kochającej matki nie zdołały sprowadzić go na drogę chrześciańskiej prawdy i cnoty. Chcąc nawet uniknąć jej ustawicznych przestróg, a zarazem celem zabłyśnię-cia nauką i wymową na obszerniejszem polu, podążył do Kartaginy. Tutaj do reszty zniechęcił się do manichejczyków, podjęte zaś studya przyrodnicze, a zarazem rozprawy z biskupem manichejskim, Faustem, wielkim szarlatanem, otworzyły mu oczy na całą niedorzeczność manicheizmu. Zgorzkniały, opuścił Kartaginę i udał się do Rzymu (r. 383) w nadziei, że tam zagłuszy trawiący go niepokój i dotrze do źródła prawdy.—Po sześciomiesięcznym pobycie w Rzymie powołany został na nauczyciela wymowy w Medyolanie (r. 384), gdzie po raz pierwszy zetknął się ze św. Ambrożym, biskupem tamtejszym, którego kazania wywarły na niego potężne wrażenie. Wraz z przyjaciółmi swymi, pragnąc uniknąć wrzawy miasta, schronił się w okolicznej „Villa Cassiciacum“, gdzie na wspólnych rozprawach filozoficzno-religijnych, oraz pracy naukowej schodził im czas (r. 386). Owocem spędzonych tutaj dwóch niespełna lat były trzy prace, które stanowią podstawę i główny zarys całej późniejszej działalności piśmienniczej św. A-a, a mianowicie: „Contra academicos, lib. III“; „De vita beata et de or-dine, lib. III“; „Soliloquia“ i „.De imortalitate ani-mae“ Treść tych dzieł podamy niżej.—W samotni tutejszej zaczęła powoli dojrzewać w nim myśl przyjęcia chrześcianizmu, stan jego duszy bowiem stał się okropny, graniczący niemal z zupełnem sceptycyzmem (Soliloquia). Nadto matka nie przestała go nakłaniać do tego kroku, a również senior duchowieństwa medyolańskiego i przyjaciel św. Ambrożego, Symplicyan, wskazywał mu w nauce Chrystusa jedyne źródło prawdy i uspokojenia. W przededniu tedy Wielkiejnocy (r. 387), wraz z synem swoim Adeodatem i najserdeczniejszym przyjacielem Alipiuszem, przyjął chrzest św. z rąk św. Ambrożego. Tym sposobem spełniły się prorocze słowa tego świętego biskupa, wypowiedziane do strapionej-stanem moralnym syna matki: „iż syn tylu łez bogobojnej matki nigdy nie zginie!“ Jakie zresztą walki ze sobą samym i jak ciężkie duszy utrapienia przeszedł św. A., dopóki nie znalazł pokoju i ukojenia w nauce chrześciańskiej, opisał w swo ich „Confessiones“, które są szczerą i porywającą spowiedzią jego stanu duszy, umysłu i serca.—Niebawem udał się znowu do Afryki, lecz kiedy ukochana jego matka w 56 roku życia zmarła w Ostii, zdecydował się czas pewien zabawić w Rzymie. Tutaj napisał większych rozmiarów traktat: „De moribus Ecclesiae catolicae“, oraz jako przeciwstawienie: „De moribus Manicheorum“, a nadto „De quantitate animae“ i „De libero arbitrio“. Około r. 388 osiadł, rozdawszy znaczną część swego majątku ubogim, w małej wsi w okolicy Tagasty, i tam, wraz z najbliższymi przyjaciółmi, zamknięty od reszty świata, poświęcił się wyłącznie bogobojnym praktykom i pracy naukowej. W tym czasie napisał: „De musica, libr. IV“; „De magistro“, „De vera religione“ i „De genesi contra Manichaeos, libr. III.“ Zjednawszy sobie już niepospolitą sławę, jako pisarz kościelny; podczas pobytu swego w Hipponie przyjął, pomimo swego oporu, na życzenie biskupa Waleryusza i ludu, święcenia kapłańskie (r. 391) i z powodu podeszłego wieku tegoż biskupa, objął obowiązki kaznodziei. Natem stanowisku zjednał sobie tak powszechne uznanie, że na koncylium ge-neralnem, odbytem w Hipponie 393 r., wobec zebranych biskupów wykładał symbol Wiary. Po śmierci biskupa Waleryusza w r. 395, został jednomyślnie obrany jego zastępcą i na tym to urzędzie zabłysnął nietylko wielką świętobliwością, ale olbrzymią nauką i pracą. Najgłówniejsze jego dzieła przypadają właśnie na tę epokę.—Pełniąc obowiązki biskupie, umiłował jednocześnie życie odosobnione, klasztorne — i dlatego swoje mieszkanie zamienił w rodzaj klasztoru, w którym, przebywając wspólnie z wielu kapłanami, uważany jest za założyciela seminaryów duchownych, oraz kanoników regularnych. Nie przeszkadzało mu to z żelazną wytrwałością prowadzić walkę z ówczesnemi herezyami, w szczególności z donatystami, manichejczykami i pelagianami, skutkiem czego zjednał sobie miano najpotężniejszego pisarza kościelnego, który olbrzymi, niemal wyłączny wpływ wywierał, nietylko na czasy współczesne, ale i na wieki następne. Jeszcze św. Tomasza z Akwinu nazywano: „optimus S-ti Augustini interpres“ — najlepszym św. A-a tłóma-czem. Wielu nazywało go także Arystotelesem chrześciańskim, z powodu zdumiewającej i wszechstronnej nauki, oraz indukcyjnej metody rozumowania. Pisma uczone we wszelkich przedmiotach reli-gii, filozofii, etyki, historyi i kosmografii, wykład ksiąg świętych, kazania, pisma i korespondencye z papieżem, biskupami, cesarzami i dostojnikami państwowymi, wypełniały jego pracowity żywot. Umarł d. 28 sierpnia 430 r., w czasie pierwszego oblężenia Hippony przez wandalów, którzy w trzy miesiące później zburzyli miasto i stolicę biskupią, „ow. Augustyn—-powiada Alzog („Grundriss der Patrologie“, Freiburg, 1869, str. 344) — był ostatnim wielkim mężem Afryki; po nim rozpoczęło się barbarzyństwo“.— Pod koniec V-go wieku biskupi afrykańscy, chroniąc zwłoki świętego przed wandalami, przewieźli je do Sardynii. Gdy w wieku VIII-ym wyspa ta wpadła w ręce saracenów, Luitprand, król longobardów, wykupił zwłoki za wagę złota i uroczyście przeprowadził je do stolicy swego królestwa. Pawii, gdzie je złożył w kościele św. Piotra. Do r. 1695 nie wiedziano dokładnie, gdzie spoczywa ciało Świętego, ale nareszcie odszukano je. Niektórzy zaprzeczali autentyczności odszukanych relikwij, skutkiem czego powstały długie spory, które zakończył Benedykt XIII : biskupowi Pawii zalecił ścisłe zbadanie rzeczy, spierającym się zaś — milczenie i cierpliwość. Bullą z d. 28 września 1728 roku, zgodnie zé zdaniem biskupa Pawii, zatwierdzona została autentyczność znajdujących się tam relikwij św. A-a. W r. 1842 za pozwoleniem papieża znowu relikwie zostały wydobyte i złożone w mieście Bona (dawnej Hipponie), w Afryce, w grobowcu, wzniesionym przez biskupów francuskich „Doktorowi łaski“. Szczegółowo historyę tych relikwij opisał ks. Beccard: „Hist. des reliques de St. A. et de leur translation à Hippone“ (Paris, 1867). Życiorys św. A-a, wielce wyczerpujący i obszerny, obejmujący najdrobniejsze, zupełnie nawet prywatne szczegóły żywota, spisał jego przyjaciel, Possidyusz, zawarł go zaś w swojem olbrzymiem dziele: „Patrologia latina“, Mignę (Paris, 1841; tom 32). Z innych bibliografij zalecić należy: Alzoga: „Grundriss der Patrologie“ (Freiburg, 1869; str. 342 — 371); D-ra Klatha: „Der h. Ąurelius Augustinus“ (Aachen, 1840; tomów 2); Bindemanna: „Das Leben d. h.'Augustin“ (Berlin, 1844—1855; tomów 2) ; Poujoulat’a „Vie de St. Aug.“ (Paryż); Flottes’a: „Etudes sur. St. Aug., son génie, son ame, sa philosophie“ (Montpellier, 1862); A. Thérego: „Le génie philos, et littéraire de St. Aug.“ (Paris, 1861); Stolberga: „Geschichte der Religion“ (od tomu XIII do XV). Z autorów polskich, wszyscy prawie tłómacze pojedynczych dzieł św. A-a poprzedzają je krótkim, mniej lub więcej dokładnym życiorysem.—Dzieła św. A-a, z powodu ich niezmiernej liczby i różnolitości przedmiotu. wymagają pewnego ugrupowania, aby umożliwić łatwiejsze oryentowanie się wśród tego labiryntu pracy pisarskiej. Dlatego też pierwsze zaraz wydania jego prac pojawiły się z systematycznem ułożeniem ich według tematów Najwięcej poleca się ugrupowanie najlepszego zar.azem wydania dzieł św. A-a, t. zw. „benedyktyńskiego“ (Paryż, 1679 — 1700; tomów 11),, a także Mignę: „Patrologia latina“ (tom 32 — 47) i braci Gaume w 22 tomach (Paryż, 1835 — 1841). Wydań pojedynczych prac i traktatów, zarówno w oryginalnym łacińskim tekście, jak i w tłómaczeniach, jest bez liku.—Przyjmując ugrupowanie wydania benedyktyńskiego, pierwsze miejsce przyznać należy dwom pracom, które służyć mogą jako wstęp do reszty dzieł i objaśnienie życia św. A-a; są niemi: „Retractationes“ i „Confessiones“.— 1) „Retractatio-nes. Libri duo“, napisane zostały na schyłku jego życia, około r. 429. Pierwsza księga, obejmuje epokę przed przyjęciem biskupstwa, druga—po. Celem ich była ścisła reeenzya wszystkich pism, aby to, co w nich było niejasne—oświecić, błędne sprostować, niedokładne uzupełnić. Przedewszystkiem chodziło św. A-owi przez surową krytykę samego siebie zapobiedz wszelkim fałszywym wnioskom, któ-reby w przyszłości z jego poglądów i doktryn uczy-

unum

vero Pater et Fi-

nić chciano. Czytelnik śledzić też może cały rozwój myśli autora, poznać historyę jego wiedzy, a wreszcie zrozumieć olbrzymi wpływ, jaki prawda chrześciańska wywarła na ten wielki umysł. — 2) „Confessiones“ są jakoby wielką spowiedzią całego życia. Z dziecięcą niemal szczerością wypowiada św. A. wszystkie błędy, walki, burze i wątpliwości swego żywota. „Chciał on—powiada Karol v. Raumer w przedmowie do wydania „Wyznań“ —nic nie przemilczeć, lecz wyznać przed całym światem, co złego czynił, mówił i myślał. W niczem się nie usprawiedliwiał, lecz, poczuwając się do całkowitej winy i odpowiedzialności, jedynie miłosierdzia Bożego wzywał. Nic też dziwnego, że na wszystkich, którzy pragną wieść życie bogobojne, dzieło to, jedyne w swoim rodzaju, wywiera potężne wrażenie“. Nastręczające się porównanie z „Confessions“ J. J. Rousseau i „Gedanken über mein Lebenslauf“ Ha-manna, pomijając iż św. A. pisał jako chrześcianin, przeniknięty nawskroś prawdą Chrystusową, daje mu, pod każdym względem nieskończoną wyższość, nad tymi naśladowcami. Wyznania na język polski przetłomaczyli: ks. P. Pękalski, Kraków, 1847 i Michał Bohusz Syszko, Wilno, 1844, tomów 2.—A) Pisma filozoficzne. Znaczniejszą liczbę tych prac pisał św. A. przed przyjęciem chrztu ś-go, lub przed wyświęceniem na kapłana. 1) „Contra Aca-demicos“ lib. 3, traktat w formie dyalogu (r. 386), dowodzący możliwości poznawania prawdy. Sam zresztą autor przedstawia swój cel następująco: „Scri-psi ut argumenta eorum, quae multis ingerunt veri inveniendi desperationem et prohibent cuiquam. rei assentiri et omnino aliquid, tamquam manifestum certumque sit, approbare sapientem, cum iis omnia viderentur obscura et incerta ab animo meo, quia et me monebant, quantis possem rationibus amove-rem“. 2) „De vita beata“ lib. I, pisane dla uczonego rzymianina Manliusza Teodorusa, dowodzi, iż prawdziwie błogosławione życie polega na poznaniu Boga. 3) „De ordine“ lib. II. Wykazuje boski porządek, panujący we wszechświecie. Dla młodzieży daje przestrogi, co do porządku w nauce, w której winny główną rolę odgrywać dwa czynniki: powaga i rozum. Dzieło napisane zostało w formie dyalogu. 4) „Soliloquia“ libr. II, również jako dya-log. W pierwszej księdze wskazuje, co czynić winien ten, kto pragnie posiąść prawdę, w drugiej zajmuje się prawdą samą i fałszem. 5) „De immortalitate animae“ stoi w związku z poprzedniem dziełem, które miało,jako przygotowanie do tamtego. Jest to praca najmniej jasna, wykończona, a przytem dosyć powikłana, tak, iż św. Aug. sam żałował, iż ją tak pospiesznie (Retractationes) wydał na widok publiczny. 6) „De quantitate animae“, rozpoczęte podczas pobytu w Rzymie, a skończone w Afryce, dowodzi niecielesności duszy. 7) „De magistro“ w formie rozmowy w swoim synem, Adeodatem, w której przekonywa, że Chystus jest prawdziwym i jedynym nauczycielem ludzkości. Do tejże kategoryi dzieł należy także VI ksiąg de „Musica“, w których św. Aug. mówi wogóle o muzyce, o mierze, rytmie, pro-zodyi, o wpływie muzyki na ducha ludzkiego. W „Retractationes“ (I,    6) wspomina św, Aug.

o traktatach swoich, dotyczących dyalektyki, retoryki, gramatyki, geometryi, arytmetyki i fi-loozofii. Pisma te, naszkicowane zaledwie, zaginęły B) pisma dogmatyczne 1) „De vera religione* lib. I; dzieło to skończone zostało około r. 390. Pisał je św. Aug. głównie przeciwko manichejczykom, dotyka w niem jednak tylko głównych błędów tej sekty, a natomiast przeważnie uwagę poświęca w ogóle prawdziwej religii Dowodzi, iż prawdziwa religia zasadza się na poznawaniu Boga w Trójcy jedynego i że piastunką jej nie jest ani filozofia, ani judaizm, ani żadna herezya i schizma, tylko kościół katolicki. Do tej prawdy dochodzi się drogą „powagi“ i „rozumu.“ 2) „Liber de fide et sym-bolo“ było głównie napisane dla synodu generalnego w Hipponie (r. 393), kiedy jeszcze św. Aug. był kapłanem. Jest to wyczerpujący wykład symbolu apostolskiego, przeznaczony głównie dla katechumenów i nowo-ochrzczonych. 3) „De fide rerum quae non videntur* libri I, (r. 399) udawadnia konieczność wiary, powołując się na to, że i w wiele innych rzeczy wierzyć potrzeba, chociaż się ich nie widzi. Traktat ten kończy wezwaniem: „ Vos autem, qui hanc tidem habetis, tel qui nunc novam habere coepistis, nutrialur et crescat in vobis.u 4) „Enchiridion de fide, et caritate (420) ad Laurentium. Jest to wyczerpujący katechizm i należy do najznamienitszych prac św. Aug., zawiera bowiem całość jego dogmatycznych poglądów. Przetłómaczył na język niemiecki Lichter, Moguncya 1828 r. 5) „De agon© chiristiana“ (r. 396) uczy jak chrześcianin ma pokonać złe i wyłożoną mu tu w krótkości wiarę zachować. 6) „Liber de fide et operibus (r. 413) odpowiada na przesłane mu z różnych stron pisma, dowodzące, że człowiek nigdy bez wiary, czasami jednak bez uczynków może być zbawiony. Św. A. odpiera z - całą stanowczością te przekonania.

7) „Do Trinitate, libri XV. Jedna z najgłówniejszych prac, napisana między r. 400 a 416, zwrócona głównie przeciwko Aryanom, zawierająca jednak zarazem całkowity wykład nauki kościoła o tym dogmacie. W pierwszych 7-u księgach rozwija według pisma św. całą naukę o Trójcy, z u-względnieniem argumentów, zaczerpniętych z rozumu; w 8-u następnych zaś wykazuje, w jaki sposób tajemnica ta da się dociec i objaśnić ze stworzenia i natury człowieka. Znajduje on w naturze i duchu człowieka nieskończoną ilość podobieństw. „Pochodzenie Syna“ i „pochodzenie Ducha“ są czynami różnemi, nie nastąpiły jednak w czasie, ale były wiecznemi. Syn pochodzi od Ojca, Duch św. zaś, od Ojca i Syna. W końcu dzieła autor wyznaje, że podobieństwa, zaczerpnięte z natury i ducha człowieka, są nieścisłe i służyć tylko mogą jako luźne objaśnienie; „Trinitas nihil aliud est tota^ quam Deus, nihil aliud tota, quam Trinitas.“ „Ojciec Syn i Duch św. nie są to trzy potęgi w osobie, ale trzy osoby, w nierozdzielnej zlane jedności“. „Pa-trem et Pilium principium esse Spiritus sancti, non duo principia, sed sicut Pater et Filius unus Deus, et ad creaturam relative unus Creator et unus Dominus, sic relative ad Spiritum principium; ad creaturam

lius et Spiritus sanctus unum principium, sicut unus Creator et unus Dominus“. 8) Dogmatyczną lecz zarazem i polemiczną pracą przeciwko poganom jest: „De divinatione daemonorum liber I“, wykazuje różnicę między dopuszczonemi przez Boga przepowiedniami szatanów, a proroctwami proroków. 9) De ułiliłałe credendi zbija zarzut, jakoby kościół używał przymusu w wierze, i przedstawia niedostateczność osobistej wiedzy w naukach religii. C) Pisma polemiczne. Sw. A. szczególną uwagę zwracał na najniebezpieczniejszych nieprzyjaciół kościoła, heretyków, którzy błędnemi doktrynami swemi usiłowali skazić czystość nauki katolickiej. O gorliwości jego w tym kierunku świadczy niewielkie dzieło „De haeresibus ad Quodvultdeum“ (r. 429), gdzie w 88 rozdziałach rozbiera najgłówniejsze błędy i fałsze heretyków, począwszy od Szymona Maga do Pelagiusza. Liczba prac polemicznych św. A. jest tak wielką, że trudno je wyliczyć w porządku, łatwiej natomiast ugrupować według pojedynczych. herezyj: ł) Pisma przeciwko -Manichejczykom. Ponieważ sam św. A. przez 9 lat należał do tej sekty, przeto zwalczał ją później tern wytrwałej i usilniej. Najgłówniejsze jego prace tej kategoryi są następujące: „De moribus Ecclesiae catolicae et de moribus Manichaeorum“ (r. 391); „De duabus animabus“ (r. 390); „De libero arbitrio“ (libr. III); „De genesi contra Manichaeos“ (libr. II r. 389); „Contra Faustum Manichaeum“ (libr. XXIII, r. 404); jedna z najsumienniejszych prac polemicznych „Contra Adimantum Manichaei discipulum“ (r. 394). „Liber contra epistolam Manichaei quam dicunt fundamenti“ i „Acta sen disputatio contra Fortunatum Manichaeum“, oba te traktaty streszczają jego dysputę publiczną, mianą r. 392 w Hip-ponie z Fortunatem, który utrzymywał, iż szatan, równie jak Bóg, ma wieczną naturę. Św. A. odniósł świetne zwycięstwo nad swoim przeciwnikiem: „De actis cum Felice Manichaeo“, również dysputa publiczna (r, 404). Wszystkie te prace polemiczne znajdują się u Migne’a tom 42. Zwalczał w w nich św. A. zasadniczo błędy Manichejczyków i odpierał pyszałkowate przechwałki, jakoby oni sami znajdowali się w posiadaniu nieskalanej prawdy. Dowodząc, że jedynie kościół jest piastunem prawdy, wypowiedział zdanie, które do dziś dnia stanowi nietykalną tezę: „Evangelio non crederem, nisi me commoveret Ecclesiae auctoritas“. Również z zupełnem powodzeniem obalił błędną naukę „o dwóch czynnikach“ i „dwóch duszach w człowieku“, z których wyciągano fałszywy wniosek o braku wolnej woli, tak do złego, jak i do dobrego. Św. A. występuje jako doskonały obrońca wolności człowieka, przyczem z wszelką dokładnością wytłómaczył początek i naturę złego.—2) Pisma przeciwko do na ty storn. Jeszcze jako kapłan, napisał w roku 383-im: „Psal-mus contra partem Donati “, który ułożył wierszem,aby go wrazić lepiej w pamięć czytelników :    „ Contra Parmenianum epistoła ad

Tychonium“, lib. III (r. 400); „De Baptismo contra Donatistas“, lib. VII; oraz „Contra litteras Petilia-ni“, lib. III (r. 400 — 402).; „Contra Cresconium grammaticum partis Donatii“, lib. IV (r. 406); „Liber de unico Baptismo contra Petilianum“ (r. 406— 410); „Epistoła ad catolicos seu de unitate Ecclesiae“. Wreszcie: „Brevicculus collationis cum Dona-tistis“. streszczający dysputy biskupów katolickich i samego św. A-a z biskupami donatystowskimi w Kartaginie r. 411.—W pismach powyższych usiłuje św. A. rozbudzić w donatystach zamarłą potrzebę kościelnego zjednoczenia i zapobiedz „rozdarciu Ciała Chrystusowego w Kościele“. Walczy również wytrwale przeciwko powtórnemu przyjmowaniu Chrztu św., dowodząc z przekonywaiącą jasnością, że ważność Sakramentu nie zależy od godności udzielającego: „non ex opere operantis, sed ex opere operato: Christus ipse est qui baptisât.“ Przekonywał również o niedorzeczności twierdzenia do-natystów, jakoby w kościele nie mogli być grzesznicy, wykazując, że mieszają pojęcie widzialnego i niewidzialnego Kościoła, oraz, że krępują nadaną Kościołowi władzę „wiązania i rozwiązywania“. Szeroko rozwodzi się nad stosunkiem Kościoła do państwa, traktuje o karnem postępowaniu przeciwko donatystom, którzy pierwsi wezwali państwo do mieszania się w sprawy kościelne. W końcu wytyka donatystom różne błędy, skutkiem których stali się nietylko odszezepieńcami, ale i heretykami.— 3) Pisma przeciwko pelagianom, przeciwko którym, po zakończeniu polemiki z donatystami, walczył, począwszy od r. 412, do śmierci. Liczne prace przeciwko tej sekcie rozpoczął dziełem: „De peccatorum meritis et remissione deque baptismo parvulorum ad Marcellinum“, lib. III. Dowodzi, że śmierć nie jest naturalną koniecznością, ale następstwem grzechu pierworodnego, który nie przez naśladowanie, ale drogą spadku, przechodzi na potomków Adama, i dla którego zmazania postanowiony został Sakrament Chrztu. „De-spiritu et litera ad Marcellinum“ wykazuje, że do dobrych uczynków łaska nadprzyrodzona jest konieczną, gdyż bez niej człowiek nie może wypełnić przykazań Bożych. „Liber de natura et gratia ad Timasium et Jaco-bum“ przekonywa, że przez grzech pierworodny natura ludzka została zepsuta i dlatego potrzebuje łaski wspomagającej i uświęcającej, czego zaprzeczał Pelagiusz. W „De gestis Pelagii ad Aure-lium“ i „De gestis Palaestinis“ zdaje sprawę z przebiegu synodu w Diospolisie w Palestynie (r. 415), gdzie biskupi przez hypokr.yzyę Pelagiusza zostali w błąd wprowadzeni; w „De gratia Christi et de peccato originali“ (r. 418) wytyka przewrotność Pelagiusza w jego wywodach o łasce. „De nuptiis et coneupiscentia“ stanowi odprawę daną pelagianom, twierdzącym, iż nauka o grzechu pierworodnym obraża sakrament małżeństwa. Pelagianie wystąpili z oskarżeniem przeciwko św. A-owi, który odpowiedział im w „Libri VI contra Julianum Pelagium“. Przeciwko semipelagianom napisał: „Liber de gratia et libero arbitrio“, gdzie objaśnia stosunek łaski do wolnej woli. Kiedy semipelagianie nie uczuli się tą pracą pokonanymi, wygotował traktat: „De cor-reptione et gratia“, w którym rozwinął naukę o przeznaczeniu, z czego następnie kilkakrotnie usiłowano wyciągać błędne i z nauką św. A-a zgoła niezgodne wnioski. Prace te zawierają wyczerpujący i zgodny z nauką Kościoła wykład nauki o łasce, którą św. A. rozdziela na gratia habitualis, lub sandi-ficans i gratia adualis, rozpadająca się na praeve-niens, concomitans i subseguens. Do rzędu pism polemicznych należą także: „Liber contra sermonem Arianorum“ (r. 418), „Colatio cum Maximo Ariano-rum episcopo“ i „Contra eundem Maximum“; „Liber ad Orosium contra Priscillianistas et Origeni-stas“, „ Tracta tus adversus Judaeos“. Wszystkie te prace znajdują się w wydaniu Migne’a (1. c.) tom 42. D) Pisma egzegetyczne. Wstępem do tych prac było dzieło napisane już w r. 397 „De doctrina Christiana“ libr. VI, zawiera ona trafne wskazówki do studjum i pożytecznego czytania Biblii. Św. Aug. uznaje potrzebę „konkordaucyi“, czyli dokładnego słownika biblijnego dla łatwiejszego orjentowania się. Krótkie objaśnienia Nowego i Starego testamentu spotykamy w następujących pracach: „De Genesi ad literam“, skierowana przeważnie przeciwko manichejczykom; „Locutionum libr. VII“, ,,82 quaestionum Heptateuchum“, oraz „Enarra-tionesinpsalmos“ zawierająca 150 objaśnień psalmów. Wyłącznie do Nowego testamentu odnoszą się „De consensu Evangelistarum“, w których św. Aug. nie zawsze szczęśliwie usiłuje usunąć różnice w tekście pojedyńczych Ewangelii, (r. 400). „Quaestionum evangelicarum“ lib. II“; „De sermone Domini in monte secundum Math“ (r. 416). „Expositio quo-ruudam propositionum“, „Expositio inchoata epist: ad Romanos“; „Expositio epist: ad Gallatas“. Chociaż w pismach powyższych, z powodu mianowicie niedokładnej znajomości św. Aug. języka hebrajskiego i greckiego, znajdują się niektóre braki w metodzie egzegetycznej, to natomiast wykład ustępów dogmatycznych, oraz ogólne zrozumienie Pisma św. zasługuje na szczególną uwagę. Nawet Luter pisze w tym względzie, co następuje: „Gdybym miał do życzenia i do wyboru między św. Aug. i kochanych Ojców zrozumieniem pisma, z niedostatkami tegoż św Aug., mianowicie też w znajomości hebrajskiego, albo znajomością tegoż języka bez zrozumienia pisma św. Aug i kochanych Ojców, niedługo bym się zastanawiał. Posłałbym żydów z ich językiem do czarta, a szedłbym za św. Aug. bez hebrajskiego do nieba.“ E) Pisma treści moralnej i ascetycznej. Stanowią one wspaniałe odbicie oświeconego łaską Bożą ducha, który, wśród przelicznych walk, wznosił się do szczytu doskonałości. W niektórych innych pracach treści religijnej znajdują się już moralne przestrogi i ascetyczne uniesenia (De vita beata; Confessiones, Soliloquia etc.), tutaj wypada przytoczyć dzieła i traktaty, specyalnie temu przedmiotowi poświęcone. Do rzędu ostatnich należą: „De sacra Scriptura spéculum“ (r. 428) gdzie zestawione i objaśnione zostały etyczne sentencye pisma św.; „Liber de mendacio“ i „Contra mendacium“, (r. 420) w których jest mowa, czy i o ile w pewnych okolicznościach wolno dopuścić się pozornego kłamstwa. „Liber de patientia“ i „Continentia“ poleca cierpliwość i wstrzemięźliwość w przeciwieństwie do manichejczyków, którzy dopuszczali się różnych zmysłowych zdrożności, jako jedną z kardynalnych cnót chrześcianina. Ze szczęgólną żarliwością bronił św. A. przeciwko Jowinianowi i pośrednio przeciwko manichejczykom świętości sakramentu małżeństwa w rozprawie: „de bono conjugali“, oraz zalecał dziewictwo w „de sancta virginitate et de bono viduitatis“. Napisał także „De adulterinis conjugiis“, gdzie dowodzi, że rozłączeni małżonkowie nie powinni powtórnie się żenić. W „De opere monachorum“ lib. II, gromi zepsucie obyczajów wśród zakonników, skutkiem pychy i leuiwstwa, a zaleca im roboty ręczne i miłosierne uczynki. „Jak, powiada, nie widziałem lepszych ludzi, nad dobrych w należycie urządzonych klasztorach, tak również nie spotykałem gorszych od złych mnichów“. Około roku 421 napisał list do przyjaciela swego, biskupa Noli, Paulina, „De cura pro mortuis geranda“ w którym mówi o pożytku modlitwy za umarłych. F) kazania i mowy. Ten dział przez św. Aug. najmniej został uporządkowany i najwięcej zawiera prac wątpliwych co do autentyczności autora. Pierwsze miejsce zajmuję: „364 sermones“ do których dołączono także 231 wątpliwych, Kazania w wydaniu benedyktyńskiem podzielone zostały na 4 kategorye) 1) Sermones de Scripturis (dogmatycznej 2) de tempore (na rok kościelny) 3) de Sanc-tis (o Świętych) 4) de diversis (przygodne). Jako cel wymowy kościelnej, którego św. A. i w swoich kazaniach przestrzega, podaje: „ut veritas pateat, ut veritas moveat, ut veritas placent“, (aby prawda się rozszerzała, aby poruszała, aby się podobała). Przestrogę dla kaznodziejów wypowiada następującą: „Kto chce mówić z mądrością, musi przemawiać słowami Piśma św.; im uboższym się czuje we własnych pomysłaeh, tem bardziej powinien uciekać się do Biblii, albowiem brak ów siła najpotężniejszej powagi najlepiej wypełni.“ Pomimo, iż św. A, cieszył się sławą wielkiego mówcy, kazania stanowią słabszą część jego pism. Natomiast jako wzór posłużyć może „De catechisandis rudi-bus“ lib. I, katechizm, napisany około r. 400 na prośby djakona Deogratiasa w Kartaginie. W tłó-maczeniu niemieckiem wydał v. Rotli w Moguncyi 1865 r. Opracował zaś p. t. „Katehisationen im Geiste des hl. A.“ A. Gruber arcyb. salcburski w Salzb. 1844 r.—W Polsce (wedł. Encykl. kość. T.'l str. 500), niektóre dzieła św A były bardzo wcześnie przedrukowane. Całkowitego wydania prac jego jednak nie posiadamy. „De vita Christiana“ wydane w r. 1523, u Hieronima Victora w Krakowie. „De moribus Eccl. cath:“ wydał Jan Cervus Tucholczyk, również w Krakowie, u Floryana Unglera, 1530 r. W tłómaczeniu, lub opracowaniu istnieją następujące prace św A-a. „Ksiąg pięcioro; Rozmyślania, Mowy tajemne, Broń duchowna, O skrusze serca, O moralności świata“ przetł. Piotr Kazimierz Tryzna: (Wilno, 1617; Kraków, 1622 i 1644); „Nauki chrześciańskie, to jest sentencye z ksiąg A-a św. wyjęte“, przetłómaczone przez biskupa warmińskiego, Andrzeja Chryzost. Załuskiego, wyszły w Warszawie, 1686 r. i w Kaliszu, 1780. „Soliloquia, rne-dytacye i manuale“ przełożył wierszem polskim, Król Stanisł. Leszczyński (Nancy, 1745); „Św. A. biskup hippoński wpięciu traktatach“, z ksiąg jego

(Warsz. 1818).

wyjętych, wiernie na język polski przełożonych, staraniem i kosztem Mateusza Kraszewskiego, opata kongregacyi czerwińskiej księży kanoników la-teraneńskich (Warszawa, 1759 r.). Traktaciki: Manual, albo broń duchowna, O skrusze serca, O moralności świata (Wilno, 1760; Poznań, 1770). Pod t. „Pismaświętego A-a“,wydał „Rozmyślaniai rozmowy duszy z Bogiem“ ks. Fr. Wawrowski (Gniezno, 1852). „O mieście Bożem“ pierwszych ksiąg pięcioro przełożył ks. M. Gładyszewicz: (Kraków, 1835); „O kazaniu pańskiem na górze“ ks. II, tłómaczył Leon Rzewuski (Kraków, 1854); „O prawdziwości religii katolickiej“ podług św. A-a wolnym przekładem napisał Leon Rzewuski (Kraków, 1853); „Pięćdziesiąt homilij“ (Poznań, 1858); „8 kazań i homilii św. Aug.“ przełożył ks. Inocenty Krzyszkowski trynitarz; Wujek w postylli mniejszej pomieścił 8 kazań. W Pamiętniku rei. mor. znajduje się VI ksiąg „Confessiones“ i zdania wyjęte z dzieł św. A-a, p. M. Gniewosza. „Rozmowy duszy z Bogiem“ przeł. z francus: ks. Clement (Warsz.,₍ 1860); „Reguła św. A-a“ przetł. przez pewnego kapłana zakonu kaznodz.

Ks. Z Ch.

Augustyn św. jako hi stor y oz of jest autorem wielkiego dzieła p. t. „De Civitate Dei libri XXII“, a w tłómaczeniu polskiem ks. Gładyszewicza: „O Mieście Bożem“ (Kraków, 1835). „Miastem“, „Domem“, „Zborem Bożym“, „Społecznością Bożą“ jest Kościół Boży. Obok niego istnieje jeszcze społeczność ziemska (civitas huius mundi), która się składa z różnych państw i narodów, żyjących podług woli człowieka, nie zaś wedle Boga. Dzieło św. A-a obejmuje opis obu tych społeczeństw, lecz na tytule umieszczoną została „tylko społeczność Boża jako lepsza“ (Argumentum i XV, 1). Tu nas obchodzi właśnie obraz samej społeczności ziemskiej (księgi XII—XVIII), złożony a) z wykładu dziejów świata starożytnego i b) wytłómaczenia tych dziejów. W tym też porządku rozpoznamy system dzieła. a) Czas, a więc i wszelka rachuba chronologiczna, poczyna się z czwartym dniem stworzenia świata, ponieważ w tym dniu dopiero ukazało się po raz pierwszy słońce na firmamencie. Poprzednio musiał istnieć inny jakiś czas nieograniczony, jakiś ruch zmienny, jakaś zmienność w wieczności, lecz tego pojąć nie możemy. Roztrząsnąwszy rachubę lat, podaną przez kilku pisarzy, oświadcza się r za chronologią grecką, jako najbardziej do Pisma Św. zbliżoną. Cały rodzaj ludzki pochodzi od Adama i Ewy, lecz podzielił się w ich potomstwie na dwie oddzielne linie: na społeczność Bożą, zostającą pod opieką dobrych aniołów, a pochodzącą od Seta, i na społeczność ziemską, ludzką, spowinowaconą ze złymi aniołami i pochodzącą od Kaina. Syn Kaina, Henoch, zbudował pierwsze miasto tegoż imienia (XV, 17); siedmiu następnych jego potomków panowało przed potopem. Zachodzi wątpliwość tylko co do Matuzala, którego długie życie przekracza datę potopu. Roztrząsając tę „wielce sławną kwestyę“, św. A. odmawia wiary niektórym księgom hebrajskim, powołuje się na przekład Biblii, przez 70 tłó-maczów dokonany, a chociaż godzi się na długie życie patryarchów, jednakże wnioskuje ostatecznie, że Matuzal musiał umrzeć przynajmniej na jeden rok przed potopem (XV, 9—14). Gdy grzeszne plemię Kaina pomieszało się z synami Bożymi, gdy potomkowie Seta rozkochali się w piękności niewiast ziemskich, wtedy cały rodzaj ludzki został skazany na zagładę przez potop, oprócz 8-iu ludzi, ocalonych w arce Noego. Zwodzi św. A. żwawą polemikę z mędrcami ziemskimi (isti pensores et men-sores elementorum), którzy zaprzeczali faktowi potopu, i twierdzi, że przy powiększeniu trzykrotnem wymiarów arki można zmieścić w niej nietylko wszystkie zwierzęta, ale i dostateczne zapasy karmu (XV, 20—27). Od dzieci Noego pochodzą 72 narody, których języki pomieszały się podczas budowania wieży Babilonu. Wtedy rozeszły się narody po różnych krajach, zabierając z sobą zwierzęta, żaden z nich wszakże nie przeszedł na spód ziemi do „jakichś antypodów“, ani przerodził się w jakieś potwory. W potomstwie Noego jedynym człowiekiem Bożym był Abraham, którego wnuk, Jakób, czyli Izrael, stał się praszczurem ludu wybranego. Dzieje tego ludu św. A. dzieli na pięć okresów, wliczając i pierwszy, przedpotopowy czyli niemowlęcy, o którym zatarły się wszelkie żywsze wspomnienia, bo i człowiek nie pamięta swych lat niemowlęcych. Okres II, nazwany wiekiem pacholęcym, poczyna się od Noego, a kończy się na Abrahamie; okres III, młodzieńczy (adolescentia), sięga do Dawida przez 40 pokoleń Mateuszowych i wydaje cały poczet ludów; IV trwa do niewoli babilońskiej, V—do wcielenia się Chrystusa (księgi: XVI, XVII passim i XXII, 30). Za czasów Abrahama istniały już trzy najstarożytniejsze monarchie ziemskiego pokolenia: assyryjska, sycyońska i egipska, potem powstały Ateny, założone przez Cekropsa; nareszcie Rzym, „drugi Babilon“, za panowania Achaza w królestwie Judzkiem i Ozeasza w Izrael-skiem. Powołując się na Warrona, Euzebiusza i Hieronima, św. A. przechodzi całą historyę tych państw i wciąż zaznacza spółczesność wypadków z ludem wybranym za pomocą imion królów, po większej części mitologicznych. Dotyka religij pogańskich i dowodzi ich fałszywości tern, że bogowie są utworzeni z ludzi, niegdyś znakomitych (euhe-meryzm). Ale nawet w pismach pogańskich wynajduje ustępy o Królestwie Boźem, tudzież o Jezusie Chrystusie, Synie Bożym, Zbawicielu, mianowicie: w wierszu Sybilli, Erytrejskiej czy Kumejskiej. Wszelkie podania mitologiczne, podług św. A-a, dają się wytłómaczyć z łatwością; nawet najtrudniejsza do wytłómaczenia rzecz—przemiana ludzi w zwierzęta, nie wymaga uznania sztuki czartowskiej. Przemiana towarzyszy Ulyssesa przez Cyrceę w bydlęta, stwierdzona powagą Varrona, lub człowieka w osła, podana przez Apulejusza, lub wreszcie—podróżnych w konie za pomocą sera (o czem słyszał sam św. A., podróżując po Italii), są to złudzenia. Czarci bowiem zdolni są utworzyć tylko widziadło (phantasticum kominem), a ciała ludzi zaczarowanych leżą tymczasem pogrążone w niemocy zmysłów, niby we śnie (XVIII, 17, 18). Przytoczyliśmy kilkanaście imion i sądów, żeby dać pojęcie o zasobie wiadomości historycznych, jakiemi rozporządzał św. A.

T. K

oraz o metodzie badań jego. b) Możemy teraz przystąpić do określenia głównej strony jego systematu historyozoficznego: prefiguracyj. Społeczność ziemska jest i musi być zawsze szarpaną przez rozterki, zamieszki i srogie wojny. Kain, założyciel pierwszego państwa, był bratobójcą, tak samo jak Ro-mulus, założyciel ostatniego z państw ziemskich (ma się rozumieć: starożytnych). Inną jest natura społeczności Bożej. Już imię pierwszego jej przedstawiciela, Seta, oznacza „zmartwychwstanie“; imię syna Setowego, Enos, znaczy: „miał nadzieję wzywać imienia Boskiego: oto jest figura życia i śmierci Chrystusa, oraz życia naszego na ziemi w nadziei zmartwychwstania“ (XV, 17, 18). Potomstwo Kaina obejmuje 7-u królów (Kain, Henoch, Gaidad, Ma-nihel, Matuzal, Lamech), gdy jednocześnie od Seta zrodziło^ się 9 pokoleń, a dziesiątym był Noe. Otóż Pismo Św. z widocznym zamiarem dolicza trzech synów i jedną córkę Lainecha do potomstwa Kainowego, żeby utworzyć liczbę 11, symbol grzechu, przestąpienie 10-ciu Przykazań Bożych, wskazówkę, że był występnym cały ten ród bratobójcy. Przeciwnie, sam Noe, jako 10-ty potomek Seta, reprezentuje świętą liczbę Dekalogu; gdy zaś doliczymy dwóch jego dobrych synów, Sema i Jafeta, otrzymamy znów liczbę 12, wsławioną przez patryar-chów i apostołów, wysoce doskonałą, ponieważ składa się z trzech czwórek, lub czterech trójek (XV, 20). Arka Noego jest obrazem Kościoła, zawdzięczającego zbawienie swoje drzewu Krzyża Chrystusowego; wymiary jej odpowiadają kształtom ciała ludzkiego (XV, 20). Zły syn, Cham, jest czcicielem dawnego kościoła i nie oczekuje przyszłego, nowego; imię jego tłómaczy się przez wyraz: „chytry“; w istocie jest on też protoplastą pierwotnych heretyków. Sem znaczy: „mianowany“, i z jego rodu właśnie pochodzi Chrystus (XVI, 2). Abram i Sarai byli bezdzietni, dopóki nie zmienili swych imion na: Ąbraham = „ojciec wielu narodów“ i^Sara =z „cnota“; imię syna ich, Izaak, znaczy „Śmiech“. W proroctwach Sara jest obrazem górnej Jerozolimy, czyli społeczności Bożej (XVI, 28, 31). Udzielenie błogosławieństwa młodszemu z synów Izaaka, Jakóbowi, zamiast Ezawa, nie jest dziełem przypadku, znaczy bowiem, iż starszy lud, żydowski, ma usługiwać młodszemu, chrześcianom (XVI, 35). Wprowadzenie izraelitów do Ziemi Obiecanej przez Jozuego służy za wskazówkę, że nie Mojżesz, lecz Jezus wprowadzi ludzi do Królestwa Niebieskiego (XVI, 43). Od Samuela aż do powrotu żydów z niewoli babilońskiej wciąż się ukazują prorocy; wygłaszają oni obietnice Boże już nietylko Izraelowi, lecz całemu rodzajowi ludzkiemu, ponieważ wiedział Bóg, że lud wybrany nie wytrwa w posłuszeństwie prawom Jego. Proroctwa mają trojakie znaczenie: jedne odnoszą się do ziemskiej Jerozolimy, drugie — do niebieskiej, inne znów do obu. Tak, Anna, matka Samuela, przepowiedziała, że kapłaństwo hebrajskie przemieni się w królestwo: w istocie, Samuel namaścił Dawida, a Dawid, zowąc się Chrystusem, czyli Pomazańcem (a cJirismate), jest ziemskiem wyobrażeniem Chrystusa Chrystusów, króla niebieskiego. Obietnice, dane Dawidowi przy ślubie wznie-

sienią świątyni, stosują się też nie do samego Salomona, lecz bardziej jeszcze do całego Kościoła (XVII, 12, 3, 4, 8). W końcu św. A. wylicza i wykłada celniejsze przepowiednie o Chrystusie, zawarte w psalmach: 88, 44, 109, 21, 40, 15, 67, 68-m. Niełatwo jest pojąć, w jakim celu i dla jakiego pożytku cała historya, każdy najbagatelniejszy nawet wypadek zawierać w sobie ma jakąś prefiguracyę, jakąś przepowiednię o Chrystusie, lub o Kościele? Wyraźnej odpowiedzi u św. A-a nie znajdujemy, lecz myśl jego wyjaśnia się znacznie w polemice z filozofami ziemskimi (hujus mwndi—przeważnie greckimi) o poglądy na wieczność i na koleje, jakie świat ma przechodzić. Zbija więc twierdzenie, jakoby rodzaj ludzki nie miał początku, ni końca; nie wierzy w kołowanie (drcumitus) wypadków, t. j. że świat zachodzący będzie ustępował miejsca nowemu, wschodzącemu, że po pewnym szeregu wieków istnieć znów mogą Ateny ze Szkołą Akademii i z nauczającym w niej Platonem (XII, 13,14,19). Lepsze od wszystkich ksiąg pogańskich źródło wiedzy znajduje św. A. w Piśmie ow,, a szczególnie w słowach proroków, ’ci bowiem są i wiekiem dawniejsi od filozofów pogańskich, i zgodnością przepowiedni wiarogo dniej si od nich (XVIII, 37, 41). Z takiego źródła dopiero dowiedzieć się można o zmartwychwstaniu, o sądzie ostatecznym, piekle, niebie i o przyszłości Kościoła. Stąd wysnuł św. A. zasadnicze swoje pojęcie historyi, zawarte w następnych słowach: „O dzieje, lecz prorocze dzieje! Rozwijacie się na ziemi, lecz niebieskim trybem, przez ludzi, lecz po Bożemu“ (O res gestas, sed prophetice gestas: in terra sed coelitùs, per homines, sed divinitùs—XVI, 37). Rozwój historyi ludzkiej odpowiada siedmiu dniom tworzenia świata przez Boga. Upłynęło pięć epok już przed Narodzeniem Chrystusa; chrystya-nizm stanowi epokę szóstą, której nie można wymierzyć liczbą pokoleń. To tylko jest pewnem, że po niej nastąpi sabat wiekuisty, dzień siódmy, dzień duchowego i cielesnego spoczynku. „Wtedy spoczniemy i przejrzymy, przejrzymy i ukochamy, ukochamy i wychwalać będziemy. Oto co ma być na końcu, końcu, końcu. Jakiż bowiem inny może być dla nas koniec, jak dojście do królestwa, które żadnego mieć końca nie będzie“ (XXII, 30). Nareszcie jako wyjaśnienie dodać jeszcze możemy wiadomość, że św. A. napisał swe dzieło po zrabowaniu Rzymu przez Alaryka, a więc w chwili, gdy wszystkie umysły doznały niezmiernego wstrząśnienia i gdy poganie obarczali chrześcian wyrzutami, że wiara chrześciańska była przyczyną klęsk i upadku cesarstwa, wzniesionego pod opieką Jowisza.

Augustyn ŚW., pierwszy arcybiskup kantuaryj-ski, (f między 604 a 607) był przeorem benedyktynów u św. Andrzeja w Rzymie, gdy papież Grzegorz I Wielki postawił go na czele misyi, udającej się do Wielkiej Brytanii dla nawracania au-glosaksonów. Dzięki poparciu, jakie zyskał u królowej Berty, córki króla Franków, Cauberta, a żony króla Kentu, Etelberta, zdołał nakłonić tego ostat-tniego do przyjęcia wiary chrześciańskiej wraz z 10.000 poddanych (r. 597). Papież, dowiedziawszy się o tern, polecił arcybiskupowi arelateńskie-

mu poświęcić A-a. na biskupa, a Etelbert zbudował I Pawła IV w misyach dyplomatyczny cli. W r. 1558 w Canterbury kościół św. apostołów Piotra i Pa- został przeniesiony na biskupstwo w Łerydzie; wła. Znosząc się ciągle z papieżem i słuchając rad w 1565 odznaczył się na soborze w Trydencie; w i zaleceń jego, A. tak skutecznie pracował, iż w 1574 zasiadł na stolicy arcybiskupiej w Tarrago-początkacli w. VII już większa część mieszkańców nie. Jednakże, mimo tych wysokich dostojeństw, Kentu nawróconą została. Wtedy Grzegorz przysłał umarł w takiem ubóstwie, iż nie było go zacopo-mu paliusz arcybiskupi, a licząc na dalsze jego chować, wszystkie bowiem swoje dochody na uczyn-prace apostolskie, upoważnił go do poświęcenia 12 ki miłosierne obracał. Z dzieł wymienimy waż-biskupów sufraganów dla południowych stron wy- niejsze: „Antiquae collectiones decretalium“, Leryda spy, w końcu zaś oddał mu jurysdykcye nadzwyczajną 1571; „Constitutionum provinciarum Tarragonien-nad wszystkimi biskupami W. Brytanii. Aby sium łibri V“, Tarragona 1580; „Epitome juris pon-ugruntować swe dzieło, A. prosił papieża o przy- tificis veteris“ Tarragona 1580; „Canones poeniten-słanie nowych misyonarzy i otrzymał wybranych tiales“ Tarragona 1582. Wenecya 1574, Paryż z pośród Benedyktynów, między którymi odznaczali 1641; „De pontifice maximo, patriarchis et prima-się żarliwością i energią: Melitus, Justus, Paulin tibus“, Rzym 1617. Wszystkie pisma A-a wydano i Rufmian. Dwóch pierwszych poświęcił A. na w Lucce r. 1774.

biskupów, i znalazł w nich najlepszych pomocni-    Augustyn, cesarz meksykański, ob. Iturbidę.

ków, którzy w dziele szerzenia wiary Chrystusowej    Augustynianie. 1) teologowie, ściśle się trzy-

przewyższyli jego samego; jemu wszakże przyznano mający nauki św. Augustyna o łasce, wolnej woli na tem polu całą zasługę, za którą dostał nazwę i predestynacyi. 2) heretycy w w. XVI, uczniowie apostoła anglosaksonów. Usiłował też podnieść Augustyna z sekty sakramentarzy, który twierdził, wiarę, upadłą prawie całkiem, wskutek niewoli, że niebo dla nikogo nie będzie otwarte przed sądem u podbitych bretonów, śród których się rozkrze- ostatecznym.    *

Augustynowicz J an Tobiasz (* 24 list. 1664 —f 22 grudnia 1751), arc. ormiański. Ojcem jego był Grzegorz, matką Anna Jakóbowiczówna, do chrztu trzymał go ksiądz Mikołaj Torosowicz, pierwszy or-miańsko-unicki arcybiskup we Lwowie. Jan Tobiasz Augustynowicz odbył nauki we Lwowie, w kolegium Teatyńskiem. Wyświęcony na księdza w roku 1688 został wkrótce dziekanem katedry ormiańskiej; w r. 1711 obrany sufraganem dycezyi lwowskiej; w r. 1713 mianowany biskupem himeryjskiin in parübus inf., w r. 1714 koadjutorem arcybiskupa z prawem następstwa na stolicę metropolitarną, którą też objął po śmierci arcybiskupa Wartana Hunaniana wr. 1715. W r. 1720 brał udział w soborze ruskim, który dla zarazy, panującej we Lwowie został przeniesiony do Zamościa. Dyecezya ormiańskiego arcybiskupstwa we Lwowie rozciągała się wtedy na całą Polskę, Litwę, Ruś, Wołoszczyznę i Multany. Dotknięty chorobą w roku 1744, zapisał się A. do bractwa

wił pelagianizm; ale najżarliwsze jego starania nie Augustynowicz, rodzina patrycyuszów lwow-oiniosły pożądanego skutku. Czując się bliskim skich, ormiańskiego pochodzenia. Pojawiają się oni zgonu, zamianował następcą swoim na arcybiskup- we Lwowie pod tem nazwiskiem w aktach miej-stwo kantuaryjskie wiernego współpracownika swe- skich w XVI wieku. Według tradycyi rodzinnej, go, Wawrzyńca. Pozostało po nim kilka listów, pi- którą podają ksiądz Klemens Chodykiewicz i ksiądz sanych do papieża Grzegorza W. „Enc. kościelna“. Sadok Barącz, mają Augustynowicze pochodzić z rodu Augustyn do GraziotliÊS (święty), (* 1259 w mie- królów lub udzielnych książąt ormiańskich, Attabe-śeie Tran, w Dalmacyi, z ojca Mikołaja de Gazo- ków. We lwowskich aktach miejskich są A-cze za-thes i matki Dresławy, potomków starożytnego rodu pisani, jako złotnicy, kupcy, starsi i sędziowie gminy Dragowiczów. W r. 1227 wstąpił do zakonu domi- ormiańskiej, wreszcie jako pisarze radzieccy i rad-nikanów, w roku zaś 1286 udał się do Paryża dla cy magistratu lwowskiego. Jedna gałąź rodziny udoskonalenia się w naukach. Powróciwszy do Dal- A-ów⁷ była zamieszkała w Kamieńcu Podolskim, macyi, pozakładał w niej wiele klasztorów św. Do- Ta została nobilitowaną w roku 1676 za obronę minika. W Bośnii i Węgrzech pracował żarliwie Kamieńca Podolskiego, uznaną za szlachtę polską i skutecznie nad nawracaniem heretyków, a szcze- przez rząd austryacki, dnia 1 grudnia 1780 i zali-gólniej manichejczyków. Poświęcony na biskupa czoną do stanu rycerskiego w Galicyi z herbem zagrzebskiego (Agram) przez papieża Benedykta XI Odrowąż. Druga gałąź została w Austryi dnia 15 w Rzymie, pieszo zwiedzał całą swą dyecezyę, co października 1795 uznaną za szlachtę i utrzymała rok zwoływał w niej synody i przywrócił karność herb Odrowąż z odmianą. Z lwowskich A-ów pośród duchowieństwa. Wysłany przez papieża Kle- chodziło dwóch arcybiskupów ormiańskich lwow-mensa V w 1308 roku z kardynałem Gentilim de skich.

Montefiore do Węgier, zakłóconych waśnią domową, ila skłonienia panów i szlachty, by Karola Roberta 2a prawego króla uznali, stał się uczestnikiem zasługi w pomyślnem załatwieniu tej sprawy. Papież Jan XXII zamianował go r. 1317 biskupem Noce-ry, gdzie w r. 1323 świątobliwy żywot zakończył i przez tegoż papieża w poczet świętych wpisany został.    *

Augustyn (Antoni), arcybiskup Tarragony, F w Saragosie 1517—fwTarragonie 1586). Kształcił się od r. 1524—1528 na uniwersytecie w Alkali, potem studyował prawo kanoniczne w Salamance, następnie udał się do Bolonii, Padwy, Floren-syi i Wenecyi, a wreszcie w Rrzymie jeszcze się dalej doskonalił w nauce prawa. W r. 1545 papież Paweł III zamianował go audytorem roty; w roku L555 Juliusz VII posyłał go z ważnem poleceniem lo Anglii. Poświęcony na biskupa Alessano w król. Neapolitańskiem, często był używany przez papieża

57

Encyklopedia Powszechna Huit». T. V

K. W d.

F-n

ziemia.

£. D.

K. J.

sie.

nej.

tercyarzy dominikańskich i w habicie braciszka został pochowanym w grobach arcybiskupów ormiańskich. Był księdzem lat 63, arcybiskupem przez lat 36. Portret jego znajduje się w krużgankach klasztoru Dominikanów we Lwowie, gdzie jest wyobrażony w habicie dominikańskim. Pozostały po nim rękopisy w archiwum kapituły ormiańskiej.

1) „Testament“.—2) „Promtuarium ex historiis eru-ditionibus sententiis sacris et profanis compilatum“. — 3) „Biografie przełożonych kolegium teatyń-skiego“.    K: WVK

Augustynowicz Jakób Stefan (* 1701 — f 1781) arc. ormiański. Ojcem jego był Grzegorz, matką Anna Minasowiczówna. Odbywszy we Lwowie szkoły, udał się w r. 1719 do Rzymu na studya teologiczne, które ukończył i powrócił po sześciu latach jako doktor teologii i filozofii do Lwowa. W r. 1736 został koadyutorem swego stryja arcybiskupa, Jana Tobiasza, a 9 kwietnia 1737 biskupem egineń-skim inpartibus. Po śmierci stryja, wstąpił Jakób Stefan na ormiańską stolicę arcybiskupią we Lwowie w r. 1781. Jednym ostatnich czynów upadającej Rzeczypospolitej było zapewnienie stałego utrzymania dla arcybiskupa ormiańskiego we Lwowie. Sejm delegacyjny uchwalił w r. 1768 arcybiskupowi ormiańskiemu: „Jedno z wakujących opactw ritus Graeco-Unitorum pro fundo“ nadać. Ale uchwała ta nie została wykonaną z powodu, iż arcybiskup-stwo ormiańskie odpadło wraz ze Lwowem do Au-stryi w r. 1772. Przez wpływy księżnej Kantaku-zenowej i nuncyusza apostolskiego, wyjednał A. u cesarzowej Maryi Teresy rozporządzenie, ażeby arcy-biskupstwo i kapituła ormiańska we Lwowie, złożona z 14 księży, zostały wzięte na utrzymanie rządowe. Pomimo bardzo szczupłej dotacyi, odbudował A., pożarem zniszczoną w r. 1778, rezydencyę arcybiskupią. Pozostawił wiele dzieł w rękopismie treści filozoficznej i teologicznej, które są przechowane w bibliotece kapitulnej.

Augustynowicz Tomasz, lekarz; nauki lekarskie ukończył w Wilnie. Drukiem ogłosił następujące prace: 1) Instrumenta chirurgien in discen-tium cominodum 50 tabulis depicta et lapidi incisa“. Vilnae 1835 fol, 2) „O amko pacryinuxi. Bpaneô-iimxï. pacTeiaiaxi. iiojiTaBCKoä ryöepnin“, Kijów, w drukami uniwersyteckiej, 1853 r.. (ob. Kośmiliski eg o „Słownik lekarzów“).

Auhadi (Ewhadi) Rukn-ed din (f 1337), poeta mistyczny perski, napisał dywan w 10000 wierszy, opiewający jedność Boga, i poemat Dżami Dżem (Puhar Dżema), w swoim czasie bardzo poczytny. A. słynął ze swej świątobliwości i dla tego grób jego w Isfahanie jest dotychczas miejscem pobożnych pielgrzymek.

Aukcya, ob. A u c t i o.

Aukstote, Auxstote i t. p. „Żmujdzini Litwę nazywają Auxstote, co znaczy ziemia wyższa względem ziemi żmudzkiej“, powiada W. ks. Witold w liście do cesarza Zygmunta r. 1420 (Narbutt „Dzieje staroż. nar. litews.“ II, 388; „Codex epist. Vitoldi“ wyd. Prochazki, str. 467). Nazwa ta, dziś przez Litwinów nie używana, pochodzi od litews. auksztas = wysoki, i brzmiałaby po litewsku

Aiiksztota, z domyślnym wyrazem żiamie=;

I. K.

Aula (gr. aule, łac. aula — zagroda, podwórze, dwór, sala). U starożytnych greków A. było to miejsce próżne pośród zabudowań, w którem utrzymywano zwierzęta domowe: później nazwę tę nadawano dziedzińcowi, służącemu za miejsce zebrania domowników. Poeci rzymscy w przenośnem znaczeniu pod wyrazem A. rozumieli siedlisko, miejsca zamieszkania bogów, a nawet dwór bogaty, stąd w wiekach późniejszych zwano A-ą miejsce przyjęcia dworzan i służby, które to miejsce, względnie do przeznaczenia swego i zamożności dworu, wybierano w zacienieniu i odpowiednio upiększano. W wiekach średnich zwano A-ami już nie miejsca pod otwartem niebem, ale obszerne komnaty, w których książęta udzielali posłuchania przybyłym na ich dwór rycerzom, lub w których zbierali się dworzanie w oczekiwaniu pozdrowienia swego pana. W starochrze-ściańskich bazylikach A-ą zwano miejsce, przeznaczone dla osób świeckich, przyjmujących udział w dysputach kościelnych, a stąd stosowano tę nazwę w nowszych czasach do wszystkich sal zgromadzeń publicznych, naukowych, sal wykładowych i t. p. Rozpowszechnienie tej nazwy datuje się przeważnie od r. 1848, gdy wpływ auli akademickiej wiedeńskiej przyczynił się do rozbudzenia ruchu rewolucyjnego anstryackiego. A-mi zwano także zgromadzenia uczone ciała akademickiego. Obecnie nazwa A. wychodzić zaczyna z użycia, a sale posłuchań i wykładowe zwane są audytoryami (ob.), lub salami posiedzeń, przyjęć i t. d.

Aula Regia (ob. Z b r a s ł a w).

Auiacoceras (paleont.). Wymarły rodzaj gło-wonoga z rodziny belemnitowatych. Część jego podzielona jest na komory, jak u ortoceratyta, z syfonem brzeżnym, bez lejkowatej jego pochwy, a tylko z krótkim kołnierzem przegrodowym. Skorupa zewnętrzna z podłużnemi i poprzecznemi prążkami. Dziób (rostrum), rzadko razem z wewnętrznym stożkiem (phragmokon) znajdowany, jest krótki, w postaci buławy, opatrzony zwykle w głębokie bruzdy boczne, na stronie grzbietowej i brzusznej spłaszczony, usiany ziarenkami na powierzchni. Znajduje się w tryasie alpejskim, a obficie jedynie w piętrze karnijskiem (środkowem piętrze górnego tryasu). Gatunek A. reticulatum Hau. w karnijskiem piętrze w Salzkaminergucie; A. inducens Braun, w karnijskiem piętrze Alp południowych.

Aulacoceratinao (paleont.). Podrodzina wygasłych mięczaków głowonogów belemnitowatych (Be-lemnitidae), o skorupie z nitkowatym syfonem, komorach powietrznych, po za zwierzęciem leżących, przecięciu mniej lub więcej okrągłem stożka wapiennego wewnętrznego (fragmokonu). Należą tu dwa rodzaje: Auiacoceras Hau. i Atradites Gue., które znajdują się w tryasie alpejskim, a w części i w leja-

K. j.

Aulacomele (od aulax rowek i mele zgłębnik) stara chirurgiczna nazwa zwykłej sondy żłobkowa-

F—u.

Aulaaum lub A u 1 a e a, wyraz grecki, przeniesiony i do mowy łacińskiej, oznacza ufałdowane d,.-

w.

■sf-

<rr

w:

Gr

F—u.

na

w cza-

za-

fVf['I

Fig. 131. Aulejtner Antoni.

And. s.

wany, z których układano firanki i portyery. W Atenach używano już ich za czasów Aleksandra Wielkiego; rzymianie tę dekoracyę przejęli z Azyi, gdzie, zwłaszcza na dworze króla Pergamu, tkanie i haftowanie materyj stało bardzo wysoko. Poniżej zamieszczony rysunek, przedstawiający scenę z komedyi, daje wzór A , używanego do dekora-cyi głębi sceny. W ten sposób ubierano także i mieszkania. W ogóle, w starożytnym teatrze, posługi-

Fig. 130. Aulaeum,

wano się À. jako kurtyną, dla zakrycia sceny podczas antraktów. Z postępem zbytku i ulegając wpływom obyczajów azyatyckich, starożytni dekoratorzy układali portyery i firanki z bogatych materyj, pokrywając je różnokolorowemi haftami. W teatrze używano jeszcze innej firanki, zwanej siparium, do zasłonienia, w danym razie, części sceny, lub zamaskowania niepotrzebnej jakiej dekoracyi. Być może, iż przedstawiona na niniejszym rysunku kotara przedstawia właśnie siparium.

Aulagnier Alexy Franciszek, lekarz francuzki (* 1767—f 1839). Jako przyboczny lekarz Józefa Bonapartego, był z nim w Hiszpanii. Ogłosił dwie poważne prace: „Dictionnaire des aliments et des boissons usités dans les divers climats et chez les divers peuples“ Paris 1839;—i „Recherches sur l’emploi du feu dans les maladies réputées comme incurables“ 1805 (radzi stosować przypalanie piersi przy suchotach płucnych).

Aulard Franciszek Wiktor Alfons (*19 lipca 1849), współczesny pisarz i historyk francuski. Skończywszy wyższą szkołę normalną, otrzymał w r. 1871 stopień agregata literatury, a napisawszy w r. 1877 rozprawę o Leopardim, stopień doktora.

Był kolejno profesorem w liceach w îsimes i Nicei, na fakultetach w Aix, Montpellier i Poitiers i w liceum Janson de Sailly w Paryżu. Zwróciwszy siebie uwagę historyą wymowy parlamentarnej sie rewolucyi francuskiej, wydanej pod t. „les Orateurs de la Révolution“ (Paryż, 1882—1886, 3 tomy in 8-o), otrzymał w Collège de France katedrę hi-storyi rewolucyi francuskiej (1886). Od r. 1884 mieszczą w czasopiśmie „la Justice“ study a krytyczne i historyczne, pod t. „les lundis révolutionnaires“ podpisując się pseudonimem „Santhonax“. Od 1 stycznia 1887 r. redaguje „la Révolution française“, przegląd historyczny.

Aulejtner Antoni (* 1801 r. w Siedlcach), spół-czesny autor dzieł o leśnictwie; nauki pobierał w Łukowie, w szkole wydziałowej ks. pijarów, następnie w Warszawie w szkole szczególnej leśnictwa i w uniwersytecie Aleksandryjskim; był urzędnikiem leśnym b. Komisy! Skarbu; nie tylko wszakże w tym zawodzie pożyteczną była jego działalność, oparta na zdobytej nauką i doświadczeniem wiedzy, lecz zarazem jako jednego z pierwszych pracowników na niwie poczynającego się rozwijać leśnictwa krajowego. Oprócz artykułów, umieszczczonyeh w czasopiśmie „Sylwan,“ wydał oddzielnie: „Gospodarstwo leśne,“ Warszawa, 1845, wydanie 2-gie 1853 r.; „Prze-wodnikleśny“ 1850 r., „bródki praktyczne zagospodarowania lasów prywatnych“, 1858 r. i wiele innych broszur i artykułów, zamieszczanych w „Korespondencie“ i „Gazecie rolniczej.“ Mianowany w r. 1851 członkiem korespondentem przez Towarzystwo rolnicze galicyjskie, obowiązków jednak tych, z przyczyn od niego niezależnych, nie spełniał; obecnie od 1867 r. emeryt, zamieszkały w Warszawie.

Anlendorf, wieś kościelna w Królestwie Wirtem-berskiem, okręgu Waldsee (Donaukreis) przy drodze żel. Ulm.-Ravensburg, zamek hrabiów Königsegg z galeryą obrazów i biblioteką. W okolicy kopalnie ogrfu. .1,800 m-ców (katolików).

Aulerkowie (Aulerci), liczny, szeroko rozgałęziony naród w dawniejszej Gallii Celtyckiej. Mieszkali oni w zachodnio-północnej części Gallii, pomiędzy rzekami Loarą i Sekwaną, a pewna część ich, już za panowania Tarkwiniusza Starego, razem z inne-mi plemionami celtyckiemi wyemigrowała pod wodzą Belloweza do Italii północnej. A. dzielili się na cztery szczepy. 1)A. Brannovices, klienci Eduów (Aedui), mieszkali nad Loarą (prawdopodobnie tam, gdzie dziś prow. le Briennois); 2) A Eburovices ze stolicą Mediołanum (obecnie Evreux), zamieszkiwali część późniejszej Normandyi i prow. Isle-de-France; pochodzili od Eburonów; 3) A. Ce nom ani nad rzeką Maine (teraz. dep. de la Sarthe); 4) A. Diablintes, na północ od Cenomanów, w późniejszej prowincyi la Maine (obecnieczęść dep. Mayenne

Gall.“

B. Or.

za-

ic. k.

A ud. S.

K. .1.

i de la Sarthe). A. już w r. 57 przed Chr. zmuszeni byli przez P. Krassusa do posłuszeństwa Cezarowi; potem trzymali stronę Wercyngetoryksa, a po klęsce jego byli sprzymierzeńcami Bellowaków, z którymi zostali ostatecznie ujarzmieni. — Caes: „Bell.

M, Ro.

Auletes (grec.) grajek na flecie (ob. A u 1 os).

Aulich Ludwik, (* 1795—f 1849 r.); generał węgierski. Był podpułkownikiem w armii austryac-kiej, a gdy wybuchła rewolucya węgierska, wstąpił do powstańczych szeregów. Za dzielność w bitwach z wojskami Szwarzenberga i Simoniclia otrzymał stopień generała. Zamianowany dowódzcą drugiego węgierskiego korpusu, okrył się sławą, walcząc z Windischgraetzem (marzec—kwiecień r. 1849) i brał świetny udział przy zdobywaniu Budy. Po podaniu się Görgeia do dymisyi, został ministrem wojny i prowadził negocyacye z rossyanami. Po kapitula-cyi został, wraz z dwunastoma innymi generałami, stracony przez władze austryackie.

Aulich Mans wet, ksiądz zakonu św Franciszka reformatów z Krakowa, wykształcony w Rzymie w zakładzie Rozszerzenia wiary clirześciańskiej (ide propaganda fide), wysłany został przez tenże zakład w r. 1831 do Azyi jako misyonarz. Przez Galicyę, Multany, dostał się do Konstantynopola, gdzie przepędził dwa łata. Udał się następnie do Persyi i tam bawił czas jakiś. Wogóle przebywszy lat dwanaście w różnych krajach i doznawszy wielu przygód, za powrotem do kraju ogłosił r. 1850 w Krakowie nakładem wydawnictwa dzieł katolic kich: „Dziennik dwunastoletniej misyi apostolskiej na Wschodzie“ (3 części).

Aulik Szymon Piotr z Trzebnicy (f 1657) Czech, w czasie reakcyi katolickiej po bitwie na Białej górze skupował majątki, konfiskowane w okolicach Litomierzyc, i przez to doszedł do znacznego mienia. Działał gorąco w duchu owoczesnej reakcyi i niemal cały powiat litomierzycki pod jego wpływem przyjął katolicyzm, za co r. 1628 nadano A-owi szlachectwo z przydomkiem z Trzebnicy. Potomkowie jego zmarnowali lekkomyślnie majątek, przezeń nabyty.

Aulióski Adam, profesor akademii krakowskiej w początkach wieku XVII; znany jest z wierszowanego panegiryku na cześć kończących uniwersytet kandydatów w r. 1611 p. n. „Fasciculus Palladis in almo Athenaeo Jagelloniano“ (Kraków, u Bertu-towicza).

Aulis, dziś Mikrovathi, miasto dawnej Beocyi na wybrzeżu wschodniem, naprzeciw Chalcys w Eu-bei: znana w dziejach z dwóch wydarzeń. Tam-to Agamemnon ściągnął na wyprawę do Troi okrętami wszystkie siły sprzymierzeńców, a skutkiem obrażenia bogini Artemidy, mając wiatry przeciw sobie, dla jej przebłagania (według legendy), zmuszony był poświęcić córkę swą, Ifigenię. Później Agezy-iausz, król spartański, wybierając się na wojnę przeciw Persom w r. 396 przed Chr., lubo całe wojsko ściągał z różnych portów do Efezu, sam jednak z oddziałem udał się do A., w zamiarze odprawienia tam ofiar, na podobieństwo Agamemnona, którego uważał za swego przodka w panowaniu na Peloponezie. Ale przed przystąpieniem do ofiar nie prosił o pozwolenie Teban (władających całą Beo-cyą); nadto miał z sobą własnego wróżbitę, który kierował uroczystością w sposób odmienny od zwykłej tamże praktyki w świątyni Artemidy. Z tych dwócli powodów, Tebanie, uważające to za zniewagę, posłali odd/Jał wojska i zmusili Agezylausza do odstąpienia od ofiar (Ksenofon: „Hellenica“ III.—Plu-tarch: „Agezylaos“ 6. — „Pauzaniaz“ III; 9, 2). — Sami nie biorąc udziału w wyprawie, uważali pewne, że król spartański przez zarozumiałość przybiera wszechhelleński charakter jakiegoś drugiego Agamemnona, i dali mu uczuć upokorzenie, którego on nie przebaczył im już nigdy.

Aullagas (Haullagas) właściwie Pampa Aullagas, obszerne jezioro na wyżynie Boliwijskiej w Ameryce południowej, 3630 m. nad poziom morza wzniesione, przyjmuje z północy silny odpływ z jeziora Titicaca, oraz liczne strumienie, zwłaszcza ze wschodniej Kordylery de los Frailes, odpływ natomiast ku zachodowi do laguny Cienaga del Coipasa przez rzekę Lara Aliuire jest nieznaczny, Pośrodku skalista wyspa Panza. Jezioro A. należy do bezodpływowego zlewiska Amer, pd., wskutek suchego klimatu na wyżynie słabo zraszanej, traci przez parowanie wiele wody i zwierciadło jego zdaje się stale obniżać. Okolica, zwłaszcza ku południowi, ma charakter stepowy, miejscami pustynny (kraniec północny pustyni Atacama). Na południowo-zacho-dniem wybrzeżu jeziora leży miasto A. z kopalniami srebra.

Aulne ob. Aune.

Aulnoy MaryaKatarzyna, hrabina d’,z domu Berneville (*1654—1705), autorka francuska, napisała kilka miernych romansów („Hippolyte, comte de Douglas“, „Le comte de War wiek “ i t. d.) w smaku ówczesnej galanteryi sfer dworskich, bardzo w swoim czasie poczytne. Większą daleko wartość mają jej „Contes de fées“ (Paryż, 1698; ostatnio

1864), odznaczające się lekkiem dowcipnem opowiadaniem i prostym, naiwnym stylem. ,

Aulocopium (paleont.), rodzaj gąbki kopalnej z rodziny Tetracladina, o gładkich ramionach skie-letu, bez korzenia. Ciało kuliste, półkuliste, albo okrągłe, bez punktu przyczepienia, z głęboką lejkowatą jamą zewnętrzną, do której zbiegają się łukowate, prawie równolegle do powierzchni idące, tak zwane współśrodkowe kanały. Liczne drobniejsze kanaliki (promieniste) biegną od dolnego końca gąbki ku powierzchni. Strona spodnia pokryta jest warstwą gęstych igiełek. Skielet dobrze dochowany, o wyraźnych czterech promieniach. Dolna część tej gąbki prawie zawsze wypełniona jest chalcedonem, dlatego część górna, zwykle zwapniała, łatwo oddziela się od dolnej. Występuje w górnych piętrach dolnego syluru, rzadko w górnym sylurze, często jako otoczak napływowy w północnych Niemczech. A. aurantinm Osw., jako otoczak z dolnego syluru na północno-niemieckiej równinie; A. gothlan-dic'um z górnego syluru na Gothlandzie, a jako otoczak na wyspie Sylt.

Aulona, Ob. Avion a,

Aulos (grec.) nazwa pewnego gatunku fletów

a. roi

Dorasta do 50 cm. długości.

Aulostomum ob. Pijawka końska.

Ault, miasto główne kantonu t. im. w Départ, francuskim Somme, nad kanałem La Manche 2,500 m-ców, którzy głównie zajmują się rybołówstwem, zaopatrując Paryż i większe miasta w najlepsze ryby morskie.

!.. W. S.

mi

And. S.

starogreckich, zbliżonych formą do dzisiejszego oboju lub klarynetu. Było ich trzy główne rodzaje: do-rycki, frygijski i lidyjski, które—równie jak i dzisiejsze klarynety w C. D i E,—różniły się jedynie wielkością i tonacyą.

Aulostoma Lecep. Ryba morska, należąca do ryb ci erniopłetwych (Acanthopteri), do rodziny Fistulariidae, odznacza się ciałem wy-dłużonem, szczupłem; kości twarzowe wydłużone w długą rurkę, na której końcu przednim znajduje się mały otwór ust, uzbrojony małemi ząbkami. Ciało pokryte drobnemi łuskami, płetwa ogonowa czworokątna bez wydłużonych promieni; w pł. grzbietowej znajduje się część utworzona z promieni słabych, odosobnionych Znanych parę gatunków A. c h i n e n s e. Schleg. Zamieszkuje ocean Spokojny i Indyjski; ciało od spodu jasne, z wierzchu ciemniejsze, przy nasadzie płetwy grzbietowej i ogonowej plamy czarne, również czarna plama okrągła znajduje się przy podstawie pł. brzusznej.

And. S.

Aulus Gellius nazywany także błędnie Agelliiis, a przez francuzów Aulu-Gèlle, pisarz łaciński Żył za czasów Hadryana i Antoninów; zmarł około 150 r. po Chr. Dokładniejszych szczegółów o nim nie posiadamy; wiemy to tylko, co sam o sobie podaje w swem dziele, a więc—że piastował w Rzymie urząd sędziego, że był uczniem lub przyjacielem wszystkich najznakomitszych pisarzy, gramatyków i retorów swego czasu, jako to: Sulpicyusza, Fron-tona, Kastrycyusza, Faworyna, Heroda Attykait. d , oraz że długi czas spędził w Atenach, gdzie stu-dyował filozofią pod mistrzami Kalwizyuszem i Pe-regrynem. Właśnie w czasie swego pobytu w Atty-ce opracował jedyne swe dzieło, któremu z powodu, że pisywał w nocy, dał dziwaczny, tytuł Nocy Attyckich (Noctes Atticae, libri XX). Ósma księga tej pracy zaginęła, reszta stanowi bardzo cenne źródło. Jest to bowiem rodzaj encyklopedyi literackiej, zarazem wypisy, historyą literatury oraz krytyka dzieł dawnych greckich i łacińskich—wszystko niebardzo systematycznie, ale pracowicie, sumiennie, według najlepszych źródeł, przytem z całą skromnością ułożone. Szczególniej ciekawemi są rozmaite notatki o rozmowach i dysputach, które autor prowadził z przyjaciółmi względem dawnych pisarzy, kwestyj gramatycznych oraz starożytności, Jeszcze ważniejszemi są wyjątki z dzieł, zwłaszcza takich autorów, których pisma zaginęły, tak że o wielu z nich nie wiedzielibyśmy nic zgoła bez Gelliusza, który stanowi nieraz jedyne źródło Tak np. mamy tu wyciągi z epopei Enniusza, z kome-dyi Cecyliusza, ze sztuk mimicznych (m i m i) P. Sy-rusa oraz K. Mattiusza, z satyr Lucyliusza, z mów Katona starszego, Scypiona młodszego, K, Grak-chusa, Krassusa, Metellusa, wreszcie z dawnych roczników i dzieł historyków, jak: L. Pizona (Frugi),

Kw. Klaudyusza (Quadrigarius) i t. d. Pod względem języka i stylu, Gellius hołduje częstokroć zepsutemu smakowi swej epoki, bywa napuszonym i przesadnym; jest to, słowem, sumienny zbieracz i erudyt, ale zgoła nie literat; miał jednak chwalców, jak np. św. Augustyn wielbi nietylko jego uczoność, ale także styl krasomówczy (De ci vit. Dei VIII. 4). „Noctes Atticae“ Gelliusza wydali bracia Gronowiusze 1706; nowsze wydanie Herza 1853 r. (Zob. także historyą literat, rzyms. Bernhardego, Teuffla i t. d.), oraz FI. Łagowskiego: Lit. łac. wyd. Lewentala.

Auł. U baszkirów, kirgizów, tatarów, kabardyń ców, osetyńców i innych plemion azyatyckich w Ros* syi, A-em nazywa się w ogólności wszelka osada. U koczujących A. jest osadą niestałą, składającą się z przenośnych siedlisk rodzin oddzielnych, tak zwanych jurt, kibitek, albo bałaganów. U osiadłych A. znaczy tyleż, co wioska, i jest mniej lub więcej licznem skupieniem mieszkań stałych, zwanvch saklami.

Aumale 1) miasto główne kantonu t. im, w départ. francuskim Niższej Sekwany, na samej granicy z departamentami Somme i Oise, na lewym brzegu rz, Bresle malowniczo położone, przy drodze żelaznej Eu-Abancourt, 2,500 m-ców, zajmujących się wyrobem grubszych sukien. Posiada słynne źródła mineralne żelazne (les Molières), ratusz z XVI stul., obszerny szpital, piękny kościół z końca XV stuL Zwycięstwo hiszpanów nad Henrykiem IV, 1592 i. Jest to pierwotne Alba mała (Aumerle), u anglików Albemarle, początkowo występuje jako hrabstwo, od r. 1547 jako księstwo, które przez małżeństwo dostało się domowi Sabaudzkiemu, a następnie do-

j 4

JjlgL

■a«

iiiL

Di ■ri c

Fig. 132. Kościół św. Piotra i Pawła w Aumaie.

mówi Orleańskiemu 2) A. u arabów Sur-Gozlan, miasto w Algierze o 100 kim. na południo-wschód od stolicy, wojskowa osada francuzów, położona u stóp wzgórz Dira i strzegąca drogi, wiodącej z wyżyny Szottów do wybrzeża; liczne budowle wojskowe, jak np. szpital, koszary, magazyny i t p., okołc 6,000 m-ców z tych czwarta część fraucuzów. Okolica bardzc urodzajna wydaje obficie zboże, wino i o.voce południowe.

Aumale (czyt. Omal) hrabiów d’posiadłości i tytuł przywiązane były do rozmaitych wybitnych rodów francuskich, a więc należały w XIII w. do Dammartin’ôw, później kolejno przechodziły do domu Kastylskiego, d’Harcourt’ôw, wreszcie (od 1476 r.) do książąt lotaryńskich. Klaudyusz II lota-ryński ks. d’ A. (1523—1573) przyjął tytuł po bracie Franciszku, który przez króla Franciszka I mianowany był pierwszym księciem i parem d’ A. Odznaczył się 1552 r, przy obronie Metzu, oblężonego od Karola V, i 1558 r. przy wzięciu Calais. Ulubieniec Henryka II i Karola IX, nieprzyjaciel zacięty admirała Colignyego i hugonotów, należał do inicyatorów rzezi św. Bartłomieja. Poległ 14 marca 1573 r. przy oblężeniu twierdzy hugonockiej La Rochelle. Karol II lotaryński ks. d’ A., syn poprzedniego (1554—1631), jeden z przywódców Ligi, również jak ojciec fanatyczny wróg hugonotów, komendant Paryża z ramienia ligi katolickiej, poniósł pod Senlis (1589) dotkliwą porażkę od wojsk królewskich pod dowództwem księcia de Longueville, potem pod Góry pobity przez samego Henryka IV. Kiedy ten przyjął wiarę katolicką i opór dalszy ligistów byl niemożliwy, zacięty d’A wydał hiszpanom miejsca obronne francuskie, w których jeszcze miał załogi Za zdradę stanu zaocznie na śmierć skazany, schronił się do Brukseli, gdzie zmarł na wygnaniu bezpotomnie. Po jego śmierci hrabstwo d’A. przeszło do Nemours’ôw 1686 r. odkupione przez Ludwika XIV, otrzyma! je w darze syn naturalny królewski, ks. de Maine, skąd drogą spadku przeszło do książąt de Penthiè-vre i 1814 r. do księżnej d’Orléans, z domu de Penthièvre, wdowy po Filipie Egalité, matki króla Ludwika Filipa. Po niej odziedziczył tytuł A. Hen-ryk-Eugeniusz-Filip-Ludwik d’Orléans, ks. d’ (ur 16 stycznia 1822), czwarty z kolei syn Ludwika Filipa. Trzymany do chrztu przez księcia Condé, miał sobie od tego ostatniego przed zgonem (1830) zapisane w testamencie ogromne posiadłości rodziny Kondeuszów. Wszakże okoliczności skandaliczne, jakie towarzyszyły samobójstwu ostatniego z Kondeuszów (ob. Condé), rzuciły cień na dzieciństwo obdarowanego d’A-a. W procesie, wytoczonym z tego powodu przez książąt de Rohan, wykazywane były różne praktyki dwuznaczne; tak małego ks. d’A-a prowadziła babka i matka do baronowej Feuchères, więcej niż dwuznacznej przyjaciółki samobójcy, która również obdarowaną była w testamencie Niemniej d’A przez sądy uznany został spadkobiercą. Nauki pobierał w kolegium Henryka IV, w 1839 r. wstąpił do armii, w 1840 r. udał się do Algieru, gdzie służył pod rozkazami marszałka Bugeaud i wielokrotnie znalazł sposobność do odznaczenia się. Brał udział w kampanii przeciw Abdel-Kaderowi; 1843 r wziął Smalę, 1844 Biskrę, przyczem zdobył amunicyę i skarbiec powstańczego emira. Po ustąpieniu starego Bugeaud mianowany wodzem naczelnym w Algierze (1847), tegoż jeszcze roku wziął do niewoli Abdel-Kadera: lecz po wybuchu rewolucyi lutowej 1848 r., wbrew życzeniu rojahstów skrajnych, którzy domagali się od niego przywrócenia siłą zwalonego tronu ojcowskiego, A., powodując się patryotyzmem raczej, niż względami rojalistycznemi, złożył do wództwo nad armią algierską w ręce naczelniku władzy wykonawczej Rz-plitej, generała Cavaigna-ca, sam zaś 3 marca t. r. udał się do Anglii. Tu w zaciszu prowincyonalnem, w Twickenhamie oddał się studyom liistoryczno-wojskowym, które ogłaszał zazwyczaj w „Revue des deux mondes“, jak „Les Chasseurs à pied“, „Les zouaves“ (1859) i głośne „Institutions militaire de la France“ (1868). W „Lettre sur l’histoire de France“ ze stanowiska orleanistycznego dał odprawę ks. Napoleonowi na mowę, wypowiedzianą w senacie, a stronnie oświetlającą ujemny wpływ domu orleańskiego na losy Francyi. W charakterze spadkobiercy ostatniego z Kondeuszów wydał w 4 tom. „Histoires des princes de Condé pendant les XVI au XVII siècles“ (1869); studya te uzupełnia obecnie jeszcze przez cenne prace, ogłaszane w „Revue d. d. mondes.“ (1889, 1890). Oprócz tego pod pseudonimem „Ve-rax“ drukował w 1865 i 1866 nieprzychylne dla polityki napoleońskiej artykuły w brukselskiej „Etoile beige“. W sierpniu 1870, po wybuchu wojny niemieckiej, ofiarował rządowi swe usługi, których nieprzyjęto jednak. W lutym 1871 obrany do zgromadzenia narodowego przez departament Oise, nie mógł zasiadać, nawet po zniesieniu w czerwcu t. r. prawa banicyjnego, gdyż, wspólnie z bratem swym, ks. de Joinville, dał Thiers’owi przyrzeczenie, że nie będzie brał udziału w sprawach politycznych; jednak w grudniu t. r., łamiąc to zobowiązanie, pojawił się w zgromadzeniu, gdzie zasiadł śród umiarkowanej prawicy. Zaraz też (30 grudnia) obrany do akademii francuskiej po zgonie Montalembert’a. Mianowany 1872 r. generałem dy-wizyi, skorzystał z wyrzeczonej na korzyść Orleanów restytucyi dóbr skonfiskowanych, co policzono za winę posiadaczowi ogromnej fortuny Kondeuszów, w chwili, kiedy kraj przyciśnięty był jeszcze niezmierną kontrybucyą wojenną. 1873 prezydował w sądzie wojennym, który złożono na marszałka Bazaine’a, lecz pierwszy podał go do łaski po wyrzeczeniu wyroku śmierci. W maju t. r. przyczynił się wielce do upadku Thiers'a, w grudniu mianowany dowódcą korpusu w Besançon, w sierpniu t. r. uczestniczył we Frohsdorfie w zjeździe ugodowym rojalistów, choć zawsze w chłodnych pozostawał stosunkach zarówno z hr. Chambord’em, jak i z hrabią Paryża 1878 roku mianowany inspektorem naczelnym armii, już 1880 podał się do-dymisyi ze służby czynnej. 1885 kiedy wygnana z Francyi pretendentów, sam w piśmie otwartem do Grevyego domagał się, aby go do prawa ban-nicyjnego włączono, wskutek czego również wydalony został Niebawem zmiękł jednak, podarował (1888 rń Akademii francuskiej wspaniały zamek Chantilly ongi posiadłość Kondeuszów, czem zmył niejako pozostałą na spadku plamę. Następnego roku, z mocy osobnej uchwały prawodawczej, miał sobie dozwolony powrót do kraju. Odtąd w Paryżu oddaje się studyom naukowym, nie mieszając się do polityki, dając przykład uznania formy republikańskiej rządu. Małżonkę, z domu księżnę

przed samym powrotem sprzymierzonych do Paryża, zdobył Bayeux i Caen; r. 1815 otrzymał parow-stwo i rangę generał-porucznika; był szambelanem. Ludwika XVIII i Karola X. — De Courcelles, „Histoire des Pairs de France“, 1826, t. VI.

A una corda (włos.), zwykle: ma corda, wyrażenie muz., znaczy: na jednej strunie. Używa się 1) w kompozycyach na instrumenty smyczkowe dla» oznaczenia, że dany pasaż, czy też melodya, ma być wykonaną na jednej tylko strunie, bez przejścia na drugą, a to dla osiągnięcia jednostajności kolorytu; 2) w kompozycyach fortepianowych, dla ostrzeżenia grającego, że przy wykonaniu ustępu muzycznego, tym terminem ozuaczonego, powinien przycisnąć pedał lewy, który wówczas to sprawia, że kołek nie we wszystkie struny klawisza, ale w je-

A. Pol.

łały.

And. S.

And. S.

Aupick Jakób (* 1789—f w Paryżu 1857); generał i mąż stanu francuski. Wyszedłszy z wojska r. 1815 w stopniu kapitana, powrócił do służby r. 1818. dosłużył się r. 1847 stopnia generała dywizyi i otrzymał komendę szkoły politechnicznej-R. 1848 rzeczpospolita wysłała A-a, jako amba.

Salerno, stracił 1869 r.; dwaj zrodzeni z niej synowie: ks. Condé, ur. 1845, i ks, Guise, ur, 1854, zmarli przedwcześnie w 1866 i 1872 r., co przyczyniło się do porzucenia przez d’A-a aspiracyj politycznych.

Aumerle Ob. Albemarle i Aumale.

Aumont d’ (wym. d’Omą), stary ród francuski, pochodzący z okręgu Amiens, départ. Somme. Następujący członkowie tego rodu znani są w dziejach francuskich: Jan I, towarzyszył Ludwikowi świętemu w wojnie krzyżowej. Jan III, koniuszy królewski, brał udział r 1328 w bitwie pod Cassel. J a-kób d'A., syn Piotra II, pokojowiec królewski, zginął w bitwie pod Nikopolis r, 1396. Jan VI, marszałek (* 1522 — f 19 sierpnia 1599); służył najprzód we Włoszech pod rozkazami marszałka de i Brissac; był ranny w bitwie pod Saint-Quentin; walczył z hugonotami pod Dreux, Saint-Denis i Mon-' contour; otrzymał buławę marszałkowską r. 1570; jeden z pierwszych uznał za króla Henryka IV w roku 1589 i otrzymał od niego gubernatorstwo Szampanii; odznaczył się w bitwach pod Arques i Ivry; objąwszy gubernatorstwo Bretanii, sprawował dowództwo przeciwko wodzowi Ligi, księciu Mercoeur, i umarł od postrzału, który otrzymał przy oblężeniu Compes. Antoni, pierwszy książę d’A., wnuk poprzedniego (* 1601—f w Paryżu 11 stycznia 1669); był generał-porucznikiem i w bitwie po:i Réthel (1650) dowodził prawem skrzydłem armii królewskiej przeciwko Turenniuszowi; w r. 1651 otrzymał buławę marszałkowską, a r. 1662 gubernatorstwo Paryża; r. 1665 nabył w Szampanii mar-grabstwo Isle, które dla niego król erygował na księ-stwo-parowstwo d’A. Ludwik-Marya -Aju g u s t y n, książę d’A par Francyi, szambelan dworu, gene-rał-porucznik wojsk królewskich, gubernator okręgu Boulogne (* 1709—f 1782), wsławił się utworzeniem w pałacu swoim, przy placu Ludwika XV, słynnego gabinetu sztuk pięknych. Najcenniejszą i jedyną w swoim rodzaju była zwłaszcza kolekcya mebli z Boule, porcelany chińskiej, lakierów japońskich, bronzów, marmurów i ksiąg oprawionych przez Padeloup’a. Dzisiaj najwyższą rekomendacyą dla sztuki dawnej jest marka gabinetu A-a. Taka marca nadaje okazowi podwójną wartość. Baron Da-villier wydał, pełen erudycyi, katalog tego gabinetu p. t. „Catalogue des vases, colonnes, tables de marbre, figures de bronze, porcelaines de choix, laques, meubles précieux, pendules, lustres, bras et lanternes de bronze doré, d’or mat, bijoux et autres effets importants, qui composaient le cabinet «de feu M. le duc d’Aumont“; Paryż 1870 (ob. również „Livre-Journal de Lazare Duvaux, marchand bijoutier ordinaire du roy“. wyd. Courajod, Paryż 1873 in 8 tom I). Ludwik-Aleksander-Cele-styn, książę de Villequier i d’A., brat poprzedniego (*1736—f 1814); r. 1789 był obrany przez szlachtę okręgu Boulogne posłem do Stanów Generalnych; pomagał do ucieczki Ludwikowi XVI; emigrował za granicę i służył Burbonom aż do ich powrotu. Ludwik - Marya-Celestyn, książę ■de Piennes i d’A., synowiec poprzedniego (* 1762 — f 1831), odznaczył się wyprawą na Normandyę, gdzie,

dną tylko uderza.

Aune V, Aulne, rzeka pobrzeżna w Bretanii bierze początek z wyniosłości znajdujących się na zachodzie departamentu Côtes du Nord, wchodzi następnie do départ. Finistère i ubiegłszy około 140 km. wpada lej ko watem uściem do zatoki Brestu.— W dolnym biegu, poczynając od m. Port Launay, dostępna jest dla największych statków morskich. Wchodzi ona do systemu kanału, łączącego ją z Loarą (Canal de Nantes à Brest), którego budowa postanowioną została jeszcze w 1784 r., atoli rozpoczętą dopiero 1806, a ukończoną w 1842 r. Nadzieje, jakie pokładano w tym kanale przez wzmożenie się handlu obu miast krańcowych, Nantes i Brest, nie ziściły się, nadmierna długość całej drogi wodnej (360 km.) mnogość śluz (kanał przecina trzy wododziały rzeczne) i nieznaczna głębokość (1.6 m.) ożywić i rozwinąć komunikacyi nie zdo-

Aud. S.

Aunis, (starożytne Alunisium w kraju Santonów), jedna z historycznych dzielnic Francyi nad oceanem atlantyckim, zajmująca północną część dzisiejszego departamentu Niższej Szarenty (Charente inférieure); jak wszystkie niemal nadmorskie prowincye należała czas długi do anglików, dopóki w XIV stul. nie została przyłączoną do korony francuskiej; później było to jedne z ognisk hugonotyzmu. Najważniej-szem miastem jest Roszela (La Rochelle). Kraj dość urodzajny wydaje niezł; wina. Ogólna rozległość około 1,500 km, □.

Aupa (czeska Upa, Upawa, zwana także Eifel), lewy dopływ Elby w północnych Czechach, uważany za drugie jej źródło, ma początek na Białej łące, między Brunnenbergiem i Śnieżką, (Schneekoppe), powyżej wioski Grossaupa, rzuca się następnie w dziką i urwistą dolinę (Aupagrund), gdzie tworzy wodospad, pod Trutnowem (Trautenau) wydostaje się z pomiędzy odrośli gór Olbrzymich, bieg ma spokojniejszy, a wzmocniony lieznemi strumieniami wpada do Elby pod Jaromierzem (Jaro-mer).

F—n.

z u.

Badora, do Konstantynopola, następnie do Londynu (1851) i Madrytu. Za Napoleona III został senatorem (1853). A. wespół z Perrofem wydał w roku 1823 „Nowy atlas królestwa francuskiego“.

Au porteur. Termin handlowy, używany na wekslach i przekazach zagranicznych, a odpowiada-tlający dosłownie naszemu „na okaziciela“.

Aura, dosłownie powiew, oznacza w medycynie pewne szczególne uczucie, poprzedzające napady niektórych nerwic ogólnych (padaczka, hysterya, i t. d.), występujące jakby w postaci powiewu wiatru (nie zawsze) w którejś części ciała i dochodzące do głowy. Przy padaczce aura epileptyczna stanowi bezpośredniego już zwiastuna napadu, a raczej należy już poniekąd do samego napadu, kiedy tymczasem inne objawy zwiastunne, zjawiające się dość długo przed napadem, jedynie go zapowiadają (ociężałość, brak humoru i t. d.). Stosownie do tego, w zakresie jakich nerwów pojawia się aura epileptyczna, odróżniają aurę ruchową, czuciową (znieczulenie, zdrętwienie, nadczu-łość miejscowa), naczynio-ruchową czyli wa-zomotoryjną (nagły rumieniec lub zblednięcie i t. p.), zmysłową (chory na chwilę przed napadem, a raczej na początku samego napadu, miewa dwojenie wzroku, niedoślep, barwoślep, złudzenia wzrokowe, słuchowe, węchowe), wreszcie psychiczną (nagły strach, obłędne myśli i t. d.). Aura Histeryczna jest rzadszą, niżeli padaczkowa, zapowiada ona w’ybuch napadu wielkiego hysteryi, a zwłaszcza tak zwanej hysteroepilepsyi (ob.). Aura zawrotowa (aura vertiginosa, Schwindel angst niemieckich autorów). Napadowo zjawiające się uczucie strachu, obawy, udręczenia, ucisku w okolicy serca i t. p., z mniej lub więcej siłnem uczuciem zawrotu u osób neuropatycznie usposobionych (hy-pochondryków, neurasteników). Występuje ona albo bez żadnej przyczyny, albo tylko wtedy, gdy chory znajdzie się w większem zebraniu, gdy sam idzie przez obszerny plac (ob. agorafobią), przy zbliżającej się burzy i t. d. Zdaje się, że objaw rzeczony zależy od zaburzeń w ośrodkach nerwowych, wywoływanych miejscową ich anemią.

Auracher von Aurach Józef Chrystyan, generał austryacki (* 1755—+ 1831), kształcił się w akademii wojskowej w Neustadt pod Wiedniem i po jej ukończeniu wstąpił do wojska w r. 1776; od r. 1802 do 1809 był profesorem tejże akademii; w r. 1809 był już w stopniu pułkownika, a w r. 1818 rzucił służbę wojskową, otrzymawszy dymisyę jako generał-major. Nabywszy wiele doświadczenia w sztuce wojennej podczas kilku wypraw przeciw Turcyi, Prusom i Francyi, wydał dzieło strategiczne p. t. „Vorlesungen über die angewandte Taktik oder eigentliche Kriegswissenschaft“ (Wiedeń 1812 r., 2 t.). A. był także doskonałym litografem i wynalazcą dwóch przyrządów do litografowania, z których jeden nazwał quarreo-grafem, drugi—antigrafem, i których użycie objaśnił w dwóch dziełkach: „Quarreograph, ein neues und einfaches Instrument, jede perspectivische Zeichnung mit der strengsten Genauigkeit aufzunehmen“ (1819 r.) i „Ausführliche Anweisung zu einem ganz neuen und einfachen Antigraphen* (1820 r.). Oprócz tego wydał jeszcze: „Perspectivische Ansichten der Stadt Baden und deren Umgebungen“ (2 cz. z 46 litografiami, 1822—24 r.), „Perspect. Ansicht, von Obersteyer“ (1825) i „Perspect. Ansicht aus dem Eisenburger Comitate“ (1825 r.).

Auramazda, ob. Ahura Mazda.

Auramina, barwnik, należący do wielkiej rodziny barwników smołowych, jest chlorowodanem imidu czterometyloparadwuamidobenzofenonowego f(CH₃)₂ N . C₆H₄]₂ C . NH . HC1 + H₂0 i tworzy się przy ogrzewaniu mieszaniny salmiaku z dwuamidobenzo-fenonem czterometylowanym w obecności środków odejmujących wodę, np. chlorku cynku. Zasada powyższej soli, świeżo przygotowana, stanowi bezbarwne kryształki, które jednak, utleniając się w powietrzu, żółkną. A. krystalizuje się z alkoholu w tabliczki złociste, trudno rospuszcza się w zimnej wodzie a łatwo w gorącej, przy ogrzewaniu roztworu wodnego następuje rozkład na związki, z których tworzy się, jak wyżej podano. Rozkład ten (est daleko prędszy i zupełniejszy w obecności kwasów mineralnych. A. używa się w farbiarstwie do wywoływania pięknych zabarwień złocisto-żółtych na jedwabiu i bawełnie, podczas gdy wełna trudniej i mniej pięknie przyjmuje ten barwnik. Ze wspomnianych własności A-y widać, że barwienie musi odbywać się przy temp. umiarkowanej i w cieczach nie kwaśnych. A. jest również bardzo wrażliwa na działanie chloru. Używa się też w drukarstwie na tkaninach bawełnianych. Służy także w mieszaninach z innemi barwnikami do zmiany odcienia tych ostatnich. Stanowi barwnik dość trwały, napuszczający w praniu i nieblakujący na świetle.

Aurangabad (Aurungabad, Aurengabad) przedtem Ghurka, znaczne miasto na półwyspie Indostań-skirn w państwie (prowincyi) Nizama (19° 50' sz. pn. 75° 15' dł. wd. Gr,) nad rz. Dudhną, lewym dopływem Godavari. Miasto leży w górzystej okolicy 574 m. nad p. m. i było przedtem małoznaczrą osadą, dopóki ostatni z .wielkich mogołów, Aurang-zeb, nie uczynił go swą rezydencyą (stąd nazwa—' =miasto Auranga); jemu zawdzięczało ono swe znaczenie i wspaniałe budowle, jak: moszeje, pałace etc., które dziś są w ruinach. Z rozpadnięciem się państwa wielkiego mogoła i przeniesieniem stolicy do Hajderabadu przez dynastyę Nizama, A. chylić się począł do upadku, mimo to jednak liczy dziś około 30,000 m-ców, którzy obok handlu i rolnictwa zajmują się także wyrobem przedmiotów złotych i srebrnych, brokateli, tkanin jedwabnych i t. p. O 25 km. na północo-zachód znajdują się liczne świątynie, wykute w skałach i znane ogólnie pod nazwą Ellory. Prowincya A., należąca niegdyś do państwa wielkiego mogoła, przeszła w r. 1720 do państwa Nizama, a w r. 1818 dostała się anglikom, którzy część jej wcielili do prezydencyi bombajskiej, resztę zaś za kraj hołdowniczy uważają (posiadłości pośrednie). Ma ona około 3,200 km. Q i do 450.000 m-ców, aryjskich mahrathów; grunt górzysty, zdrowy i urodzajny.    And- s

Aurang-Zeb, (po persku znaczy „ozdoba tronu“) imię, pod którem znany jest w historyi 3-ci syn

osa-

Zu.

i następca* 'Szach-Dżehana, Mohi • Uddin - Mohamed-Alamgir, „Wielki Mogoł“, czyli cesarz Indyj Mongolskich; panował od r. 1658 do 1707. Mając lat 14 wieku, otrzymał od ojca gubernatorstwo Dekkanu i wystąpił do walki z księciem Bidżapuru, którego chciał zmusić do uległości. Z tych zapasów wyrosła potęga maratów, których założyciel, Siwidżai, dał pomoc A-owi przeciwko władcy Bidżapuru. R. 1658, gdy Szach-Dżehau zachorował, jak głoszono, śmiertelnie, A. wraz z braćmi, Chudżą, gubernatorem Bengalu, i Muradem, gubernatorem Guzaratu, powstał przeciwko starszemu bratu, Darze, który już był zawładnął rządami państwa. W pierwszem spotkaniu, nad brzegami rzeki Nerbada, A, w połączeniu z siłami brata Murada pobił wojska cesarskie i, ruszywszy na A grę, spotkał się z główną armią Dary: poraził ją w zaciętej bitwie na głowę Opanowawszy Agrę, A. dostał się podstępnie do pałacu cesarskiego i uwięził Szach-Dżehana, którego już trzymał w zamknięciu aż do końca życia, t. j. przez lat ośm, traktując go jednak ze wszelkimi względami, przyaależnemi ojcu i monarsze. Potem A. pozbył się po kolei trzech swoich braci; Murada, uwięzionego podczas snu, kazał ściąć w Agrze; najstarszy brat, Dara, prawny spadkobierca tronu, został zamordowany- w więzieniu, Chudża, ścigany przez wojsko, schronił się do Arakanu i tam zginął ze swoimi stronnikami; wreszcie Soliman, syti Dary. został wtrącony do więzienia, również jak i własny syn A-a, Mohamed, który się był przeciwko ojcu zbuntował. Pozbywszy się w ten sposób przeszkadzających mu członków rodziny (1661), A. stał się panem obszernego państwa, rozciągającego się od Kabulu aż do Assam, w kierunku zachodnio-wscho-dnim. Krainę Assam zdobył najlepszy z jego wodzów, Mir-Dżamla. Niebawem zachodnie stosunki sąsiedzkie wywołały zatarg z królem perskim, Ab-basein II, lecz ten umarł nagle przed rozpoczęciem wojny. A. nie mógł jednak uniknąć wojny z Afganistanem i musiał nawet osobiście objąć dowództwo swojego vfojska, by powetować porażki, jakich doznali jego wodzowie. Uspokojony z tej strony, A. natknął się na poważne przeszkody w Dekkanie, gdzie potęga jego została zachwianą. Siwidżai podniósł tam bunt. Wyruszyło przeciw niemu wojsko pod dowództwem Chaista-Chana. który odniósł zrazu zwycięstwo, ale Siwidżai wdarł się w nocy do obozu zwycięzcy i, wpadłszy do samego namiotu wodza, położył mu syna trupem, a jego samego ciężko zranił i zmusił do ucieczki. Druga armia, wysłana pod dowództwem mirzy-radży, Dżai-Singa, była szczęśliwszą i pokonała Siwidżaja, który) się musiał poddać i prosić A-a o przebaczenie. Źle przyjęty na dworze cesarskim i lekceważony, Siwidżai, korzystając ze słabego dozoru, uciekł i zorganizował nowe powstanie. Śmierć dopiero (1680) uwolniła A-a od tego groźnego przeciwnika, ale wszczęty przez niego ruch w krainie marattów nie ustał, lecz się jeszcze wzmógł pod sztandarem Simbadżego, syna Siwidżaja, który prowadził dzieło ojca, chociaż nie z takim skutkiem. Wzięty do niewoli r. 1680, Simbadżi umarł na torturach, odmawiając przyjęcia sianiu. Męstwo, jakiego dał dowody, i śmierć mę-

Eneflrlcpsdfa pow«7eehn» llr.*'TOw»r.» T ’ .

czeńska rozgrzały umysły marattów. A. będąc chwilowo wolnym z tej strony, postanowił wzmocnić swoją władzę w Dekkauie przez ostateczne podbicie królestw Golkondy i Bidżapuru, których niepodległość była mu nie na rękę; wysłał tedy starszego syna, Szah-Allama, na czele wojska, i teu, obiegłszy Golkondę, zawarł z jej królem pokój na korzystnych bardzo warunkach, A. wszakże nie zaakceptował zaprzysiężonego traktatu i sam, obiegłszy ponownie Golkondę, zdobył ją po siedmiomiesięcz-uej kampanii. Jednocześnie i Bidżapur się poddał, a król, opuszczony przez własne wojsko, dostał się do rąk zwycięzcy. Powyższe zdobycze wątpliwądały korzyść, prześladowanie zaś religii hindusów sprowadziło szkody poważne A. od młodzieńczych już lat, wbrew przodkom, objawiał wielki zapał do islamu, obłożył wszystkich mieszkańców niemuzułmauów wysokie-mi podatkami (1679); burzył pagody, a stawiał na ich miejsce meczety; prześladował niemiłosiernie, zwłaszcza kapłanów i książąt. Niesprawiedliwość i prześladowanie zwiększyły szeregi opozycyi, z czego korzystając, marattowie wystąpili znosv do walki, jednając sobie licznych stronników. Ostatnie lata swego życia A. strawił na bezowocnych walkach z marattami i radżipurami, a właśni synowie na-napełniali go strapieniem i trwogą.- jeden z nich, Akbar, przeszedł jawnie na stronę nieprzyjaciół, iiini zaś głośno wyrażali swoje niezadowolenie ze zbyt długiego czekania na sukcesyę. Wszystkie te przeciwieństwa nie zdołały jednak odebrać Wielkiemu Mogołowi męstwa; był on czynnym aż do ostatnich chwil życia i umarł w obozie, w Ahmed-nagar, 21 lutego 1707 r., licząc 89 lat wieku, a 49 panowania A., owładnąwszy tronem za pomocą całego szerego zbrodni, używał zawsze podstępu i gwałtu w walce z przeciwnikami, ale oddać mu trzeba sprawiedliwość, iż usiłował także zaprowadzić w ogromnem swera państwie ład i porządek, popierał nauki; odznaczał się przytem wielką prostotą obyczajów i surowem życiem. Panowanie A-a było jednem z najświetniejszych i najdłuższem w państwie mongolsko-indyjskiem. Śmierć jego była hasłem upadku tego państwa. (L Feer: w Gr. Enc. Franę. Lamirault’a).

Aurantia (Aurancya), barwnik z rodziny barwników smołowych. Jest to sól sodowa sześcioni-trodwufeniliaku, [(M0₂)₃ CgH^ N. Na, tworząca się przez nitrowanie dwufeniliaku i rozpuszczenie dzouego wodą produktu nitrowego w sodzie gryzącej. A. stanowi ciało krystaliczne, pomarańczowo-żółte, rozpuszczalne w wodzie. Roztwór jej z solami niektórych metali daje osady zabarwione na różne odcienie żółtej i pomarańczowej barwy. Używana dawniej obficie w farbiarstwie na wełnie i jedwabiu, A. ustąpiła obecuie miejsca barwnikom innym, przeważnie azowym, i znajduje niewielkie tylko zastoso wanie w produkcyi skór kolorowych. Jest uważana za barwnik trujący.

Aurantiaeeae v. Hesperideae. Pomarań -czowate. Rodzina roślin dwuliściennych, wielopłat-kowych, podzalążniowych, zawiera drzewa lub krzewy, często cierniste, zwykle całkiem gładkie, których kora,liście, kielich, korona, a uawet nitki prę-

58

J. A

cikowe i skórka owocu, opatrzone są z&topionemi j części krajów gorących, nietylko dla wykwintnych w aich pęcherzykami gruczołkowatemi, zawierające- owoców, lecz i dla wonnych kwiatów. Najważniejsze mi olejek lotny. Liście ich trwałe, uaprzemianle- z nich naieżą do rodzai: Citrus, Limonia, Feronia, głe, składane, lecz często, skutkiem spłonienia, Glycosmis, Clausena (ob. te wyrazy), jednolistkowe o listkach stawowato spojonych z wierzchołkiem ogonka, zazwyczaj skrzydełkowato-rozsze-rzonego. Przy listki żadne. Kwiaty zwykle dwu- t.

pomarańczami, który wraz z dwoma innemi jego rodzajami: Citreum i Limon, został przez Linnego wcielony do rodzaju Citrus, przyjętego przez Jus-sieu'go i wszystkich botaników spółczesnych..

Auray, miasto we francuskiej Bretanii, w departamencie Morbihan, okręgu Lorient, nad rzeką tegoż imienia, która wpada do Atlantyku uściem fiordowatem, dla uajwiększych statków morskich dostępnem; dogodna przystań, stacya kolei żelaznej Lorient-Vannes, połów ostryg i sardeli, budowa drewnianych statków morskich, handel zbożem, nabiałem i bydłem, instytut głuchoniemych w gmachu niegdyś kartuzów—z kaplicą, poświęconą pamięci 900 rozstrzelanych w 1795 r. i ozdobioną płaskorzeźbami Dawida z Angers; 6500 m-ców. W dniu 24 września 1364 r. stanowcza bitwa między anglikami pod wodzą Jana Montforfa, a francuzami pod Karolem de Blois, który poległ. W pobliżu kaplica św. Anny, słynna z odpustów i cudownego obrazu,—wspaniały kościół obok niej zbudo-

Aad. S.

Aurbaeher Ludwik (* .1784 w Türkheimîe— f 1847 w Monachium), pedagog i pisarz ludowy niemiecki, syn prostego kowala; początkowo sposobił się do życia klasztornego, cofnął się jednak przed wykonaniem ślubów i oddał się pedagogii; od 18CK> do 1834 był profesorem retoryki przy szkole kadetów w Monachium. Pisał poezye, nowele, podręczniki (up. „Lehrbuch des 'deutschen Stils“, 18*26) i dzieła pedagogiczne („Paedagogische Phantasien“, 1838); odznaczył się wszakże jako autor książek ludowych, które ogłaszał bezimiennie: „Abenteuer der Sieben Schwaben“, „Abenteuer der Spiegelschwaben“, „Bueehlein fuer die Jugend“ i t. d. Jego „Gesammelten groessern Erzaehlungen“ wydał Sarreiter (Freiburg w Bryzgowii, 1881).—P or ó w n: Sarreiter „L. A.“ (Monachium, 1880).

Aürs, pobrzeżna rzeka francuska w departamencie Calvados, wpada do kanału La Manche pod Issigny; przepływając jurajską formacyą przedstawia ciekawe zjawisko; niedaleko uścia ginie pod ziemią i przedostaje się znowu na powierzchnią, lecz z zapasem wody znacznie zmniejszonym, albowiem, jak przypuszczać należy, jedno jej ramię resztę wód pod ziemią uprowadza do morza Aurea bulla, ob. Bu li a złota.

Aurelia, matka Juliusza Cezara, ob. Aurelia

Aurantium. Nazwa gatunkowa Pomarańczy właściwej (Citrus Aurantium L.). Tournefort (Inst., 620, 693, 693) pod nazwą Aurantium pojmował osobny płciowe; foremne, rzadko samotne, zwykle zebrane rodzaj drzew, wydających owoce, zwane powszechnie w wierzchnotki lub w grona złożone z wierzchnotek, wyrastające z wierzchołków gałęzi lub z kątów liści.

X A.

Osadnik kwiatowy wypukły. Kielich krótki, kubecz-kowaty lub dzwoneczkowaty, 4 — 5 szczepny, lub 4 — 5 ząbkowy: niekiedy prawie całobrzegi, o prze-kwitnieniu dachówkowatem, więdniejący. Płatków korony tyle, ile wcięć lub ząbków kielichowych, przymocowanych pod zalążnią do podstawy krążka trzo-neczkowatego,. lub obrączkowatego, albo miseczko-watego, wolnych, niekiedy lekko u dołu spojonych, o przedkwitnieniu dachówkowatem, opadających.

Pręciki umocowane na osadniku w liczbie podwójnej lub wielokrotnej względem liczby płatków. Nitki ich wolne, lub zrosłe w rurkę u dołu, często aż do połowy, albo w kilka wiązek spojone, równowązko-szydełkowate, u dołu zazwyczaj rozszerzone, w górze szczuplejsze, równe sobie, lub naprzemian krótsze.

Pylniki dośrodkowe, grzbietem lub podstawą umocowane, podłużnie pękające. Zalążnia górna, niekiedy otoczona w podstawie krążkiem miseczkowa-

tym, 3 — 5 lub wielokomorowa. Zalążki przytwier- wano w stylu odrodzenia 1877 r. dzone do łożyska w kącie komory—już samotne, albo parzyste, obok-ległe, lub nad-ległe, już mnogie, dwurzędne, wiszące, a rzadko poziome, wsteczne.

Szyjka wierzchołkowa, pojedyncza, zgrubiała, często przy zalążni stawowata i od niej się oddzielająca.

And. S.

Aurelia Allobrcgum, ob Genewa.

Aurelia aquensis- ob Baden.

Aurelia Per. et Les. C h e ł b i a. Zwierzę ja-mochlonne (Coelenterata), do rzędu A k a 1 e f czyli krążkopławów (ob? Akalefy) należące, posiada ciało krążkowate, w kształcie płaskiego odcinka kuli. galaretowate, półprzezroczyste, opatrzone na

Znamię główkowate, jednolite lub klapowane. ^Jagoda mięsista lub sucha, nosząca u niektórych autorów specyalną nazwę pomarańczaka (Hesperidium

v. Aurantium) o skórce grubej, niepękająca, dwu lub wielokomorowa, o komorach wypełnionych kleisto-ścią lub komórkami soczystemi, wyrastającemi ze ścian owocni. Ziarna w komorach, mniej liczne uiż ich zalążki, są bezbielinowe; pod swemi błonia-stemi powłokami zawierają jeden lub kilka, zwykle nierównej wielkości zarodków o liścieniach w podstawie wyraźnie uszkowatycb. o korzonku krótkim, górnym, blizko znaczka położonym. Niektórzy tego-cześni botanicy rodzinę Aurantiaceae poczytują za plemię rodziny Rutowatych (Rutaceae), któremu dają nazwę Aurantieae Tak między innymi postąpił H. Bâillon w swojej Historyi roślin („Hiat. de pl.“ IV, 430), w której do plemienia Aurantieae zaliczył 10 następujących rodzai: Limonia L., Mur-raya L., Micromelum Bl„ Clausena Burm., Luuunga Ham., Atalantia Corr., Paramignya Wight., Feronia Corr., Aegle Corr., i Citrus L. Rodzaje zaś: Stau-ranlhus Liebm., Glycosmis Corr i Triphasia Lour.. gens, zaliczane przez Benthama i Hookera do Aurantieae, odniósł—pierwszy do plemienia Amyrideae, dwa drugie wcielił do rodzaju Limonia L. w charakterze sekcyj. Pomarańczowate żyją w strefie gorącej.

Główuą ojczyzną ich jest Azya, niektóre jednak gatunki właściwe są Ameryce, Afryce i Australii.

Znaczna ich liczba jest obecnie uprawianą w większej

brzegu licznemi, nitkowatemi czułkami, w postaci został także uznany za winnego obrazy majestatu frendzli wyrastającemi, otwór ust na dolnej po- i musiał pójść na wygnanie. W dziesięć lat potem wierzchni krążka otaczają 4 ramiona, rynienkowa- wrócił wraz z Sullą do Rzymu, gdzie występował te, niezbyt szerokie i dość krótkie. Jama ciała jako mówca sądowy. Uzyskawszy w r. 75 godność przedłuża się w liczne, wąskie kanały, promieni- konsula, przeprowadził własną ustawę, na mocy kto-sto rozchodzące się, aż do brzegu krążkowatego rej trybunowie ludu odzyskiwali nanowo prawo (ode-ciała; jedne z tych kanałów (zwykle 8 — 16) są brane im przez Sullę) piastowania innych urzędów, nierozgałęzione. inne zaś dzielą się drzewkowato na coraz cieńsze kanaliki i wszystkie łączą się z kanałem pierścieniowatym, przebiegającym na samym brzegu ciała. Ciałek brzeżnych 8, umieszczonych na końcach kanałów nierozgałęzio-nych, w wycięciach brzeżnych krążkowatego ciała i przykrytych dwuklapowemi wyrostkami. Organa rozrodcze leżą wewnątrz ciała w 4-ch wpuklinach, otwierających się na zewnątrz dużemi otworami.

W r. 74 udał się jako prokonsul do Galii i; za dokonane tutaj czyny wojenne przyznano mu tryumf, którego się jednak nie doczekał z powodu nagłej śmierci. Według świadectwa Cycerona, A. C. posiadał niepospolite zdolności oratorskie; wymowa jego miała się odznaczać trzeźwością, spokojem, prostą lecz przekonywającą argumentacyą. Występuje on jako mówca w dziele Cycerona „De oratore“, a w księgach tegoż „De natura deorum*. jako zwolennik filozofii akademickiej. —4) Lucius A. C., brat poprzedniego, pretor r. 70 prz. Chr., jeden z tych demokratów, którzy brali udział w zniesieniu arystokratycznych ustaw Korneliusza Sulli. W czasie swojej pretury przeprowadził on nową ustawę sądową (lex Aurelia judiciaria), na mocy której lista sędziów' przysięgłych miała się odtąd składać nie z samych tylko senatorów, poszlakowanych niejednokrotni e o przedajność, lecz całe kolegium sędziowskie zostało podzielone na trzy dekurye, składające się w równych częściach z senatorów, przedstawicieli stano rycerskiego i tak zwanych „trybunów skarbowych“ (tribuni aerarii). W roku 66 oskarżył on „desygnowanych“ konsulów P. Autroniusza i P. Sullę o nieprawne ubieganie się o urząd (ambitus), wskutek czego obu oskarżonych pozbawiono godności. Roi u 65 został sam wybrany konsulem, a w roku następnym piastował godność cenzora. Był zaprzyjaźniony z Cyceronem, później zaś stał po stronie Cezara, za którym niegdyś (r. 82) wstawiał się wraz z innymi do Sulli. Ostatnie lata przeżył w zupeł-nem odosobnieniu. —5) Aurelia, matka Juliusza Cezara, spokrewniona z najznakomitszymi członkami rodu Aureliuszów. Wywarła ona stanowczo zbawienny wpływ na wychowanie swego syna i aż do swej śmierci (r. 54 prz. Chr.) cieszyła się jego ser-

R»

Jest kilka gatunków A., które mieszkają w morzach, oblewających Europę i inne części świata. Zasługuje na uwagę A. a u r i t a. L. (Medusa aurita

U.) C h e ł b i a u s z a t a. Posiada ciało w postaci krążka mało wypukłego, szkiełko zegarkowe przypominającego, którego szerokość jest 2 — 4 większa od wysokości. Ramiona stosunkowo krótkie, albowiem są krótsze od promienia krążka, przytem są szczupłe, lancetowatego kształtu, na brzegu pomarszczone. Barwa ciała dość zmienna, najczęściej jasno-fioletowa, niekiedy przechodzi w czerwonawą, z odblaskiem błękitnym lub żółtawym. Wielkość ciała bardzo zmienna, trzyma się w granicach 1—40 cm., najczęściej 5—10 cm. Mieszka w morzach europejskich, szczególniej w Sródziemnem,

Baltyckiem, Północnem, Czarnem i t. p. Niekiedy peryodycznie pojawia się w wielkich masach. Rozwija się z jajek, które znosi na wiosnę (marzec do maja); jajka otoczone są masą śluzowatą i mieszczą się pomiędzy ramionami, gdzie z nich wylęgają się zarodki (planula). W lecie powstają scy-phistoma, a w jesieni następuje strobilizacya i podział na młode meduzy (Ephyra) Oprócz tego znane są gatunki: A. flavidula Ag., brzegi Ameryki północnej; A. clausa Less. brzegi N. Zelandyi;

A S.

A, 1 i m b a t a Brdt. brzegi Kamczatki i t. p.

Aurelian Lucius Domitius Aurelianus (* 212—f 275). urodził się w Panonii, około dawnego miasta Sirmium w okolicy, gdzie Sawa wpada do Dunaju (Belgrad). Pochodził z rodziny wieśniaczej, został usamowolniony, a całe swe wywyższenie aż do godności imperatora rzymskiego zawdzięcza swym niezwykłym przymiotom ciała i umysłu. Już w młodych latach odznaczał się niepospolitą siłą fizyczną, dzielnością, energią i odwagą—przymiotami, które mu prędko zjednały w wojsku wyższe stanowisko naczelnego dowódcy Powodzeniem bynajmniej nie zepsuty, zachował dawną prostotę wieśniaczą, pierwotną surowość i zbytkiem wielkomiejskim niezwąt-lałą czujność Przez związek małżeński połączył się z rodziną jednego z najbogatszych dostojników rzymskich. Ulpiusza Crinitusa. Śmiałe wycieczki przeciwko napadającym frankom i sarmatom okryły

Aurelia gens—znakomity ród plebejuszowBki decznem przywiązaniem, w starożytnym Rzymie Członkowie tego rodu nosili najczęściej przydomek Co 11 a; głośniejszymi zaś z pomiędzy nich byli: 1) Gajus Aurelius Cotta, konsul z r, 252 i 248 prz. Chr., zwolennik surowej karności wojskowej Wałczył przeciwko karta-gińczykom w czasie pierwszej wojny punickiej i zdobył rzymianom wyspę Liparę (r. 251). 2) Lucius A. C., trybun ludowy w r. 154 prz Chr., człowiek bardzo zadłużony i używający niedobrej opinii. W r.

144 został konsulem i chciał otrzymać dowództwo w wojnie przeciwko Wiryatowi (ob. Viriathus), czemu się jednak sprzeciwił Scypion Emilianus, wskazując na chciwość A-a —3) Gajus A. C. ur. r.

124 przed Chr., przyjaciel trybuna ludowego M Li-wiusza Druzusa (ob.) i zwolennik jego reformator--skiej działalności publicznej Kiedy po zamordowaniu Druzusa (r. 91) rozpoczęto surowe śledztwo przeciwko wszystkim, którzy w jakikolwiek sposób po- go głośną sławą wojenną. Przy boku cesarza M pierali sprzymierzeńców italskich w ich dążeniach I Aureliusza Klaudyusza uchodził za najdzielniejszego do uzyskania praw obywatelstwa rzymskiego, A. C. j wodza. To też po jego śmierci, która nastąpił«

HH|P

Si

w Sirmium w 270 r., był obwołany cesarzem przez oddane sobie legiony rzymskie. Najwyższe rządy w imperyum rzymskiem sprawował tylko niespełna sześć lat, jednakże w ciągu tego krótkiego czasu potrafił położyć znakomite zasługi około podtrzymania i podniesienia walących się ścian politycznego gmachu. Dzielnem ramieniem odpierając najścia germańskich ludów, zmuszając zuchwałych władców, wyłamujących się ze związku, do uległości, umiał także, posiadając niemały rozum i trafność sądu, wewnętrznemu zarządowi nadać właściwy kierunek i zamierzoną zapewnić mu skuteczność. Zjednał zatem sobie całkiem sprawiedliwie nazwę: Restitutor orbis, czyli „odnowiciela państwa“. Niebawem po objęciu naczelnej władzy odparł A. zwy-cięzko napady kilku germańskich plemion: jutun-gów, Wizygotów, alamanów, napierających coraz zuchwałej na pograniczne ziemie imperyum. Gdy jednak niepowstrzymane ich zagony poczęły zagrażać samej Italii, porzucił naddunajskie prowincye i pospieszył na apeniński półwysep. Nie mogąc utrzymać dawniejszej zdobyczy rzymskiej, Dacyi, leżącej na lewym brzegu Dunaju, zrzekł się jej ostatecznie na rzecz plądrujących w niej gotów, wycofał załogi wojskowe i zarząd cywilny, i na prawym brzegu utworzył prowincyę pod tern samem imieniem Dacyi, dodawszy tylko dla jej geograficznego określenia nazwę nadbrzeżnej: „Dacia ripensis“. Alamanom, którzy w 271 roku wtargnęli do północnej Italii i w śmiałym zapędzie już nawet o zdobycie Rzymu pokusić się zamierzali, zadał około miast Fano i Pawii ciężkie niepowetowane klęski, które na lat kilka zapewniły Italii spokój. Atoli przezorny cesarz, nie ufając zbytnio niepewnej przyszłości, postanowił miasto opasać murem, który niebawem wznosić rozpoczęto, ale z powodu jego znacznej obszer-ności, wynosił bowiem dokoła 16 kilometrów, skończono dopiero za czasów jednego z najbliższych jego następców. Ta dbałość o bezpieczeństwo Rzymu jest znamiennym rysem niepewnego stanu, w jakim się już wtedy imperyum znajdowało. Zapobiegając dążnościom rozkładowym w państwie, A. na zachodzie i na wschodzie dzielnie powstrzymywał budzący się separatyzm. W Galii południowej ukrócił chwilowego współzawodnika, K. Estuwiusza Tetryka, obwołanego przez kilka oddziałów imperatorem. Ale najwolniejszego dokonał czynu, przedsięwziąwszy daleką wyprawę na Wschód przeciwko władczyni nalmirskiego państewka, Zenobii, która, korzystając z domowych zamieszek rzymskich, na dalekich kresach zamierzyła zbudować niezależną, a nad przy-ległemi krajami panującą władzę. Po śmierci męża swego, Odenata, Zenobia ujęła w swoje dzielne dłonie ster przyszłych losów miasta Palmiry (ob.). Niezwykłą obdarzona przez naturę pięknością, celując rozumem i szerokiem wykształceniem, łączyła ona wdzięk kobiecy z dzielnością i powagą męską. Będąc niejako drugą Kleopatrą pod względem krasy niewieściej, przewyższała ją bystrością i moralną siłą. Wśród pustyni syryjskiej, na drodze między Damaszkiem a Eufratem, powstał wspaniały gród, który zwłaszcza pod rządami Zenobii stanął u szczytu blasku, zasłynąwszy swemi wspauiałemi świąty-

niami i pałacami, oraz rozkwitem heleńskiego poloru i greckiej ogłady umysłowe'¹. Cały Egipt i Sy-rya uznawały nad sobą, dzięki zręcznej i zabiegłej Zenobii, władzę jej, piastowaną przez nią, a raczej jej syna, Wabalata, niby ze zlecenia i w imieniu im-peryum rzymskiego. Ten niejasny, nieokreślony, a groźny dla jedności pańswta stosunek zniewolił A-a do wojennych kroków przeciwko Zenobii. Pod warownem miastem Emesą stoczyły legiony rzymskie pierwszą zwycięską bitwę, poczem pod wodzą A-a(r. 272—273) rozpoczęły oblężenie Palmiry, które się skończyło zburzeniem świetnego miasta i wzięciem do niewoli walecznej Zenobii, odprowadzonej do Rzymu dla ozdobienia tryumfu twardego i surowego cesarza, który nie był podobnym do zniewie-ściałego Antoniusza i jego ubóstwianej Kleopatry.

p*’V

-A-...: w

- --As*

HL

' | -. m

: ■ r 17%

:r M

Fig. 133. Aurelian Lucius (Biust znajdując} się w Watykauie).

W wewnętrznym zarządzie następuje wyraźne chylenie się ku samowładztwu. A. ukazuje się przy wszystkich uroczystościach w oznakach najwyższej władzy, z zachowaniem ceremoniału dworów wschodnich, azyatyckich. On pierwszy zaczął się nazywać na monetach „Dominus et Deus“. Senat usunięto od udziału w zarządzie, czego dowodem zniknięcie na monetach miedzianych dawnego znaku SC. (Senatus consulta). Sprawy skarbowe za A-a w dobrym zostawały porządku. Cesarz nierozrzutny trzymał się w życiu swein dawnej prostoty obozowej. Korzystając ze zdobytych w Palmirze bogatych łupów, zasilił skarb i ulgi zaprowadził w podatkach na rzecz wycieńczonej ostatniemi wojnami ludności. W sprawach mennicznych przywrócił pewien ład i porządek. Surowemi karami ścigał urzęd-

U Ro

względów Juliusza i Teodozyusza W.; ten ostatni wystawił mu nawet, jeszcze za żywota, posąg spiżowy. Pod imieniem A. V. posiadamy cztery dzieła, ale autentyczność ich została podana w wątpliwość przez krytyków nowożytnych. Zdaje się jednak, że niewątpliwie należy przypisać Wiktorowi dwie najlepsze prace, mianowicie: 1) książkę „De caesari-bus“ (O cezarach) — treściow-y zarys historyi rzów od Augusta do Constansa i 2) dziełko „De vins iJlustribus urbis Romae“ (O znakomitych żach miasta Rzymu). Oba te utwory odznaczają sic poprawnością języka, zwięzłością i prostotą wysłowienia, oraz wiarcgodnością podawanych faktów, z najlepszych źródeł czerpanych. Dla tych zalet używane były w szkołach średniowiecznych, jako podręcznik, autora zaś ich wypada słusznie uważać za jednego z najlepszych pisarzy okresu upadku. Wątpliwej autentyczności są dzieła: 3) „De vita et ribus imperatorum Romanorum“ (O życiu i charakterze cesarzów rzymskich) — przez niektórych krytyków przypisywane także innemu autorowi, imieniem Victorburs lub Victor młodszy; traktat dokonany nieumiejętnie i zawile, oraz 4) „De origine gen-tis Romanae“ (O początku narodu rzymskiego) — dzieło pełne najniedorzeczniejszych bredni, przytaczające nawet autorów, którzy nigdy nie istnieli. Obtedwie te książki muszą być dziełem jakichś nieuków z VI wieku. Istnieje kilka wydań dzieł A. V.r poczynając od Schotta (1579) do Schroetera (1829). „De viris illustribus“ oddzielnie w 3 edycyi wydał Brohm 1860. Porówn.

l. w , s

Ikonografia

ników, dopuszczających się zdzierstw i nadużyć. Obostrzył przepisy policyjne celem pohamowania zbytkowi szerzącej się niemoralności. Dbał o podźwi-gmenie z upadku rolnictwa w Italii, wznosił gmachy publiczne i świątynie, powstrzymywał chylące się ku ruinie mury. Wogóle na wszystkich polach życia publicznego zapanował duch zbudzonej energii, którą tchnął dzielny A. w zwątlały organizm rzymski. W jednej z wypraw wojennych, przedsięwziętych Gelem umocnienia granicy na dalekim Wschodzie na pograniczu perskiem, padł A. ofiarą spisku, uknutego przez jednego z przybocznych cesarza sekretarzy. A. był zamordowany około Caenophrurium, między Bizancyum i Herakleą.—Schiller „Gesch. d röm Kaiserzeit“ (Gotha, 1883, 3 tomy). — Neumann „Der römische Staat u. die allgem, Kirche bis auf Diocletian“.

Aurelian; pod tym tytułem (poczytywanym długo za nazwisko autora), znaną i niezmiernie rozpowszechnioną do początku średnich wieków była pra-’ ca C. A u r e 1 i u sz a (z V wieku), stanowiąca krótki wyciąg z obszernego dzieła jego „De passionibus acutis“ i kilku innych rozpraw, w których treściwie wykłada autor zasady szkoły metodycznej. Dopełnieniem skrótu A-a, było poniekąd pismo nieznanego autora VII wieku, p. t. „Escuiapius“. Rękopis „Aureliusza“ wykrył w bibliotece Brukselskiej Da-remberg i ogłosił w czasopiśmie: Henschel’s Janus II, 468, osobno wydany; Vratisi et Paris, 1857.

Aureliani Civitas. ob. Orlean.

Aurelius. imię kilku znakomitych rzymian, oh Aurelia gens.

• Aurelius Opilius lub O p i 11 i u s, uczony rzymski, wyzwoleniec jakiegoś Epikureusza, czy epikurejczyka (Epicurei cuiusdam, jak się wyraża Swetoniusz), żył w końcu Ii-go i na początku I-go wieku przed Chr. Utrzymywał w Rzymie szkołę, w której wykładał naprzód filozofię, następnie retorykę. W końcu, rozpuściwszy swych uczniów, podążył za Ruty-liuszem Rufusem (ob.) do Azyi i osiadł razem z nim w Smyrnie. Tutaj oddał się wielostronnej pracy pisarskiej i ułożył między innemi obszerne dzieło treści gramatyczno-słownikarskiej, zawierające w sobie objaśnienia trudniejszych wyrazów łacińskich, czerpanych przeważnie z komedyi Plauta. Dzieło to było podzielone na dziewięć ksiąg i miało tytuł „Mu zy“ (Musae): liczne cytaty z niego przytaczają M Terencyusz Varro i późniejszy leksykograf łaciński, Pompejusz Festus. Inne dziełko A-a, zatytułowane z grecka P i u a x (tablica, spis), zawierało w sobie wykaz sztuk, które, według dowodów i przekonania autora, należało przypisać Plautowi. Dzieła do nas nie doszły.—Teuffel-Schwabe: „Geschichte der róm. Literatur“, § 159. 4.

Aurelius Antoninus Marcus, ob. A n t o-u i. u s Marek Aurelius.

Aurelius Victor (Cajus albo Sextus), zwany też niekiedy Victorinus, historyk rzymski IV wieku, żył pomiędzy 350 a 400 r. po Chr., a pochodził podobno z Afryki. Dokładniejszych szczegółów o jego życiu nie posiadamy: wiemy tylko, że był synem rodziców ubogich, niewykształconych i że doznawał

cesa-mę-mo-

Teuffel Geschichte der röm Litteratur FI. Łagowski „Lit. łac.“ wyd. Le-wentala.

Aurelles de Paladine (d') Klaudyusz Michał Ludwik, generał francuski, (* w Malzieu 1803 r. — f w Wersalu 1877). Odznaczył się w kampanii krymskiej jako generał brygady. Po katastrofie sedańskiej oddano mu dowództwo nowo-utworzo-nej armii loarskiej, którą w krótkim czasie tak dobrze zorganizował, iż z nią stoczył jedyną prawie zwycięzką bitwę pod Coulmiers. Później, na żądanie Gambetty, ruszył na odsiecz oblężonemu Paryżowi, ale porażony pod Orleanem, został pozbawiony dowództwa, jako domniemany winowajca tej klęski. Na początku 1871 r. wybrany był do zgromadzenia narodowego i zamianowany członkiem komisy!, mającej opracować preliminarya pokoju. Na krótko przed powstaniem komuny został dowódzcą gwardyi narodowej paryskiej, a po zawarciu pokoju objął dowództwo w Bordeaux, ale już następnego roku wziął dymisyę. W' r 1876 zasiadł w senacie. —Czynność swoją, jako dowódzcy armii loarskiej, opisał i usprawiedliwił w zajmująeem dziele; „Campagne de 1870—1871. La première armée de la Loire“. Bruksella, 1872 r.    *

Aureola czyli Glorya, jest to w sztuce chrze-ściańskiej koto świetlane, jakiem malarze otaczają bądź całą postać, bądź tylko głowę, osób boskich i świętych, dla ich scharakteryzowania. Właściwie wszakże A-ą zowie się tylko w pierwszym razie, w drugim zaś nimbem (nimbus), a gdy ma kształt owalny (migdałowaty) m a n d o r 1 ą. chrześeiańska A-ą otacza tylko osoby Trójcy S.„

IV, V tom).

Ani S.

ona

M. Ko.

And. ?.

a niekiedy Bogarodzicę, szczególniej we Wniebowzięciu. Nimbus miewa kształt rozmaity: kolisty, trójkątny, czworoktny, z płomykami i promieniami. Niekiedy dają go malarze jako opromienienie, które na zewnątrz niknie bez wyraźnych zarysów; niekiedy znów otaczają nim głowę jako jednolistyni krążkiem złocistym; czasem znów oznaczają tylko linią kolistą, albo też umieszczają nad głową w kształcie owalu. Charakterystyczną cechą boskości jest krzyż, otoczony nimbem. Prócz osób boskich, nimbus służy także aniołom, Maryi Pannie, prorokom, apostołom i ma dla różnych osób właściwą, ściśle określoną formę.    *

Aureoius Gajus, jeden z liczby trzydziestu tyranów, czyli cesarzów rzymskich, którzy w połowie 111-go wieku ukazują się w różnych prowincyach imperyum, obwoływani cesarzami przez wojsko A. był wyniesiony na najwyższą godność w 261 roku przez legiony naddunajskie, odniósł zwycięztwo nad obu współzawodnikami, nad Marcyanem ojcem i synem; w 267 roku zawarł pokój z cesarzem Galie-nem. Pospołu z nim zwalczał współzawodnika w Gal-lii, niejakiego Postuma, ale wkrótce sam przez niego na głowę pobity, szukał ocalenia w warownym Medyolanie, gdzie poddać się musiał nowemu cesarzowi Klaudyuszowi, poczem wnet był zamordowany.—V. Dumy: „Histoire des Romains“ (Paris, 1885,

A P.

Aurès, Dżebel A. starożytny A u rasius najwyższa góra Algieru—we wschodniej części kraju, na południe od Konstantyny, 2328 m.

Aureus (z domyślnym wyrazem nummusznpieniądz), nazwa staro-rzymskiej monety, oznaczająca dosłownie „złoty*. Moneta złota ukazała się w Rzymie po raz pierwszy w r. 217 przed Chr.; bili ją początkowo tylko wodzowie—w sztukach, wynoszących 20, 40 i 60 srebrnych sesterców (wagi 1.137, 2.274 i 3.411 gr.), obieg jej był bardzo nieznaczny. Dopiero pod koniec rzeczypospolitej moneta złota bardziej się rozpowszechniła: za Sulli wynosiła ^30, za Pompejusza a od czasów Cezara V40 rzymskiego funta; „złoty“ Cezara, zwany także de-narius aureus, posiadał nominalną wagę 8.186 gr. i równał się wartości 100 srebrnych sesterców (se-słertius), czyli około 22 franków. Cezar wybijał także półzłote, a August „czwartaki“ (qimterniones)\ były one jednak nadzwyczaj rzadkie. „Złoty“ Cezara istniał i później za czasów cesarskich, choć waga jego za Augusta spadła na */«» za M. Aureliusza na V«, a za Karakalii na J/₅₀ funta. Za Konstantyna powstała nowa moneta złota, która otrzymała nazwę solidus i wynosiła J/,₂ funta. — Th. Mommsen: „Gesch. d. roni. Münzwesens“. — Fr. Hultsch: „Griech. u. röm Metrologie“.—Aureus Augusta: w „Dictionnaire“ Smitha.

Aurich, 1) regencya (Lauddrostei) w pruskiej prowincyi hanowerskiej, na wschód od zatoki Dollart, między Holandyą, Oldenburgiem i m. Nie-mieckiem położona, zwana także Fryzyą wschodnią [Ost-Friesland), 3108,79 kim. □ powierzchni, na której w r. 1885 liczono 211,285 m-ców. Kraj całkowicie płaski, na wybrzeżu w wielu miejscach niżej nóziom u morza położony, i dlatego przeciwko falom

broniony za pomocą grobli; bagna i torfowiska zajmują znaczne przestrzenie (Hochmoor na granicy z Oldenburgiem), piaszczyste geesty, skąpemi pastwiskami okryte, ciągną się wpoprzek prowincyi,— obok tego jednak występują i bujne marsze, które niekiedy nakształt wysp zewsząd otoczone są torfowiskami; lasów brak zupełny. Skąpe warunki przyrodzone wynagrodziła pracowitość mieszkańca, który bagna osusza kanałami (niektóre służą i do żeglugi), tnie i suszy torf, użyźnia geesty. W południowej części płynie spławna rzeka Ems z prawym dopływem Ledą i wpada pod Emden do morza.— Ludność, prawie wyłącznie protestancka (4500 katol, 2300 żydów) zajmuje się przeważnie hodowlą bydła rogatego, rybołówstwem i dobywaniem torfu, a na urodzajnych marszach rolnictwem. Administracyjnie dzieli się kraj na trzy okręgi; A. Emden i Leer. 2) A, okrąg w regencyi A. 629 kim. □, 35461 m-ców. 3) A. miasto główne regencyi 1) i o-kręgu 2), siedziba najwyższych władz administracyjnych i sądowych, niegdyś stolica Fryzyi wschodniej. leży w środku kraju w okolicy piaszczystej, ale starannie uprawnej; zabudowane jest porządnie i zewnętrzną postacią przypomina miasta holenderskie. W dawnym zamku mieszczą się dziś zakłady naukowe. Przemysł ożywiony wyrabia towary skórzane, piwo, fajki, przetwory chemiczne; uprawa jarzyn na wielką skalę; jarmarki na zboże i konie; 5500 m-ców. O godzinę drogi na zachód leży Upstalsboom, wzgórze, na którem w średnich wiekach odbywał się corocznie sejm siedmiu stanów fryzyjskich, A.; pierwotnie Lambertushof. otrzymał prawo miejskie w 1539 r., dostał się Prusom 1744 r. Holandyi 1806, Francyi 1810 r., Hanno-werowi 1815, i wraz z tym ostatnim przyłączony został do Prus 1866 r.

Auricula=us z ko. Oznacza w anatomii część mniejszą przedsionka sercowego (ob. Atrium c o r d i s).

Aurieula Lam. Mięczak z gromady brzucho* nogich czyli ś 1 i m a k ó w (Gastropoda), z rzędu płucnych (puhnona(a), który mieszka w wilgotnych miejscach nad brzegami mórz w krajach gorących. Ciało ma pokryte skorupą grubą, podługowrato-ja-jowatą, opatrzoną na powierzchni zewnętrznej naskórkiem grubym, ciemnym Skręty skorup są tępe, ostatni skręt długi — Otwór skorupyy wąski, opatrzony brzegami (wargami) grubemi; brzeg wewnętrzny z 2 lub 3 fałdami ukośnemi, zewnętrzny zgrubiały mocno od wewnątrz. Głowa zwierzęcia opatrzona czułkami krótkiemi, walcowatemu Noga dość duża, oddzielona od tułowia przewężeniem. Otwór oddechowy posunięty ku tyłowi. Szczęka mocna, półksiężycowata. Znanych jest bardzo wiele gatunków A-, zamieszkujących kraje między-zwrotnikowe. Do najważniejszych należą A. Judae L. (Ucho Judaszowe), Skorupa jasno-żółta, stożkowa* to-walcowata, o ścianach grubych, ziarnistych, z po-dłużnemi kresami. Otwór skorupy zwężony; warga zewnętrzna z 3 fałdami, zwierzę bez oczu. Wysokość skorupy 6.5 cm. Indye Wschodnie na piaszczystym brzegu morskim. A. auris Midae L Skorupa o ścianach nadzwyczaj grubych, podłużnie bru-

zdowana, na wierzchołku ziarnistemi nierównością- nych. Woźnica, w znaczeniu stangreta lub furmana,, mi usiana. Naskórek brunatny; warga (brzeg) we- nie istniał, bo pan, jeśli nie jechał wierzchem, to wnętrzna z 2 fałdami. Wysokość 10—12 cm. Zwie- powoził się sam, lub kazał się nieść w lektyce, co rzę bez oczu. Indye Wschodnie i wyspy Molu- uskuteczniali niewolnicy. Jak się odbywała ta jazda gimnastyczna, przedstawia figura 134, gdzie A. pędzi czterema końmi, zdjęta z dyptyku starożytnego i mająca wszystkie cechy ścisłości. Tu jeździec przeciągnął lejce około ciała, by silniej w razie potrzeby, nietylko rękami, lecz całą wagą korpusu powściągać konie i nie postradać lejc, gdyby mu z ręki wypadły. Na wypadek wywrócenia, ażeby niebyć powleczonym przez konie przy takiem opasaniu się lejcami, ma on przy sobie nóż, którym

A. S.

ckie.

Auricula Endl. Gen. n. 4199 (Bot.). Sekcya rodzaju Primula, Pierwiosnka, cechująca się koroną, nieposiadającą w gardzieli żadnych wyrostków, czyli osklepków. (Ob. wyraz Primula).

Auricularis (uszny), przymiotnik, używany wielokrotnie w anatomii dla oznaczenia naczyń, nerwów i t. p. przebiegających w okolicy ucha i zaopatrujących jego części. Mamy tedy arteria, vena, nerms auricularis, i t. d.

Auriège, ob. Ariège.

Aurifaber (właściwie Goldschmidt). Andrzej, lekarz (* we Wrocławiu 1512—f 1559). Ukończywszy nauki filozoficzne w Wirtembergii, został rektorem gimnazyum w Gdańsku, potem w 1540 w Elblągu. W 1544 udał się do Włoch w celu kształcenia się w sztuce lekarskiej. Po powrocie został fizykiem Królewca i profesorem uniwersytetu tamże. Napisał: „Annotationes in Phaemonis philosophi li-bellum de cura canum“ (Wirtemberg, 1545. — „Suc-cini historia“ (Królewiec, 1561), (ob. Koś mińskiego Słownik).

a. a.

F-n.

Fig. 134. Auriga na wozie.

F-n.

stwie igrzysko-wem, przedstawia fig. 135, zdjęta z posągu watykańskiego. Gałąź palmowa, którą trzyma w[ ręce, jest oznaką zwycięstwa, którego mater y alnym owocem—sakiewka w

■e

lIpKl,

TT-f-rcO-i

je przetnie. Głowa jego okryta kaskiem, nogi i wierzchnia część rąk—rzemieniami, strzegącemi od uderzeń, podobnie jak niższa część nóg koni, między kolanem i pęciuą. Konie mają ogony przycięte, grzywy krótko strzyżone, a to dlatego, ażeby w tej szalonej jeździe włosie jedno i drugie nie przeszkadzało Aurifaber Ja'n z przydomkiem Vratislaviensis powożącemu, migając mu w oczy; wierzchnia część (* 1517 we Wrocławiu—f 1568 tamże), teolog lu- ich głowy okryta maską, pełniącą zapewne funkcyę terański z Wittemberga, w r. 1550 z rekomendacyi dzisiejszych okularów, iżby konie, ile być może, Melanchtona został pastorem i profesorem teologii ustrzedz od bocznych wdjrzeń, nawodzących prze-w Rostoku i był czynny przy opracowaniu ordyna- strach. Jak wyglądał taki jeździec z ubioru i przy-cyi kościelnej w Meklemburgu; w r. 1554 zajął boru, po zwycię-katedrę teologii w Królewcu i, zostawszy w r. 1561 przewodniczącym konsystorza dyecezyi samlandzkiej, usiłował zaprowadzić w niej nowy porządek kościelny i pogodzić luterańskich ortodoksów ze stronnikami Osyandra. Zrażony wszakże niepowodzeniem w tej sprawie, w r. 1565 wrócił do Wrocławia i tu umarł na stanowisku pastora przy kościele św.

Elżbiety, oraz inspektora szkół i kościołów.

drugiej ręce, napełniona pieniędzmi, przeznaczone-mi za nagrodę kursową. A. więc tern się różni od zwyczajnego woźnicy, że ten kieruje tylko końmi, sam siedząc sobie wygodnie i nie turbując się o siebie, gdy tamten, kierując końmi, kieruje samym sobą, a własną siłę i zręczność stawia jako przeciwwagę rozpędowi jednego lub kilku koni, wybieranych pomiędzy naj

mi

Aurifaber Jan z przydomkiem Vinarensis (* 1519—f 1575), właściwie Goldschmidt, zwolennik Lutra, po śmierci tego reformatora, któremu zamknął powieki w Eislebenie, był (1551 — 62) nadwornym kaznodzieją w Weimarze, w ostatnich latach życia—pastorem w Erfurcie. A. należał do gorących zwolenników luterańskiej ortodoksyi i żywą prowadził polemikę ze stronnikami Melanchtona i Osyandra. Wydał niektóre pisma Lutra, a mianowicie: dwa tomy jego listów (1556—1565) i „Tischreden“ (1566), nadto należał do współwydawców jenajskiej edycyi pism Lutra (1555—58).

BP

Auriga. Wyraz łaciński, w znaczeniu słowniko-wem odpowiadający naszemu woźnicy, lecz tego rodzaju funkcya w starożytności nie istniała. Nie jeżdżono powozami, lecz na deseczkach, wspartych na dwóch kołach, które zaledwie nazwać można wozem, bo było to raczej tylko miejsce do stania, z którego jeździec kierował końmi za pomocą lejc.

Fig. 135.

Auriga po igrzyst'arl).

Jazda taka była Wysokiem ćwiczeniem gimnastycz-nein, któremu się oddawali tylko ludzie dystyngo-gowani, rycerskiego ducha, zazwyczaj tacy, co przyjmowali udział w agonach i igrzyskach gimnicz-

And S.

And S.

Sn.

UChO)

And S

bra.

bystrzejszemu Jazda wierzchem, ch«ćby na koniu najdzikszym, igraszką jest w porównaniu z taką jazdą wozową. —Por ów. Rich: „Słów. Staroż.“ K Ki

Aurignac, stolica kantonu t. im. w departamencie francuskim Wyższej Garonny, okręgu St. Gaudens w bliskości rz. Louge (lewy dopływ Garonny) ma wiele pamiątek średniowiecznych z XIII i XIV w., bardziej wszakże znaną jest z jaskini w pobliżu miasta położonej, w której znaleziono szkielety ludzkie z doby przedhistorycznej, oraz kości wielu zaginionych już zwierząt, jak niedźwiedzia jaskiniowego, mamuta i t. p.

Aurigny, ob. Aider ne y.

Aurillac w Owernii, stolica departamentu Cantal w środkowej Francyi, nad rz. Jordanne (lewy dopływ rzeki Gère z systematu Żyrondy przez Dordogne), przy drodze żelaznej Clermont-Figéac, 14613 m-ców. Miasto leży na łagodnem wzgórzu 622 m. nad poziomem morza, na poludniowem zboczu rozległego trzonu Kantalskiego (Montagne de Cantal 1787 m.j, założone w VIII wieku pod nazwą Aureliacus, posiada kościół P. Maryi (Notre Dame de Neige) z XIV w., kościół św, Geralda, który w IX w. założył tu opactwo benedyktyńskie, zniesione w 1561 r., wielki szpital dla obłąkanych, muzeum mineralogiczne, fabryki obić, koronek, wyrobów miedzianych i mosiężnych, przetworów che-mioznych i t. d. Zasługują na uwagę jarmarki na konie oraz obszerny handel, jaki mieszkańcy prowadzą produktami gospodarstwa nabiałowego a zwłaszcza serem. Corocznie od 1—15 maja odbywają się w A. znane powszechnie wyścigi konne. Tu urodził się papież Sylwester II-gi, którego bron-zowy pomnik, dzieło Dawida z Angers, wznosi się na placu przed kościołem. Okrąg A. ma I960 km. □ p-chni i 92220 m-ców.

Aurimontanus a Ferimontanis Hieronim, rodem ze Sziąska, z okolic Goldberga. Po powrocie z Włoch, jako lekarz osiadł w Toruniu (f 1588). Napisał: „Perhorrendae febris pestelentialis ephe-meris, quam falso Sudatoriam luein vocant, curandi ratio“ (Kraków, 1530). — „Naturalis philosophiae epi-tome“ (Kraków, 1548). Był on z polecenia Jana Dantyszka, biskupa chełmińskiego, opiekunem gim-nazyum chełmińskiego i wiele dla jego podźwignię-■cia zdziałał. Napisał też z tej okazyi mowę: „Pro culmensis Gymnasii instauratione ad Primates Prus-siae oratio iD comitiis turonensibus habita“ (1531 roku).

Auryna. Jeszcze w 1834 r. Runge zauważył, .że z surowego t. zw. kwasu karbolowego w pewnych razach powstaje ciało barwne, które nazwał kwasem rozolowym. Późniejsi badacze (Kolbe i Schmitt) nauczyli wyrabiać fabrycznie kw. rozo-lowy przez ogrzewanie mieszaniny fenolu z bezwodnym kwasem szczawiowym i kw. siarczanym do temp. 120—130°C. Następnie (Dale i Schorlem-mer, bracia Fischerowie i in.) zostało dowiedzione, że surowy kw. rozolowy jest mieszaniną kilku ciał, a przedewszystkiem Ą-y, C₁₉HuOs, metyloauryny, ■^so^icO;, i fenolokoraliny, C₂₀H1B0₄, która przez utlenienie łatwo przechodzi w koralinoftaleinę C₂₀Hh04 A. posiada budowę: C. (C.H₃)S (OH)gO, jest zatem pochodną trójfenilometauu, zbliżoną do rozaniliny, z której też może być otrzymana. A. jest ciałem krystalicznem, żółtem, rozpuszczalnem w płynach alkalicznych z zabarwieniem czerwonem. Bez względu na żywość odcieni i taniość produktu, A. bardzo niewielkie ma znaczenie w farbiarstwie, jako barwnik niedający się utrwalić na tkaninach żadnemi łącznikami i dosyć łatwo blakujący. Używa się też rzadko kiedy w drukarstwie na bawełnie przy tańszej i gorszej produkcyi. Również małe znaczenie praktyczne posiada wspaniale ponsowa peonina, która powstaje przy ogrzewaniu pod ciśnieniem surowego kw. rozetowego z amoniakiem i używa się prawie wyłącznie do barwienia na ponsowo bibułek, przeznaczonych na wyrób sztucznych kwiatów. 2a Auriskcp, ob. Otoskop (od gr. us otos —

Atirispa Jan (* 1369 w Noto, na wyspie Sycylii—f 1459 w Ferrarze), humanista włoski, zasłużył się w sprawie odrodzenia oświaty klasycznej, nietylko jako głośny profesor greczyzny i łaciny w Wenecyi, Bolonii (1424), Florencyi (1425) i Ferrarze (1428), ale i jako gorliwy poszukiwacz rękopiśmiennych zabytków literatury klasycznej, nawet po-za granicami Włoch: w Niemczech, a zwłaszcza w Bizancyum. Z Konstantynopola, dokąd jeździł (1418) dla wykształcenia się w greczyznie, przywiózł, oprócz wielu dzieł religijnych, 238 rękopisów, między któremi znajdowały się dzieła Platona, Plotyna, Kallimacha, Pindara, Lucyana, Arryana. Dyodora sycylijskiego, Dy ona, Strabona i t. d. A. pisał mało; pozostały po nim tłómaczenia Dyona Ksenofonta i Lucyana, nieliczne listy i mierne poe-zye łacińskie.

Auronzo, miasto w północnych Włoszech, w departamencie Belluno, w głębokiej i malowniczej dolinie Alpejskiej (Val d’A.) 2731 stóp nad p. m. nad rz. Anziei (prawy dopływ Piawy), słynie z kopalni ołowiu i galmanu, dostarcza z okolicznych lasów wybornego drzewa budowlanego i masztowego liczy około 5,000 m-ców wraz z okolicznemi osadami i jest stolicą najbardziej północnego w całych Włoszech okręgu, który na 672 kim. □ liczy przeszło 20,000 m-ców.

Aurora, u rzymian starożyt. bogini rannego świtu, u greków Eos (ob.).    *

Aurora, 1) miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn. w stanie Illinois, okręgu Kane na zachód od Chicago, na obu brzegach rzeki Fox, węzeł siedmiu kolei żelaznych, ożywiony ruch przemysłowy i handlowy i wyższy zakład naukowy, 11,873 m-ców. 2) A. miasto w St. Zj. Am. pn. w stanie Indyana, okręgu Dearborne, na prawym brzegu rz. Ohio, założone przez niemieckich kolonistów, ma wielkie browary, 4500 m-ców. 3) A. jedna z wysp Nowych Hebrydzkich na oceanie Wielkim. zwana także Mai wo, górzysta, pod 15° sz. pd. i 168° dł. wd. Gr. 529 km. □ 4) A. miasto w St. Zj. Am. pn. w stanie Newada, na granicy z Kalifornią, słynne w swoim czasie kopalnie złota i sre-

And. 5.

Aurszwald, ob. A r u s z w a 1 d.

Aurychalcyt Böttger (miner.). Minerał t Lok-

K. J.

K. J.

K. K.

F-n.

« J. K

tiewska na AB aj u, w postaci kryształów igiełko-wutych, jasno-zielonych, z blaskiem perłowym, przeświecających, tw. 2.0. Według rozbioru Böttgera, jest to związek wodny kwasu węglanego z tlenkami cynku i miedzi, zawierający 46 tlenku cynku, 28 tlenku miedzi, 16 kwasu węglanego, 10 wody, co daje się wyrazić wzorem: 2RC0₃ -f- 3R (OH),, w którym R=Cu i Zn w stosunku 2 : 3. W kolbce wydziela wodę i czernieje; na węglu w płomieniu odtleniąjącym z sodą daje silny nalot cynku, a z boraksem lub solą fosforową odczyn na miedź; w kwasie solnym rozpuszcza się ze wzburzeniem.

Aurypigment (min.), minerał układu rombowego; kryształy jego są zwykle krótkiemi słupkami o krzywych ściankach, przerosłemi i w grupy zwią-zanemi; występuje też w gronowych, nerkowych i stalaktytowych skupieniach, najczęściej zaś w okruchach, w masach prętowych lub ziarnisto - blaszkowych. Łupliwość brachydiagonalna doskonała, miękki, w cienkich blaszkach giętki; C. wł. 3.4—3.5; tw. 1.5—2.0. Barwy cytrynowo-żóltej do pomarań-czowo-żółtej, rysa takaż; blask na płaszczyznach łu-pliwości perłowy, zresztą tłusty; przeświecanie w stopniu rozmaitym. Jest on trójsiarkiem arsenu, As2 S:!, z 60.96 arsenu i 39.04 siarki. W kolbce daje wzlot ciemno-żółty lub czerwony; w rurce otwartej spala się z osadzeniem bezwodnika arsenawego; topiony z sodą daje arsen metaliczny; w kwasie azo-tnym, ługu potażowym i ammoniaku rozpuszcza się całkowicie. Znajduje się w Andreasbergu na Harcu; w Kapniku i Felsöbanyi w Węgrzech, w Tąjowie pod Neusohl; w Wołoszczyznie i Anatolii.

Auschwitz, Ob. Oświęcim.

Auska, patrz Auszra.

Auskowie (lac. Ausci), lud Akwitanii (Novem-populania), zamieszkiwał na południe od eluzatów (w dzisiejszym départ. Gers); główne jego miasto było Ausci, inaczej Elirnberis, dzisiejsze Auch.

Auskultacya, wysłuchiwanie v. p r z y-słuch (od łacińsk. auscultare s. ausiadtare, od ausi-ciila=aur icula, uszko), oznacza w medycynie metodę rozpoznawczą, polegającą na wysłuchiwaniu (go-łem uchem lub przy pomocy stosownego narzędzia, zwanego stetoskopem), rozpoznawaniu i określaniu znaczenia zjawisk dźwiękowych (szmerów, tonów, drgań dźwięcznych), odbywających się w organach ciała ludzkiego, przedewszystkiem klatki piersiowej (płuca, serce, wielkie naczynia).—Aczkolwiek już starożytni znali niektóre zjawiska przysłuchu i badali je nawet w pewien sposób (tak zwaną sukkusyą, jako poprzedniczkę nowożytnej perkusyi), to wszakże o A-i może być mowa dopiero w naszem stuleciu od czasów Laeuneca, który ją odkrył w r. 1816 i jako metodę naukową wprowadził do dyagnostyki chorób piersiowych. Dzieło jego („Traité de l'auscultation médiate et des maladies des poumons et du coeur“) stanowi podstawę zasadniczą całej późniejszej nauki o A-i. Za pomocą przysłuchu badamy przedewszystkiem narządy oddechowe i narządy krążenia, rzadziej organy jamy brzusznej, a przygodnie tylko, jako metodę sprawdzającą, stosujemy A-ę przy badaniu innych okolic, lub organów ciała (obrzmień podskórnych, jam stawowych, guzów

Sacyklnpedya. To-s echo U i*tr T. V

w różnych miejscach i t. d.). Szczegółowe dane o sposobie badania, oraz o tych zmianach w szmerze oddechowym, w tonach serca i t. p., które służyć mogą do rozpoznawania odpowiednich cierpień,, a także teoretyczne poglądy na powstawanie tych akustycznych zjawisk, znajdą się jeszcze wielokrotnie w artykułach: szmery oddechowe, płuco, serce, tony serca, dyagnostykafizy-k a 1 n a.

Auskultant V. Auskultator, tak zwie się w sądownictwie pruskiem urzędnik stopnia wyższego od assesora.

Auskut, podług J. Łasickiego „De diis Sama-gitarum“ (1580), miał być bóstwem „zdrowia i choroby“; Łasicki pisze go Auscutus, Maeletius Auscau-tus, a Narbutt w „Dziejach staroż. nar. litews.“ przerabia na Auskuć i twierdzi (I, 90), że był to bożek łotewski, odpowiadający litewskiemu Auszla-wisowi (ob.). Dzisiejsi Litwini i Łotysze nie znają ani bóstwa takiego, ani nazwy podobnej. Być może, iż Łasicki, który naumyślnie, czy mimowolnie, każe czytelnikom za bóstwa litewskie uważać stare miotły, zapiecki, rupiecie i t. p. (jak trafnie mówi A. Mierzyński w „Roczniku Towarz. nauk krak.“ XLI, 78—79), chciał użyć tu wyrazu litewskiego auk-sùtys, oznaczającego dosłownie złotko, a spotykanego w pieśniach i mowie litewskiej w znaczeniu pieszczoty, jak np. u nas „moje ty złotko! Auspex, ob. Augur.

Auspicia (dosł. podglądanie ptaków). W znaczeniu ścieśnionem i historycznem, wyraz ten wyobraża znaki, zsyłane przez Jowisza urzędnikom rzymskim, jako rękojmię prawomocności i użyteczności ich działań publicznych:—w szerszem znaczeniu określa on prawo postrzegania tych znaków (spectio). A któż posiadał to prawo, czyje spostrzeżenia by ły ważne mi? Teologiczno-techniczną stronę A-ów wyłożyliśmy w art. Augur o wie, do którego odsyłamy. Augurowie wszakże stanowili, jako kollegium, tylko teologiczną powagę co do formy obrzędu; zapytani, mogli zakwestyonować ważność A-ów, lub je aprobować; mogli nawet odbywać i odbywali A. na rachunek cudzy, z upoważnienia; ale głos ich, o ile stanowczy co do formy, zawsze był tylko doradczyni co do treści, bez któreg» zupełnie mógł się obejść ten, kto posiadał samodzielne prawo A-ów: tylko raz, przez niedowierzanie umiejętności własnej, odwoławszy się o pomoc do kollegium auguralnego, już musiał się decyzyi jego poddać. Prawo zaś takie, jeśli sięgniemy do pierwiastków życia rzymskiego, mógł mieć prawdopodobnie każdy ojciec rodziny, jako pośrednik pomiędzy nią i Jowiszem, w stosunkach prywatnych; w stosunkach publicznych—tylko król, za Romulu-sem pośrednik między Jowiszem i państwem. On tedy z tytułu świętości osoby swej, jako panującego, miał jedyne prawo czynić A., czyli tłómaczyó znaki przesyłane przez Jowisza, za pośrednictwem ptaków lub innych zjawisk, i on też mógł przelać tę czynność na kogo innego, ustanawiać kollegia doradcze, jak np. Augurów: lecz prawo w zasadzie jemu służyło wyłącznie. Tę postać rzeczy ogromnie zmieniło zaprowadzenie rzeczypospolitej. Na miejsca

K K..

Dr.J. P.

A Pol.

P. Chin.

And. S.

And S.

jedynej władzy królewskiej powstała mnogość władz samodzielnych i odpowiedzialnych: a że bez A-ów obejść się nie było można, jako bez organicznej części ducha społecznego, przeto gmina patrycyu-szów (patres conscripti), uważająca się za dziedziczkę instytucyj Romulusowych, rozdzieliła A. na wszystkie urzędy, zastępujące władzę monarchiczną, a więc na konsulów, pretorów, dyktatorów, cenzorów i t. p. Prawo rozdrobiło się tembardziej, gdy później i plebejusze zażądali A-ów dla swych reprezentantów, i odmówić im nie było można. A że w respublice każdy prawie urzędnik wyższy jest osobiście odpowiedzialnym, każdy więc chciał być dla siebie auspexem, i ztąd, A. rozrzucić się musiały na mnóstwo osób wojskowych i cywilnych. Umiarkowano tylko ich doniosłość ważnością urzędu: tam, gdzie urząd mieścił w treści swej imperium, władzę absolutną, zastosowano A. maxima; do mniejszych,

TÏÏUÏÏUn77n77T77WU77ttl27V7777

Ob

Fig. 136.

Klatka z kurczętami przeznaczonemi do auspitiów.

A. minora, z czego też nieraz powstawały kollizye, załatwiane przez augurów. A. w okresie gorącej wiary stosowano do byle czego, tak, że jak powiada Liwiusz (I, 36; VI, 41) i jak utrzymuje Cyce-ro w traktatach: de Natura Deorum i de Divinatio-ne, bez nich nic się prawie nie odbywało. Ale przy takiem ciągłem zahaczaniu o wróżby, machina rządowa iśćby nie mogła; w następstwie więc obo-wiązkowemi A-a uczyniono tylko: 1) Przy mianowaniu urzędnika, 2) przy zwołaniu komików wyborczych, prawodawczych i sądowych, 3) przy wejściu urzędnika w obowiązki, 4) przy wyjściu wojsk na wyprawę. Dzieliły się też A. na miejskie (urbana) i wojenne (bellica militaria), z takiem zastrzeżeniem, że urzędnik wojskowy na polu do takich tylko A-ów większych lub mniejszych miało prawo, do jakich urząd kwalifikował go w samym Rzymie. (Bibliografia taż sama, co przy artykule: Augu-rowie).

AuspitŻ Henryk, (* 1835—f 1886) w Nikols-burgu na Morawach; kształcił się w Wiedniu na lekarza, 1863 został tamże docentem chorób skórnych i wenerycznych, w 1875 r. otrzymał profesurę nadzw. tychże chorób, a trzy lata wcześniej zarząd polikliniki; po śmierci Zeissla (ob.) powierzono mu (1884) oddział kliniczny, umarł w Wiedniu 23 maja 1886 na wadę serca. Od r. 1869 wydawał i redagował kwartalnik: „Vierteljahresschrift für Dermatologie und Syphilis“ i tam też głównie swe prace ogłaszał, oprócz tego wydał: „Die Lehre vom Syphilitischen Contagium“ (Wiedeń, 1865) i „System der Hautkrankheiten“ (tamże 1881).

Auspitz-K o 1 a r, Augusta (* w Pradze 1843 f 23 sierpnia 1878 r.) znakomita pianistka, uczennica Smetany, Prokscha i Clauss-Szarvady, córka artysty i pisarza dramatycznego czeskiego. W 1865 r. wyszła zamąż za doktora med. Henryka Aus-pitza. Występy A. K. w Pradze, Wiedniu i Londynie (1869 r.) wielkiem cieszyły się powodzeniem, równie jak i jej kompozycye: „Scherzo fantastique“, „Obrazy leśne“, etudy i pieśni.

Auspurger Kazimierz, z zakonu cystersów proboszcz łobzenicki, nieznany nam zresztą ze szczegółów życia pisarz polski XVII w. Jest autorem książki, wydanej wierszem, bez oznaczenia miejsca druku, w r. 1074 p. n. „Historya o jedynastu ty-sięcach dziewic ś. Urszuli towarzyszek“, (str. 128 w 4-ce). Dzieli się na 39 ustępów i ma podobno piękne miejsca. Dedykowana jest Helenie Dzia-łyńskiej, Urszuli i Annie Krzyckim.

Aussa (Auxa), niewielki sułtanat w Afryce w pobliżu cieśniny Bab-el-Mandeb, w dorzeczu dolnego Hawaszu, który od granic Abissynii płynie ku wschodowi i ginie w słonych jeziorach, nie do-sięgłszy zatoki Tedżurskiej. Mieszkańcy prowadzą ożywiony handel z wybrzeżem, głównie solą, tędy bowiem wiedzie droga karawanowa od zatoki Tedżurskiej do Abissynii. Tu w r. 1875 wymordowaną ''ostała, wyprawa niemieckiego podróżnika, Wernera Munzingera.

Aussee, 1) miasteczko w Morawii ob. Usów.

2) A. miasteczko w Styryi w bliskości granicy Sałc-burga, u stóp gór Martwych (Todtesgebirge), 657 m. nad p. m., stacya kolei żel. Ischl-Irdning, 1500 m-w, leży nad rz. Traun poniżej jej wyjścia z jez. Grundel,—ma starodawne, albowiem już w XI w. użytkowane, kopalnie soli (kamiennej i warzonkowej), zakład leczniczy i stacyę klimatyczną.

Miejscowość powyższa posiada solankę, która celuje wielką zamożnością stałych składników, mianowicie chlorków i siarkanu sodowego. W 1000 częściach wody jest chlorku sodu 244.5; do wewnętrznego zaś użycia zwykle ją rozcieńczają wodą selterską. Są urządzenia do wziewań solankowych i do słono-parowych kąpieli, jest zakład hydropa-tyczny i pływalnia, możność metodycznego używania mleka, żętycy i soków zielnych. Aussee, położone w bardzo osłonionej kotlinie północno-zachodnich Alp styryjskich, posiada znakomite znaczenie, jako stacya klimatyczna, odznaczają ca się iedno-stajnością ciepłoty swego powietrza (15° C.) i dość znaczną względną wilgotnością (8iu/₀) z powodu bliskości wielkich lasów i jezior, oraz brakiem silnych wiatrów. Ta wielka wilgotność powie rzni,

Dr.A.F.

And. S

krakowsk.“ XLI, 53—54.

Austen Joanna (* 1775 w Steventonie—f 1817 w Winchesterze) powieściopisarka angielska, wystąpiła publicznie ale bezimiennie dopiero w r. 1811 z romansem „Sense and sensibility“, chociaż zaczęła pisać znacznie wcześniej. Następnie wydała: „Pride and préjudice“ (1813), „Mansfield Park“ (1814) i „Emma“ (1816); ostatni jej romans „Persuasion“ i młodzieńczy „Northanger abbey“ wyszły po śmierci autorki. A. w sposób prosty, bez uciekania się do naciąganej efektowności, malowała wiernie życie średnich warstw społeczeństwa angielskiego. Dzieła jej, przedrukowane kilkakrotnie, wyszły ostatnio w sześciu tomach w Londynie w 1882 r. Pamiętniki jej wydał J. E. Austen Leigh (Lond. 1871, wyd. II). Porów. Tytler, J. A. and her works“ (Lond. 1880).

Auster (od słowa greckiego «oto—suszyć, stwar-dzać, surowym czynić), u Rzymian nazwa wiatru południowego, który wysusza strumienie i rośliny: u poetów, zwłaszcza w liczbie mnogiej, nazwa ta służy często wszystkim wiatrom w ogóle. Wiatr południowy zwie się także N o t u s (ob.).

przy umiarkowanej ciepłocie, a nieznacznych jej wahaniach, areykorzystnie wyróżnia tutejszą miejscowość, czyniąc ją bardzo odpowiednią na pobyt w rozdrażnieniu nerwów, tudzież dla chorych, dotkniętych nieżytem dróg oddechowych. Solanka tutejsza zalecaną bywa: w zołzach, dnie, gośćcu chorobach skórnych. Pora kuracyjna od 15 maja do października, frekwencya do 8.000, pobyt nie drogi. Stacya drogi żel. Sąlzkammergut.

Aussig, czeskie U s t i (Uście), miasto w Czechach północnych, na lewym brzegu Elby, przy uściu Białej (Biela), stolica okręgu t. im., węzeł kolei żelaznych do Pragi, Drezna i Karlsbadu, żegluga parowa po Elbie, 16,524 m-ców, przeważnie niemieckiego pochodzenia. A. jest ogniskiem wielkiego przemysłu czeskiego, który się przejawia w fabrykach przetworów chemicznych (największe w Austryi) i w kopalniach węgla, — prowadzi obszerny handel owocami, posiada szkołę tkacką, handlową i przemysłową, most na Elbie, klasztor dominikanów etc. —jest przytem miejscem urodzenia malarza niemieckiego Rafaela Mengsa (1728.) —W wojnach liusyc-kich zburzyli miasto husyci w 1426 r., zaś w wojnie trzydziestoletniej szwedzi, którzy je zdobyli w r. 1639. W pobliżu ruiny zamku Schreckenstein, z którego piękny widok na okolicę.

Austeja, „Austheia (powiada Łasicki w „De diis Samagitarum“ 1580) jest boginią pszczół“. Dziś Litwini nazwy tej nie znają. Wyraz może pochodzić od litews. ożti lub użti = brzęczeć i znaczyłby brzęcząca. W podaniu o mogile Dżugasa wspomniana jest córka Uburtasa, piękna Au stel a („Wisła“ III, 388); czy i jaki związek ma z nią A., trudno powiedzieć. Porówn. „Rocznik Towarz. nauk.

J. K.

K. K.

Austerlitz, czeski Sławków, miasto w Mora-wii, okręgu Wiszawskim (Wischau) na prawym brzegu Litawy (systemat Morawy) i w pobliżu drogi żelaznej Bruo-Przyrów (Brünn-Pr er au). Posiada na są-siedniem wzgórzu piękny zamek księcia Kaunitza i około 4,000 m-ców, prawie wyłącznie czeskiego pochodzenia. Rzeczka Litawa, płynąca po szerokiej bagnistej dolinie, łączy kilka jezior, z których znaczniejsze są: Saczuńskie i Menickie. Zachodnie brzegi Litawy, w niektórych miejscach strome, w innych z lekka spadziste, wznoszą się najwyżej pod wsią Pracen N.a zachód ku rzeczce Rześkiej, wpadającej do jeziora Menickiego, miejscowość zniża się stopniowo. Przejścia na prawy brzeg tej rzeczki, zwanej po niemiecku Goldbuchem, są dość przykre i tworzą wąwozy: pod Biadowicami, Szłapanicami, Punko-wicami, Kobelnicami, Sokolnicami i Telnicami. Na północ, po za szosą ołomuniecką, ciągną się ostatnie spadki gór morawskich, pokryte lasem. Jeden z wierzchołków tych gór, zwany przez francuzów „Santon“, leży ku południo-zachodowi od wsi Bożenie, przy samej szosie od strony północnej. Na tak ukształtowanej miejscowości stoczyli 2-go grudnia 1805 r. francuzi sławną bitwę z wojskiem austro-rossyjskiem. W połowie października 1805 rv leżała russko-austryacka armia, w liczbie 68000 piechoty i 15000 jazdy, na pozycyi Olszańskiej. Pozy-cya ta, będąc z natury mocną, była z tego względu dogodną, że, panując nad całą okolicą, ujawniała zdaleka każde poruszenie nieprzyjaciela. Umocniono ją nadto sztucznie w ten sposób, że każdy dostęp mógł być ostrzelany ogniem krzyżowym znacznej liczby armat. Najroztropniej tedy było wyczekać na tern stanowisku przybycia arcyksięcia Karola, który po upadku Wiednia cofnął się ku Raabowi do Węgier, a następnie połączonemi siłami w 160,000 ludzi chciał uderzyć na cesarza francuzów. Napoleon bardzo sobie życzył stoczyć bitwę przed połączeniem sił nieprzyjacielskich; widział jednak wielką trudność w ataku pozycyi, mocnej z natury i sztucznie bardzo umocnionej. Dla wywabienia sprzymierzeńców z ich mocnego stanowiska, uciekał się do różnych podstępów i nareszcie, udało mu się osiągnąć cel zamierzony. Dopomogła mu wiele ta okoliczność, że w głównej kwaterze russko - austryackiej, przy znacznej przewadze sił, panowała wielka pewność i zaufanie w sobie. Zarozumiałość ta podniosła się jeszcze więcej po pomyślnej potyczce pod Wischau. Młodzi doradcy cesarza Aleksandra tak byli pewni zwycięstwa, iż, obawiali się, ażeby im Napoleon z rąk się nie wymknął. Ks. Dołgoruki, objeżdżając posterunki, kazał im bacznie śledzić, dokąd nieprzyjaciel colać się będzie. Napoleon ze swej strony, ażeby utwierdzić sprzymierzeńców w mniemaniu o zamierzonej przez siebie rejteradzie, kazał bliżej ku nim stojącym korpusom udać cofanie się, a tymczasem posłał rozkazy Davoust’owi i Bernadotte’owi, ażeby, zostawiwszy załogi w Preszburgu i Iglau, spieszyli na połączenie z głównemi siłami na 1-szy grudnia. Sprzymierzeńcy, przypuszczając, że francuzom pozostawała jedyna droga odwrotu na Wiedeń,' umyślili obejść ich z prawego skrzydła, ażeby odrzucić ich w góry, a zarazem otworzyć sobie komunikacyę ze stolicą i przyspieszyć swoje połączenie się z arcyksięciem Karolem. Ale jednocześnie uważali za niezbędne osłonienie Ołomuńca, gdzie się znajdowały tabory, parki i lazarety. Tworząc jednak te plany, nie miano w głównej kw#J?-

wru

rze najmniejszego wyobrażenia ani o siłach nieprzyjaciela, ani o jego stanowiskach, ani o zamiarach, ani o tem, co się u niego działo na tyłach, a plany, nieosnute na istotnem położeniu rzeczy, niemogły być trafnemi. Autorem tych planów był słynny Weyrother, który przez swe pedantyczne i n etrafne projekta wojenne niejednokrotnie naraził Austryę na wielkie straty (Roveredo, Botzen, Rivoli, Hohenlinden). Dodać należy, że, zamierzając obejście nieprzyjaciela ze skrzydła, nie uwzględniono najważniejszego warunku powodzenia tego mane-niespodzianki; wlokąc się bowiem żółwim krokiem z Wischau do Pracenu, zdradzili swe zamysły i dali możność nieprzyjacielowi przygotować się i

na wzgórzach pomiędzy wsiami Pracen, Blazowice i Krzeszonowice; prawe skrzydło, pod dowództwem Bagrationa, 15 batalionów i 46 szwadronów, w znacznej odległości od środka, po obu stronach szosy ołomunieckiej, przy stacyi pocztowej Powszyckiej. Przestrzeń pomiędzy prawem skrzydłem i środkiem miała wypełniać dywizya jazdy Liechtensteina, a gwardya pod wodzą W. Ks. Konstantego Pawłowicza, 10 batalionów i 15 szwadronów, stanowić odwód z Liechtensteinem. Wojska te, podług dyspo-zycyi, ułożonej przez Weyrothera i podpisanej przez cesarza Aleksandra, wieczorem 1-go grudnia otrzymały następujące przeznaczenie: Buxhöwden z trzema dywizyami lewego skrzydła miał wykonać poruszenie

4Î)°LC‘

jri

BR

W‘-

.H.

j*f

?■

-

■ mm

r- li

â«*ÿîfV-.₄

ên

«A

Nfgtë |

r#

mà

m-

*/*f

WÊ'

'y

157    £5:    • ■ ■

Atru\ron cfe/h.rtę^Ęji^ZŹ^'^\tx

j&ernt*

Stoi¹/;:

Ł^pM

Âà

Vi|

APST

5gf

7à "VLT

\.

•sßm®

Mr /

J,;

^ fx /    *

i jta

JfS|

i/i

#üP

af

fsn

cga^Ês( *s -sr.

m    1

ï? “

Il Moaib .

OsSiêgs^

jww*

'"s$s^âÉr    %

EcWïï* «in loo o

(5J*£Z?.p?zJZïUcJ

FiS. 13 7.

Francuzi.

na

14*30'

Plan b twy potl Austerlitz

Auatrya cy i Kosyanie.

flo odporu. 1-go grudnia armia russko-austryacka ku Telnicowi i Skobelnicowi i opanować te wsie; ko-z ujmowała następujące stanowiska: lewe skrzydło, lumna Kolowratlia z Miłoradowiczem skierować się złożone z dywizyi Dochturowa, Langerona i Przy- z wyżyn praceńskich na Kobel.dc, a ks. Bagration byszewskiego, mające w przedniej straży austryacką na prawem skrzydle z początku trzymać się dy wizyę Kienmajeia, razem 63 bataliony i 34 szwa- obronnie, potem zaś, w miarę postępów lewego drony, pod ogólnem dowództwem Buxhöwdena, pod skrzydła, przejść do zaczepki. Dla wzmocnienia Ba-Aujezd i na wzgórzach, pomiędzy Saczańskiem grationa ordynowano jeszcze z wieczora l-eo gru-jeziorem i wsią Pracen; środek, przy którym byli dnia trzy pułki kawaleryi pod dowództwem Uwa-przytomm obaj cesarze, oraz wódz naczelny Kutuzow, rowa. Dywizya Liechtensteina, jak powiedzieliśmy, złożony z dywizyi Miłoradowicza i austryackiego miała utrzymywać związek pomiędzy środkiem korpusu Kolowratlia,_ z dywizyą kawaleryi Liech- i prawem* skrzydłem. * Napoleon już z rekonesansu te nsteina, ogółem 25 batalionów i 64 szwadro- Margarona odgadł zamiary nieprzyjaciół i niepo-mw, nieco w tyle w stosunku do lewego skrzydła, siadał się z radości, gdy, patrząc g góry Santcn

. rozłożenie armii russko-austryackiej, znalazł zupełne potwierdzenie swych domysłów. Plan swego działania ogłosił on wojsku wjeczorem J-go grudnia, w tych słowach: „Żołnierze! nieprzyjaciel zamierza obejść nas z prawej strony, ale przez to osłabia swoje prawe skrzydło; ja skieruję wasze razy na ten słaby punkt, a zwycięztwp będzie nasze; ono zakończy wojnę i da nam pokój, godny Francyi, was i mnie.“ Odezwa ta, w której genialny wódz odsłaniał przed wojskiem swój plan bitwy, wywarła na żołnierzy wrażenie bardzo korzystne i napełniła ich zachwytem. Armię swoją ustawił Napoleon w następujący sposób: Lewe skrzydło oparł o górę Santon, na którą zatoczył bateryę 18 działową. Dał jej w assekuracyę pułk piechoty i rozkazał Clappare-dowi bronić się do ostatniego tchu. Na prawo ku południowi rozłożył korpusa Lannes’a i Bernadotte’a z trzema brygadami jazdy, w liczbie około 46,000 głów, a za niemi z tyłu jazdę Mu rafa i grenadye-lów Oudinofa pod dowództwem Duroc’a. bródek pomiędzy Puntowicami i Kobelnicami zajął Soult z 16,000. Na prawem skrzydle stanęła dywizya Legrand’a z korpusu Soulfa i kawalerya Margaro-n:i w liczbie około 4,800 ludzi, ale do tego skrzydła zbliżał się już Davoust z dywizyami Friand’a i Brassier’a 7,700 ludzi; wszystkiego wojska miał Napoleon, podług źródeł russkich, 74'/₂ tysięcy, a podług francuskich 65,000, z tych około 60,000 piechoty. Jak widzimy, skupił on główną masę sił swoich na lewem skrzydle, wymierzając cios stanowczy na środek nieprzyjaciela; osłabił wprawdzie przez to swoje prawe skrzydło, ale tam parowy, bagna i wąwozy dawały możność bronić się niewielkiemi siłami. Zresztą, im dalej nieprzyjaciel posunąłby się w tamtej stronie, tern większej, po .złamaniu swego środka, uległby klęsce. Sprzymierzeńcy przeciwnie,—rozciągnąwszy się na długiem półkolu, osłabili swój środek i prawe skrzydło, a kolumny ich, rozdzielone znacznemi przedziałami, nie-mogły się wspierać wzajemnie. Ranek 2-g> grudnia był zimny i mglisty. O 7-ej godzinie sprzymierzeńcy zaczęli następować. Lewe ich skrzydło trzema kolumnami spuściło się ku rzeczce R/eskkj. Straż przednia Kienmayera, zająwszy wzgórza przed wsią Telnicami, rozpoczęła bój z dywizyą Legrand’a. Przy pomocy Doch turo wa Kienmayer zdobył Telnice. Buxhöwden jednak nie skorzystał z tego powodzenia i zatrzymał Dochturowa, w oczekiwaniu na Lan-gerona, z którym Doehturow, podług dyspozycyi, miał się trzymać na jednej wysokości. Za rzeczkę przeszedł tylko Kienmayer. Tymczasem francuzom przybyły posiłki w dywizyach Friand’a i Brassier’a, przy pomocy których wyparli oni austryaków z Teinie. Wywiązała się ztąd uparta z obu stron walka, ale w końcu Telnice zostały przy Buxhöwdenie. Langeron ruszył z miejsca ku Sokolnicom nieco później od dywizyi Dochturowa; przytem brygada Kamieńskiego , należąca do tej dywizyi, została zatrzymana przez dywizyę Liechtensteina, idącą wpoprzek na swoje stanowisko. Pomimo to jegry,. którzy szli na czele tej kolumny, atakowali Sokolnice i, stoczywszy bój zacięty, opanowali tę wioskę. Davoust był zmuszony cofnąć się do Otmarau i zamku Sokol-nickiego, ale kolumna Przybyszewskiego odebrała im ten zamek i nawet kusiła się o zajęcie wzgórz, leżących za rzeczką, co się jednak nie udało. Tan: więc z przyczyny opieszałości Buxhöwdena J2'/₂ tysięcy francuzów stawili dość skuteczny opór 88 tysiącom wojska sprzymierzonego. Kolumna Kolo-wratha, przy której znajdował się wódz naczelny Kutuzow, wyruszyła z miejsca znacznie później od Buxhöwdena. Ona także była zatrzymana w mai szu przez dywizyę Liechtensteina. Niebardzo się tu spieszył Kutuzow, który, oceniając znaczenie wyżyn Praceńskich, chciałby je dłużej zatrzymać w {rękach. Było to jednak próżne usiłowanie, gdyż z 25 batalionami niepodobna ' było oprzeć się 45 tysiącom francuzów, przez samego Napoleona prowadzonych. Musiał też, naglony przez cesarza Aleksandra, ruszać naprzód. O godzinie 8'/₂, gdy już bój pod Telnicami i Sokolnicami rozpalił się na dobre i nieprzyjaciel znaczną częścią sił został zaangażowany, ruszyli francuzi do boju, kierując główny cios na środek nieprzyjacielski i wyżyny Praceńskie, które stanowiły klucz pozycyi. Na dzwonnicę tej wsi zostały skierowane dwie dywizyę: Vandamme’a i St. Hilaire’a, z korpusu Soulfa; Bernadotte szedł z lewej strony, a za niemi posuwały się wojska odwodowe. Pułk Nowgorodzki, który szedł na czele kolumny Kolowratha, został w mgnieniu oka w tył odrzucony. Francuzi zajęli wieś Pracen i wzgórza, leżące obok niej ku południowi. Kutuzow ranny posłał rozkaz Liechtensteinowi, ażeby atakował francuzów zboku; Miłoradowiez wytężał wszystkie siły, ażeby zatrzymać ich z czoła. W końcu, o godzinie 11-ej, cesarz Aleksander rozkazał kolumnie Kolowratha cofnąć się do A. Rejterowała się też ta kolumna, ale z ogromnemi stratami w ludziach i artyleryi. Brygada Kamieńskiego, którą już widzieliśmy, pozostała nieco w tyle za dywizyą Langerona i uderzyła w bok dywizyi St. Hilaire’a. Była ona wprawdzie odpartą, ale cofnęła się w porządku; a że niepodobieństwem już było przedrzeć się do A., więc odeszła do Małego Gościeradka. Dywizya Liechtensteina, która miała zająć przestrzeń pomiędzy Błażewicami i Kru-hem, spóźniła się i miejsce to ubiegli francuzi. Stanął tu Murat z jazdą, uszykowaną we trzy linie, a za nim piechota dywizyi Riveau i Caffarelli. Przez opóźnienie się dywizyi Liechtensteina gwardya rus-ska W. Ks. Konstantego, która miała stanowić odwód, znalazła się na linii bojowej. Cesarzewicz, uszykowawszy swe wojsko do boju, zajął dwoma batalionami wieś Błażewice. Francuzi rozpoczęli kanonadę do tej wsi. W tern pokazała się dywizya Liechtensteina. W. Ks., uradowany z przybywających posiłków, podjechał do ułanów swego imienia i napomniał ich, aby go nie wydali nieprzyjacielowi. Ułani, niedługo myśląc, rzucili się zażarcie na francuzów i, obalając wszystko, co się nawinęło po drodze, głęboko się werznęli w szyk nieprzyjacielski; ale tu oskoczeni z kilku stron przez jazdę Kellermana, straciwszy 28 oficerów i 480 żołnierzy, w rozsypce wrócili do swoich. Liechtenstein, widząc krytyczne położenie W. Księcia, rzucił się z kirasyerami w bok Vandamme’owi, ale, przywitany silnym ogniem działowym i bojąc się być odciętym przez kawaleryę Mu-

12000 ludzi.

U. T.

rat’a, zaniechał dalszych kroków. Tymczasem ce-sarzewicz, chcąc wejść w łączność ze środkiem, poprowadził swój korpus w lewo, zasłaniając go łańcuchem strzelców. Wywiązał się przytem bój zacięty pomiędzy gwardyą russką i korpusem Ber-nadotte’a. Leibgwardyi konny pułk stratował jeden czworobok 4-go liniowego pułku francuskiego i orła mu zabrał; ale Napoleon natychmiast wsparł Ber-nadotte’a kawaleryą gwardyi Bessières’a. Powstrzymana przez nią i zagrożona przez Murat’a, gwardya russka, musiała się rej terować do Krzeczonowic, a potem na wzgórza A-u. Wsteczny ten ruch osłaniała kawalerya Liechtensteina i pułk kawalergardów, który swemi walecznemi atakami, z wielkiemi ofiarami dla siebie, powstrzymywał pościg francuzów. Na prawem skrzydle Bagration, zająwszy wsie Krug i Gołubice, uszykował piechotę, z obu stron, Uwa-rowa zaś z jazdą postawił na lewem skrzydle. Po nadaremnych usiłowaniach opanowania wsi Dwa-roczny, został sam wkońcu atakowany przez Lan-nes’a, który poprowadził na niego dwie dywizye pechoty i kirassyerów d’Opau i Nausoti. Skoczył był do nich Uwarow, ale został odparty, przyczem artylerya konna Jermołowa straciła armaty. A gdy francuzi obeszli lewe skrzydło i opanowali wsie Krug i Gołubice, Bagration zaczął się cofać. Przytem pułk Archangełgorodzki, który stanowił straż tylną, został do szczętu zniesiony. Było bardzo źle z Bagrationem; ale gdy Lannes, podchodząc do Rau-sumic, zatrzymał się z rozkazu Napoleona, uzvskał Bagration czas do cofnięcia się do A. Odkrył on przezto drogę do Ołomuńca, gdzie znajdowały się tabory sprzymierzeńców, które ⁺eż w większej części dostały się w ręce francuzów. Około godziny 11-tej, gdy środek i prawe skrzydło sprzymierzeńców ustąpiły już z pola bitwy, a lewe ich skrzydło, ściśle się trzymając dyspozycyi, ubijało się z francuzami pod Telnicami i Sokolnicami, rozkazał Napoleon Davoust’owi atakować Buxhöwdena z czoła, a korpusowi Soult’a uderzyć na niego z boku i z tyłu. Gwardya i grenadyerzy przeznaczali się dla odwodu. Użył tu Napoleon przeciwko 33,000 Buxhöwdena 40,000 swego wojska. Tak więc, będąc liczebnie słabszym, umiał wódz genialny zgromadzić przeciwko oddzielnym kolumnom przeważające siły. Buxhöwden, nie zwracając uwagi na huk dział, które grzmiały n niego za plecami, i wrzawę walki, toczonej pod Pra-cen i Krzeczonowicami, dobijał się opanowania wzgórz za Sokolnicami. To też los jego wojska szybko rozstrzygnięty został. Dwie brygady Przybyszewskiego i część dywizyi Langerona, otoczone ze wszech stron w Kobełnicach i Sokolniekim zamku, pomimo walecznej obrony, dostały się w niewolę. Z drugą częścią swego oddziału skierował się Buxhöwden ku Aujezdowi, ale widząc, że droga ku niemu jest już przecięta przez francuzów, zwrócił się w bok z zamiarem przebycia Litawy, pomiędzy Aujezdem i jeziorem Saczańsldem. Atoli, ledwie że 2 bataliony most przejść zdołały, gdy ten zawalił się pod ciężarem artyleryi. Tymczasem Yandamme z pod Au-jezdu raził wojsko gęstym ogniem działowym. Rzucili się tedy żołnierze w tył, próbując przejścia, pomiędzy jeziorami Saczańskiem i Menickiem. Doch.tu-

row, który jako starszy przyjął tu komendę, dla osłony jedynej pozostałej przeprawy kazał nułkowi Nowoingermanlandzkiemu zająćTelnice, a Kienmayera wystawił ze strony Aujezda. Zawdzięczając walecznemu oporowi tych dwóch oddziałów, reszta wojska przeprawiła się jako tako przez Litawę, straciwszy jednak wielu w zabitych i jeńcach. Tak skończyła się ta sławna bitwa. Sprzymierzeńcy stracili 27000* ludzi, w których liczbie 21,000 Rossyan, w zabitych, rannych i do niewoli wziętych, oraz 158 dział, między któremi 133 russkich, tudzież mnóstwo chorągwi,

sztandarów i broni; strata francuzów wynosiła 10—

k. o,

Austin. 1) Miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, stolica stanu Texas, nad rz. Colorado, węzeł czterech kolei żelaznych, instytut głuchoniemych i ociemniałych, 11,013 m-ców.—2) Okrąg A. tamże ma 1813 km. □, 14429 m-ców ze stolicą Bel ville.—3) A. miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn., w stanie Nevada, kopalnie srebra, na zachodnim stoku gór Toiyabe,—4) A. w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn., w stanie Minnesota, ognisko sześciu linij dróg żelaznych, 2500 m-ców.

Austin John, (* 1790 r., — f 1859). Zaczął swoje życie niezwykle czynne od służby wojskowej, ale ją wkrótce porzucił, poświęcając się nauce prawa, w której jako profesor i pisarz pozyskał sobie zasłużoną reputacyę. Jako adwokat działał tylko lat kilka, a umysł jego analityczny, skłonny do abstrakcyjny cli rozumowań, znalazł właściwe sobie pole w filozofii prawa i badaniach jego ogólnych zasad. Gdy otworzono w 1825 r. uniwersytet w Londynie, John A. mianowany został profesorem na fakultecie prawnym. Przygotowawczy się do wykładów przez pobyt na uniwersytecie w Bonn, gdzie zawarł stosunki ze znakomitościami naukowremi ów-czesnemi, spełniał obowiązki profesorskie przez lat sześć. Grono słuchaczy jego było liczne, a w ich liczbie wiele pierwszorzędnych osobistości, jak: J. S. Mili, 8ir G. C. Lewis, lord Romilly i t. d. Ale pomimo istotnej wartości jego wykładu, o którym można sobie zdać dokładnie sprawę z kursów, ogłoszonych po jego śmierci przez pozostałą wdowę, pod tyt-„Lectures ou Jurisprudence“,zabrakło mu wkrótce słuchaczy. W Anglii młodzi prawnicy nie teoretycznie, ale doświadczalnie, przez praktykę w biurach adwokatów, notaryuszy, i t. d. studyują prawoznaw-stwo, dopełniając jego znajomość dla pozyskania dyplomu przeczytaniem kilku niezbędnych podręczników. Szczupłą i wyjątkową jest liczba prawników-filozofów, myślicieli. Do ich grona należał właśnie John A., i opuściwszy profesurę, podróżował, rozmyślał wiele w ulubionej przez się gałęzi wiedzy, porównywał, czytał i owocem jego pracy jest kilka dzieł istotnej wartości. Pierwsze miejsce między niemi zajmuje „Province of Jurisprudence determined“, Jest to traktat o etycznych podstawach prawa, dający ścisłą analizę zobowiązań i u ty li taniości, która była kamieniem węgielnym jego teoryi.

Austin Sara (* 1793 w Norwich—f 1867 w Weybridge), żona poprzedniego, literatka angielska. Pochodziła z rodziny Taylorów, z pośród których wy-

N. T

k-b

szło kilku literatów i uczonych, wzrosła więc w atmosferze wysoce intelektualnej. W 1820 poślubiła Jana Austina i osiadłszy z nim w Londynie, podejmowała w swym domu wielu przedstawicieli inteligencji. Towarzysząc mężowi w podróżach do Niemiec i Francyi, zaznajomiła się z temi krajami i ich ruchem naukowym dokładnie, a szczególniej niemieckim; zabrała nawet znajomość z Niebuhrem, E. M. Arndtem i innymi znakomitymi mężami. Działalność pisarską rozpoczęła w r. 1882 przekładem „Listów zmarłego“ Pueckler-Muskau’a, które wydała pod tytułem „The travels of a german prince“. Później przetłómaczyła Rankego „Historyę papieży“ i „Historyę Niemiec podczas reformacyi“. Oryginalnie ogłosiła „Characteristics of Goethe“ (1833, 3 tomy), „Sketches of Germany from 1760 to 1814“ (1854), pełne głębokich spostrzeżeń nad politycznym i społecznym stanem Niemiec przed i podczas rewolucyi francuskiej. Wielkie uznanie miały też jej pisma pedagogiczne: „Considérations on national éducation“ (1839) i „Letters on Girls’-schools and on the training of workingwomen“ (1857). Po śmierci męża (1859) A. mieszkała długo w Weimarze i Dreźnie. Zostając w bliskich stosunkach z Heleną, ks. meklemburską, która wyszła za księcia orleańskiego, przetłómaczyła z francuskiego i uzupełniła własnemi dopiskami jej życiorys, napisany przez hrabinę Harcourt. Nadto przełożyła G.uizot’a „The english révolution⁻ (1850) i ogłosiła drukiem odczyty swego męża „Lectures on jurisprudence“.

Austin Stephen Fuller (* 1793—f 1836),założyciel stanu Texas w Ameryce północnej. Urodził się w Wirginii, umarł w Kolumbii. W r. 1821 uzyskał od władzy hiszpańskiej prawo zakładania osad w kraju Texas, o co starał się był napróżno ojciec jego, Mikołaj A. Szybko liczba osadników amerykańskich, dzięki energii A., tak wzrosła, że w r. 1833 nowi obywatele wypracowali własną ustawrę i z nią posłali do Mexyku A-a dla otrzymania aprobaty rządu •centralnego. Uzyskawszy potwierdzenie jej, A. w powrocie z Mexyku był pojmany i uwięziony na mocy oskarżenia o zdradę stanu. Uwolniony po 13 miesiącach, wrócił do Texas i tam podbudzał kolonistów do obrony praw swych i stawienia oporu rządowi centralnemu pod prezydencyą generała Santa Anny. Skutkiem tego szybko poczęły organizować się zbrojne oddziały, nad któremi dowództwo wręczono A-owi. Jednakże do orężnej rozprawy nie doszło, gdyż Stany Zjednoczone ogłosiły niezależność Te-xasu, którego prezydentem obrano zaraz potem generała Houstona, A. zaś mianowany został sekretarzem stanu.

Austin M a r y a, lekarka amerykańska (* 1823, promowana na doktora medycyny 1853, f 1882). Zasłynęła podczas wojny domowej amerykańskiej, nietyiko jako poświęcająca się i znakomita kobieta, opiekunka chorych i rannych w szpitalach wojskowych, lecz przyjmowała czynny udział w boju, uczestnicząc pod wodzą generała Cumberlanda (unioni-sty) w licznych pochodach, potyczkach i bitwach. W jednej z bitw, w stanie Virginia, postradała le-ive oko i odniosła ciężkie rany. Odznaczona za swą iście męską waleczność nagrodami wojskowemi i medalami. Ta jej wojskowa, obok lekarskiej, działalność. me przeszkodziła jej wszakże być podczas 33 letniego małżeństwa zdumiewająco płodną niewiastą—powiła bowiem 4 4-ro dzieci, z których żyje

11-TO.

Austin Alfred (* 1835 w Headingley), współczesny poeta angielski, z wykształcenia prawnik, nabył rozgłosu poematem satyrycznym „The seasons* (1661). wyszydzającym wyższe warstwy społeczeństwa angielskiego. W r. 1870—71 podczas wojny francusko-pruskiej był wojennym korespondentem „Standarda“; od tego czasu do dnia dzisiejszego należy do grona redakcyi tegoż dziennika. Za najlepsze jego dzieło uchodzi poemat „Madonna’s child“ (1873), Z innych utworów jego najwięcej rozgłosu otrzymały: „The human tragedy“ (1862), „Interludes“ (1872), „Savonarola“ (1880), „Soliloquies in song“ (1882), „Prince Lucifer“ (1887) i „Love’s wi-dowhood and other poems“ (1889). A. jest naczelnym redaktorem miesięcznika „The national review* i autorem częstych artykułów politycznych w „Quar-terly review.“

Austragalna instancya, austragalny sąd.

Nazwy te pochodzą od wyrazu niemieckiego Austrag, który oznacza każde stanowcze roztrzygnięcie sporu sądowego, zarówno przez zwyczajnych, jak przez polubownych sędziów. A. inst. (Austraegeae Istantia aus-traegalis) był to instytut, właściwy niemieckiemn sądowemu urządzeniu, mający na celu załatwienie danego sądowego sporu przez sędziów, dobrowolnie przez strony wybranych. Początki jego sięgają środka XIII wieku, a mianowicie czasów, gdy zwykłe sądowe instancye albo wcale nie istniały, albo nie zyskiwały sobie należnego znaczenia i wyrzeczeniom swoim nie mogły zapewnić żadnej mocy. Wszystkie te okoliczności i wypadki, które wnosiły w dawną niemiecką okolną konstytucyę (Gauverfassung) coraz większy rozstrój i przez to zamęt w państwie wprowadzały, uważane być muszą za przyczyny, których łącznemu działaniu przypisać należy powołanie do życia sądów A-nych. Rozpanoszenie się prawa silniejszego, pociągając za sobą brak wszelkiego bezpieczeństwa dla własności i zagrażając wojną powszechnego zniszczenia, koniecznem uczyniło z natury rzeczy zawieranie pomiędzy uczestnikami związku przymierzy zaczepnych i odpornych, w których niejednokrotnie i trzeci, hienależący do związku, udział przyjmowali. Związki i układy tego rodzaju, ażeby uie stały się źródłem nowych walk i sporów, wymagały ułożenia się stron we względzie załatwiania istniejących między niemi samemi nieporozumień i sporów, gdy pomocy sądowej spodziewać się nie można było. Potrzeba ta wynikała z tych samych przyczyn i co do innych także przedmiotów, i takim sposobem stało się, mianowicie między członkami stanu panów, powszechnym zwyczajem, przy zawieraniu umów, porozumiewać się co do sposobu załatwiania powstać stąd mogących sporów, i przyjmować za obowiązujące dla stron wzajemnie rozstrzygnięcia. jakieby nastąpiły co do nich w sposob;e umówionym. Układano się mianowicie o polubowne rozstrzyganie tego rodzaju sporów, bądź to przez bezstronny eh członków stanu, albo przez ich zastępców, którzy w danym razie w równej liczbie przez obie strony wybieranymi byli, jeżeli już naprzód oznaczonymi nie zostali. Gwarancya uznania i spełnienia tych układów, jak również wydanych, wskutek onych, decyzyj, polegała głównie w poczuciu honoru, które znów znajdowało oparcie w solidarności stanu i własnym jego interesie. W takim sposobie ustanawiane były niemal powszechnie A-e sądy pomiędzy mocarzami państw, którym szło o zabezpieczenie praw i prerogątyw stanu i zgody pomiędzy sobą, tak, że nie było zawartego pokoju, związku, lub innego układu, bez jednoczesnego zgodzenia się na poddanie zajść mogących między stronami sporów A-mu rozstrzygnięciu. Co wywołanem zostało potrzebą czasu, to stało się później przywilejem i sprawą honorową stanu. Elektorowie, którzy przy pierwszem swojem zgromadzeniu się (w r. 1338), co do wynikłych pomiędzy nimi sporów, zgodzili się na sąd polubowny własnego swego kollegium, postanowili i na przyszłość w ogólności (w r. 1424) spory pomiędzy sobą sposobem A-yin załatwiać. Za przykładem ich poszli książęta, uksiążęceni, to jest z książętami porównani, prałaci i hrabiowie. Usiłowano nawet na sejmie z r. 1437 i 1438 instytut A-ny przez powszechną ordynacyę uczynić surrogatem bezsilnej władzy sądowej państwa. Ale usiłowanie to nie powiodło się, i aż do urządzenia sądu izby państwowej (Reichskammergericht) pozostały tylko czynnemi koronne sądy A-e, obok których jednak, już i w tym czasie istniały sądy A-e uprzywilejowane, takie mianowicie, które polegały na cesarskich nadaniach, które też i miastom państwa udzielane były. Po ogłoszeniu wiecznego pokoju w państwie (Landfrieden) i ustanowieniu stałej izby sądowej państwa (1495), utrzymano instytut A-ny i urządzono z niego dla panów bezpośrednich, t. j. zależnych tylko od cesarza (Reichsunmittelbaren), własną, konieczną in stancyę (Austräge - Instanz), od której do izby sądowej państwa, a ostatecznie do nadwornej rady państwa apellować było można. Sędziowie A - ni otrzymali wskutek tego charakter sędziów zwyczajnych i uważani byli .za komisyę cesarską. Przez to, że cesarska ordynacya sądowa, nawet w razach, gdy nie istniała żadna dobrowolnie ustanowiona albo uprzywilejowana A-a instancya, dopuszczała urządzenia sądu A-go dla panów bezpośrednich, powstał nawet, obok tamtych, nowy rodzaj takich sądów, zwanych Legal-austraegae, które dla osób prawo dotąd mających, subsydyarnie, mianowicie w braku dobrowolnie ustanowionej lub uprzywilejowanej A-j instancyi, były właściwemi, ale równie jak tamte pominiętemi być nie mogły. Legalnym sądom A-ym służyło prawo powoływać przed siebie elektorów, książąt i osoby z książętami porównane, bez względu na stan oskarżyciela. Jeżeli ten był równego stanu z oskarżonym, to powinien był zakomunikować mu skargę na piśmie i prosić go, aże-iy do jego żądania bądź dobrowolnie się przychylił, bądź w ciągu czterech tygodni od daty zakomunikowania skargi (rekwizycya), albo czterech panujących elektorów, książąt i osób uksiążęeonych, w połowie świeckich, w połowie duchownych, nie poeho-dzących z jednego domu, zaproponował. Z pomiędzy tych skarżący w takim samym przeciągu czasu wybierał jednego i o tem oskarżonego zawiadanraL Obie strony powinny były wtedy wybranego, w ciągu dni 14, o przyjęcie urzędu sędziego uprosić, czego ten bez ważnych przyczyn odmówić nie mógł. Sędzia tak wybrany subdelegował do przeprowadzeuia i osądzenia sprawy, swoich radców. Jeżeli skarżący był niższego stanu, to służyło mu kilka (8) sposobów do--ukonstytuowania sądu A-ego. Oprócz tego, prałaci,, hrabiowie, panowie i szlachta bezpośrednia mieli prawo sądzenia się A-ego, ale tylko wtedy, kiedy skarżący był równego z nimi, lub wyższego stanu.. W tym razie dwa były sposoby ustanowienia sądu A-ego: albo oskarżony przedstawiał skarżącemu do wyboru na sędziego trzech książąt, albo skarżący upraszał o przyjęcie tego urzędu jednego komisarza swojego stanu. Miastom cesarstwa prawo instancyi A-ej nie służyło: uważanem ono było za osobisty przywilej członków szlachty bezpośredniej, oraz ich rodzin, z którego zatem korzystały ich wdowy, książęta posiadający apatiaże (ob.), oraz ich małżonki. Do kompetencyi instancyi A-ej należały w zasadzie wszystkie przez prawo lub zwyczaj nie-wyjęte sprawy cywilne; były zaś wyłączone sprawy obchodzące interes publiczny, lub w których potrzebnem było wdanie się władzy zwierzchniej, jak np. w razie złamania pokoju powszechnego-w państwie, w sprawach fiskalnych, lennych, państwowych, z nakazów i wokacyj pochodzących i t. p. Rozstrzygnięcie sądu A-go powinno było nastąpić w ciągu roku i dnia jednego, w razie przeciwnym—sprawę, z powodu opóźnienia, można było wnieść przed sądy cesarstwa. Wykonanie, z powodu że sądy A-e nie posiadały żadnej władzy zwierzchni -czej (imperium), spełnianem było przez sądy państwowe, do których zawsze odwoływać się było można. Oprócz tego mogły mieć miejsce: skarga o nieważność i przesłanie akt w drodze przejrzenia (in virn revisionis). — Dobrowolnemi A-emi insian. były: albo A-e instancye rodowe (Familien oder Stamm Austrag.), albo warunkowe, w miarę tego, czy wynikały między członkami tego samego rodu. lub pomiędzy różnemi domami, i mogły polegać bądź to na układzie, bądź na testamencie (umowne i testamentowe A-e instancye). Miały one pierwszeństwo przed praw-nemi i dla osób, którym służyło w ogólności prawo^ do sądzenia się A-ego, i nie wymagały zatwierdzenia cesarskiego; mogło także przy nich być wyłączonem praw'o odwołania się w drodze apellacyi. Wreszcie-A-e i n s t. uprzywilejowane winny były być sądzone wedle osnowy odnoszących się do nich przywilejów, w których udzielaniu cesarz w zobowiązaniu się przedwyborczem (Wahlkapitulirung) przyobiecał być oszczędnym. Zdarzały się one szczególniej co do miast cesarstwa i z niemi porównane być mogły A-e inst., polegające na przedawnieniach od niepamiętnych czasów.—Szczególnemu przekształceniu uległa ta instytucya w czasie Związku Reńskiego, jednak to, w krótkim przeciągu trwania tego związku, częściowo tylko stosowanem było. W akcie, ustanawiającym ten związek, było mianowicie za-

z d. 28 lutego 1833 r., z których

oraz

e. i

strzeżonem, iż podlegli aktowi panowie ze stanu książęcego i hrabiowskiego (późniejsi medyatyzówa-ni) i baronowie, oraz ich następcy, korzystać będą w sprawach kryminalnych z prawa mst. A-ej, czyli (jak w wyjaśnieniu przytoczono) z prawa być sądzonymi przez członków swojego stanu. To postanowienie co do A-ej inst. przeszło nawet do praw osobnych państw. Co się tyczy rozstrzygania sporów, pomiędzy członkami Związku Reńskiego wynikających, postanowiono tylko, że ono ma być spełnianem przez Zgromadzenie Związku, które, jak wiadomo, nigdy w życie nie weszło. To, co przyobiecał w sposób nieokreślony, a czego nie spełnił nigdy akt ustanowienia Związku Reńskiego, ziścił przez wprowadzenie sądów A-ych Związek Niemiecki. Po odrzuceniu, wskutek opozycyi Bawaryi i Wirtembergii, do której się przyłączyła następnie i Hes-sya elektoralna, wniosku o ustanowienie stałego sądu A-ego, postanowiono w art. 11 aktu związkowego, że: „Członkowie Związku zobowiązują się: pod żadnym pozorem nie prowadzić wojen pomiędzy sobą, ani swoich spornych żądań przemocą nie osiągać, ale je wnosić przed Zgromadzenie Związku. Do tego Zgromadzenia należy w takim razie usiłowanie przez wybrany wydział w sporze pośredniczyć, a gdyby to się nie powiodło i rozstrzygnięcie sądowe okazało się koniecznem, wywołać to rozstrzygnięcie przez należycie urządzoną instancyę A-ą, której wyrzeczeniom strony spór wiodące natychmiast poddać się mają“. Dla wykonania tego postanowienia Ustawy zasadniczej, wydało Niemieckie Zgromadzenie Związkowe w dniu 16 czerwca J817 r. prawo, mocą którego ustanowiło ordyna-cyę, dotyczącą pośredniczenia i urządzania sądu A-ego w sporach między członkami Związku. Szczegółowe w tym względzie określenia zawartemi zostały w „Wiedeńskim akcie końcowym“ i w postanowieniach „O urządzeniu instaneyj A-ych i zachowywać się w nich mającem postępowaniu“. Co do tego postępowania, bliższe jeszcze rozporządzenia obejmuje w sobie postanowienie związkowe z dnia 3 sierpnia 1820 r.; oprócz tego należą tu jeszcze: ordynacya egzekucyjna z d. 3 sierpnia 1820 r. i postanowienia związkowe z d. 7 października 1830 r.,

ostatnie przyznają sądowi A-emu prawo do wydawania bezwarunkowych mandatów, a pierwsza mówi o sposobie wręczania rządom zaleceń sądu A-ego. Naostatek, w następstwie odbytych w Wiedniu w latach 1833 i 1834 konferencyj delegowanych tam 13 głosami Związku ściślejszego ministrów, ustanowionym został przez postanowienie, zapadłe jedno-zgodnie na posiedzeniu plenarnem Zgromadzenia Związkowego z dnia 30 października 1834 r., szczególny Sąd polubowny do subsydyarnego rozstrzygania nieporozumień pomiędzy rządami i stanami, z którego członkowie Związku korzystać mogli i w razie zachodzących pomiędzy nimi sporów. Pomjamy tu krótką nader epokę trwania Związku póhiocao-niemieckiego (oh.). Po zwycięzkiej wojnie z Francyą w r. 1871, państwa, do Związku niemieckiego poprzednio należące, z wyłączeniem Au-stryi a dodaniem zdobytego na Francyi kraju—Al-

E»'.-y’.nopeily* Powszechna Ilustr. T. V

zacyi-Lotaryngii, stały się, jak wiadomo, związkiem, iniauo Cesarstwa Niemieckiego noszącym, k.órega rząd sprawuję cesarz na czele rady związkowej, złożonej z reprezentantów państw, do składu Związku należących, a prawodawstwem kieruje parlament. Podług konstytucyi cesarstwa, rada związkowa ma pomiędzy inuemi atrybueye sądownicze, które ją stawiają liarówni z dawniejszą prawną in-stancyą A-ą. Do niej mianosvicie należy zorzą izaó egzekucyę związkową wzgiędęin członków Związku, którzyby odmawiali wykonania obowiązków, jakie na nich wkłada konstytucya. Spory także pomiędzy różnemi państwami Związku, gdy z natury swej nie podchodzą pod określenia prawa prywatnego i- nie ulegają rozpoznaniu właściwych co do tego jurysdykcyj, załatwiane być winny przez Radę związkową na żądanie jednej ze stron. Spory pomiędzy państwami Związku w przedmiotach, konstytucyi dotyczących, dla których rozstrzygania spe-cyalna ustawa konstytucyjna nie oznaczyła iiistau-cyi właściwej, powinny być w sposób przyjacielski przez Radę związkową załagadzane; jeśli to me odniesie pożądanego skutku, wydanem być winno prawo cesarstwa. Jeżeli w jednem z państw związkowych zdarzy się przypadek odmówienia sprawiedliwości i temu nie da się zaradzić przez środki prawne,—-do Rady związkowej należy, po zbadaniu konstytucyi i praw obowiązujących w państwie, przyjąć, gdy są zasadne, skargi na tamowanie wymiaru sprawiedliwości i przedsięwziąć środki potrzebne przeciwko państwu, któreby do nich dało powód. Prawo z d. 21 października 1873 r., postanowione „przeciw towarzystwom łub związkom, objawiającym dążenia demokratyczne ï socyaîce, socyalistyczne lub komunistyczne, zmierzająca cło wywrócenia istniejącego porządku politycznego i społecznego“, nadawało prócz tego Radzie związkowej władzę mianowania komisyi, któraby rozpoznawała zażalenia na środki, przedsiębrane przez policyę przeciwko towarzystwom lub związkom so-cyalistycznym, drukarzom i wydawcom pism zakazanych. Z uchyleniem jednak, a raczej niew/aó-wieniem pomienionego prawa, atrybucya rzeczona Rady związkowej ustała.—Meyers: „Conversaticms-Lexicon“ z r. 1844, tom IV.—Demoinbyiies: „Constitutions Européenes“, tom II, str. 45ü.

Australia, najmniejsza i najpóźniej odkryta część świata. Australia w obszerniejsze m znaczeniu zwana inaczej Oceanią, obejmuje ląd Australii (dawniej Nowa Ho landy a) z wyspą Tasmanią (dawniej V a n D ie 121 en) i kontynentalnemi wyspami pasa wewnętrznego (Nowa Gwinea, Nowa Ku ledoni a, NT o-w a Z e 1 a n d y a i drobne sąsiednie), ciągnącemu się równolegle do wschodniego wybrzeża lądu, oraz niezliczone drobne wyspy pierwotne, rozsiane sta wschód ztąd, „niby gwiazdy na niebie“, czyli tak zwane wyspy pasa zewnętrznego (Polinezya) (razem 8,954,000 kim. □ = 103,000 mil □>. Australia w ś c i ś 1 e j s z e m znaczenia obejmuje tylko ląd stały z Tasmanią i wyspani, pasa wewnętrznego (razem 8,81G,oOO kim. .np 160,000 mil □). Ponieważ wyspowa Połi-

co

aezya pod względem swego pochodzenia, przyrody i człowieka, jest tak dalece różną od. Australii w ściślejszem znaczeniu, że geograficznie za osobną część świata poczytywaną być winna, a literackie połączenie dwóch tych części w jedną całość nie daje żadnych praktycznych korzyści, owszem utrudnia tylko ogólną charakterystykę, ponieważ dalej wyspy pasa wewnętrznego razem wzięte nie dają materyału do ogólnej charakterystyki i dlatego oddzielnie pod odpowiedniemi nazwami traktowane być winny: więc tutaj ograniczymy się tylko do traktowania wyłącznie lądu Australii (z Tasmanią). —1 Nazwa, połażenie, rozmiary, ukształtowanie poziome. Australia otrzymała swą nazwę od położenia na południowej półkuli (australis = południowy). Ląd Australii leży między oceanem Indyjskim i Wielkim na południo-wschód lądu Eurazyi, jak Afryka na południo-zachód; obie wysunięte daleko na południe (szczególniej Australia), wciśnięte w niezmierzoną próżnię oceaniczną ku antarktycznym wiecznym lodowiskom, mogły tylko swemi północ-nemi organami wciągać pierwiastki cywilizacyi. A. wysuniętym klinowato na północ półwyspem York zbliża się w usianej wyspami cieśninie Torresa do Nowej Gwinei, a przez nią i wogóle przez archipelag wschodnio-indyjski łączy się niby przesmykiem wyspowym z Azyą; tą drogą otrzymała A. wiele roślin i zwierząt z Azyi; tędy być może przedostali się tutaj pierwotni mieszkańcy Australii, a przynajmniej przyjęli zaczątki wyższej kultury; z tej strony A. została odkryta przez europejczyków, a jeszcze dawniej zwiedzana przez Malajów Na południu ląd A-i swem łukowatem wydłużeniem zbliża się tylko do samotnej wyspy Tasmanii w usianej wysepkami drobnemi cieśninie Bassa; tą drogą A. nic otrzymać nie mogła; owszem, tą drogą przeszła ludność pierwotna A-i do Tasmanii. Zaznaczone powyżej, a wynikłe z położenia, odosobnienie A-i z biegiem czasu zmniejszyło się znacznie, tak, iż obecnie jest ona najdalej na południe wysuniętą (przez Tasmanię) krainą kultury (to też stąd wychodzą projekty zbadania okolic Antarktycznego bieguna). Zmniejszenie tego odosobnienia, zbliżenie swoje do krain kultury zawdzięcza A. cywilizacyjnej działalności człowieka, która przekształca powierzchnię ziemi, skraca przestrzeń i czas. Mianowicie dawniej jedyna droga do A-i prowadziła około przylądka Dobrej Nadziei; wówczas statki dla przybycia z Anglii potrzebowały do 8 miesięcy czasu, dziś istnieją dwie dogodniejsze drogi: jedna przez kanał Suezki, druga „szukająca wschodu przez zachód“¹, z użyciem amerykańskiej kolei Oceanu Spokojnego; obie drogi wymagają tylko około 1¹/₂ miesiąca czasu. Przytem droga przez kanał Suezki jest jeszcze podwójna: jedna przez Gibraltar, druga, z użyciem kolei wpoprzek lądu Europy, przez Brindisi, ta jest najkrótsza (40 dni). W jeszcze ściślejsze stosunki z Europą weszła A. przez przeprowadzenie liny telegrafu podwodnego (przez wyspy Sunda i Azyę). depesza z Europy do A-i idzie tylko 3 — 6 godzin, a jaką to sztuczne zbliżenie ma doniosłość dla ekonomicznego rozwoju A-i przez wczesne zawiadamianie o cenie zboża na rynkach angielskich, do

wodem fakt, że A. Południowa zarobiła na tem w jednym roku 3 miliony marek. Co do położenia A-i względem geograficznych współrzędnych, to najpółnocniejszy punkt, przylądek York w cieśninie Torresa, leży pod 10°43' szer. pd,, najpołudniowszy — przylądek Wilson w cieśninie Bassa, pod 39°11’ szer. pd. (południowy róg Tasmanii pod 43°40’ szer. pd.), najzaehodniej-szy—p r z y 1 ą d e k I n s c r i p t i o n, pod 112°52v dług. wsch. Gr. (leży na wysepce nadbrzeżnej, leżący zaś na samym lądzie przylądek Steep jest nieco więcej na wschód wysunięty), najwschod-niejszy—przylądek Byron, pod 153°34’ dług. wsch. Gr. Tym sposobem A. leży cała na półkuli południowej (skąd, jak wiadomo, otrzymała swą nazwę) po obu stronach zwrotnika Koziorożca. Największa długość lądu z zachodu na wschód wynosi 4300 kim., największa szerokość z północy na południe—3180 kim. Powierzchnia lądu wraz z Tasmanią wynosi 7,696,000 kim. □    139,750

mil □ (Tasmania, prawie tak wielka jak Ziemia Ognista = 68,000 kim. □ = 1250 mil □), to jest ⁴₅ Europy — Pod względem ukształtowania poziomego A. należy do jednego typu z dwiema pozostałemi południowenn częściami świata, Afryką i Ameryką południową, które kończą się klinowata na południu i posiadają łukowate wgięcia na zachodzie; przyczem Tasmania przypomina amerykańską Ziemię Ognistą, a zatoka Karpentarya—afrykańską zatokę Obu Syrt. A i Ameryka południowa stanowią tu krańcowe i przeciwne odchylenia od średniego typu (pierwsza najmniej, druga najwięcej wydłużona ku południowi), jaki najlepiej reprezentuje Afryka, tak, iż A. na pierwszy rzut oka nie jest podobna da Ameryki południowej i staje się taką dopiera przez stopniowe porównanie, przez pośrednictwa Afryki: dwie figury podobne do trzeciej są podobne względem siebie, A. mogłaby stać się daleko podo-bniejszą dc Ameryki i niemal identyczną z Afryką, gdyby półowalna, łukowato wykrojona na północy wyspa Tasmania, z którą ląd ten był niegdyś połączony, zrosła się z nim na nowo i tym sposobem wydłużyła go ku południowi. Obecnie jednak z tych trzech południowych części świata A. najmniej wydłużona ku południowi, najbardziej zbliża się da figury koła, a raczej półkola z lekkiem wygięciem średnicy, co zbliża ją do figury Hipokratesa (Lunala Hipocratis) z zaokrąglonemi rogami, niby ziarnka fasoli. Przypatrzywszy się bardziej szczegółowo zaokrąglonej na pierwszy rzut oka figurze A-i, dostrzeżemy w niej sześć załamów, to jest formę sześciokąta, którego bok północny jest najkrótszy, a południowy najdłuższy. Tylko na tych dwóch bokach kształt sześciokąta jest nieco nad-psuty zatem urozmaicony przez wdarcie się dwóch zatok. Mianowicie na południu spotykamy łukowatą, jakby cyrklem wykreśloną, zatokę Australijską z wybrzeżami strömend, ale jednostajnemi jak ściana; wyjątek stanowi tutaj tylko wschodnia część zatoki, gdzie wdzierają się w ląd trzy pomniejsze zatoki lejkowate, mianowicie Spencera, St.-Vincent i Encounter, które tworzą trzy półwyspy: tępy trójkątny E y r i a na zachodzie,

O

Y'

A-

Do art .Australia.

Wschot^nia <fl*u£o»ćod (n*PenwicK

100

Igo

110

190

120

130

1$Q

140

150

1«Q

Tl O, WBcłWl

170 od Fe

60

rro i««

■aflo

iuoyli

170 na- zacH-tlÖO

170    od Ter'r o ie<>

17«

i."

i*o

150

130

1+0

180

130

IIP

120

10O

110

90

100

+0

°G ^ bî {'J&:    ^

Zr

au

n*żjs^

Y I] £>

^Vo vŁe;vT’ ll&Jirà

i. Ule rn-M&./gBm

akodeu.

Han»iiv

es° /

—--^Jw-

* W ■i#“

9&U*ftikohwria

‘■Uf)

AUSTRALIA

POLINE Z VA.

Poiïiaïka l:5o,000,000

WO 9.00 lOd WO500

Kilometr

\oo

+0

10 po

:nn>

30

ÇAeVSfv^-o ^    K-,

Nu.gnFohiÿjg ff îJÆSykpk . W"::

iii^yu    y.

.........

JÖr . ,.••■■* ÿr fO    "t*%f /Movie W> lAu'kiu

Æé:.    i.u^,

o~

>«>

£*

yli

ß\

W.Vol-eanoU \;m]

MUao <jooqr.

JntjLoLshie, Ł.... -i CZ~3 Hiszpańskie/

Fra/LciLsk'i<L    Ł.v~i Stany z jądru Srnpotn

WolcnAber siete uzzi3 sbwskKTOtestwo UftwaiL

Niemieckie Ł-T-TJ c:; ..3 niezależne

30

?W. Bonin

# Middle .

■ ■>**• %

Xv

20

>7    -

i A '*'>'ZnS

"i%Z-

-£

ormoza ,.■■■"/ £.* %    ,,    ~ 1

o |WielowysopMageiha

•- / * '***

ctis a •

; V“

Wielowysep Ansona

1 |. Wfbmek-Ifcat

__L____â-a___Z_

Nouai'

\    Iwpotnik kaka

i

10

10

20

30

40

20

WCLÜ-

awaii czyli S ai

«?

si

Luzokfo»/) ■< : O    1/-M

/ Mknrfjfógjo r>

f Z

I of • »

__* Ą, » Pàîa*üaTp_

* Y

■ «**••

aJ

nan

egpoi

y**

ßtTO Scunxcn

»*/t ÈKV*

^|MindaAào    ’

/I W.lVlau

\ *"    /

Y >\.HVVW

lYovsVvii- (/

7r.' r ä

rn^vxp. j

Mot 7*e S\mAac v ^

M|e » ~ v vÂ Tv>

. BwuÇ3>

plçn.eti a.Tv

aasr^

Jjlw’a

(D$aMX

PrzÂPtn.xcLcKa

_ Z wy o t n iHî._____j

kosiiorozci

yspv stmdikie o. *

fe*aiż»Bc= ^ «V- ’

a,    BtvUœs

1 u. v., fa FaZmersi

ZjMs»

krîy;

*V~-A>îvt7vi$5

WV.Wvc

»-w-X.rs

. ï-y

Marjanv

«■»vliT    !

** ♦ Lad,M’Xv

...®'.................:::;;■

-a)

7,

7-§j 11

«:■

'i

W.Ratak:

\f

a»

Ü*

;■

VTiclowy»*p^-, ^Mars^ala

— !.. V jj

W.RaliJc)

... *1.......

eewv

. , .Jto^Èijs *T^'' iftiawt’\ r #seÊ~fe3üj ............

or ÎAovi.e \va.vvvYwv ^Vvç    ^________ 1 Wtîw.Krzyża

~“i'tmx'hoburski7p*?î’TS5i***■"    *    r--    * ..... i ü •    «»

' 'ł % Wielowy«Pp,:,, ^izyn<ly; ,    ,...^ *

; '-A    ..........".........

o"³»»

\WJnc

raJX

iirncinvo^ IdvJ i' \3jób?7VaTTLeT'-

• AS V, av aVa

s tra l ia \ ak cli o dnia \

- ' "Vïi a\^aa*V\^yvôi

& V

Ve oh

yPo-

Kn|a.j

uXlexafi d ry ^,ens

\ \    ^ \    \ A A

« “Ï/Vi

A.

⁴ÂV

o vt

"    \ \ N.po-gudr

polu (I n i o \vay%H",-    /T^sT

tralii

Tat.^eo^raîô^^    a^XTltto kaläVcKT*⁸*¹

PexleeuwiiuîuSL *»5pVy~s ⁵ anaVvà\sVta \

Ai

aWrfe

\

\    dfeZ

__7_____

de

rVijVtv%y

Ci« %tvTS»

onskie-...

f......

-Xi

' 'r'

-,

I

^Gilberta J IP    p ,,k

1..^/

■S

/ « . J

\

\ e«yl»» :ï !

\V:^Cllice i

ÀV.Ken.x ’

•    C4 •*: *

Scunaranß ig.

1K WaJJzjvra.

-‘.if

WTokel

aucï

10

XoweHcBrv dy

i KdledoniaT^

«n~    T⁻'

yirisbanp

■Z.BljrOTtÇL

.oodJfowe,

'Sydney (PJa. cksonj

Ko .4 ci.lL 8 zko (2350) PrzHowego    '

ï.Wlsona

«₀

ovre

?H WFaTuxùujm Sporady polinezyjskie.

Waszyngtona •

C'îy’e

llównik

viïTmon

..•■'"if

•i. W.To n g a \v|Ś amo a

ttliyosci

* 'WJiermandrk

Jut klaiid -oJ’

Ci*k

■spa północna /

C-.o

Rilsc

ào.

)n

W.Maldena.)

IV Starbucku

TîT

’ihnaarivsva 1 :ÿ WKaroUnuJ WM ani Kik i T

«* Lr " '••

NuBc^nùrù-

W.Marcjue bus '^’"f»Mpiulunas)

â^St»

**    tsj *

h,    : •.. * s-.w:iv

/    /.. n

• W.|bM-wrya(f:oo>ny----1 1

J V Vs^uust

- '-•.

ral«"kie

.1

(TdWai)

■H

W?niskie, o.y^i

10

#/

Tuamotu

..y

~~T

20

30

XV\C Fi k.. ^

A v; \> V x s \v \

** We » t\ A» aivVsa Tis mania ? Jiÿa jvanOi vfovar/e/i

îeme

G* C O o ! (1000**^

poTnrtnio

_ N OWj ZE1,ANPYA

„ WWoreJn

^    > (Ćh crthcirri

W.St&wontjp

truulyn

^y__J

80

1*0

100

110

120

130

1+0

150

160

170

180

170

160

150

1+0

130

120

110

100

Wielka EnrykL. ilustr.

we

*

*

O

ù

Uj

k

3

tu g A* Ä 'O ^

&> s*

O ÿ

.V

0)

S

O

4r

*

Æ

wązki i długi Y o r k e s we środku i mniej wyraźny (lecz przedłużony wyspą Kangurów) ,1 e r v i s na wschodzie. Na północy spotykamy wyraźniejszą niż Australijska czworokątną zatokę Karpę n t a r y analogiczną, jak już wspomnieliśmy, do afrykańskiej zatoki obu Syrt; zatoka ta głębo-kiem wdarciem się w ląd podzieliła północną część A-i na dwa półwyspy: wschodni klinowaty—Y o r k j zachodni czworokątny—A rnhemsland wyznaczony po stronie zachodniej przez pomniejszą dwurożną zatokę Cambridge (Cambridge i Queenschanel). Oba te półwyspy, a szczególniej pierwszy, zbliżone do świata indyjskiego, były owe-mi„ organami“, wciągającemi stamtąd pożywne soki dla A-i. Reszta boków przedstawia się bardzo jednostajnie: na boku północno-zachodnim, prócz wyżej wzmiankowanej zatoki Cambridge, spotykamy tylko jedną zatokę Kingsund. niewielką lecz ostro wrzynającą się w ląd; na boku zachodnim wązka zatoka Sharksbai (Rekina), wdzierająca się z północy i oddzielająca takiż półwysep Peron, wygląda jakby zaciosanie jednostajnego pnia A-i; na bokach północno - wschodnim i południowo-wschodnim nie spotykamy zatok znaczniejszych. Pod względem dostępności wybrzeży, obfitości dogodnych dla okrętów przystani, A. jest przeważnie źle uposażona i dostępność różnych części wybrzeża nie idzie tu w parze z obecnością znaczniejszych zatok. Wybrzeże północne nad zatoką Karpentarya jest nizkie, błotniste, porosłe mangrowiowemi lasami. Na zachód ztąd od przylądka Arnhem (północno-wschodni róg półwyspu Arnhemsland) do przylądka L eveque <przy wejściu do Kingsundu) wybrzeże jest strome i posiada wprawdzie dogodne przystanie (np. Port Darwin po zachodniej stronie półwyspu Arnhem), nie jest usiane podwodnemi skałami i skalistemi wysepkami; pośród tych utworów znajdują się liczne rafy koralowe. Pozostała część wybrzeża północno-zachodniego od przylądka Leveque oraz całe wybrzeże zachodnie do przylądka L e u w i n, stali )wiącego południowo-zachodni róg lądu, są jedno-•s'ajne, nizkie, otoczone piasczystemi diunami, których piasek został tu i owdzie utrwalony, zmieniony w piaskowiec za pomocą cementu wapiennego, dostarczonego przez muszle: brak przystani i płytkość morza czynią te wybrzeża, zwrócone ku Europie, nadzwyczaj niedostępnemu Wybrzeże południowe od przylądka Leuwin do cieśniny Bassa <przylądek Otwai) są wprawdzie strome, ale też pozbawione przystani (wyjąwszy Port A d e 1 ai d a). "Wybrzeże wschodnie (południowo-wschodnie i północno-wschodnie) od przylądka Otwai do północnej kończyny lądu, przylądka York (oraz wybrzeże Tasmanii) jest strome i, jakkolwiek nie posiada znaczniejszych zatok, to jednak obfituje w wyborne drobne przystanie (np. Port Philip, pod Melbour-nem, Port Jackson pod Sydney, Mereton-b a i na północ przylą łka Byron, niedaleko Brisbane i t. d.) Wprawdzie w północnej części tego wybrzeża, na północ przylądka Sandy (od 22V₂0 szer. pd.), ciągnie się równolegle z wybrzeżem do przylądka York i dalej przez cieśninę Torresa wielka rafa koralowa, która, niby potężna barye-ra, tamuje dostęp do wybrzeża; gdy jednak poznano przerwy w tej rafie, stała się ona raczej warunkiem większej dostępności wybrzeża, gdyż chroni zawarty między nią i wybrzeżem kanał od silnego falowania oceanu. Z tych przerw szczególniej ważną jest Raine Entre n ce, którą obierają okręty, płynące od wschodu (z Nowej Kaledonii, wysp Fidżi i t. d.); inne są mniej dogodne z powodu silnego prądu, wąskości lub płytkości. Rzecz godna uwagi, że w tej najbardziej odosobnionej, najbardziej oddalonej od Europy, części świata, najdostępniejsze wybrzeże jest najbardziej oddalone, odwrócone od Europy (przeciwnie niż w Ameryce północnej); okoliczność ta powiększa jeszcze odosobnienie A-i i wyjaśnia dlaczego, po jej bardzo późnem odkryciu, trzeba było jeszcze blizko 200 lat, zanim uznano ją za odpowiednią do kolonizacyi.—Co do wysp, to rozwój ich jest bogatszy, niż rozwój linii brzegowej: prócz wielkich, samodzielnych wysp kontynentalnych, nieco dalej od lądu leżących (wyspy pasa wewnętrznego i Tasmania), spotykamy tu mnóstwo drobnych nadbrzeżnych wysepek. Drobne wysepki w cieśninie Torresa i Bassa, dzielących ląd A-i od Nowej Gwinei i Tasmanii, wskazują na dawne połączenia tych wielkich wysp z lądem, są jakby palami, pozostałemi po dawnych mostach lądowych. Zresztą w cieśninie Torresa są one po części koralowego pochodzenia. Również liczne drobne wysepki koralowe znajdują się we wspomnianej wyżej wielkiej rafie, ciągnącej się u północno-wschodniego wybrzeża lądu. Do większych nieco wysp nadbrzeżnych należą: Wellesłey i G r o o t e E y 1 a n d t w zatoce Karpentarya; wyspy Melville i B a t h u r s t u północno-zachodniego rogu półwyspu Arnhem (półwysep Coburg) (w tych okolicach leżą też liczne drobne wyspy koralowe, ale nie tworzą one tak zwartej baryery, jak u północno-wschodniego wybrzeża); dalej archipelag D a m p i e r a w pobliżu północno-zachodniego rogu lądu. Na zachodniem wybrzeżu, przy wejściu do zatoki Sharksbai (Rekina), leży wyspa D i r k h a r-t o g ze wspom lionym wyżej przylądkiem Inscription, a dalej na południu wyspy A b r o I h o s, nagie skały, które w historyi odkrycia A-i zyskały sobie nieszczęsną sławę przez liczne rozbicia się okrętów. U południowego wybrzeża leży archipelag Rech e r c h e, osobliwy labirynt wysp granitowych, bezwodny i pustynny, a dalej wyspa Kangurów, największa z nadbrzeżnych wysp A-i, leżąca przy wejściu do zatoki S-t.-Vincent i chroniąca ją od falowania. We środku wschodniego wybrzeża wreszcie wyspa Fraz er albo Sandy, w pobliżu której zaczyna się znana nam wielka rafa koralowa. Przyroda tych wszystkich wysp nie jest bynajmniej ponętna, to też po większej części są one niezamieszkane, a nawet niemieszkalne; niekiedy rozbitki, dostawszy się na nie, pędzą czas jakiś nędzny żywot; krajowcy A-i udają się tam chwilowo na tratwach pierwotnej konstrukcyi, aby zebrać zdobycz, jaką tam wyrzuca morze; na wyspy i rafy północnego wybrzeża przybywają regularnie z północno-zachodnim monsunem żeglarze malajsejr a wysp archipelagu Indyjskiego dla połowu t.repan-ga i pereł oraz zbioru guana. Białych osadników posiadają tylko wysepki w obu cieśninach: Baśsa i Torresa; ważną jest szczególniej osada na leżącej w cieśninie Torresa wysepce T h u r s d a y, wywołana potrzebami prawidłowej żeglugi między wschodniemu wybrzeżami A-i oraz Batawią i Singapurem; dawniej stacya taka leżała na lądzie w pobliżu przylądka York (Sommerset), albowiem parowce używały kanału Endavour między lądem i wysepką Prince of Wales, ale gdy następnie kanał Prince of Wales, oddzielający poprzednią wysepkę od wysepki Thursday, okazał się dogodniejszym, osada Sommerset, która miała być „australskim Singapurem“, została opuszczona, a raczej przeniesiona na wyspę Thursday.—2, Ukształtowania pionowe. Stosunki genetyczno geologiczne —Pod względem ukształtowani a pion owego A. wzniesiona średnio na 260-m (według Murraya-Supana) przedstawia niską kotlino watą wyżynę, posiadającą największe zagłębienie w południowej części wnętrza (około jeziora Eyre), a na krawędziach wzniesioną i dźwigającą na swym grzbiecie góry do 2240 m. wysokie (na południo-wschodzie). Wyniosłe krawędzie na zewnątrz spadają stromo i bądź dosięgają bezpośrednio morza swemi gałęziami, bądź cofają się łukowato, pozostawiając żyzne, skropione rzekami równiny nadbrzeżne, będące ogniskami ludności. Takiemi równinami są np. Gips-łand nad cieśniną Bassa, równina nad zatoką Port Jackson (z Sydneyem) nad rzeką Hawkesbury, nad tz Hunter (z miastem Newcastle), nad r. Brisbane (z miastem tegoż nazwiska) i t. d. Ku wnętrzu krawędzie spadają łagodnie, tworząc równinę po-przerzynaną tu i owdzie odosobnionemi górami. Łańcuchy gór wznoszące się n akra wędzi ach nie przedstawiają bynajmniej zwartego pierścienia, owszem posiadają szerokie przerwy, tak, iż przy nieznacznem wzniesieniu poziomu morza wdarłoby się ono temi lukami do wnętrza i zamieniło A-ę na pierścieniowy archipelag, z kilku wyspami we środku. Góry wschodniej krawędzi. Najbardziej zwarta i najwyższa wyniosłość ciągnie sic na wschodniem wybrzeżu lukiem zwróconym wypukłością ku wschodowi, rozpiętym od najpołudnio-wszej do najpółnocniejszej kończyny lądu (Wilson-York); najwyższa część tej wyniosłości leży na po-łu lnfo-wschodzie, są to A 1 p y A u s t r a 1 s k i e na południu i Góry Błękit ne (Blue Mountains) na północy. Alpy Australskie wypełniają południowo-wschodni róg lądu nad cieśniną Bassa między 35°— ił'.»* szer. pd. (odpowiadają położeniem hiszpańskiej Sierra-Ncvadzie). Kształty Alp australskich są po-większej części łagodne, zaokrąglone; malownicze, dzikie, ostre kształty znikły tu już dawno, zniszczone przez długo trwające spłókiwanie: góry składają się z grup wyżynowych, poprzedzielanych trawiastemi lub lesistemi okolicami pagórkowatemi, które tylko ku ©taczającym nizinom spadają stromo, są ostrzej zarysowane. Tym sposobem tylko dolne części gór są strome, górne zaś łagodne tak, iż na najwyższe szczyty można wjeżdżać konno. Alpy Australskie można podzielić na dwie części, (południkiem Mel-bournu): wschodnią i zachodnią. Część wschodnia Alpy Australskie w ściślejszem znacze-n i u, jest wyższa: tutaj na źródławiskach Murrayu, na dwójsiecznej kąta, utworzonego przez południowo-wschodni róg lądu (przylądek Howe) wznosi się wy-żynowa grupa Kościuszki (tak nazwana przez badacza A-i Strzeleckiego) z najwyższą górą A-i, Mount Townsend na 2,240 m. wzniesioną i kilku innemi, przeszło 2000 m. wysokimi (np. Müllers Peak 2184m.). Druga po Kościuszce grupa, B o-gong, na połud.-zachód od pierwszej, dosięga tylko 1984 m. Część zachodnia (Pireneje i dalej na zachód Gram pian) jest niższa (Mount Wilia m w Grampiau 1706 m.)ijeszcze dostępniejsza; przez nią prowadzą liczne drogi, wychodzące promienisto z Melbournu i prowadzące do różnych centrów górniczych, rolniczych i hodowlanych na północnym stoku, oraz na północo-zachód do Adelaidy, a na północo-wschód do Sydneyu. Na wysokości 1700 m. z ni-ka w Alpach australskich leśna rośliiność (euka-lipty); po-nad właściwą zwartą linię śnieżną, która w tych szerokościach powinna przypadać na wysokości około 2,400 m., Alpy australskie nie sięgają, ale w zacienionych wąwozach tu i owdzie przechowuje się wieczny śnieg, już na wysokości 2000 m. Nadzwyczaj przeźroczyste suche powietrze A-i sprzyja nocnemu promieniowaniu i wskutek tego, już na wysokości 1,500 m., woda w nocy zamarza nawet w środku lata. Alpy Australskie wysyłają^ rozgałęzienia do cieśniny Bassa, i przechodząc przez nią skalistemi wysepkami, zjawiają się dalej jaka góry Tasmanii; i tutaj występuje głównie forma wyżyny z górami na grzbiecie; najwyższe z tych gór, przenoszące 1500 m., wznoszą się na obu rogach wyspy: północno - zachodnim (Cradle Mountains) i północno-wschodnim (Ben Lomond). Głęboka szpara, biegnąca wzdłuż wyspy z północy na południe, dzieli tę górzystą krainę na dwie części: wschodnią i zachodnią; szpara ta miała oddawna ważne komunikacyjne znaczenie, jako łącząca dwa główne porty wyspy: Lanceston na północy i Hobartown na południu (obecnie kolej żelazna). Góry Błękitne, ciągnące się na północ grupy Kościuszki, są niższe (do 1,800 m.) od Alp australskich, ale spadają ku wybrzeżu bardzo stromą, drobno poszarpaną (jakby naśladując pobliską linię wybrzeża, krawędzią, która przez ćwierć wieku tamowała pierwszym kolonistom wdarcie się do wnętrza lądu; obecnie przechodzi tędy kilka kolei żelaznych, z wielkim trudem zbudowanych: przez południową część tych gór (góry Cull ar in) idzie (tunelem na 570 m. długim) na południo-zachód kolej z Sydneyu do Murrayu, gdzie łączy się z linią, idącą przez Alpy australskie z Melbournu, i tym sposobem tworzy cięciwę południowo-wschodniego łukowatego rogu A-i. Drugie przejście przez właściwe góry Błękitne znajduje się na zachód od Sydneyu; tędy prowadzi najstarsza i z naj-większemi trudami zbudowana kolej australska: na zachodniej stronie doliny Nepean, gdzie krawędź wyżyny wznosi się odraz u stromo, linia kolei zaczyna się wspinać na wyniosłości za pomocą systemu płaszczyzn pochyłych, z których najstromsza ma pochyłość 1:30: dosięgnąwszy szczytu Lapstone Hill, kolej zaczyna

Na północnej krawędzi spotykamy Leopolda w odkrytym w 1879 r. Kim-

biedź wzdłuż grzbietu po linii nadzwyczaj krętej („Zickząkbahn“) do wysokości 1,250 m. Tutaj przed, oczami podróżnika odkrywa się wspaniała górska panorama: na prawo i lewo od drogi grzbiet spada nadzwyczaj stromo ku przepaści na 900 m. głębokiej, napełnionej dziewiczym lasem, ze stromych krawędzi spadają wąskie wodospady ku zielonemu morzu liści, którego ciszę rzadkto narusza śmiały myśliwiec. Od najwyższego punktu drogi Mount Victoria kolej zaczyna zstępować ku zachodowi przez piękne, dobrze nawodnione, zieleniejące doliny, na rozległe równiny Bathurst u, gdzie rozpoczynają się sawanny, poprzerzynane niezliczonemi wstęgami rzek (Riverina). Budowa tej kolei przedstawiała niesłychane trudności i koszta, albowiem, jakkolwiek linię tę uznano za jedynie możliwą, to jednak inżynierowie, wytykający ją, musieli być spuszczani do przepaści na linach. Trzecie przejście kolei prowadzi od Newcastle, doliną rzeki Hunter i jej dopływu Gulburn, przez obniżenie między wła-śeiwemi górami Błękitnemi i dalej na północ cią-gnąeemi się poprzecznie do poprzednich górami Liverpool; kolej ta prowadzi do pastwisk nad Macqueri, skręca na północ i wzdłuż zachodnich stóp łańcucha Nowej Anglii, stanowiącego przedłużenie właściwych gór Błękitnych ku północy, przez kraj bogaty w złoto i cynę dosięga kolei queenslandzkiej, idącej z Brisbane na zachód, również przez gć”y ku wnętrzu. W górach Nowej Anglii wznosi się najwyższy szczyt całego systematu gór Błękitnych (w obszerniejszem pojęciu), mianowicie: Sea-V iew 1,800 m.; leży on na zachód od portu Maequerie, na północ doliny Huuteru, i nie na właściwej krawędzi australskiej wyżyny, lecz na grzbiecie, biegnącym równoległe do tej krawędzi bliżej morza. Na północ łańcucha Nowej Anglii wznoszą się jeszcze trzy systemata, aż do przylądku York porozdzielane zagłębieniami, przez które prowadzą trzy koleje od wybrzeża ku wnętrzu. Południowy systemat stanowią góry Craig, przez które prowadzi wspomniana już wyżej kolej, idąca od Brisbane; środkowy systemat, oddzielony od poprzedniego za-głębieniein, przez które prowadzi kolej od Rockham-pton, stanowią gó r y Bellender K e rr, wznoszące się jeszcze do Î650 m. Dalej na północ, oddzielony od poprzedniego systematu zagłębieniem, przez które przechodzi kolej, idąca od Townshill, ciągnie się niższy wyżynowy systemat, napełniający półwysep York; przez ten niewysoki systemat prowadzą liczne drogi wpoprzek półwyspu do zatoki Karpentarya. Góry zachodniej krawędzi są znacznie niższe; najwyższe ich szczyty,jak Mount William i Ellen’s Peak na południu, oraz Mount Bruce na północy, nie o wiele, przenoszą 1,000 m. góry

berleydistrickt nad zatoką Kingsund, oraz wyżyny półwyspu Arnhe m, które zdaje się dosięgają największej wysokości na północy, tam, gdzie rzeka Aligatorów wpada do oceanu Indyjskiego w łożysku o ścianach na 300 m. wysokich, na południu zaś zstępują łagodnie ku żyznej dolinie rzeki Rooper, płynącej na wschód do zatoki Karpentarya. N a południowej krawędzi wznoszą się pustynne góry Ga wie r, na półwyspie Eyrya, zaś od przylądka Jervis do krainy jezior na północ (wzdłuż wschodnich wybrzeży jeziora Torrens) ciągnie się łańcuch gór Flinders (do 1,000 m.), obfitujący w żyzne doliny z wodą i roślinnością, oraz w miedź i srebro. Góry te, wkraczające daleko na północ, stanowią już przejście do gór wnętrza A-i;z gór tych na wschód łańcucha Flinders ciągną się równolegle od niego, oddzielone tylko słonem bagniskiem Frome, pustynne góry Stanley, albo Bary e-rowe, a dalej na północ góry Grey, oddzielające systemat Darlinga od wewnętrznego systematu jeziora Eyre z rzeką Coopera. W samem prawie środku A-i, około jeziora Amadeus, wznosi się kilka wysokich łańcuchów, mianowicie na południo-wschód i południe od jeziora: góry Musgrave (1600 m.), a jeszcze bliżej jeziora: góry ßawlinsona i Pete rman na. Po drugiej stronie, na półuoco-swehód jeziora, na zwrotniku Koziorożca, wznoszą się, jak ściana niedostępne, lecz bogate w drogie kamienie, góry M a c d o n n e 11 (szczyt Mount G i 1 e s

1,200 ni.), które z początku stawiały nieprzebytą zaporę przeprowadzeniu telegrafu transkontynental-nego i tylko z trudem udało się znaleźć w nich przejście. Nieco na południe od tych gór ciągnie się równoległy do nich łańcuch J a m e s, oddzielony od pierwszego żyzną równiną, zajętą przez hodowców bydła. Równina wewnętrza A-i, poprzerywana, jak wiadomo, tu i owdzie wyspowato wznoszącemi się górami, przedstawia po części pustynie czerwonawego piasku, po części jest porośnięta nieprzebytemi ciernistemi krzakami (senib), lub ostre-mi trawami (sjmùfex), po części przedstawia pastwiska z solnemi trawami, nadające się wybornie do hodowli owiec. Szczególniej pustynny charakter przedstawia część zachodnia, na zachód od linii transkon-tynentalnego telegrafu (od zatoki Speneera do zatoki Port Darwin); jest to australska Sahara, gdzie czerwonawy piasek tworzy diuny, ciągnące się z zachodu na wschód, na setki kilometrów, gdzie „człowiek nie może wstąpić bez trwogi“. W okolicach transkontynentalnego telegrafu występuje roślinność, ale są to po większej części obszary scrubu, który jest tak zwrnrty, że bardziej utrudnia podróż, niż piaszczyste diuny, a tak twardy, że nawet ogień nie chce się go imać. Dalej na wschód za pu-stynnemi górami Baryerowremi i Grey, na systemacie Darlingu i Murrayu, występują już, wyżej wspomniane, pastwiska, tylko okolice ujściowe Murrayu są znowu pustynne. Ta południowo-wschodnia część A-i, stanowiąca odcinek eliptyczny zawarty między górami Flinders, Australskiemi Alpami i górami Błękitnemi, ciągnącemi się w podkowę, przedstawia uderzającą analogię z południowym rogiem Afryki, który też jest otoczony w podkowę wyniosłem! krawędziami; podkowa ta jest podobnie przerwana w A-i na ujściu Murrayu, jak w Afryce na ujściu rzeki Oranie (tylko australskie Ngami, jez. Eyre, leży już zewnątrz podkowy), Wiktorya jest. ziemią Kapską A-i. G o do stosunków genetyczn o-g e o 1 o g i c z-nych, to długi czas mniemano, że A-a nie posiada for m a c y i mezozojcznych. że cała ta część śwdata

składa się z utworów bardzo starych i bardzo mło- i wej, środkowej i zachodniej Australii. W forma-dych, że więc w czasie całego peryodu mezozoiczne- cyi diluwialnej, mianowicie w jaskiniach nad go wznosiła się nad powierzchnią morza, że stano- górną Macquerie i Murrumbidgee, oraz w pokładach wi ląd „stary“ par exlellence. Obecnie jednak wia- gliny na równinach Darlingu i Liverpoolu (między domo, że pogląd ten był fałszywy, że A. posiada formacye mezozoiczne, jakkolwiek one rzadko występują na powierzchnię; że więc, podobnie jak i inne lądy, miała swe peryody zanurzania i wynurzania.

górami Liverpool i Nowej Anglii), znaleziono liczne kości wymarłej fauny, która była pokrewna dzisiejszej, ale odznaczała się daleko większemi formami; niektóre z form wymarłych na lądzie żyją dotąd na wyspie Tasmanii. A. miała też swą epokę lodową, której ślady napotkano na najwyższych górach. Obok tormacyj osadowych spotykamy w A. liczne wylewy skał wybuchowych różnego wieku, jak granit (wybuchowy obok archaicznego) syenit, porfir, bazalt, szczególniej w połud.-wschodniej części lądu w Alpach australskieh i na Tasmanii Co do tektoniki gór, to pod tym względem najlepiej znane są Alpy australskie, badane niedawno przez Lendenfelda. Góry te składają się z warstw bardzo starych: tylko archaiczne i starsze paleo zoiczne formacye są dyslokowane, przyjęły udział w fałdowaniu; na grzbiecie panują mianowicie gneisy i łupki syłuryjskie; znajdują się też wapie nie i łupki dewońskie, ale są one rzadkie i leżą już niezgodnie na sylurze; fałdowanie więc miało miejsce w czasie między sylurem i dewonem lub na początku tego ostatniego; łańcuchy gór ciągną się w kierunku fałd i sięgają na południe aż do morza, tenże sam kierunek ma wybrzeże morza i krawędź mielizny nadbrzeżnej, spadającej ku znaczniejszym głębinom. Na północy skały znikają pod trzeeiorzędowemi równinami Murrayu. W budowie Alp australskieh przyjmowały też udział i siły wulkaniczne, szczególniej w okolicy góry Bogong oraz w zachodniej części Alp australskieh, w gó rach Gambier. Wulkany, które utworzyły bazaltową równinę w pobliżu góry Bogong, były czynne, jak się zdaje, na początku dewonu. W górach Gambier napotykają się liczne stożki wulkaniczne różnego wieku, od ery paleozoicznej do trzeciorzędowej; wiele kraterów zawiera malownicze jeziora bardzo głębokie; jedno z nich „Blue Lake“ ma 209 m. głębokości; inne kratery zmieniły się w cyrki trawiaste lub lesiste. Z kraterów tych wylały się niegdyś potoki lawy, które pokrywają obecnie znaczne przestrzenie. Alpy australskie są więc wogóle bardzo stare, starsze nie tylko od Alp europejskich ale i od nowozelandskich, i wskutek tego działanie sił spłukujących i niszczących objawia się na Alpach australskieh daleko silniej, niż na innych wyżej wspomnianych i nadaje im cechę starości (wspomniany już wyżej zaokrąglony charakter szczytów, brak form ostrych, malowniczych). Sporną dotąd k w e s t y ę istnienia epoki lodowej w Alpach australskieh rozwiązał twierdząco Lendenfeld: na dwóch najwyższych górskich grupach, Kościuszki i Bogong, znalazł on niewątpliwe ślady przedhistorycznych lodowców: oszlifowania skał, głazy erratyczne i moreny; w górach Bogong czołowa morena przedhistorycznego lodowca zatamowała dolinę na wysokości 899 m. Tasmania przy swym wilgotnym klimacie musiała mieć niegdyś rozległe lodowce, gdyż drobne jej zatoki noszą zupełnie fiordowy charakter. Z powyższego przeglądu

Archaiczne granity i gnejsy występują na grzbietach gór krawędziowych (a poczęści i wewnętrznych), oraz na sąsiednich wyspach. Podobnie i formacye paleozoiczne (zresztą niższe góry zachodniej krawędzi są zwykle pokryte młodszemi formacya-mi): głównie reprezentowany jest s y 1 u r, z którego pochodzą bogate pokłady złota; d e w o n występuje rzadziej; f o r m a c y a węglowa (poczęści należąca do epoki mezozoiczn ej) występuje głównie w Queenslandzie między 15° i 29° szer. pd., formacya permska (piaskowiec i wapień), w południowo-wschodniej Viktoryi. Formacye m e z 6 z o i c z n e (głównie jura i kreda) rozciągają się na zachód gór Błękitnych od zatoki Karpentarya (wyjąwszy wazki rąbek nadbrzeżny czwarto-rzędowy) do Darlingu. Formacya trzeciorzędowa pokrywa głównie środkową i zachodnią część A-i; (a także na równinie Murrayu) wśród niej występuje piaskowiec pustynny, nieokreślonego ściśle wieku, z powodu prawie zupełnego braku skamieniałości, śród równin, składających się z tego piaskowca, lub powstałego z niego piasku, wznoszą się odosobnione piaskowcowe wzgórza i słupy, które wskazują dawny wyższy poziom tego piaskowca; są resztkami, „świadkami“, oszczędzonemi od spłukania i erozyi wietrzanej. Z takich słupów jeden, na 50 m. wysoki, zwany Chambers Pillai, wznosi się w samem sercu kontynentu („centralny słup A-i“); często słupy takie występują gromadnie, jakby kolumny zwalonej, pozbawionej dachu, świątyni. Grej, w czasie podróży w północno-zachodniej A-i, natrafił na rozległą krainę, złożoną z takich słupów, których malownicze formy nadawały krajobrazowi osobliwy charakter („kraina słupów“); tutaj też znalazł on klucz do wyjaśnienia tego dziwnego zjawiska, Jedna podziemna jaskinia przedstawiała wierny obraz krainy, leżącej na powierzchni: grube pokrycie piaskowcowe spoczywało jeszcze na czerwonawych słupach, ale łatwo było przewidzieć, że przyjdzie czas, gdy, wskutek powtarzających się wezbrań strumienia, płynącego w jaskini, sklepienie jej musi się zapaść i słupy podziemne wystąpią na powierzchnię ziemi. Wiatr mógł też przyczynić się do powstania zjawisk tego rodzaju: unoszony piasek, powstały z rozkruszenia, pozostawia twardsze części, które następnie modeluje przez erozyę uderzających ziarnek piasku. Co do genezy samego piaskowca, to niektórzy sądzą, iż jest to utwór jeziorny, że mianowicie niegdyś wnętrze Australii stanowiło jezioro, ku któremu spływały liczne rzeki z wynioślejszych wtedy niż dzisiaj krawędzi; rzeki te, spłukując .góry przez tysiącoleeia, wypełniły jezioro i zmusiły jego wody do spłynięcia ku oceanowi, poczem kraj s:ę osuszył, resztki tego wielkiego niegdyś jeziora pozostały jako małe płytkie jeziora południo-

î>

;

i

o    *

VX5

4

A>

r

. *

>.    \N\

!

'

I,

H ! 4 ......

■

L

■

t

SM

MMII

z =E=

yg

’

PÜ

. "

- •-

---

===

BI

a

iMap-

=*=§

WË

-.'i' -=•

gg|gj

______

| jËjjggjj

m

: = :

WÉ.

Ł

,-j.___

'W;

. ■

LÜsäffi

Hf

■

Mę

Pm

miSm i

fm

mi

>

: %

■«

ÉÉiMÉ

111

08

11

îjks

Mkâ

W$Ł

W

Fig. 138jfyPustyuia Australska we wnętrzu lądu.

fp

âl

1

:Ą

rą

■

mii

mi

A /A’

i żA j

lii

I

/ j

gg

n

’• r

üB

’■*'? I--i

iiIlSi

Ip]

I

SÓfe

I»?,

s,:

V

•:

:-

. f=.-;

f»

B i 1L

■-<>

•" •-- • •

r ,:

B

Ą

E v: j

»

Fig 140. Obszary skarbu w Australii zachodniej,

■■- ;

=5~A

. Sr.

W:

rÊÊ=£

-, .

m

yinkf-

j.

Sil

—

■

w

. Î

'•' .. W.

=1

--OAs

Ä,

MM

.

f.

■1

.- i

mm

\ \

.-.

1

jW

£ i

$r

?

gSrrrśH

g§PÎ

;V

■

?■]

t

'3

r -.

ii „i?

Eg

ii

O

-'-S

*'*&±

'

i

-v

ii

'

‘

•V5

i

, |

«mV

WM

A

»S»:»

er

'

£- Ą

»ä^lgögig

SM

- - - .

AM

y

⁵'

:■

X

'

m

y

«S

Lag

A?

H

«

I

mxÆmmm

A,

;• ;

i

*:/

n

u

!

M

\\

st’fö

:;v

;

V

W

y

i

A

é

Ai¹'* Â

a

w m

7,

®F

sus

pisk

-

i i

,

«P

r'Ąfw&Ä

Hi :m

4fi

<

ii

(«I

I:

\

;

'

'A;

l{

M

%£j

* ■

\yÀ.

AÄ

ijfl

';M

1 s

u

fr

«B¹

(;

i

an

1

n

A

;'i

;■

SMAS

W

k:

I :Mî ,

7

■: A

.\A

i

i

I

j*&>r

u

' î U-

i.

■ : A.

AM

■WSI,.,

* Wm

öl

u

K

fis

g

BŁ

K3H

A- 'AA-

M-"'

: :l

I

fehl

r\..A

i

f t

A

Fig. 139 Krajobraz górzysty w Australii południowo-wschodniej

Kakadu. Drzewo daszkowe Emu.

aÀM

la

Drzewo gumowe.

Drzewo trawiaste.

i

A;

M

k .w I fi.

I ÿ

Australskie drzewo małpie.

Käzvaryna

Kangury.

Fig. 141. Krajobraz Austialii z ważniejszemi zwierzętami i drzewami

1‘tak Lira

stosunków geologicznych można wyprowadzić ogólny wniosek, że ląd A-i pod względem geologicznym (jak i pod orograficznym) przedstawia kotlinę, wypełnioną pośrodku osadami młodszemi drugo i trzeciorzędowemu podczas gdy na podniesionych kra^ wędziach (a po części i wyspach), wskutek sfftłdo-wania i spłukania, występuje na jaw podkład paleozoiczny, a nawet archaiczny, które też i we wnętrzu wystarczają tu i owdzie w kształcie gór ponad piaskowcową równiną. W parze z formą górzystą występują też na jaw skały wybuchowe, głównie na krawędziach (i wyspach): krawędź północna podlega też trzęsieniom ziemi, podobnie jak sąsiedni archipelag Malajski. 3. Wody. Kotlinowaty kształt powierzchni A-i warunkuje układ rzek, z wyniosłej kiawędzi rzeki spływają promienisto: jedne krótsze na zewnątrz, drugie dłuższe ku wnętrzu. Rzeki zewnętrzne, nadbrzeżne, są obfite w wodę (na północy, wschodzie i południowo-wscho-dzie), ale krótkie (jakkolwiek niektóre z nich, prawdopodobnie wskutek wstecznej erozyi, sięgnęły po za krawędzie, przesunęły dział wodny po za linię grzbietu—(podobnie jak zachodnie rzeki Patagonii), i bardzo bystre, a stąd tylko niedaleko od uścia żeglowne; przytem swemi nadzwryczajnemi wezbraniami zrządzają one niesłychane szkody. 2 rzek tych ważniejsze są: na południowo-wschodniem wybrzeżu Yarro Yarra, płynąca pod Melbournem i uchodząca do zatoki Port Philip (na Tasmanii Der went pod Hobartowu); na wschodniem wybrzeżu rzeka Hawkesbury (uście ku północy od Port Jackson) zyskała sobie nieszczęsną sławę przez swe nadzwyczajne wylewy, które niszczą nieraz wieloletnią * pracę ludzką w ciągu kilku godzin; podobne zjawisko przedstawiają też rzeki Hunter (uście pod Newcastle) i Cl ar en ce (uście pod 29¹//), dalej rzeki Queenslandu: B r i s b a n e, żeglowna do miasta tegoż nazwiska, Mary (uście pod 25° szer. naprzeciwko wyspy Sandy), Fitzroy (uście 2'6'lS), Bur-dekin (uście 20°) i t. d. Rzeki, wpadające do zatoki Karpentarya, są nieco dłuższe i na dalszą metę żeglowne; odnosi się to nawet do rzek, wpadających do tej zatoki ze wschodu, z półwyspu York (np. Mitchel), albowiem na półwyspie tym dział wodny ciągnie się bliżej oceanu Wielkiego, niż zatoki Karpentarya. Jeszcze większego rozwinięcia dosięgają rzeki, płynące do tej zatoki z południa (Flinders, Lei char d, Gregory) i z zachodu (Roper, uchodząca do południowo -zachodniego rogu zatoki). Jak również obfite w wodę rzeki półwyspu Arnhem, wpadające do oceanu Indyjskiego: r. Aligatorów (do zatoki Vandiemen naprzeciw wyspy MeHille), Dały i Wiktorya, do wschodniego rogu zatoki Cambridge) oraz rzeka obwodu Kimberley-Fitzroy, wpadająca do zatoki Kingsund. Dalej na zachód rzeki północno-zachodniego i zachodniego wybrzeża, jak: De Grey, Ashbur-ton, Gascoyne i Murchison, jakkolwiek na mapach wyglądają dość imponująco, jednak rzadko kiedy posiadają bieg ciągły; zwykle przedstawiają się jako głębokie i szerokie łożyska, porosłe wyso-kiemi drzewami i krzakami, i tylko tu i owdzie natrafiają się wzdłuż nich kałuże z wodą stojącą, zwykle słoną. Rzeka Łabędzia (Swan River) nakoniec, płynąca u południowo-zachodniego rogu lądu, posiada uście jeziorowate (podobnie jak uście Tagu), zamknięte przez skalistą groblę, ale powyżej aż do Perth chodzą po niej parowce. Na południo-wem wybrzeżu aż do zatoki Spencera nie wpada do oceanu ani jedna rzeka, wyjąwszy okolicę południowo-zachodniego rogu (rz. Blakwood). Rzeki płynące ku wnętrzu spływają głównie ze wschodniej łukowatej krawędzi (Australskieh Alp i gór Błękitnych) promienisto ku wnętrzu, i stąd pierwsi badacze, którzy przekroczyli góry, wyobrażali sobie, iż rzeki te zlewają się do wielkiego jeziora wewnętrznego; tymczasem wszystkie rzeki, spływające ze wschodniego luku od 20°—3(1° szer. płd., należą do systematu rzeki Murrayu, która wpada nie do wewnętrznego, lecz do nadbrzeżnego jeziora, łączącego się z oceanem za pomocą płytkiego kanału; ta więc największa rzeka A-i przedstawia formę przejściową między wewnętrzną i zewnętrzną. Prócz tego A-a posiada rzeki czysto wewnętrzne, kończące się w niewielkich jeziorach zamkniętych lub ginące w piasku. Te rzeki wewnętrzne (a także wiele rzek systematu Murrayu) przedstawiają, podobnie jak wyżej wspomniane rzeki nadbrzeżne A-i zachodniej, w czasie suchej pory roku tylko szeregi kałuż lub zupełnie wyschłe łożyska (Creecks) tak, iż w opisach podróży po A-i wyczy-tujemy nieraz dziwne dla nas wyrażenie, iż podróżni „uapotkali rzekę, w której była woda“; zda-, wałoby się, iż jest to zjawisko normalne, a jednak wewnątrz A-i jest ono wyjątkowe i krótkotrwałe: woda w rzece zjawia się tam tylko po deszczu, zjawia się nagle i równie nagle znika. Trudno opisać, jak wielkie wrażenie sprawia na podróżniku nagłe pojawienie się wody w łożysku przedtem Suchern: na długo przed pojawieniem się wody słychać już głuchy, oddalony szum fali, która, pędząc, łamie drzewa i krzaki, rosnące w łożysku; szum ten staje się coraz wyraźniejszy i nakoniec błyska wstęga wody, wijąca się krzywiznami wąwozu, jakby szukając drogi; za chwilę u stóp podróżnika pieni się wielka katarakta, która wkrótce wypełni aż po brzegi krętą dolinę i zagrozi rozległą powodzią. System at Murrayu pokrywa siecią wodną wielki trójkąt („australska Mezopotamia“), wpisany w południowo-wschodnią łukowatą krawędź wyżyny, od najdalej na północ leżącego źródła La Con-damine (rzeka źródłowa Darlingu) w północnym Queenslandzie do góry Kościuszki i uścia Murrayu, to jest, jak od Turynu do Królewca i Belgradu. Obszarem dorzecza Murray przenosi Dunaj, a dorównywa Gangesowi, ale ilość wody, którą Murray wlewa do morza, nie dorównywa nawet Sekwanie. Nazwa systematu nie pochodzi od rzeki najdłuższej, którą jest Darling, (Darling-Murray, 2,500 km.) lecz od tej, która, biorąc początek z góry Kościuszki i płynąc wzdłuż północnego stoku Alp australskieh, otrzymuje stąd obfitsze wody.— Prawe dopływy: Murrumbidgee z Lach-łanem, a szczególniej Darling (będący w takim stosunku do Murrayu, jak Missouri do Mis-

sissip ) są dłuższe, ale ubogie w wodę; w czasie su- | szy żegluga ustaje ua nich przez kilka miesięcy, a nawet nie dosięgają one wtedy Murray u, która sama jedna posiada przez cały rok wodę i jest w stanie dosięgnąć oceanu. Murray, po wypłynięciu z góry Kościuszki, przepływa najprzód malowniczą krainę leśną, następnie pokryte winnicami svzgôrza Albury, poczem wstępuje na niezmierzone równiny, przerżnięte we wszystkich kierunkach jej licznemi dopływami. Sama rzeka Murray wysyła na prawo liczne odnogi, które wraz z prawie równolegle pły-nącemi dopływami tworzą połączenia między rzeką główną i Murrumbidgee tak, iż część wód Murra-yu znajduje się w kołowym prawie obiegu. Labirynt rzek i kanałów przerzyna tutaj równinę, nadając jej znamienną nazwę R i v e r i n a. Dopiero po przyjęciu Murrumbidgee Murray ogranicza się do własnego łożyska. Ten pierwszy większy dopływ płynie prawie w tym samym kierunku, co i rzeka główna, i otrzymuje z prawej długą, ale płytką rzekę Lachlan. która czasem występuje ze swych brzegów i sprawia niszczące powodzie, czasem znów rozpada się na szereg kałuż. Sama Murrumbidgee jest niewielka, ale przez większą część roku żeglowna do Wagga Wagga, a nawet do Gundagai. Od połączenia z Murrumbidgee Murray staje się szerszą i głębszą: tu i owdzie przypierają do rzeki równiny, pokryte drzewami i krzakami, śród których ciągną się od rzeki kanały, napełniające płytkie jeziora, ożywione stadami wodnego ptactwa; to znów, strome wapienne skały ścieśniają łożysko rzeki, która płynie, pieniąc się, po rumowiskach. W pobliżu uścia brzegi zniżają się, obejmując płytkie, połączone z sobą jeziora, Albert i Aleksand/yna, przez które-to ostatnie Murray przepływa, zanim za pomocą płytkiego kanału dosięgnie zatoki Encounter. Tutaj słaby prąd rzeki spotyka się z po-tężnemi falami oceanu, wzburzającemi bez przeszkody otwartą zatokę; wskutek tego wpłynięcie w uście rzeki jest połączone z niebezpieczeństwem. Dlatego ostatecznym celem żeglugi dla statków, płynących w dół rzeki, jest wciąż jeszcze miasto Goolwa, leżące o 10 kilometrów powyżej liścia, w punkcie, dokąd sięgają jeszcze przypływy oceanu. Okolice, przez które przepływa Murray, tracą coraz bardziej na wdzięku i żyzności, w miarę jak rzeka zbliża się do swego uścia: po malowniczych, lesistych krajobrazach górskich, następują faliste pre-rye, później, wspomniane wyżej, bagniste zarośla; a dalej obszary skrubu i spinifeksu, rzadko tylko przerywane otwartemi równinami. Kraj jest po większej części piaszczysty i nieurodzajny; poniżej Eclmea ustaje wszelkie rolnictwo, a małe osady zależą od okolicznych stacyi pasterskich, służąc za punkta składowe dla ich produktów i potrzeb. Dopiero nad uściowemi jeziorami zaczyna się znowu niejaka kultura. Jako linia żeglowna, systemat Murrayu, mimo wielu wad (szczególniej Darlingu i Murrumbidgee) posiada bardzo ważne dla A-i znaczenie. Wełna z obszernych pastwisk jej dorzecza idzie przeważnie w dół Murrayu,'albo do portów A-i. południowej, albo dochodzi tylko do Echuca, głównego rzecznego portu Wiktoryi (gdzie rzeka zbliża się do

zatoki Port Philip) i stąd koleją żelazną do Melbourne Ponieważ od ościowego luku Murrayu prowadzi też kolej do portu Adelaida, więc dwa t8 miasta walczą z sobą o ściągnięcie ku sobie ruchu handlowego tej rzeki. Ponieważ żegluga na Murrayu, a szczególniej na jej dopływach zależy od chwilowego stanu wody, więc stau ten jest pilnie obserwowany, a telegraf, ciągnący się wszędzie wzdłuż rzek, uwiadamia żeglarzy i kupców o Przyborze wody, ażeby natychmiast mogli skorzystać ze sposobności, która może nieprędko znowu się nastręczy. Żegluga na Murrayu stanie się jeszcze bardziej ożywioną, gdy płytkie uście tej rzeki zostanie tak pogłębione, że wielkie morskie okręty będą mogły wpływać na rzekę. Z rzek ściśle w e w n ę t r z n y c h, nie uchodzących do morza, znaczną długością odznacza się Coopers Cr ech, którego kraina źródłowa znajduje się na pastwiskach północnego Qtieenslandu; jedna z jego rzek źródłowych nosi tę banalną nazwę Wiktoryi, którą lojalni anglicy usiłują pokryć całą ziemię, podobnie jak tiiemey — Bismarkami i Wilhelmami, a prawowierni hiszpanie i Portugalczycy — całym kalendarzem świętych. Coopers Crecłi ma wprawdzie bardzo znaczną długość (do 2,000 kim.), ale bieg jego rzadko j est ciągły, najczęściej rozpada się na szereg kałuż. Uehodzipo części do jeziora Eyre (wraz z równolegle do niego płynącą, ale . mniejszą rzeką Warb ur tons Cr eck), po części „(za pomocą ramienia Strzelecki Creek), do jeziora Gregory. Jeziora A-i są w większej części zamknięte (prócz lagun nadbrzeżnych,jak np. A 1 e-ksandryna i Albert) i słone; w czasie deszczów przepełniają się one i wtedy mają wodę mało słoną (w jez. Gregory znaleziono raz wodę zupełnie słodką, wskutek deszczów w dorzeczu Cooper), w czasie suszy zwykle wysychają, odsłaniając dno, pokryte śnieżnemi kryształkami soli; tylko u wybrzeży w zatokach pozostaje długo błoto, (wskutek wypływu wód podziemnych), gdzie można utonąć. Z jezior tych najważniejsze zgromadziły się w A-i południowej, na północ zatoki Spencera, mianowicie: jezioro Eyre, które przez zwężenie, rzadko napełnione wodą, dzieli się na dwie części: północną i południową (w pobliżu leżą mniejsze jeziora Gregory i Kromę); na południe stąd ciągnie się wzdłuż zachodniego podnóża gór KJinders długie jezioro Torreus, oddzielone tylko wąskim przesmykiem od zatoki Spencera; na zachód od jez. Torrens a na północ półwyspu Eyria (gór Gawler) leży jezioro G ai rd ner. Prócz tej grupy, w samem wnętrzu A-i, między górami Petermanna i Makdonnald, leży duże jezioro A madę us, podłużnego, kijankowatego kształtu; ua wyżynie zaś A-i zachodniej, w pobliżu krawędzi, leży grupa drobnych jezior (Austin, Moore, Barlee, Le-froy i t. cl.), które zgromadziły się w południowej części zachodniej krawędzi, podczas gdy dalej na północ, przywilgotniejszym, zwrotnikowym klimacie, zamiast jezior spotykamy, wymienione już wyżej, choć nie obfite w wodę, rzeki.— Ubóstwo wodne, cechujące wszystkie rzeki A-i, wynika nietylko z suchości klimatu: przekonano się, iż w rzekach, bliżej poznanych, jak np. Darling, ilość wody jest mała

Australia.

QO

! ! M'; < :    /■

nawet w porównaniu z ilością, jaką w kształcie deszczu spada na jej dorzecze, pochodzi to stąd, iż część wody znika pod ziemią, część zaś zbiera się w szczelinach gruntu, powstałych wskutek jego pękania w czasie suszy; szczeliny takie na pastwiskach Darlingu zowią się Gilgies; pod wpływem wilgoci, ściany, dzielące te szpary, ulegają zniszczeniu i szpary rozszerzają się, a często i człowiek rozszerza je dla utworzenia cystern. Z wód podziemnych człowiek stara się też skorzystać przez kopanie licznych studzien; to poszukiwanie drogocennej wody pod ziemią jest tutaj niemniej ważne i niemniej kosztowne i ryzykowne, jak poszukiwanie skarbów mineralnych. Czasami jednak w zagłębieniach wyżyny, jak np. w zagłębieniu jeziora Eyre, woda podziemna występuje obficie sama na powierzchnię, tworząc gromadne źródła; źródła te nadjez. Eyre osadzają tuf wapienny i budują z niego stożki, podobne do wulkanicznych: na wierzchołku takiego stożka znajduje się „krater“, z którego wytryska woda, podwyższając jego krawędzie wciąż nowemi osadami tufu; gdy stożek dosięgnie kresu swej wysokości, uwarunkowanego hidrostatyczuem ciśnieniem, zmuszającem wodę do wytrysku, wtedy krater zostaje zasklepiony, „wygasa“, a woda znajduje sobie drugie wyjście u stóp wygasłego stożka i buduje nowy. — 4. Klimat. Ponieważ rozciągłość australskiego lądu z północy na południe wynosi nie całe 30° (z Tasmanią 33°), to jest mniej niż Europy (35°), więc klimat jej pod względem t e m-peratury musi być jednostajny, to jest różne części A-i nie przedstawiają wielkich różnic temperatury;, wprawdzie A. nie posiada swego Golfsztremu, któryby, jak w Europie, podwyższał temperaturę wyższych szerokości i tym sposobem zmniejszał różnice, ale za to nie o wiele wychyla się ona po-za zwrotnik (na 16°), a jak wiadomo, w niskich szerokościach geograficznych ubywanie ciepła ku biegunom jest bardzo powolne; to też gdy nawet w Europie różnica między skrajnemi punktami na północy i południu wynosi 20° C. (0°—20°), to w A-i spada ona do 14° C. (26°—12°). Przytem, jak widać z powyższego, ten jednostajny klimat jest zarazem przeważnie gorący; wprawdzie tylko ²/₅ A-i leży w pasie międzyzwrotnikowym, a ³/₅ w umiarkowanym, ale pas gorący izotermiczny (ograniczony izotermami 20°) przekracza po-za astronomiczny i w A-i pozostawia tylko wąski rąbek lądu na południu dla pasa umiarkowanego izotermicznego. Za to, dzięki kontynentalnemu charakterowi A-i, otoczonej na wybrzeżach wyniosłościami, spotykamy tu znaczne, jak na okolicę zwrotnikową, amplitudy: prawie całe wnętrze A-i jest objęte izoamplitudą 20°, podczas gdy pod temi sa-memi szerokościami w południowej Afryce i Ameryce izoamplituda ta obejmuje bardzo drobne obszary i dopiero na północnej, bardziej kontynentalnej półkuli, spotykamy pod tąż samą szerokością podobne stosunki w osławionej Saharze. Absolutne eks tremy we wnętrzu A-i wynoszą—9⁰i-j-50°; a może i więcej, albowiem tutaj z jednej strony susza, z drugiej większe zbliżenie ziemi do słońca w czasie lata południowej półkuli, potęgują operacyę promieni słonecznych w lecie, oraz promieniowanie w zimie;

Eacyklopedya Posiadina Umtrowaru T. V.

ogrzanie jednak w lecie (wnętrze A-i zawiera eliptyczną izoternę stycznia + 34°) musi widocznie przeważać nad oziębieniem w zimie, albowiem izotermy roczne we wnętrzu lądu wyginają się ku południowi. Toż samo stwierdzają mapy iząnomalij Spitalera: w lecie (styczeń) A. leży w anomalii dodatniej, i to większej niż południowa Afryka i Ameryka, mianowicie maxim. 10° (koło wielkich jezior), w zimie zaś (lipiec) w anomalii ujemnej (wyjąwszy północo - zachodni skrawek), ale ta anomalia jest mniejsza od letniej tak, iż anomalia roczna jest dodatnia (wyjąwszy południowo-zachodni skrawek A-i i Tasmanii). Co do stosunku wiatrów, to A. leży w pasie południowo-wschodniego pass a tu, ale prawidłowość jego ulega pewnym modyfikacyom, stosownie do pór roku, od których zależy przesuwanie się pasa ciszy oraz różnica w temperaturze lądu i wody. W czasie zimy (lipiec) pas ciszy, a z nim i pas passatu przesuwa się na północ i wtedy południowe wybrzeże A-i dostaje się w pas wiatrów zmiennych i przeważają tu wiatry zachodnie, oraz (wskutek silniejszego oziębienia lądu niż morza) północne. W czasie lata (styczeń) pas ciszy, a z nim pas passatów przesuwa się na południe, i wtedy południowa część A-i dostaje się też w pas passatów (przytem silniejsze ogrzanie lądu niż morza wpływa w południowej A-i wzmacniająco na passat); ale za to w części północnej, wskutek silnego ogrzania lądu, passat znika, a jego miejsce zastępuje muss on północno -zachodni (wskutek bowiem wirowego ruchu ziemi wiatr musi zbaczać tutaj na lewo, więc północny zamienia się na północno-zachodni). Tym sposobem tylko w średnim pasie A-i, i to głównie na wschodniem wybrzeżu, wieje dość prawidłowo passat południowo-wschodni przez cały rok; przytem w lecie ustępuje on często miejsca wschodniemu, a nawet północno-wschodniemu (wskutek silnego ogrzewania lądu), a w zimie zachodniemu i północno-zachodniemu (wskutek oziębienia lądu). Osobliwością stosunków wietrzanych A-i są p a 1 ą c e wi a t r y, które wieją w lecie z wnętrza A-i, na wybrzeżu wschodniem, a szczególniej południowem: w Sydneyu, Meibournie, Adelajdzie, a nawet w Tasmanii. To dziwne na pozór zjawisko wiatrów, wiejących od lądu w czasie lata, wyjaśnia się tem, że wogóle na ziemi w pobliżu 30° szer. ciągnie się pas wysokiego ciśnienia, od którego począwszy, ku wyższym szerokościom ciśnienie się zmniejsza; jakkolwiek więc wskutek rozgrzania się lądu A-i w lecie lokalne ciśnienie w okolicach 30° zmniejsza się, to jednak, z powodu ogólnego zmniejszania się ciśnienia ku południowi, może się czasem zdarzyć, że i w lecie ciśnienie na morzu na południu A-i będzie mniejsze, niż we wnętrzu. Te palące wiatry trwają wprawdzie niedługo, ale dość jednego dnia, a nawet kilku godzin, aby zniszczyć nadzieje kolonisty; są to najstraszniejsi wrogowie tak rolnika, jak i pasterza; wiatry te literalnie pieką owoce na drzewach, wypijają cenne «zapasy wody, jakie squatterzy (hodowcy owiec) zebrali mozolnie w cysternach, i odejmują wielkim stadom podstawę życia; nawet bezpośrednio zwierzęta padają ofiarą suszy i gorąca: świetnie upieczo-

61

ne ptaki lasów australskich spadają całemi stadami z pod zielonego pokrycia liści, śród którego daremnie szukały chłodu. W czasie takich wichrów niebo, zwykle pogodne, pokrywa się czerwonemi obłokami subtelnego pyłu, który wiatr unosi daleko nawet nad morze; ta zasłona zaciemnia nawet jasne uustralskie słońce, które wygląda wtedy jak matowa kula czerwona. Subtelny pył przenika nawet do zamkniętych szczelnie mieszkań i, gdy nakoniec upragniony, orzeźwiający wiatr południowy (southerly burster) wypędzi złego demona, i gdy drzwi i okna mieszkań stają otworem, by wpuścić chłodne powietrze do rozpalonych jak piece pokoi, wówczas oko dostrzega na wszystkich przedmiotach grubą warstwę czerwonego pyłu; stąd mieszkańcy tamtejsi zowią ten wiatr ceglarzem (bricklayer). W związku ze stosunkami wiatrów są stosunki opadów atmosferycznych, deszczów (śnieg na równinach nadbrzeżnych jest zjawiskiem fenomenalnem) szcze-ólniej pod względem rozkładu ich na pory roku. Pod tym względem można A-ę podzielić na trzy części: wT części północnej przeważają deszcze letnie, sprowadzone przez musson północno-zachodni; w pasie środkowym, a głównie na wschodniem wybrzeżu, padają deszcze w każdej porze roku, dzięki przewadze passatu, wogóle wiatrów wschodnich, które, wznosząc się na górzystą krawędź, oziębiają się i sprowadzają deszcze elewacyjne; w pasie południowym wreszcie, który na wschód sięga tylko do Melbournu, a na zachodzie dostaje się dalej na północ wzdłuż zachodniego wy-11 rzeża, przeważaj ą d e s z c z e zimowe, j ako w strebe podzwrotnikowej, odpowiadającej krajom nadśród-memno-morskim; w lecie passat, wogóle wiatry, wiejące od morza ku rozpalonemu lądowi, nie są w stanie sprowadzić opadów, gdyż nie napotykają na lądzie wygokich gór (dopiero w okolicach Melbournu); w zimie zaś wiatry zachodnie (i sąsiednie), natrafiając na oziębiony ląd, sprowadzają, skąpe zresztą, opady (bo częste wiatry od lądu). Co do ilości opadów, to bacząc na ukształtowanie poziome, mianowicie słabe rozczłonkowanie, i na ukształtowanie pionowe, mianowicie wzniesienie na krawędziach, i to głównie na wsciiodzie, można już zgóry powiedzieć, że ilość opadów musi być mała, że klimat musi być suchy; wyjątek stanowią tylko okolice północne, gdzie znaczne opady przynosi obfity w parę musson północno-zachodni, i wybrzeże wschodnie oraz południowo-wschodnie, gdzie, z powodu znacznego wzniesienia krawędzi, passat staje się wilgotnym, sprowadza deszcze elewacyjne. Deszcze mussonowe są jednak obfitsze: tylko więc na północy ilość deszczu roczna przenosi 2 m., w miarę przesuwania się ku południowi wzdłuż wschodniego wybrzeża, ilość ta maleje i na południu, w Melbournie, nie o wiele przenosi V₂ m- Wnętrze oraz wybrzeża zachodnie i południowe (na zachód Melbournu) są nadzwyczaj ubogie w opady: Charlotta Waters, staeya telegrafu transkontynentalnego, we wnętrzu ma tylko 114 mm., Gdyby chodziło o wyszukanie krainy analogicznej a wybrzeża nie wiele więcej, i tylko tam, gdzie do z A-ą pod względem klimatu, to znaleźlibyśmy ją wybrzeża przypierają znaczniejsze wyniosłości, ilość w północnej Afryce. „Gdybyśmy wyobrazili sobie— deszczu nieco się powiększa, mianowicie w okolicy mówi Ratzel — Afrykę, ograniczoną do północnej gór Flinders i na południowo-zachodnim rogu lądu części, na północ o i przylądków: Zielonego i Guar-

(Adelaida i Pertli przeszło po */a m.). Nie tyle jednak mała ilość opadów, ile ich nierówny rozkład w czasie jest przyczyną zła, to jest ubóstwa wód płynących oraz roślinności. Tak np. w Sydneyu spadło raz w ciągu 2’/₂ godzin 26.9 mm deszczu (t. j. prawie V* ilości rocznej), a kiedyindziej całe miesiące upływają i ani jedna kropla nie spadnie zp₀-godnego nieba; podobne stosunki zachodzą i we wnętrzu; toteż Anglicy wyrżaają się charakterystycznie-że w A-i „deszcz nigdy nie pada, lecz tylko leje“. Stąd to zjednej strony zupełne wysychanie, z drugiej gwałtowne wzbieranie rzek,tak nadbrzeżnych, jak i wewnętrznych: gdzie dziś podróżny umiera z pragnienia, tam nazajutrz grozi mu niebezpieczeństwo od utonięcia, np. wyprawa Kiulaya jedynie wysokości wielbłądów zawdzięczała swe ocalenie, gdy naraz została zaskoczona wylewem, który roztaczał się jak oko za-sięgło, przerwany tylko gdzie niegdzie sterczącemi drzewami. Gdy nastąpi posucha, wówczas owce padają milionami, torbacze zdychają w jaskiniach, gdzie szukały cieniu, ciała ptaków napełniają wyschnięte studnie, a nieraz całe ich stada przybywają z chego wnętrza do miast nadbrzeżnych, by tu skończyć swój żywot. W A-i pod „brzydką pogodą“ pojmują nie dżdżystą, jak u nas, lecz posuszną. Z powyższego wynika, że klimat A-i można scharakteryzować najogólniej jako gorący i s u c h y; z powodu tej suchości klimat A-i nie przedstawia dla europej-* czyka takich niebezpieczeństw, jak w innych krajach zwrotnikowych; niema tu okolic, któreby zasługiwały na miano „grobu białego człowieka“; nawet w najwilgotniejszej północnej części febry nie są zabójcze, wreszcie zaś A-i klimat jest jednym z najzdrowszych na ziemi: starcy, przybywający do A-i, odmładzają się. wielu z nich dochodzi 80-u, a nawet 100-u lat życia. Śmiertelność jest tam mniejsza niż w Europie: podczas bowiem, gdy najlepiej pod względem zdrowotnym uposażone kraje skandynawskie wykazują śmiertelność 19, to w najgorzej pod tym względem uposażonym w A-i, Queens-landzie, śmiertelność wynosi 17, a w najlepiej uposażonej A-i południowej—tylko 15. Tylko małym dzieciom nie służy suche gorąco lata (choroby żołądka i kiszek) i dlatego wiele bogatych rodzin wyjeżdża na lato do wilgotniejszej Tasmanii, która stała się dla mieszkańców lądu rodzajem stacyi klimatycznej. Dla lepszego uprzytomnienia wyżej opisanych stosunków klimatycznych (temperatury i opadów), podajemy jeszcze na zakończenie następujące liczebne dane:

Miejscowość. Szer geogr Tamp sred Mas. Min. Amplit. Deszcz

Sommerset 10°45' 25.55°

su-

840

riafui, to reprezentowałaby ona na północnej półkuli taką samą krainę klimatyczną, jak A. na południowej“—w obu część przeważną stanowi bez-deszczowa prawie pustynia, która ku stronie biegunowej przechodzi w podzwrotnikowy pas deszczów zimowych, a ku stronie równikowej — w zwrotnikowy pas deszczów letnich. — 5) Flora. Z powodu bardzo dawnego oderwania się A-i od lądu azyatyckiego, jej świat roślinny przedstawia wiele odrębności, wiele form endemicznych, szczególniej w kącie południowo-zachodnim (podczas gdy część północna posiada wiele domieszek form indyjskich, których nasiona mogły tu łatwiej być przeniesione przez wiatry, prądy i ptaki); jest bogaty w gatunki, podobnie jak Kap-landya (stąd botanika kwitnie w A-i: wiele tu ogrodów botanicznych), ale z powodu suchości klimatu—ubogi w indywidua. Zresztą, mimo bogactwa gatunków, wielki tu brak roślin, dostarczających pożywienia, jak drzewa owocowe i rośliny zbożowe (za to drzewa wydzielają gumę jadalną). Z powodu suchości klimatu i silnego działania promieni słonecznych, liście są skórzaste (dla ochrony od utleniania) i zwrócone pionowo (dla ochrony od promieni słońca), lub nitkowate, nigdy nie opadające; zamiast nich opada kora. Wielki rozwój korzeni oraz specyalnych przyrządów do przechowywania wilgoci (Cephalotus analogiczny z Ne-peutes) należy też do charakterystyki roślin australskie h, przystosowanych do suchego klimatu. Formami panującemi sąeukalipty i akacye; te ostatnie występują po większej części w postaci karłowatej, jako kolczaste zarośla, zwane „scrub“; eukalipty też się do nich mieszają, ale prócz tego występują też i w formach olbrzymich drzew, przewyższających nawet amerykańską Wellingtonię; jest to mianowicie Eucalyptus amy-gdalina, którego pomiarami zajął się pierwszy Ferd. Muller, słynny botanik w Melbournie: drzewo to miało blisko 400 stóp par. wysokości; dla jego zwiezienia po porąbaniu trzebaby^ jak obliczył Müller, przeszło 1,300 razy naładować wóz (po 45 centnarów); spalone — dałoby 6,462 hektolitry węgla; możnaby z tego drzewa otrzymać 11,227 hektolitrów octu, z liści — 31 funtów olejku i t. d. Później zmierzono eukaliptus, rjsnący u źródeł rz. Yarra; miał on 81 stóp ang. obwodu i 500 stóp, t. j. przeszło 150 m. wysokości; drzewo to więc przewyższa wieżę strasburską, a nawet piramidę Cheop-sa, a wieża kolońska swym szczytem wysterczałaby nieco tylko nad jego liściastą koroną. Po gładkich, prostych jak kolumny, pniach tych drzew oko biegnie na 200, a nawet 300 stóp wysoko, zanim zoczy pierwszą gałąź; zawrót głowy opanowywa nas na widok takiej wysokości, a jednakże i w ziemi jeszcze, na 100 stóp głęboko, dadzą się w kopalniach odnaleźć delikatne korzonki eukaliptów, ciągnące ztamtąd nader ożywczą wilgoć, któraby utrzymała w świeżości zieleń na 400 stóp wyżej sterczącej korony, pod palącemi promieniami słońca. Z innych odmian eukaliptów zasługuje na uwagę drzewo Yarra-Yarra (Eucalyptus marginata), tak twarde, iż, podobnie jak indyjski teak, opiera się termitom,.a nawet strasznemu Peredo navalis. Inna odmiana eukaliptów, Eucalyptus globulus, wyciąga wilgoć z gruntu i chroni okolicę od febry; to też został zaaklimatyzowany w wielu febrycznych okolicach Afryki i Europy: na delcie Nilu, na algierskim Tellu, na maremmach włoskich, na błotnistych wybrzeżach Portugalii, w Landach francuskich aż do brzegów Loary; drzewo to dostarcza wybornego materyału budowlanego, a liście—olejku, skutecznego na febrę. Z innych drzew charakterystyczne są: casuariny (rzewnie), podobne do olbrzymich skrzypów, rosnące głównie w okolicach górzystych; dalej—drzewo flaszkowe (Delabechia rupestris), „australski baobab“, z pniem nabrzmiałym w kształcie flaszki, rosnące w części północnej, oraz drzewo trawiaste (Xanthorrhoe), podobne do pęka trawy, przebitego tyczką, ograniczone do pasa podzwrotnikowego. Właściwe wogóle krajom zwrotnikowym : palmy i paprocie drzewiaste, rosną w A-i nietylko na północy, ale wzdłuż wschodniego wybrzeża sięgają południowego krańca (palmy do okolic Sydneyu, paprocie do Tasmanii). Na wybrzeżach, a szczególniej na północ-nem (zatoki Karpentaiya) rosną drzewa mangro-we, których poplątane korzenie wkraczające w wodę, wstrzymują falowanie, a stąd sprzyjają osadzaniu się mułu, przyrostowi wybrzeża, a zarazem febrom. Właściwe owoce, takie, jakie europejczykowi wydałyby się dobremi do pożywienia, nie istnieją tu prawie, albowiem pestki z Araucaria Bid-wilii, zwane przez krajowców Bunja-Bunja, tak z w. wiśnia australska, z pestką nazewnątrz, i inne produkty tego rodzaju—posiadają tak mało materyj pożywnych, że ci, którzy zmuszeni są przez pewien czas żywić się niemi wyłącznie, umierają śmiercią głodową (np. podróżnik Burke). Tylko północna część A-i, jako zbliżona do Indyj, jest nieco bogatsza pod tym względem: znajduje się tu nieco jarzyn pip. taro) i roślin zbożowych (np. ryż). Na wyspę zaś północno-wschodniego wybrzeża (rafa koralowa), dostała się z prądami palma kokosowa. — Świat roślinny, właściwy A-i, nie posiada krajobrazowego wdzięku, robi dziwnie smętne wrażenie, podobnie jak idealne krajobrazy ubiegłych epok geologicznych; przytem ciszy lasów nie przerywa tu, jak u nas, śpiew ptaków, tylko odrywająca się i zwieszająca strzępami kora drzew, kołysana wichrem, wydaje dziwny chrzęst, do zgrzytu podobny. Podróżnik lub emigrant, przybywający tu z krain zimniejszych, nie napotyka świeżej zieleni swych lasów liściastych, ani wzamian za to wspaniałych, bujnych, jaśniejących wszystkiemi barwami, dziewiczych lasów zwrotnikowych. Barwy krajobrazu są tu blade, wpadające w szarą lub niebieskawą, pozbawione blasku, albowiem liście pokryte są twardą skórą, przez którą nie przebija, jak u nas, zieleń soków roślinnych. Lasy australskie są rzadkie, zwykle bez podszycia, noszą parkowy charakter: można po nich galopować konno; z powodu rzadkości drzew i pionowego położenia liści, lasy te pozbawione są cieniu. Tylko na północy i w niektórych okolicach wschodniego wybrzeża, gdzie klimat wilgotniejszy i grunt z rozkładu skał wulka-

nicznych żyzniejszy, lasy przybiera bujny, zwrotni- dół rzeki Burdekin w Queenslandzie, na południo-kowy charakter (palmy, paprocie drzewiaste, Ijany)/ zachód, do okolic Cooperscreek; do jego formacyi Różny od leśnego, ale jeszcze mniej powabny, a naj- należą między iniiemi osobli ï flaszkowato wydęte' bardziej dla A-i charakterystyczny, jest krajobraz bombacee, które w razie rzewagi nadają zaro-s cru bu, owych ciernistych zarośli, pokrywających ślom miano Bottletreescrub. Równiny tra-wielkie przestrzenie wnętrza lądu. Scrub tworzą wiaiste różnią się od naszych łąk: niema tu nie-rozmaite odmiany karłowatych eukaliptów i aka- przerwanego zielonego kobierca, trawy rosną kup-cyj: raz zbliża się no do charakteru niskich lasów, to kami (stąd pod pastwiska trzeba wielkich obszarów), znów składa się z nadzwyczaj gęsto rosnących krza- wiele jest solnych, ulubionych przez owce. Wystę-ków, niedorównywających nawet wzrostowi człowie- pują one głównie we wschodniej części lądu, na syka. Z trzema głównie nazwami spotykamy się nie- stemacie Darlingu i Murrayu. Pośród tych równin chybnie we wszystkich relacyach podróżników; jest trawiastych zwartsza roślinność drzewna znajduje się to mianowicie: Malle y-, Mu lg a- i B r i g a 1 o w- tylko w dolinach rzek, które wskutek tego przed-scrub. Pojawienie się ich na drodze badacza było stawiają się jako ciemne smugi na jaśniejszem tle nieraz fatalne dla całego przedsięwzięcia, gdyż te trawiastem. — Rośliny właściwe A-i coraz bardziej kolące, cierniste zarośla przedstawiają dla konnego znikają, wypierane przez uprawę roślin pożytecz-oddziału, z ciężko obładowanemi końmi jucznemi, nycli (zboża, drzewa owocowe), sprowadzonych nieprzebytą zaporę. Leichardt, w czasie swej podróży z Europy, a nawet przez europejskie chwasty; od wybrzeża wschodniego do północnego, był przez miejscowe formy ustępują obcym przybyszom całe tygodnie, a nawet miesiące, powstrzymywany i w końcu wydają się obcemi we własnej swej oj-przez te zarośla, i musiał obierać linie rzeczne, któ- czyźnie. Przytem europejczycy bezpośrednio niszczą re go nieraz odwodziły daleko od głównego kierun- lasy przez podcinanie i wypalanie, albowiem—rzecz ku podróży. Mac Douai Stuart, w czasie swej po- dziwna — w A-i wyniszczenie lasów wpływa na droży wpoprzek lądu z południa na północ, musiał zwiększenie, a nie zmniejszenie (jak u nas) wilgoci, nieraz cofać się przed tą nieprzebytą ścianą kol- a stąd i na pożądany przez pasterzy bujniejszy po-czastą, gdy, pozostawiwszy swych towarzyszy w obo- rost traw (Lendenfeldt, Abbott). W lasach Europy zie, usiłował obejść tę zaporę ku północo-wschodowi bowiem, jak i w lasach krain wilgotnych, między-lub północo-zachodowi. Z trzech powyższych ga- zwrotnikowych, grunt w lesie jest pokryty niższą tunków scrubu Malleyscrub jest jeszcze najznośniej- roślinnością, jest miękki, porowaty, zatrzymuje więc, szy: składa się on z Eucalyptus dumoza, który rośnie jak gąbka, wodę deszczową, stanowi rezerwoar wil-zawsze krzaczasto; niekiedy jest niski—dosięga za- goci; w lasach A-i—przeciwnie: można jechać całe-ledwie wzrostu człowieka, czasem zaś swemi 10— mi dniami, nie napotkawszy ani jednej trawki; 12 cienkiemi pniami, o gładkiej, czerwonej korze, grunt ich, złożony przeważnie z czerwonej gliny, bez rozgałęzień, wyrasta do pięciu metrów wysoko jest gładki i twardy, jak chodnik asfaltowy; woda i tam dopiero ₍ tworzy gęstą koronę z wąskich, deszczowa spływa więc tutaj szybko po twardym lśniących liści. Ścieżka, wyrąbana w takim scrubie, gruncie i zbiera się w zagłębieniach, ale tylko na przypomina głęboką fosę ze stromemi zboczami, krótko, gdyż, jak się zdaje, zagłębienia te stoją Taki scrub pokrywa znaczne przestrzenie w A-i po- w podziemnym związku z morzem, woda podziem-łudniowej nad Murrayem, stąd wysyła odnogi na nemi kanałami odpływa. Tak więc lasy A-i nie wschód—do sąsiedniej kolonii, Wiktoryi. Podróżnik, przeszkadzają szybkiemu spływaniu wody, nie zwięk-wydostawszy się na wynioślejszy punkt, ujrzy tu szają zatem wilgoci ani gruntu, ani powietrza; przy-dokoła nadzwyczaj ponury krajobraz: jak oko za- tern, sięgając swemi korzeniami bardzo głęboko, sięgnie—rozciąga się dokoła monotonne, ciemne wyciągają z dolnych warstw wilgoć, która, gdyby morze liści, rzadko bardzo przerwane wynioślejszem była niezużyta przez drzewa, to wzniosłaby się, drzewem, lub przeglądającym płatem czerwonego wskutek włoskowatości gruntu, w górne warstwy piasku; śmiertelna cisza zalega nad taką okolicą, i zasilałaby trawy. To też hodowcy owiec, squat-gdzie, co najwyżej, zabłąka się jaka niewybredna tery, zaczęli w wielu miejscach niszczyć lasy i otrzy-jaszczurka. Tylko gdzie taki scrub przytyka do mują stąd świetne rezultaty: nagi dawniej grunt po-brzegów rzeki lub jeziora, tam tętni więcej życia: krył się trawami—i gdzie dawniej można było wy-gnieżdżą się ptaki, ukrywają drobniejsze torbacze, paść 100 owiec, dziś wypasa się 1,000. Z powięk-czatuje na zdobycz pies australski (dingo). Je- szaniem się bujności traw, grunt, a za nim i powie-żeli już Malleyscrub jest uciążliwy do przebycia, trze, stają się wilgotniejsze, albowiem trawy obumarłe jakkolwiek gałęzie jego są gładkie, elastyczne i ła- pozostawiają drobne kanaliki w gruncie; grunt staje two dają się odginać, to Mulgascrub stanowi pra- się przez to porowaty, woda deszczowa, zatrzymy-wdziwy postrach podróżników; w skład jego wcho- wana w spłynięciu przez trawę, ma czas wsiąknąć dzi Acacia ancura, odznaczająca się pniem twardym, w owe pory i powiększa wilgotność gruntu, która chropawym, nieprawidłowo rozgałęzionym, z trują- przez ulatnianie powiększa też wilgotność powietrza.— cemi kolcami; na szczęście Mulgascrub, napotykany G) faw/ja. Świat zwierzęcy A-i jest jeszcze bardziej tylko we wnętrzu, nie jest tak trwały, jak Malley, charakterystyczny, bardziej odrębny (wy-którego ani największa posucha, ani nawet ogień, jąwszy ptaki) niż r oślinny (bo nasiona mogą być zniszczyć nie są w stanie. Brigalowscrub występuje łatwiej przenoszone z lądu na ląd); dowodzi on nam, na północy (stąd w jego urozmaicony skład wcho- że A. oderwała się od lądu Azyi już bardzo dawno, dzą już formy indyjskie), mianowicie od okolic źró- mianowicie w tej epoce, gdy rozwój świata zwierzę-eego lia ziemi doszedł dopiero dö torbaczy i gryzoniów, j rynehus anałinus) obdarzony ziemnowodną natufą: a nie doszedł jeszcze do kopytnych (t. j. w epoce me-zozoicznej); w chwili oderwania A. posiadała z Azyą zwierzęta wspólne, ale od tej chwili warunki walki o byt, a ztąd i warunki rozwoju, stały się różne dla obu części świata: na wielkim lądzie Azyi walka o byt odbywała się na wielką skalę energicznie; istoty słabsze, mniej doskonałe, szybko ginęły, ich miejsce zastąpiły istoty silniejsze, lepiej przystosowane, doskonalsze; na małej wyspowej A-i walka odbywała się ospale, mogły więc tutaj utrzymać się istoty słabsze, które gdzieindziej dawno już wymarły i tylko ich kości spoczywają tam, głęboko pogrzebane pod warstwami epok późniejszych. Fauna więc A-i składa się z form „wyszłych z mody“, z „żyjących skamieniałości“, przedstawia nam obraz dawno już ubiegłej epoki geologicznej; dla-tego-to wydaje nam się tak obcą, tak dziwaczną. Nie spotykamy tu właściwych staremu światu wielkich i pożytecznych zwierząt ssących: wołu, konia, wielbłąda, słonia, nosorożca, wielkich drapieżców i t. d., tylko ptaki, a także niedoperze, myszy, szczury, oraz pies australski, dlingo, przypominają znany nam świat zwierzęcy. Wyjątkowość ta wyjaśnia się nader łatwo przez zawędrowanie: ptaki i niedoperze mogą łatwo przelatywać przez morze. Myszy, o ile nie są czysto australskiego typu, mogły przedostać się z Azyi na płynących kłodach drzew; rzeki, płynące wśród lasów zwrotnikowych, unoszą wielkie kłody drzewa do morza, tutaj prądy unoszą je dalej i wyrzucają na bardzo odległych nieraz wybrzeżach; w wydrążeniach i szparach tych drzew mogą chronić się drobne zwierzęta. Co do dingo, to ten, nie wiele różniący się od dzikich i półdzikich psów indyjskich, musiał być prawdopodobnie sprowadzony tu przez pierwotnych mieszkańców, bo inaczej trudnoby było objaśnić, dlaczego inne wielkie zwierzęta Azyi nie dostały się tutaj wraz z nimi.—

żyje nad rzekami w zbudowanych przez siebie jaskiniach i długim kaczym dziobem wyszukuje żywności w szlamie; również opatrzona dziobem jest podobna do jeża Kolczatka (Echidna hystrix), żyjąca w górach Nowej Południowej Walii. Fauna ptasia jest bogatsza. Olbrzymem ptaków jest tutaj Emu (Dromaeus Novae Hollandiae), zwany często kazuarem australskim, różni się on jednak od właściwego kazuara z wysp Indyjskich; pod względem wielkości zajmuje miejsce pośrednie między afrykańskim strusiem i amerykańskim nandu. Wiele ptaków odznacza się pięknem upierzeniem, jak 1 i r a (Mesura superba), jak liczne papugi, które swemi pięk-nenii barwami urozmaicają monotonię australskiego krajobrazu: „trudno opisać, mówi Gould, czarodziejski widok, jaki sprawiają australskie papugi, szczególniej czerwono zabarwione, gdy zaczną uwijać się pośród srebrzystolistuych akacyj, niby cudowne ruchome kwiaty“. Inne gatunki, żyjące w trawie, zamieniają jednostajne stepy w różnobarwne kobierce, owietnem upierzeniem odznaczają się też liczne tutejsze gołębie; pięknym ptakiem jest także znany nam łabędź australski. czarny, z dziobem karminowo-czerwonym i t. d. Wiele ptaków australskich odznacza się osobliwe-mi obyczajami: jedne np. śród gęstych krzaków budują sobie jakby altany z gałęzi, zdobiąc je róż-nobarwnemi kamykami, muszlami i t. d.; inne składają swe jaja w wielkich gromadach warstwami; wszystkie prawie nie śpiewają. Ze zwierząt szkodliwych muchy i komary są plagą ludzi i zwierząt; t er mi ty, szczególniej w A-i północnej, budują swe stożkowe gniazda i są tak straszne dla wszelkich budowli, że część słupów telegraficznych zbudowano tu z żelaza; tym okolicom właściwe też są skorpiony, w ę ż e j a d o w i te, aligatory. Wogóle jednak, z powodu suchości klimatu, zwierząt związanych z wodą, wilgocią, jak ż a-b y, żółwie, r y b y, jest mało. Fauna australska znika, podobnie jak flora, w zetknięciu z silniejszą fauną lądową, sprowadzoną przez europejczyków, a po części wskutek tępienia jej przez człowieka: z chwilą wstąpienia europejczyka na tę odosobnioną wyspę odzyskała ona niejako swe dawne połączenie z lądem, walka o byt zawrzała na niej z nową siłą. Europejczycy sprowadzili tu bydło, konie, owce, wielbłądy, króliki i t. d. Wielbłądy, owe „okręty pustyni“, dopomogły wiele do zbadania pustynnego wnętrza A-i i przeprowadzenia transkon-tynentalnego telegrafu; owce tak się rozmnożyły, że A-ę można nazwać jedną wielką owczarnią; rozmnożenie królików jest tak niesłychane, że zagraża hodowli owiec (przez niszczenie pastwisk); „chodzi o to — pisze pewien dziennik australski — kto ma być panem A-i: koloniści, czy króliki! Nawet ryby i ptaki śpiewające (których tu brak) zostały tu przewiezione: ciche dawniej lasy A-i rozbrzmiewają teraz śpiewem ptaków, tak samo, jak nasze. Natomiast europejczyk tępi tutejszą faunę: na kangury, jako niszczycieli pastwisk, koloniści urządzają wielkie polowania par force z psami, naganiają te zwierzęta w ogrodzenia i. tam zabijają setkami; dingo

Formami panującemi śród ssących są różne gatunki torbaczy (workowatych). Największe i najgodniejsze uwagi sątorbacze skaczące (Halma-turi), z których wielki kangur czerwony (Ma-(ropus major), dosięga wzrostu człowieka i 200 f. wagi, a nawet więcej. Dalej australski opossum (Phalan-gist), przedstawiający wiele gatunków, śród których zasługuje na uwagę tak zwana wiewiórka latają-c a (Belideus sciureus), która posiada między łapami rozciągniętą skórę, niby spadochron, tak, iż może nie-tylko spadać, ale nawet przelatywać z drzewa na drzewo, na odległość do 90 stóp. Największem po kangurze australskiem zwierzęciem jest ociężały W o m b a t (Phascolomys), zwany też australskim borsukiem. Żyje on w zaroślach, gdzie buduje sobie jaskinie z lieznemi chodnikami. Jednym z najpiękniejszych i najosobliwszych torbaczy jest austral-s‘ki mrówkojad (Myrmecobius fasciatus), ruchliwy jak wiewiórka, żyjący tylko w A-i wschodniej. Jest on zapewne przedstawicielem najstarszego typu ssaków, albowiem więcej niż jakiekolwiek inne zwierzę żyjące przypomina torbacze z epoki mezozoicznej, mianowicie mikrolestes z wirtemberskiego tryasu.

Rożnem od torbaczy, a jeszcze bardziej charakterysty-cznem dla A-i zwierzątkiem jest Dziobak (Ornitho-

u tak ubogim w rzeki i u ludu nie-

jako niszczyciel owiec jest tępiony za pomocą strychniny i t. d. Wszędzie brzmi tu bezlitosne hasło: „faites place que je m’y mette“, nietylko w świecie roślin i zwierząt, ale i w świecie ludzkim. —

7. Człowiek pierwotny. A. nie przedstawia dogodnych warunków do samodzielnego rozwoju człowieka pierwotnego; jest ona, jak wyrzekł Peschel, wyspą bez korzyści wyspowego klimatu, stepem bez zwierząt kopytnych, krajem ospałej walki o byt: nie posiadała ona, jak wiadomo, przed przybyciem europejczyka, takich, właściwych innym częściom świata, pożytecznych dla człowieka zwierząt jak: koń, wół, wielbłąd, lama, słoń i t. d., a jeżeli inne części świata otrzymały w spadku razem z powyższe-mi także i groźne zwierzęta drapieżne, to i ten fakt należy policzyć na korzyść ich mieszkańców, albowiem konieczność obrony swych stad i swego własnego życia hartowała energię człowieka i pobudzała ducha wynalazczego. Wprawdzie A. posiada też jedno zwierzę drapieżne, psa dingo, ale nie był on nigdy niebezpieczny dla człowieka, a jego dzikiej natury nie udało się ułaskawić w zupełności ani pierwotnym mieszkańcom, ani później przybyłym europejczykom. Właściwe A-i torbacze, z powodu swej budowy nie nadają się ani na zwierzęta juczne, ani na pociągowe; dostarczają tylko niesmacznego mięsa, oraz skóry i futer. Jak brak zwierząt pożytecznych nie pozwolił pierwotnemu człowiekowi A-i wznieść się na stopień pasterstwa, tak ubóstwo roślin owocowych i zbożowych, a zarazem warunki klimatyczne (posuchy) nie dozwoliły zająć się rolnictwem, tem bardziej, że mała gęstość zaludnienia nie zmuszała do rolnictwa; tym sposobem pierwotni mieszkańcy tutejsi zostali skazani na żywot włóczęgów, pozostali na najniższym szczeblu cywilizacyjnym aż do przybycia europejczyków, które stało się wyrokiem śmierci dla uwstecznionych.—Pierwotni mieszkańcy (w iczbie około 50,000) przybyli tu prawdopodobnie z północy, przez usianą wysepkami cieśninę Torresa na półwysep York, klinowato wysunięty ku północy; nie podobna bowiem przypuścić, aby oni powstali samodzielnie na tym lądzie, który w ewolucyi biologicznej nie wzniósł się ponad zwierzęta workowate. Należą oni do rasy M u r z y-nów australskich (Australczyków), która pod względem cech fizycznych zbliża się najbardziej do Papuasów: kształt czaszki do-lichocefaliczny i prognatyczny, nos u nasady spłaszczony, u dołu znacznie rozszerzony, usta grube, barwa skóry czarnobrunatna, a nawet czasem czerwonawa, włosy czarne, wogóle nie wełniste jak u murzynów afrykańskich, ale w każdym razie kręte z eliptycznem przecięciem; zresztą co do tego, to podania różnych podróżników brzmią dość różnie: pochodzi to prawdopodobnie od różnego stanu „toalety“ obserwowanych jednostek, różnego stanu suchości powietrza, a po części prawdopodobnie od zmieszania z Malajami; albowiem im dalej ku północy, tem częściej występują włosy proste, najbardziej zaś wełniste włosy posiadali Tasmańczycy. Uwłosienie na brodzie bujne i bywa potęgowane (jak zwykle cecha rasy) za pomocą wplatania psiego ogona, oczy bardzo zbliżone, małe, świecą żywym blaskiem, nadającym fizyognomii charakterystyczny wyraz dzikości. Wzrost średni (160—170' centymetr.). Budowa wogóle nie tyle silna, ile elastyczna, pozwalająca ciału australczyka przybierać takie pozycye, które byłyby niemożliwe dla europejczyka; tak np. australczyk przy naprawianiu włóczni używa swej podeszwy jako warsztatu i palcami nogi trzyma obrabiane drzewce tak dobrze, jak my w rękach, Chwytność ich nóg wyświadcza im doskonałe usługi przy wdrapywaniu się na niebotyczne a gładkie drzewa australskie: ostrym kijem robią oni dziury w korze drzewa i z ich pomocą wchodzą po gładkich, jak kolumny, pniacb na zawrotne wysokości. Palcami nóg kradną oni bardzo zręcznie różne drobne przedmioty, podając je sobie do trzymanych z tyłu rąk. Umieją nadzwyczaj zręcznym, nieznacznym ruchem uniknąć ciosu celnie rzuconej włóczni, a nawet chwycić ją w powietrzu i odrzncić wrogowi z pogardą. W pływaniu okazują również nadzwyczajną zręczność i wytrwałość: potrafią oni (nawet kobiety z niemowlętami) przepływać cieśniny, dzielące ląd od wysp nadbrzeżnych, potrafią nawet cały dzień przebywać na falach morskich śród burzy. Ta dzielność pływacka, w kraj żeglarskiego, wydaje się na pozór niepojętą; sądzimy jednak, iż znajduje ona wyjaśnienie w specyalnym charakterze australskich rzek, które, będąc wogóle ubogie w wodę, czasami nagle wzbierają i wobec niezdecydowanych łożysk i płaskiego kraju zrządzają niesłychane powodzie; ztąd w tym kraju suchym grozi często śmierć od utonięcia. Na ptaki wodne australczycy polują w sposób, używany niegdyś,, według Jornandesa, przez słowian wendyjskich, mianowicie nurkują z trzciną w ustach dla oddychania, podpływają pod stado, wciągają ptaki cicho do wody i duszą. W morzu łapią rękami wielkie szyld-krety. Dla chwytania ptaków drapieżnych kładą się na skale z rybą w ręku i leżą bez ruchu, póki nie nadleci ptak, którego chwytają z błyskawiczną szybkością. Wzrok i słuch mają nadzwyczaj bystre (pszczołę tamtejszą, mniejszą od naszej muchy, dostrzegają na. wysokości 18 m.), co ich czyni wybornymi policyan-tami w koloniach do tropienia bandytów. W różnych częściach A-i pierwotni mieszkańcy przedstawiają jednak pewne różnice cech fizycznych, co wynika po części z różnych warunków pożywienia (np. plemiona, mieszkające na lepiej od przyrody uposażonym wschodzie lądu i na wybrzeżach, gdzie morze dostarcza więcej pożywienia, odznaczają się też: silniejszą budową ciała, podczas gdy plemiona pustynnego wnętrza są często nędzne, drobne, przypominające Buszmanów, zbliżone do znanego z dawnych opisów podróży, karykaturalnego typu,, o cienkich nogach i wielkich wydętych brzuchach), po części ze zmieszania się z Malajami, przyjeżdżającymi dla połowu trepanga na północne wybrzeża (np. proste włosy u mieszkańców półwyspu Coburg). Języki różnych plemion australskich są bardzo do siebie podobne; zjawisko to objaśniają stosunkami klimatycznemi A-i: podczas długo trwających posuch, różne plemiona muszą się gromadzić i żyć wspólaie dokoła nielicznych punktów', posiadających wodę (inaczej niż śród lasów Ameryki i Syberyi, lub «ród gór Kaukazu, gdzie życie odosobnione wywołało ■wielojęzyczność). Tylko plemiona nad Darlingiem, gdzie jest dość wody, mogą żyć odosobnione, samodzielne i rzeczywiście różnice językowe są tu znaczniejsze. Wprawdzie niektórzy podróżnicy utrzymywali przeciwnie, że języki australskie są bardzo różne, lecz było to złudzenie, wynikłe z pewnych właściwości tych języków. Język australski mianowicie, bardzo ubogi w wyrazy ogólne i abstrakcyjne, jest odpowiednio do bystrości zmysłów bardzo bogaty w opisowe i analityczne; każda część przedmiotu ma zwykle osobną nazwę. Stąd podróżni, układający słowniki, notują nieraz pewien wyraz jako nazwę przedmiotu całego, gdy on służy tylko dla jego części; tym sposobem otrzymują nieraz od członków różnych plemion wyrazy różne, których znaczenie wydaje im się identyczne, tak, iż różnice te przypisują oni różnicy języków. Do tego dodać jeszcze należy, iż język australski jest nadzwyczaj bogaty w synonimy, wspólne wszystkim narzeczom, a wreszcie, że panuie tu zwyczaj unikania pewnych wyrażeń, wynikający z przesądów: gdy kto np. umrze, to pozostali nie wspominają jego imienia oraz wyrazów⁷, które je przypominają (tym sposobem nawet nazwy geografizne ulegają zmianom. Zdolności umysłowe australczyków są wię-hsze, niż dawniej sądzono: znają się oni na gwiazdach <pogodne niebo A-i), które dzielą na konstelacye, określają nazwami ośm stron «horyzontu, z ruchu ciał niebieskich oznaczają czas, posiadają nadzwyczajny dar oryentowania się śród pustyni, pamięć miejscowości i rysów twarzy; Sturt np. opowiada, że został poznany przez pewnego australczyka, który go widział tylko raz w ży^u, przed 14 laty. Wynaleźli oni pewien sposób piśmiennego porozumiewania się za pomocą znaków, wyrzynanych na pałeczkach, które grają u nich rolę listów; mają Aviele zdolności do rysunków i rzeźby, po iobnie jak ludy południowej Afryki (figury na skałach, skórze, korze drzew). Dzieci australskie w szkołach misyjnych -nie ustępują białym kolegom, a w rysunkach i językach przewyższają ich, ale później zwykle powracają do .•stanu pierwotnego; pewien australczyk ukończył .-nawet gimnazyum w Sydney, gdzie się odznaczał w naukach i dostawał nagrody⁷, a jednak nie mógł się oprzeć popędowi natury: powrócił do swoich d żył, jak oni, życiem włóczęgi, twierdząc, iż wykształcenie posłużyło mu do tego jedynie, by głębiej pojął swą nędzę. Co do cech charakteru, to ■australczyk, jak zwykle człowiek pierwotny, przedstawia mieszaninę złych i dobrych przymiotów w wysokim stopniu: raz jest on chytry, jak lis, lub okrutny, jak tygrys, a ciężka walka o byt śród pustynnej przyrody jeszcze zaostrza te rysy charakteru; to znowu okazuje godną podziwu szlachetność, która stawia go wyżej nad przeciętnego białego. Jako przykład okrucieństwa przytaczają pewien gatunek wyrafinowanej zemsty, zwany „nilyeri“: chcący się zemścić bierze ostrze dzidy, kawałek kości (często ludzkiej) dobrze zaostrzony i t. p., wbija je w ciało -gnijącego trupa i pozostawia tam na parę tygodni.

Następnie bierze pęk włosów lub piór, napojonych trupim tłuszczem, obwija niemi swe ostre jak sztylet „nilyeri“ i tym sposobem staje się posiadaczem straszliwego narzędzia zemsty. Jednem draśnięciem zaszczepia on wrogowi jad trupi, sprowadzający śmierć wśród strasznych męczarni. Z drugiej strony znamy przykłady poświęcenia i heroicznej odwagi: dzicy pielęgnowali nieraz troskliwie chorych podróżników, czarne kobiety ukrywały białych skazańców, ranionych i ściganych przez władzę. Pewien wódz, śpiąc śród swych towarzyszy, poczuł jadowitego węża na swem ciele; schwycił go za kark i odsunął na odległość ręki, czuł jednak, że wąż mu się wyśliznie, a nie chciał go rzucić na śpiących towarzyszy, zbliżył więc ostrożnie głowę węża do ust i rozgryzł ją w zębach! — Co do p o k a r m ó w, to australczycy są wszystkożercami: wobec ubóstwa ich ojczyzny i trudności polowania (szybki bieg oraz nocny sposób życia wielu tamtejszych zwierząt) nie mogą oni być zbyt wybredni; nie pogardzają też nawet gnijącem ścierwem wieloryba, wyrzuconego na brzeg przez fale morskie; zbierają różne korzenie, owoce, ziarna pewnego bobu, zwanego rondo (przyczem często dochodzi do bitwy) it.d.; pokarm rośliny jest tu po większej części twardy, trudny do zżucia (stąd dzieci pozostają przy piersi bardzo długo: 3—4 lat). Z powodu braku odpowiednich naczyń ustralczycy nie mogą gotować pokarmów (naczynia z muszli, szyldkretu, skór lub czaszek ludzkich są do tego nieprzydatne). Mięso pieką na węglach, lub, podobnie jak w Polinezyi, w dołach, za pomocą rozpalonych kamieni, blady dawnych uczt krajowców: wielkie wzgórza popiołu z kośćmi, zwane m i r u j ong, są kijökenmedingami A-i i służą kolonistom do użyźniania pól, tak jak znów gromady muszli podobnego pochodzenia służą do wypalania wapna. Jakkolwiek australczycy nie wznieśli się na stopień rolnictwa (wyjąwszy na północy, gdzie uprawiają yams), jednak zbierają nasiona dzikiego ryżu i innych traw, mielą je między kamieniami i pieką placki; to nas przekonywa, że robienie mąki i wypiekanie chleba są starsze od rolnictwa. Prócz tego różne korzenie i owoce, jakkolwiek mało pożywne, bywają używane na pokarm. Australczycy nie lubią soli (może z powodu suchości klimatu), przepadają zaś za słodyczami, jak miód dzikich pszczół i słodka guma niektórych eukaliptów. Dość ogólne w A-i ludożerstwo czerpie swe źródło po części w braku pożywienia, po części wr zabobonie: wojownik zjada nieprzyjaciela, by posiąść jego męstwo, matka zjada zmarłe dziecko, by w niej odżyło. Szczególniej poszukiwani są w tym względzie ludzie tłuści: powiadają z tego powodu, że pewien australczyk, mający tłustą żonę, „obawiał się puszczać ją samopas“. Zmarłe młodę kobiety bywają zjadane uroczyście (tak zwana „uszta miłości“. Niedostatek pożywienia powstrzymał mnożenie się ludności: istnieje tu bowiem zwyczaj zabijania dzieci oraz operacya mika (boczne otworzenie cewki moczowej), praktykowana u mężczyzn, która utrudnia zapłodnienie. Ubranie składa się jedynie z wąskich pasów ze skóry, włosów, łyka lub trawy; z płaszczów ze skóry opossuma, psa, kangura (w zimniejszej południowej części) lub sitowia (maty); używają też różnych ozdób z piór, ogonów psich, zębów i t. d.; w przedziurawienia •ściany nosowej zakładają kości lub patyki, co utrudnia oddychanie i zmusza do trzymania ust otwartych; na północy, zapewne przez naśladownictwo papuasów noszą fryzury wysokie, splecione z trawy, robiące wrażenie hełmów. Ciało smarują tłuszczem (przytem są niesłychanie brudni), malują na czarno, czerwono, biało; mianowicie podczas pewnych uroczystości (co-robori) malują ciało w białe pasy i tańczą przy blasku księżyca i ognisk; istny taniec szkieletów. Blizny, wyrzynane ostrem narzędziem na ramionach i piersiach, są oznakami przyjęcia do stanu mężów. Za mieszkanie służą jaskinie, wydrążone pnie drzew, Bzałasy z kory, doły, zasłonione od strony wiatru pochyłą ścianą z kory lub gałęzi; tylko na północy mieszkańcy przyjęli od papuasów budowę chat. Ognisko, umieszczone pod chatą, jest ważniejsze od samej chaty, tak, iż wyraz „wurlje“ znaczy prze-dewszystkiem ognisko, a później dopiero—chata, siedziba. Naczynia wyrabiane bywają zwykle z twardego drzewa, ale napotykają się też siekiery kamienne, naczynia do wody ze skóry, niecki z kory, siatkowe worki i sieci do rybołówstwa; do tegoż celu bywają używane trójzębne włócznie, sznury, opatrzone hakami ze szponów ptasich lub muszli. Dla ułatwienia rybołówstwa budują też zastawy na rzekach z gałęzi lub kamieni. Łodzie nie wszędzie się znajdują: mieszkańcy zachodniej A-i nigdy ich nie posiadali, winnych częściach kraju łodzie są bardzo pierwotne: są to kawałki kory, pnie lub tratwy; najlepsze na wybrzeżu północnem. Sieci bywają używane nietylko do rybołówstwa, ale i p o 1 o wania na ptaki oraz torbacze; te ostatnie bywają też napędzane w ogrodzenia, przy których czekają myśliwi. Napędzanie uskutecznia się czasem za pomocą ognia; zwierzęta jaskiniowe bywają wykurzane dymem. W polowaniu na emu australczycy używają podejścia, podobnie jak Buszmanie w polowaniu na strusie. Dla niepłoszenia zwierzyny używają do porozumienia na polowaniu różnych znaków i gestów. Broń australczyków składają: włócznie z ostrym końcem, zahartowanym w ogniu lub dorobionym z muszli albo kamienia; dalej maczugi, miecze drewniane, topory kamienne, w o m e r a h, [łożysko drewniane, w którego wyżłobieniu spoczywa włócznia, opierająca się wydrążuiem dolnego końca na szpicu (ząb kangura), przymocowanym na początku łożyska i zagiętym ku końcowi; przyrząd ten powiększa celnośó i siłę rzutu], a nadewszystko czysto australski bumerang, łukowaty i wichrowaty kawał ciężkiego drzewa, który, zręcznie rzucony, zatoczywszy linię kołową, powraca do rzucającego; bumerang, za pomocą którego australczycy zabijają ptaki w odległości 200 kroków, bywa używany głównie na otwartych równinach; w północnych leśnych okolicach nie napotyka się. Łuk i strzały napotykają się tylko u mieszkańców przylądka York, zapożyczone od papuasów. Do obrony służą tarcze ze skóry lub drzewa. Codo stosunków społecznych, to pierwotny ustrój plemion austral-Bkieh musiał być hordowym: wszystkie kobiety najeżały do wszystkich mężczyzn; ślad tego napotykamy u plemion Australii południowej, gdzie ojcieo po urodzeniu dziecka traci swą nazwę i nazywa się od imienia dziecka: w ten sposób za czasów hordowego ustroju ojciec mógł dokumentować swe ojcowstwo (analogia z kuwadą). Prócz tego u niektórych plemion spotykamy egzogamię. Później musiała nastąpić faza matryarchatu, którego ślady widzimy w bardzo rozpowszechnionym tu zwyczaju, że nazwiska i dziedzictwo idzie po matce, nie po ojcu. W związku z egzogamią, mianowicie w celu ułatwienia w jej wypełnieniu, niektóre plemiona dzielą się na grupy familijne; członkowie jednej grupy nie mogą wchodzić z sobą w związki małżeńskie, gdy się to zaś zdarzy, to związek taki bywa uważany za wielkie zgorszenie, nawet karany śmiercią. Grupy te noszą różne emblemata, niby herby od nazw różnych zwierząt i roślin (np. „czarna kaczka“, „czarny wąż z czarwonym brzuchem“ i t. d.). Podział taki zowie się ko bon g (totem Indyan Ameryki północnej). Obecnie panującym jest patryarchat z poligamią; kobieta jest uważana za rzecz, mąż ma prawo ją zabić i rzucić swym psom na pożarcie.Czystość niejest ceniona: dziewczyny są swobodne, a mężowie często ofiarują swe żony gościnnie przyjaciołom i podróżnikom; między znajomymi zdarzają się też chwilowe zamiany na żony. Jeżeli uwodziciel bywa karany, totyl]cojako złodziej, przywłaszczyciel; musi on mianowicie, osłaniając się tarczą, służyć kilka minut za ceł pociskom męża, a nawet całego obozu; współwinną zaś biją stare kobiety, które za miodu nie były lepsze. Małżeństwo odbywa się przez kupno; tym sposobem ludzie młodzi i biedni są pozbawieni kobiet; ludzie z pozycyą, starcy, posiadają prawie wszystkie kobiety pokolenia; młodzi muszą żyć w celibacie, lub * kontentować się staremi rozwódkami. Stosunki te tem bardziej dają się czuć, że liczba kobiet jest mniejsza, niż mężczyzn, albowiem śmiertelność kobiet w życiu koczowniczem jest bardzo znaczna: mianowicie wskutek ciężkiej pracy, złego traktowania, niedostatecznego pożywienia (dla kobiet i psów dostają się tylko resztki z uczt), przedwczesnych porodów i nocnych napadów, śród których ginie najwięcej słabych i bezbronnych. Przytem praktykowane tu, jak wiadomo, dzieciobójstwo, dotyka więcej dziewczyn niż chłopców, jakkolwiek ogólnem prawidłem jest zabijanie dziecka najmłodszego, jeżeli w chwili jego przyjścia na świat starsze nie jest jeszcze w stanie iść za matką podczas marszu; dzieci pozostałe przy życiu są traktowane z wielką troskliwością; jest to pozorna sprzeczność, napotykamy ją jednak również i u buszmanów, żyjących w podobnych warunkach i na podstawie tych warunków łatwo ją wyjaśnić: trudność warunków bytu w życiu koczowniczem na pustyni zmusza te ludy ograniczać ilość dzieci do minimum, stąd dzieciobójstwa, (i mika); te jednak dzieci, które zdecydowano się pozostawić przy życiu, muszą być jak najtroskliwiej pielęgnowane, z powodu tych samych trudnych warunków, inaczej bowiem nie mogłyby się utrzymać przy życiu. Dopiero przy dojściu do dojrzałości chłopcy są wystawieni na ciężkie próby, zanim dostąpią godności mężów: muszą dogonić w biegu kangura, pozostać

i

V

5s’;

I

%

m

m

X

o -"\    <

VS

” -COd •

?

y y *.■

*

«S»v

fc. ^ A

i

~-L.

V

r>

■ . ...A®:

HÉfeb. ²

Mm&t-

Bf

v2

I,U D Y Au S T R AL S K LE.

W

Si

»Il

û\W\

m

Itr

7M

18

Put;

19

mk

B»

WÆ

r23

yl

iv

WW#

i-

I. Ans traie 7,yk z północy. - 2. Australczyk z południa. - 3. Australczyk z zachodu (Asłiburton). - 4. Tasmańczyk. - 5. Mieszkaniec Nowej Brytanii (archipelag Bismarka). - 6. Mieszkaniec Nowej Kaledonii. - 7. Mieszkaniec wysp Salontona -8. Mieszkaniec Nowych Hebiyd. - 9. Papuańczyk z Nowej gwinei. - 10.i 11. Mężczyzna i kobieta w Fidżi. - 12. i 13. Mężczyzna i kobieta z archip. Bismarka . - 14. Mieszkaniec z wysp Yap. - 15. Kobieta z wyspy Mortlock.- 16. "Wyspiarz z archip. Gilberta,. - 17.i 18. Mężczyzna i kobieta z wysp Peleco. - 19. Mieszkaniec wysp Karolińskich. - 20 Mieszkaniec wysp Buck. - 21. Mieszkaniec wysp Marszałkowskich. - 22. Mieszkaniec wysp Przyjacielskich (Tonga). - 23.Mieszkaniec wysp Ilervey. - 24. Nowozelandczyk. - 25. Mieszkaniec archip. Marquesas. 26. i 27. Mężczyzna i kobieta z wysp Towarzyskich. - 28. Mieszkaniec archip. Tuamotu. - 29. i 30. Samoanczyk i Samoanka.

*

- kj

V

P.n

-«A&OB. «j ü^ajBp îjbT ‘oiuBpuqz ouozj9iAvod nragjoxq ‘'UIBIUS'®J, l^qv ZJBjâoZ AuuAfS B ‘BZ9ZjqAAV oS -9ÏUpOI|»BZ 1 oSsUDOUJod BXJJUTld 9UZÇJ P[02[ od IJBZp rS^P TnAzS|Bp AV AzjpiI9{0H 'BS9JJ0J; Azojp

-od 3|pîî39!Zp railAViqOJB AV UIBX 0U0IZ9JBUZ ‘Ô[[IUB]\;

HAq<?ps AosjëuB S91I av ApS ojgidop ‘feoiuraolp «{«xseied vuaAjqpo ox 1 ojb "5avzbii Iîavs fgiuzod bjbui -Azjqo ©Ssiîs po bjoxîJ ‘ôiuusgp x^^^łd⁰zjd s 9 1 j 0

ozraAx av b ‘BAjBjugdJBH iqoxBZ Bzgzjq -Km 0îîjpoî}WSAv uAjîjpo 'i 9091 av Azjpu9jon ’izno -wuj b ArajSm: 0S01 op ôis ijAzofejAzjd foiuzoj uAp -uspïX fojs&o\ Sâvzbii bxbiuAzjxo nqx^zood z Z9x bjox>[ *t-y BzaejqAAv psôzo ipAuzoj BiuBuzod Bjp AAVBjdAAV ptî» ifB|?sAAA ‘nSupdiqojB oSoiqsfApui qoBdsAAV Vs« ôp ÆzrsÂSjpoiso Azxoxq ‘raojpuojoq èis Az9Jbu i-y biu -biïzwI ©SoæsAUBîd uSnxsBz jjBiipgfBUAvoxo rapuBJQ bj ©AT?p ««.'AZ biîsAav i-y uosfouu av znfoliunSy (,,9uiqd hvbq isp qji&3u) Bïiiozpoipod o§9p[S|BSnxJodfóiqsiiouBJj ©idew (9gÇI—ogej) 91UZ9BUZ [gzsfouiAVBp bu fexzsojz) -easfaiKi ojbiiu oiosjmAzoozj oiio 9z ‘ôis ArasqoizpoiAV -op- ©UAAïip îÀ'qZQIU OJSldop I AoiIiraofBX AV oubuiAzjx o|Aq eq ç^pAjqpo ‘npoAjod oSoavo iqAxqod ÇguxsiAVBZ nxfoup m PpB t(d{iiA(9i\[ BJjdosAAv) uoraoipuB^ Bqp%j -Azië    |izp9]A\z *j X09T av Axpxq ‘b i p 0 j g 9 p

® i} ® ęp 0 f> qÂzojBSnxJod {Aq ‘i-y iSgzjq jbzjCu Axoxq “"ufrayAzafodoJu9 Pfnpzèjs î[Bf ‘raAzsAvjgig '9i09UBid S»zs9n © psouioptiiAv foiUMBp 9uozoiiibjSo AjAzjgzszoJ

©TOZÖJTM3 j\X UÎJ9IAV BOUOq pO IIU9AVS IIUBZOJpod

©jçxq ‘ipf^sJBiśwz Avppnj qoAzojoiqSispozxd qoAx pxBjs

•10ZJ.il ©JlipîZpClUBS BxAjîJPO BUO BXBXSOZ iAVOÇB[BUI

jo r.-y ïiiaoiuxsi o Sis ipizpgpwop 9111 AoAzofodox ~rs» pjjpunp iSjbx bu Suudgjx pizoAvAzad i-y Az33.iqA.vv s|oAu90u|od z Aqu ‘avoiiosiiui nquiuoiq Knr.nuz (suzoApoAjgd z Afß}sAz.ioq AVofBjBui iqx^xs *As«I» ©ÏIOJBppO 0AVO AV T ÎJB1 PlUOgqoqBf :tlSBJ9dtqOJB «Saî^sfCpoi dsAAv z uiofBjBiu 9ioiavoubiui ‘A'oqAzofod -an» «j0i.>Ajqpo pozxd AvoquiAv 9[9iav bu 9iosiavAzd -0zæ 1 çmvnz îjTraiigf pAq oxbisuui i-y nplîj 9iu9iuxsx *np%l ns_!sqod av oqjAx pBAvopfBiiz Sis feSoui AdsAAv »? ‘orazsnjs i ‘uigiAvoq ouozpfes ‘C-¹ Z9Ql) lutpiîaj| zszjd BiioraojBg dsAAV gioAa^jpo gzsfëiu ~?çxi ©|ïzpîiqo ôzoxodiq ôx av ôjbiav feAvou isijBxxs -ny    foAvo psôzo Biiooigod 01 xsof zi ‘ouozp’bs

"loufM*) f9Avoj^ BzozjqAAV ouooiqod xAxqpo ‘tqAjauiy op MOTudîq j z ofeuA{d ‘s 9 x 8 y op sijjo oSiiiju hbùssiij -j ttÇI av ApS Z9X ojj •fouoouiçd bu i 00 9]Ax pAq Z9j uibx rsnra oSiav ‘foAVoiupnxod ipiq -fod v,u §ïs ofnpfBUz fA0B[9isuoq qoiqiaiAV 8t bavoj ~©d p ’vqwKptoy, AvoqBuz 9 9? b ‘foiqsaïqoiu ipiq bu uidpBpszoJ z nqzluAvz av pAq isnui Çaïqsraoiz pjîiq «o AAopfei pBjqzoj oz ‘ouozpbs rajoxAvog 'qAj

■rjp EÎÎ3 ‘izpivï BIP 9IUB3[ZS9]UI 0 ÔlS OAZOZSOJX {BISTIUI

Rvo&bav zopozid Ajçxq ‘Aojoavxs psoapteui av raaiu

-OïtlxfeAfeZ AqO|Aq ‘luopfcj pBU BJBZBAVOZjd BpOAV IUI9IZ au Aqo^Bf ‘ôuiozozsndAzjd oz ‘ouozpfes oioiavoubiui jfses» ©AA© -BIIZAlSoiOJXSB I9S&Z0 od ‘BUZOlSojOaiOX ps§©9©d BjÂq iAzbxubj fox BzouaQ '„siiBJxsnV afe.wzBii pod oSo.vvoiupnxod BunSaiq 90%f -bS5<s ‘oKipiAv 9|Biq Aqiu 'qoBdBra bu bxbavojiiSii i fUpjspnj luzîRjqoAAv av ?nf bjbiuxsi ‘BxAxqpo bjbxsoz «zsKssf ÎÏÎÎ13B2 ifeuzoofeq ôAjoxsiq ^avs BpBisod ‘oSax ^yp 0-nisnjM X9AVBU b ‘faïuzodjBU BiAxqpo bjbxsoz p&àzo qoiijxsAzsAv az ?i ‘ox orairaod TJijBJxsny

'A 1 '*a*aoi)ta[i    Siiaa ri|>aiaiqiaiif|

’t-y b i u b p b q z t Bio.(jj[po b A j o x s i h ( f v/odziuo/ojy •§—-èiuAxsnd bu uiAuujqAAV uiAavs sz BJ3[9I9n ‘AVÇKMZpOJ BIU9I0AVZ9Z AzSAVB^sAzuailI B ‘UlAli -Jozo A\ èis AzsMBqooqBz ‘Axsiuojoq o§9UAV9d Bipipo qBupaf iiuiBUzAzozèui iuiAüjbzo i uuBxoïqoq iraajBiq Azpôim iqzfeiAvz ôis fefBZjBpz fgizp'Bzg -qoAuiBzo op AuAzoAvoizp ‘qo.ÂfBiq op isfeiuqopod fes Aodoiqo ifôiiJBzo iqxuui i oSajBiq bd[‘o z alpsAVod avooubzs -9IUI f90èlAVfe|q 'AzpBJAV I f.§BA\9ZJd op 9iCsiI9^9jd AjBIUI fepôq ‘feUSOJOp A’pS ‘9Z ‘AAVBqO Z TOOIZp 9i:q -bx tjBfiqBZ AoAvofexq zAp§ ‘nizoii uio fes 9iu îjBupaf pfe^op i(i s tC q 0 jy) À o u b z s 9 i in feftqsAvod xsbiui -oxb^ '(ippog BpBg) b^ubuisbj, biuxbxso ç/,81 av b ‘^Azoubuisbx iuxbxso jJBran -a 698x av iuAvopiBq -oh aoqoqo azsAvoapz av oiioisaïuezjd i nura pBU §is oubavoxijz ApexAV ‘.oxjbuiAav qoi */e Z08I ‘uuiziqo -9|Bq iAoqe[ un ouBjaizpn 9izpS ‘bssbq exuiusoio av BSjgpuqg AdsAAV aiiiqop foxsiuxoïq av aiudèxsBii qoi onozpBSO iB^pfejAzxd oSeuAvad aiuAzouoq bu BUBtufod

BJBJSOZ ‘0X}S0q 9iqiZp qBL BtlBSlOS ‘AV09AV0(bJ}[ BpJOtf BIiqBXSO •JpgSl AV :AV09AV0fBJq 9IU9ldèX 9UZDAxBUI9XS -As z9zad „buozozsAzoo“ 9iux9dnz znf bjbxsoz biubiu -sbj, -nqunqBa po ooiavo pbxs Auoxqoo Bjp ‘b^Szjoiavz qBf ‘qopqzp fefBfiqBz X9AVBU iazofoqBZ qoiu BJP fes 9J0jq ‘qoiqizp bu Aqojoqo oavs QiujsÂuin i qnj ijoavoui -ira fezsouozjd ïouozBsodn ApoxAzid po foidoj ÂjBzsqo ofeÇnrafBz ‘9ZJ0UAV 9unAxsnd bu AvçoAvofBjq ^fBJOidAAV i9iu9TAvAzod bz uiooAvofuiq aofeznjs ‘AxnSuBq feidâx ijBiq opiAvouBira roiupoisodzaq avooavoIbjîï fcidèxpsSzo od ‘nxAq iqunaBAV azszAAvod fôizp.iBq azozsaf B[Biup -nxjn iosSzo od avouz Azjoxq ‘AVuqÀzofadojna UAvAjdAV ^9xnqsAv psèzo od ‘(avoojbxs ipAxBSoq zozxd piqoîf BIIIBZOZSBXAvAzjd ‘lipOfd BIUBZpèds 'IJJJUI ‘BAvpfoqop -oizp pfejs b) nxAq AvçquiuBAv ipAupiux ipAuxoAV-iaid 5j9XnqsAV psêzo od ‘b s q i ui À av b^sjbjxsub bsbh •iiuBioiuiAzad iragiqiqAAV èis ipXo^fBZOBiizpo ‘izpnj BU BpBd Z09[ ‘BUZOIZpgyzp PfBpz &TS ÎJBf ‘jSOÇ 9IU B> osoupoâ B ‘AVOZpOAV fefBpBISOd BII0TUI9jd 9} 9iqjsAzSxVV 9iu i9iqo9TAvox tSèxqo oiiAvod 9ofefnra['BZ ‘Buoiuigjd bu oqjÀx èis fepizp AoAzojbjxsbb iÇBqnq gfora^si 9iu XAVOAVxsuBd CoJxsn AAvpsBXAV ’Bpid op Ajbzd bz uiAuAV9xq uiAuBzfeTAvAzxd feznjs xqzsBZ^ ’p q i BZ JOUI op IîIbOTIZJAV ^fepd 9ZÎJBX ‘Asd Z0Zjd BIOJBZ -od po piuojpn Aq ‘qoB.wozjp bu ^fBzsoiAVBZ qnj niuSo iuAujoav bu fezsns psèzo od ‘nuiBAvojzsnj bu fepBxq i èxoq av felBt'iAvqo psèzo od ‘iraoiz av fefndoîjBZ psèzo -od AvoqAzozsoqoqvi •Biiiojraojd qoi Avoqpozxd bjbtavs

0S9XIUBJ Z tpÂofefBOBJAVOd BZ lUBZBAVU OJsèzO %fBAV

-Aq AoAzofôdojng ïnAvxsAvçxoqAj^èis lifBppo oiAvoqpozjd qjBuiz ipi uiAjoaq pBii ‘uSuijjbq ibiuojsAs iqs9iq -Olu iuo fezppw 'du f9UZ99{iu 9zpojp av i0qzsA!zjd op -A? av ‘(iuziubiubzs) BiuBiiq^Bz poi zBJo ‘Aipnp 9jq -op I 9JZ AV ‘&JOJSI %ZOJÇA\X IIZSzAavÇbTI AV feJBIAV Z PjBdn oSoiqptAv oisbzo av oqjAj pizpôdop buzoui ps -oqqAzs oSgf npoAvod z oSgjçqq 'BjnSiiBq bti oiiibavoj -od raoizpiij pLWXBxn Aqozu PiuApof oSojBjp ‘fezpfes ïjbÇ'ox^^⁰^ 90U0xs) i(iuAxsnd Oq9iu oupoSod) qoiîjs -9iq9iu X'ßP ’bpzo 9z ôis AuiBJjApds avojjAzojbjjsur qoAufiSij⁰-¹ xiouioôÇody\ 'qoÀzsqBjs jjgjsoupaf BiUBAvoqBjqAAV op Aofezfep ‘AzdavbavopoAav qopoas iqsiiBiJBds oSiav ox jsgÇ ipjoiras zbjoiii ipiu bu fefßSfeps 9i Aqojg 'iSjbjjs zgq uiojjSui uiAuzoï ôts poppod

I ‘iup 0pjAV Z9ZJd nSBJ POJS pSOUAVAZ Z9Q 91tiquns

©dkryta masa lądowa rozciąga się ku południowi, odkrył Nową Zelandyę i wyspę Vandiemensland (1642 r.), której wyspowość uszła jego uwagi: sądził on, że jest to południowa kończyna austral-skiego lądu. Następnie w 1644 Tasman otrzymał polecenie zbadania związku między dotąd poznane-mi oddzielnemi częściami wybrzeży; podróż ta wykazała, że cały obszar kraju od Nowej Guinei do środka południowego wybrzeża jest jednym ciągiem lądu. Zarówno Vandiemenslandu, jak i Nowej Guinei, Tasman nie uważał za wyspy. Odkrycie Torresa nie było znane; cieśninę, nazwaną później cieśniną Torresa, Tasman uważał jako zatokę. Przez 100 z górą Jat po Tasmanie nie wiele uczyniono dla poznania A-i; nową erę w tym kierunku otworzyły podróże angielskiego żeglarza J. C o o c k a: w pierwszej podróży (1708 r.) Coock zbadał wschodnie wybrzeża, przepłynął po raz drugi cieśninę Torresa, odkrył Nową Kaledonię; Coock i Tasman muszą być uważani za właściwych odkrywców A-i, gdy bowiem Coock przystępował do podróży, miał jeszcze wiele do zrobienia, mimo sw'ych poprzedników: dawne odkrycia po większej części poszły w niepamięć lub też „chwiały się*, według wyrażenia Humboldta, jakby źle zakorzenione, wskutek braku dokładnych astronomicznych oznaczeń. Po Coocku do końca przeszłego stulecia badali różne części wybrzeży A-i liczni żeglarze francuscy i angielscy, z których szczególniej zasługują na wzmiankę: żeglarz angielski Van c o u v e r, odkrywca „King Georg Sundu“ (1791 r.) i francuski d’Eutrecasteau x, odkrywca archipelagu Recherche (1792 r.). Tymczasem angli-cy, którzy, po utracie kolonij północno-amerykań-skicli, nie mieli gdzie wysyłać przestępców, założyli w 1788 kolonię karną na wschodniem wybrzeżu A-i nad zatoką Botanybai, a gdy ta okazała się niedogodną, przenieśli osadę nad sąsiednią zatokę Port Jackson; tak powstało miasto Sydney. Ztąd zaczęli przedsiębrać wyprawy wzdłuż wybrzeża; z wypraw tych szczególniej zasługują na uwagę dwûe: B a s s a, który odkrył cieśninę, tegoż nazwiska (1797 r.) i stwierdził wyspową naturę Tasmanii, opłynąwszy ją dokoła, oraz G r a n t a, który zbadał wybrzeża dzisiejszej Wiktoryi (1800 r.). Ponieważ między badaniami tego ostatniego we wschodniej części południowego wybrzeża i badaniami d’Entre-casteaux’a w zachodniej części pozostała niezbadana luka we środku, więc zrodził się domysł, że między tą niezbadaną częścią południowego wybrzeża i zatoką Karpeutarya ciągnie się kanał, dzielący A-ę na połowy. Dla rozstrzygnięcia tej kwestyi wysłano z Europy dwie wielkie wyprawy (1802 r.); jedną francuską pod kieruukiem Baudina, który ibadał, dość zresztą niedbale, południowe i zachodnie wybrzeża A-i; drugą, angielską, pod kierunkiem Flindersa, który, mimo skąpszego zaopatrzenia wyprawy, zbadał z wielką ścisłością całe południowe wybrzeże, część wschodniego, rafę baryerową i całą zatokę Karpentarya. Nikczemny Baudin zapragnął dorobić się sławy i znaczenia kosztem badań Flin-dersa: korzystając z rozbicia się okrętu Flindersa, uwięził go i trzymał na francuskiej podówczas wyspie Mauritius, a tymczasem ogłaszał jego badania

za swoje, zastępując tylko nazwy, dane przez Flindersa, nazwami Napoleona, jego rodziny i marszałków. Po tych dwóch wyprawach, w badaniach A-i nastąpiła przerwa, wskutek wojen napoleońskich. Dopiero w 1817—1824 r., wyprawa angielska pod kierunkiem Kinga zbadała wybrzeża północno-wschodnie, północne, północno-zachodnie i zachodnie w czterech kolejnych wyprawach, z wyjątkiem zatoki, do której wpada rzeka Victorya, oraz części wybrzeża północno-zachodniego, między przylądkiem Leveque i archipelagiem Dampiera. Dla wypełnienia tych luk wysłano następnie dwie wyprawy: W i k h a m a (1837 r.) i S t o k e s a (1841 r.), przy-czem pienvszy odkrył rzekę Victorya, a drugi rzeki Alberta i Flindersa. Następne wyprawy morskie miały na celu znalezienie dogodnej dla żeglugi drogi morskiej między australskiemi koloniami wschodniego wybrzeża i Indyami; wyprawy te zbadały między innemi kanały pośród wysp rafy bary ero wej i cieśniny Torresa. — Od krycia we wnętrzu A-i znalazły główną pobudkę w poszukiwaniu pastwisk dla owiec, podobnie jak odkrycie Sy-beryi i ziem zatoki Hudsońskiej—w poszukiwaniu futer, a odkrycia wielu okolic wnętrza Afryki— w poszukiwaniu kości słoniowej. Pierwsze próby wdarcia się we wnętrze lądu od wschodu, przedsiębrane przez kolonistów Nowej południowej Walii, spełzły na niczem: stroma ściana gór Błękitnych zdawała się nieprzebytą. Dopiero w ćwierć wie- ' ku po założeniu Sydneyu, to jest w 1813 r., udało się kolonistom przebyć to, co uważali za nieprzebyte; zmusiła ich do tego ciężka potrzeba, „ta matka wielu wielkich czynów,“ mianowicie długoletnia posucha, która zniszczyła pastwiska i poderwała tym sposobem podstawy bytu kolonii; ta sama więc przyczyna zmusiła australskich kolonistów do wypraw za góry Błękitne, co niegdyś ko czujące ludy Azyi centralnej do opuszczenia swych siedlisk i rzucenia się na Europę. Koloniści odkryli po-za górami wyborne pastwiska, rozciągające się nad rzekami: Darling, Macquarie, Lachlan, Murrumbidgee i Murray. Wyprawy te (1813—1840) sięgnęły na południe rzeki Murray do zatoki Port Philip, nad cieśniną Bassa, a wzdłuż Murrayu do-się.gnęły jej ujścia do zatoki Encounter, zbadały obszar dzisiejszej Wiktoryi, Alpy australskie, i Tasmanię. W badaniach tych szczególniej zasłużyli się Sturt Mitchell i Strzelecki. Sturt wyruszył w 1828 r. z nad rzeki Macquari, dosięgną! Darlingu, która, według powszechnie naówczas panującego poglądu, miała się wlewać do przypuszczalnego wewnętrznego jeziora; dla rozstrzygnięcia tej kwestyi Sturt z kilku towarzyszami popłynął w dół rzeki Murrumbidge, dostał się na Murray, przekował się, iż Darling jest dopływem Murrayu, i mimo wrogiej postawy krajowców, zgromadzonych nad zwężeniami rzeki, dosięgnął jej jezior ujściowych; na zatokę Encounter nie mógł jednak przepłynąć, gdyż kanał ujściowy okazał się zbyt płytki. Ze wzgórzy piaszczystych, wznoszących się nad rzeką, widać było falujące morze, a na zachodzie wznosiły się lesiste góry, dzielące dolinę Murrayu od zatoki St. Vincent, w której oczekiwał okręt

wysiany z Sydneyu dla zabrania podróżnych. Ale Sturt i jego towarzysze byli zbyt osłabieni, aby przebyć te góry, nie pozostało itn więc nic innego, jak powracać tą samą drogą, którą przybyli; na nieszczęście rzeka od silnych ulew gwałtownie wezbrała i niezmiernie utrudniała żeglugę w górę. Dopiero po 4 miesiącach niewymownych trudów powrócił Sturt do Sydneyu. Luki, jakie pozostały jeszcze w zbadaniu rozgałęzionego systematu Dar-lingu i Murrayu, zostały wypełnione przez podróże Mitchella (1831 —1836), który połączył disjecta mem-bra różnych rzek w jeden wielki systemat. Następnie odkrył on obszar dzisiejszej Wiktoryi i, z powodu jego żyzności oraz malowniczości jego lesistych wzgórzy, nadał mu miano „Australia Felix“. Nakoniec zbadanie tej krainy, a głównie Alp au-stralskich, nauka zawdzięcza ziomkowi naszemu geologowi Strzeleckiemu, który od Murrayu przeszedł piechotą Alpy australskie (184U r.), nieprzebyte lasy Gipslandu, i przepłynąwszy cieśninę Bassa, zwiedził Tasmanię. Rezultaty swych podróży ogłosił Strzelecki w dziele „Phisical Description of New south Wales 1845. — Tymczasem wskutek odkryć Sturta powstały nowe kolonie: Wiktorya (pod nazwą Port Philip) w 1834 r. i Australia Południowa 1836 r. Od tego czasu rozpoczynają się liczne wyprawy z południa ku pustynnemu wnętrzu. Wyprawy te były połączone z tylu trudnościami i cierpieniami, kosztowały życia tylu podróżników, którzy zginęli z głodu, pragnienia lub z ręki krajowców, że Reclus z całą słusznością mógł się wyrazić, iż „wyprawy do wnętrza Australii świadczą wymownie o wielkości człowieka.“ Pierwszym celem kolonistów było poznanie kraju do północnego rogu zatoki St. Vincent; następnie w 1839 Eyre rozszerzył te badania na północ do końca zatoki Spencera, do jeziora Torrens i na zachód do gór Gawler. W r. 1840 zbadał on północny kraniec łańcucha Flindersa, z którego ujrzał rozesłaną u swych stóp nizinę południowo - australską z licz-nemi zwierciadłami jezior, które uważał za połączone, i następnie przedsięwziął wśród niewymownych trudów podróż lądową wzdłuż południowego wybrzeża lądu, aż do King Georg Sundu. Założenie w r. 1829 nad rzeką Łabędzią kolonii Australia zachodnia dało popęd do wypraw ku wnętrzu Australii o d zachodu, przyczem odkryto liczne góry nadbrzeżne.—Po przejściu i zbadaniu wyniosłej krawędzi lądu, zaczęto myśleć o przebyciu lądu wpoprzek, mianowicie najprzód w kierunku z południa na północ. Pierwszej próby dokonał kapitan S t u r t, odkrywca Darlingu i Murrayu: wyruszył on w 1844 r. z Adelaidy i wtargnął do wnętrza przez góry Stanley i de Grey w okolicę rzeki Barku (Cooper), gdzie znalazł tylko kamienistą pustynię, W tymże samym czasie niemiec Leichardt przedsięwziął przebyć ląd od wschodu. W pierwszej podróży z Moretonbai dosięgnął Portu Esington na półwyspie Coburg, przyczem odkrył liczne rzeki, / uchodzące do zatoki Karpentarya. Następnie postanowił przebyć ląd cały w zachodnim kierunku, wzdłuż doliny Barku (1847 r.), lecz w tej wyprawie „australski Franklin“ zginął bez wieści.

Nieszczęśliwie również skończyła się wysłana z Mei-bournu wyprawa Burkego (1860 r.), w której po raz pierwszy użyto wielbłądów; Burke dosięgnął wprawdzie zatoki Karpentarya, ale w powrocie zginął wraz z towarzyszami nad rzeką Cooper. Dla odszukania zaginionych wysłano w r. 1861 dwie wyprawy: Howitta z Melbournu i MacKiniaya z Australii południowej. Pierwszy odszukał szczątki Burkego i jednego towarzysza, nad r. Cooper, drugiego zaś towarzysza, pozostałego przy życiu, wybawił z nieszczęśliwego położenia i powrócił do Melbournu; Mac Kinley zaś dosięgnął Karpentaryi. Prawie równocześnie z Burkem przedsięwziął Mac Douall Stuart przebyć ląd wpoprzek z południa na północ; potrzykroć wtargnął ten energiczny i nieustraszony Stanley australski we wnętrze pustyni; dwakroć odparty brakiem wody, kolczastą ścianą scrubu, wrogą postawą krajowców, zdołał po raz trzeci przedrzeć się przez scrub, przejść cały ląd wpoprzek i zatknąć flagę angielską nad zatoką Van-diemena (1862 r.). Powróciwszy do Adelaidy, otoczony aureolą sławj, ale ze złamanem zdrowiem, zmarł wskutek poniesionych trudów. Żaden z badaczy Australii, mówi Meinicke, ani przed nim, ani po nim, nie okazał tyle przezorności, wytrwałości i energii. Podróż Stuarta była nadzwyczaj płodna w następstwa: sprowadziła ona skolonizowanie Te-rytoryum północnego (Palmerston nad zatoką Port Darwin) i przeprowadzenie linii telegrafu transkon-tyneutalnego od Portu Augusta nad zatoką Spencera do Palmerstonu nad zatoką Port Darwin (2,890 kim.). Linia ta, do której przeprowadzenia były wielce pomocne wielbłądy, owe „okręty pustyni“, została ukończona w 1872 r. i stała się podstawą operacyjną dla późniejszych badaczy wnętrza A-i. I tak w 1873 r. War bur ton wyruszył ze stacyi telegraficznej Alice Springs i, po niesłychanych trudach, dosięgnął rzeki de Grey na północno-zachodniem wybrzeżu lądu. Kraj przebyty przez niego okazał się nadzwyczaj ubogi w wodę i pustynny. Nie lepsze były wiadomości, jakie zebrał o zachodniej A-i John F o r r e s t: wyruszył on w 1874 r. z Pgrth ku wschodowi, dosięgnął linii telegrafu i wzdłuż niej—Adelaidy. Równoległe-mi drogami do drogi Forresta przeszedł A-ę G i les, który poprzednio (1872 r.), podczas wycieczki z linii telegrafu, odkrył jezioro Amadeus. Najprzód w 1875 r. przeszedł on zachodnią część A-i od wschodu na zachód po linii południowej względem Forresta, a w 1876 r.—od zachodu na wschód po linii północnej względem Forresta. Rezultatem tych podróży było przeświadczenie, że wielki obszar lądu na zachód linii telegrafu aż do okolic wybrzeża zachodniego jest pustynią, niemożliwą do kolonizacyi; podróżni przekraczali tu i owdzie pustynne piaskowcowe góry, z których roztaczały się w niedościgłą dal faliste równiny, porosłe kolącemi krzakami; tylko bardzo rzadko rozsiane źródła, tworząc oazy z bujniejszą roślinnością i życiem zwierzęcem, przerywają rozpaczliwą monotonię i grobową ciszę pustyni. Część na wschód linii telegrafu została zbadana w 1878 przez Barclaya i Winnecke-go, którzy wyruszyli również ze stacyi Alice Springs;

aaacffua

erçÂé Sa okazała się również pustynną. Tym sposobem przekonano się, że wnętrze A-i (a zarazem część wybrzeża południowego i zachodniego) prze istawia pustynię, która i rozległością, i przygodą, niewiele ustępuje swej afrykańskiej siostrze. Tylfco północna część A-i jest korzystniej uposażona, jak t© wykazała podróż Aleksandra Forresta, który wtargnął we wnętrze od zatoki King Sund w górę żeglownej rzeki Fitzroy(1879 r.) i wszędzie napotkał równiny, porosłe bujną trawą i nadające się do »prawy roślin zwrotnikowych, a prócz tego obfitujące w złoto; to też kraj ten zaczął się szybko kolonizować (Kimberleydistrickt).—Powyższe podróże dały nam więc już dostatecznie poznać ogólny charakter A-i; nowsze podróże tyczą się już tylko lokalnych szczegółów. 2. Koloniści (w liczbie przeszło 37₃ milionów). Pierwsi koloniści europejscy w A-i byli to, jak wiadomo, zesłańcy; pierwszy ich kontyngens przybył tu, jak wiadomo w r. 1788 nad zatokę Bota n y Bai, która jednak okazała się niedogodną do założenia osady, przeniesiono więc ją nad pobliską zatokę Port Jackson i tak powstał a wiązek miasta Sydney i kolonia Nowa Południowa Walia; miasto to zaczęło wzrastać w miarę, jak obok skazańców zaczęła się tu gromadzić ludność wolna; ludność ta pochodziła po części z uwolnionych skazańców, po części z przybyszów dobrowolnych i zajęła się hodowlą bydła. Dla ulżenia wolnym kolonistom zaczęto zakładać kolonio karne w innych miejscach, jak na wyspie Norfolk, przy zatokach Port Mac-ąuarie, Moretonbai, na wyspie V a n d i e m en (Tasmanii), nad King Georg Sunde m, ®a wyspie Melville i t. d. Próby kolonizacyjne na większą skalę przedsięwzięto na zachodzie i południu lądu; wprawdzie założona w 1829 r. kolonia Australia Zachodnia, nad rzeką Łabędzią, (przyczem kolonia karna nad King Georg Sundem została zniesiona) nie miała wielkiego powodzenia; ale za to kolonie: AustraliaPołud-niowai Wiktorya były szczęśliwsze: do pierwszej zaczęto w 1836 r. przywozić z Anglii ubogich, do drugiej (która nosiła miano Port Philip districkt i należała do Nowej Południowej Walii) zaczęli się w 1834 r. przesiedlać hodowcy bydła z Vandiemenu (który już w 1824 był uznany za osobną kolonię) a w 1851 stała się ona osobną kolonią pod nazwą Wiktoryi. Z północnej części Nowej Południowej Walii utworzyła się w 1859 r. nowa kolonia Queensland; w 1863 obszar leżący na północ Australii Południowej aż do oceanu Indyjskiego, znany pod nazwą Alêksandraland i Terytoryum Północnego (Northern Territory) zostały przyłączone do Australii Południowej, która wskutek tego obecnie niezbyt właściwie nosi to miano. Żadna z tych kolonij nie przyjmuje już obecnie przysyłanych dawniej zesłańców; najpóźniej zaniechała tego A-a zachodnia (1868 r.) która powstała wprawdzie jako wolna kolonia, ale później $ 18-50 r.) stała się karną, jako najbardziej odosobniona przez pustynie i morza. Pod względem narodowości A. odznacza się nienapotykaną -w tan y eh częściach świata jednolitością: koloniści

pochodzenia wielkobrytańskiego (przeważnie angielskiego) stanowią tu przynajmniej 95%; nieznaczną resztę stanowią niemcy, chińczycy oraz wyspiarze z wysp oceanu Wielkiego. Wskutek immigracyi liczba mężczyzn w A-i znacznie przewyższa liczbę kobiet. Jednak z biegiem czasu urodzeni w A-i biorą coraz bardziej przewagę nad immigrantami i wyrabia się powoli, podobnie jak w Ameryce północnej, pewien typ nieco różny od angielskiego: znika mianowicie angielska świeżość cery, ale za to temperament staje się weselszy, język zaś nabiera pewnych prowincyonalizmów. Ponieważ początek pierwotnych kolonistów był bardzo niski (skazańcy), więc podczas gdy w innych krajach? ludzie lubią przechwalać się swymi przodkami, jako ludźmi niezwykłymi, bohaterami, to koloniści australscy. przeciwnie, starają się wykazać swe pokrewieństwo z osadnikami najświeższej daty. Zresztą niskie pochodzenie australskich kolonistów traci coraz bardziej swoje znaczenie i przybiera prawie legendowy charakter, podobnie jak wt starożytnym Rzymie. Tylko świeżo po odkryciu bogatych kopalni złota pochodzenie to odezwało się wyraźniej w licznych bandytach (B u s h r a n g e r), którzy niepokoili kraj z niedostępnych górskich kryjówek, a pobłażliwy zmysł ogółu nie tylko ich uniewinniał, lecz otaczał nawet aureolą bohaterstwa. Immigracya chińczyków, wywołana też odkryciem złota, zaczęła być groźną dla A-i („żółte niebezpieczeństwo“), podobnie jak dla Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej; więc nałożono na chińczyków znaczne opłaty przy wylądowaniu, wogóle zaczęto ich dręczyć licznemi utrudnieniami; teraz nie chińczycy, lecz biali, mówi Reclus, zaczynają wznosić dokoła siebie „mur chiński“. Wyspiarze z oceanu Wielkiego zostali sprowadzeni, podobnie jak murzyni do Ameryki, dla pracy na plantacyaeh (głównie w północnej, cieplejszej części A-i) i to zmienieni prawie w niewolników; podobne geograficzne warunki wywołują podobne objawy w świecie ludzkim. Głównemi zajęciami kolonistów A-i są: hodowla bydła, górnictwo i rolnictwo. Hodowla bydła, która z „kraju złodziei“ uczyniła A-ę „Arka-dyą u Antypodów“, a w szczególności jedną wielką owczarnią, znajduje te geograficzne podstawy w obszernych pastwiskach z trawami solnemi, w łagodnym klimacie, braku zwierząt drapieżnych (wyjąwszy bardzo tępionego dingo). Liczba o wie o wynosi tu około 100 milionów (A-a nawet w herbie ma wełnę), prócz tego wiele bydła rogatego, koni i świń. Hodowcy bydła, tak zwani squatterzy, najmują od rządu wielkie pastwiska, zwane r u n s, gdzie stada pasą się po większej części bez pasterzy w wielkich drucianych ogrodzeniach. Tylko w odległych miejscowościach wmętrza, gdzie półapki i strychnina nie wytępiły jeszcze największego wroga owiec, psa dingo, miejsce ogrodzeń zajmują pasterze, owczarze. W pierwotnych chatach lub namiotach ludzie ci wiodą żywot bynajmniej nio godny zazdrości: odosobnieni po całych tygodniach, bez innego towarzystwa prócz wiernego psa, często rozpijają się oni i dostają pomieszania zmysłów. Tylko w czasie strzyży owiec przybywają tłumy robotników, by owcom zdjąć ich odzież, a następnie myć, pakować i odstawiać do portów. Jednakże hodowla bydła napotyka też i liczne trudności, jak posuchy, wylewy, wielce rozmnożone króliki, pożary pastwisk, niszczące stada bądź bezpośrednio, bądź pośrednio przez odjęcie im podstaw bytu. Przy tern brak wody, a oraz jej gatunek (zwykle słona) utrudniają mycie wełny tak, iż tylko wełna z systematu Murrayu-Darlingubywa myta. Squatterzy starają się przeciwdziałać temu złu przez tamy na krikach, (creecks), studnie oraz rezerwoary (tan ks), do których kanałami sprowadza się woda w czasie wylewów. Króliki, niszczące pastwiska, są tępione masami (około 50 milionów rocznie), koloniści robią też próby szczepienia królikom różnych zaraźliwych chorób, aby je rozmnożyły śród swojego plemienia. Pożary pastwisk są częste, gdyż w suchym klimacie zapalenie jest łatwe: może je wywołać udzielenie się pożaru lasów, tarcie suchej trawy kołysanej wiatrem, porzucenie soczewki, skupiającej promienie słońca, iskra z ogniska, strzelby lub z fajki i t. p.; to też istnieją tu w tym względzie surowe przepisy ochronne: nabojów do strzelby wolno używać tylko ściśle przepisanych, fajki muszą być zaopatrzone w pokrywki, ogniska nie wolno rozkładać, nie usunąwszy dokoła trawy na przepisaną odległość. Z tego też powodu pochodzi wielka uczynność i gościnność bogatych sąuatterów dla biednych wędrownych robotników: dają im chwilowe pomieszczenie i żywność, gdyż złość biedaka mogłaby narazić hodowcę na nieobliczone straty; zresztą pustynny i stepowy charakter kraju, potrzeba przebywania wielkich obszarów, rozwija wszędzie na ziemi cnotę gościnności, gdyż każdy jej potrzebuje. Bogaci squatterzy stanowią australską arystokracyę (rolnicy — stan średni); niektórzy z nich posiadają po 100,000 i więcej owiec („królowie owiec“).—Górnictwo. Z obfitych skarbów mineralnych A-i, których istnienia i wartości pierwotni mieszkańcy nawet się nie domyślali, szczególniej zasługuje na uwagę złoto. Słyszano o niem w A-i już przed rokiem 1823: zbiegli skazańcy, schwytani powtórnie, utrzymywali, iż widzieli złoto na pustyni, owczarze tu i owdzie przynosili małe woreczki złota na sprzedaż; niestety jednak przekonano się, że pierwsi oszukiwali w celu złagodzenia czekającej icł^ kary, drugich zaś uważano za złodziei i karano. Pierwszego poważnego dowodu na istnienie złota w A-i dostarczył Strzelecki w 1840 r., ale ani on, ani Roderick Murchisson, który w swych odczytach, mianych w Londynie 1844 r., dowodził podobieństwa w budowie wschodnio - australskiego łańcucha z Uralem i skłaniał rząd angielski do wysłania górników do „australskich Kordylierów“, nie wiele zdziałali. Dopiero gdy ważne odkrycia w Kalifornii wywarły swój wpływ na Australię, tak iż w 1849 r. przeszło 5000 ludzi opuściło Sydney, udając się do San Francisco, kwestya złota w A-i weszła na właściwe tory: wielu z poszukiwaczy złotego runa za oceanem powróciło do A-i, zboga-ciwszy się nie tyle złotem, ile doświadczeniem; jeden z nich, Hargreaves, spostrzegł zaraz podobieństwo formacyj gór australskich z amerykańskiemi i rozpoczął poszukiwania, które doprowadziły do pomyślnych rezultatów: skutkiem tego było odkrycie wielkich pól złotych po zachodniej stronie gór Błękitnych (1851 r.) poczem nastąpiła ogólna fe-bris aurea, ogólny exodus kolonistów: warsztaty i kantory zostały opróżnione, pługi porzucone, stada pozbawione pasterzy. Okrętom groziło niebezpieczeństwo, jakby od owej bajecznej góry magnetycznej, gdyż niemniej potężna siła przyciągania pól złotych pozbawiała okręty załogi; stały w portach puste, bezużyteczne. Z Melbournu, który za pośrednictwem złotych czarów z nieznacznego miasteczka stał się wielką stolicą, płynął potok ludzki do obiecującego eldorado. Jak tylko zasięgło oko podróżnika, widać było długą linię ludzi, to ginącą, to wynurzającą się z falistości gruntu: wozy, ciągnione przez konie, woły, a nawet psy; ludzie, wiozący swe mienie na taczkach; sznury postępujących jeden za drugim chińczyków z koszami na bambusowych kijach; tłumy ludzi, których zwinięte na plecach kołdry wełniane były jedyną wyprawą, a silne muskuły jedynym kapitałem. Wszystko śpieszyło ku spodziewanemu szczęściu. Wszystkie narody miały tu swych przedstawicieli, a nie najmniejszy kontyngens stanowili synowie „państwa niebieskiego“; wprawdzie inni górnicy przyjmowali ich złorzeczeniami, a nawet kamieniami i pięściami, ale chińczycy byli wytrwali, pracowici i przestający na małem; pracowali na polach wzgardzonych przez europejczyków, przeszukiwali cierpliwie rumowiska, porzucone przez innych, jako nie mające wartości. Wielkie obszary pól złotodajnych zmieniły swój wygląd pod wpływem pracy tych niezliczonych mrówek: stały się podobne do olbrzymich plastrów miodu. Pod magicznym wpływem złotego cielca powstały na tych polach liczne ludne osady i miasta; ale gdy tylko podziurawiony grunt został wyczerpany, osady znikały (np. miasto Palmerville w półn. Queenslandzie), kraj zmieniał się w pustynie i dzikie zwierzęta zajmowały napowrót miejsce, wydarte im na chwilę przez człowieka. Nie wszystkie jednak kopalnie mają tak znikomą naturę: niektóre sięgają znacznej głębokości (przeszło 700 metrów) i muszą być prawidłowo, po górniczemu eksploatowane; to też wywołały one powstanie trwałych, dobrze zabudowanych miast, jak np. Ballarat i Sandhurst w Wi-ktoryi. Główne kopalnie złota znajdują się w Wi-ktoryi, Nowej Południowej Walii i Queenslandzie; o wiele mniej złota dostarcza Tasmania i A. Południowa. Po złocie pierwsze miejsce zajmuje cyna; najwięcej nad brzegami rzek w północnej części Nowej Południowej Walii i w południowej części Queenslandu, o wiele mniej w Wiktoryi i Tasmanii. Więcej rozpowszechniona jest miedź; znajduje się ona we wszystkich koloniach, ale najbardziej wydajne kopalnie znajdują się w A-i Południowej i Nowej Południowej Walii. W A-i Południowej znaleziono bardzo bogate rudy daleko we wnętrzu, ale trudność transportu zmusza do eksploatowania rud mniej wydajnych, lecz leżących bliżej wybrzeża, to też A. Południowa ustąpiła swego dawnego pierwszeństwa Nowej Południowej Walii; zresztą w tej

ostatniej przetapia się też wiele rud, pochodzących pomarańcze (Paramatt» pod Sydneyem jest z A-i Południowej, albowiem statki z Newcastle, pomarańczarnią A-i), cytryny, figi, brzos-wiozące węgiel do A-i Południowej, zabierają z po- kwinie, szczególniej w Nowej Połud. Walii; jabł-wrotem, w braku innego towaru, rudę miedzianą, jako balast. Inne metale, jak: żelazo, ołów, srebro, antymon, bizmut i t. d., są również bardzo rozpowszechnione. Eksploatacya tych skarbów i rozwój wielkiego przemysłu wraz z rozwojem ko-munikacyi—ma w A-i wielką przyszłość, gdyż na materyale opałowym bynajmniej tu nie zbywa: twarde drzewo australskie wydaje wiele ciepła; jednakże już wiele okolic eksploatacyi miedzi w A-i Południowej zostało pozbawione lasów, a trudność dowozu z okolic dalszych zmusiła do ograniczenia eksploatacyi.

ka i gruszki, szczególniej w Tasmanii („ogród Melbournu“). Uprawa wina jest bardzo rozpowszechniona, z winorośli sprowadzonych w 1837 r. z Reingau; lecz niestety, choroba winorośli sięgnęła i do A-i i wiele dawnych winnic zmieniło się. znów w pastwiska.—Rybołówstwo. Rybołówstwo dawniej kwitło, teraz upada : dawniejszy połów wielorybów i fok, który kwitnął szczególniej na południowem wybrzeżu (na wyspie Kangurów i wyspach w cieśninie Bassa, gdzie pierwsze osady były stacyami wielorybników), teraz ustał zupełnie, tylko Tasmania posiada małą flotyllę wielorybników; na zachodniem wybrzeżu zajmują się niem amerykanie. Ważny jest za to połów pereł, na północnem (koło przylądka York i Portu Darwina) i północno - zachodniem wybrzeżu; tamże wspomniany już połów trepangu, oraz połów ostryg na wybrzeżach mangrowio-wych.— Przemysł, handel, ko m unikaćye. Przemysł jest jeszcze mało rozwinięty, wyjąwszy niektóre gałęzie, jak: młynarstw'o, browarnictwo, ceglarstwo; wiele też jest fabryk (Sydney, Melbourn), związanych z hodowlą bydła, jak garbarnie, fabryki obuwia, m y d 1 a r n i e, fabryki wełniane, a także tabaczne, oraz warsztaty okrętów. Handel wewnętrzny jest utrudniony z powodu braku rzek spławnych i licznych dróg lądowych, mimo to jednak jest ożywiony, gdyż liczne stacye hodowli bydła nic, prócz mięsa, dla siebie nie produkują, i są we wszyst-kiem zależne od wybrzeży, a te znów otrzymują produkta hodowlane na wywóz zamorski. A. w y-w o z i: wełnę, skóry, ł ó j, m i ę s o, dawniej w formie konserw, obecnie w stanie zamrożonym; prócz tego: zboże, metale i węgiel kamienny. — Koleje żelazne rozpoczęto budować w 1850 r.; idą one po większej części od wybrzeża ku wnętrzu, przecinają prostopadle łukowatą krawędź wyżyny i tym sposobem dopełniają promienistego układu rzek, spływających z tego łuku ku wnętrzu. Po za krawędzią koleje te promieniste łączą się z sobą, tworząc linię od Brisbane do Adelaidy; zaczęto też budować kolej wzdłuż linii transkontynentalnego telegrafu z południa i z północy. Z linij telegraficznych najdłuższa jest właśnie transkontynentalna — od Adelaidy do Port Darwin, prócz tego telegraf wzdłuż zatoki Austral-skiej, łączący A-ę południową z zachodnią. Telegraf transkontynentalny łączy się liną podwodną z Jawą, a dalej z Europą; liny podwodne prowadzą też z Wiktoryi do Tasmanii i z Nowej Połud. Walii do Nowej Zelandyi; prócz tego projektowane są liny do Ceylonu i do Ameryki (Vancouver) ; tym sposobem drut elektryczny opasałby całą ziemię.— Stosunki polityczne i statystyczne. Orga-nizacya państwowa jest naśladownictwem angielskiej. Gubernator jest wybierany przez królowę angielską na lat 7, obok niego istnieje parlament zizbą wyższą i niższą. Obecnie kolonie australskie wraz z Nową Zelandyą postanowiły zwią-

Obok drzewa znajduje się też w A-i w ę g i e 1, ale tylko na wschodzie (i w Tasmanii), za to w wielkiej ilości, łatwy do eksploatowania i blisko wybrzeży morza (głównie w dorzeczu Hunteru, z portem wywozowym Newcastle). Z łupków bitumicznych wyrabiają naftę. Z innych bogactw mineralnych zasługują na uwagę: kamienie budowlane (m ar m u r, w ap i e ń, gips, łupki), glina garncarska i porcelanowa, a wreszcie sól. Ta ostatnia znajduje się w A-i w bardzo wielkiej ilości na samej powierzchni ziemi, jako osad z jezior i słonych wód płynących; niestety jednak jest ona tak pomieszana z innemi materyami, że po największej części nie bywa eksploatowana; nieco morskiej soli otrzymują na wyspie Rottnest, naprzeciwko uścia rzeki Łabędziej; zresztą sól przywożą z Anglii.—R o 1 n i c t w o. Rolnictwo w A-i natrafia na wiele przeszkód, które tylko po części udało się człowiekowi zwalczyć. I tak : suchy klimat, szczególniej wspomniane wyżej wiatry gorące, dalej szarańcza, grady, oraz wielkie wylewy rzek, właśnie w najurodzajniejszych okolicach (np. nad Hawkesbury). Niszczące niegdyś zboża liczne papugi zostały znacznie wytępione, ale w to miejsce wyrosły chmary owadów i robactwa; wtedy sprowadzono wróble, ale te znów tak się rozmnożyły, że teraz trzeba je tępić, podobnie jak króliki.

Mimo to, rolnictwo czyni postępy i handel zbożem z Europą rozwija się, albowiem żniwa australskie przypadają w czasie naszej zimy, więc zboże australskie przychodzi wtedy do Europy, gdy cena jego tutaj jest wysoka. Wielka suchość klimatu spowodowała wynalazek żniwiarki, która rznie i równocześnie młóci, przytem zbyteczną dla australskiego gospodarza słomę pozostawiają na polu i tam ją palą.

Tym przeto sposobem pszenica, której dojrzałemi kłosami kołysze wiatr poranku, może być wieczorem już zmielona na mąkę, lub nawet, jako gotowy chleb, leżeć na stole producenta, btosownie cło rozciągłości kontynentu przez blisko 30° szerokości warunki rolnictwa, a stąd i rodzaj pro-dukcyi—są tu różne: na południu (i w Tasmanii) uprawiają przeważnie pszenicę, w Nowej Południowej Walii i Queenslandzie — kukurydzę, prócz tego wszędzie owies, jęczmień i karto-f 1 e. W północnej części Queenslandu i w Tery-toryum Północnem uprawiają trzcinę cukrową i bawełnę, co,jak wiadomo, sprowadziło tutaj rodzaj niewolnictwa. Z owoców uprawiają sprowadzone

zać się w państwo federacyjne, na podobieństwo Stanów Zjednoczonych Ameryki („Commonwealth of Australia“), pod protektoratem Wielkiej Brytanii. Wojska angielskiego tu niema, jest tylko miejscowa milicya. A. przedstawia dość poważną siłę militarną, gdyż ludność jej, zdolna do boju (od lat 20 do 40), wynosi już przeszło ¹/₂ miliona; ważniejsze punkta wybrzeża są ufortyfikowane (wyspy cieśniny Torresa, wejście do Port Jackson i do King Georg Sundu). Dla uprzytomnienia stosunków polityezno-statystycz-nych A-i, załączamy następującą tablicę: gach języków świata języki A. zajmują miejsce zupełnie odosobnione, podobnie jak i sama rasa plemion australskich. Budowa języków A-ich jest wie-lozgłoskowa; zgłoski mają zwykle na początku dźwięk spółgłoskowy pojedyńczy, a kończą się na samogłoskę lub na spółgłoskę płynną; np. korę — mąż, punul—słońce, makoro—ryba i t. p. W głosowni języki te posiadają 5 samogłosek czystych: a,ê,i,o,u, które bywają krótkie i długie, nadto mają dwugłoski z nich złożone, oraz spółgłoski k, t, p, ń, n, m,j, w, r, r,l; nie mają zaś spółgłosek syczących s, z, powiewnych f, v i przydechowych cii, A; brak im więc

MIEJSCOWOŚĆ

Rok założenia

Powierzchnia w kilom, kwadr.

Ludność przy końcu roku 1687.

(ięst^ŚC zaludnienia aa 1 km. kw.

Miasto główne

Nowa Południowa Walia

Wiktorya

Queensland

1788

1851

1859

Australia Południowa

Australia Pd. Terytor. Pn.

1836

Australia zachodnia Tasmania

1865

1829

1854

799139 229078 1730721 985720 \ 1355891 J 2527583 67894

1042919

1036119

366940

1,03

O <M ^ cT

Sydney-

Melbourne

Brisbane

2341611    317446

42488

142478

0,14

0,02

2,1

Adelaida

Palmerston

Perth

Hobart

Razem .    .

7696026 kilom. □    2948390    0.35

oraz

W. N.

Ponieważ przyrost roczny stanowi przeszło ¹/₃₀, więc ludność przypuszczalna przy końcu r. 1891 wynosi wraz z krajowcami blisko 3.4 miliona, co daje na gęstość zaludnienia blisko 0.44 na klm.D, czyli przeszło 24 na milę —(Ź rodła: Meinicke: „Australien“, w „Peterman’s Mitteilungen“ Ergänzb. VI, 1871.—Pesehel-Ruge: „Geschichte der Erdkunde“, 1878. — „Geogr. Handbuch zu Andree’s Handatlas“, 1882.—Guthe-Wagner: „Lehrbuch der Geogr.“, I. — Wojejkow: „Kjimmuth 3eM-Haro mapa“, 1884. — Peschel-Kirchhoff: „Völkerkunde“, 1885. — F. Ratzel: „Völkerkunde“, II, 1886. — E. Jung: „Australien“, 1886. — R. Spitaler: „Über die Temperaturanomalien auf der Erdoberfläche“, w „Petermann’s Mitteilungen“, 1887;

„Über die Temperaturanomalien auf der Erdoberfläche im Januar und Juli“, w» „Petermann’s Mitteilungen“, 1889.—E. Reclus: „Geographie Universelle“, XIV, 1889. — L. Metchnikoff: „Les Australiens“, w „Bulletin de la société neuchateloise de géographie“, VI, 1891. —Berghaus: „Physikalischer Atlas“ i t. d.).

Australskie języki, Podobnie jak ludy, tak i rozmaite języki plemion rasy australskiej pozostają ze sobą w ścisłem pokrewieństwie. Języki te dają się ułożyć w kilkanaście grup odmiennych, różniących się pomiędzy sobą dość wybitnemi znamionami, noszących jednak charakter wspólnego genealogicznego pochodzenia. Ten wspólny charakter ich budowy każe odróżniać języki australskie ol sąsiednich jęz. papuańskich i melanezyjsko-po'i-nezyjskich (zob. Encykl. t. I, str. 276). W szere-s i v, które to oba dźwięki istnieją w jęz. papuańskich i w polinezyjskich; h spotyka się tylko w niektórych gwarach austral. Spółgłoski głośne (dźwięczne) g cl b również nie były właściwe pierwotnym językom australskim, lecz prawdopodobnie w niektórych rozwinęły się później z odpowiednich spółgłosek cichych (uiedźwięcznych) kt p. Pod względem morfologicznym: wyrazy tworzą się z pewnych połączeń dźwięków czyli pierwiastków przez przyczepianie do nich przyrostków (sufiksów), np. korę mąż, kore-ko mężowi, kore-ko-ba męża...; na początku zaś nie przyjmują przystawek, i tern różnią się także od języków papuańskich i melanezyjsko-poli-nezyjskich, w których przeciwnie przystawki na początku wyrazów powszechnie się używają. Przycisk czyli akcent spoczywa po większej części na przedostatniej zgłosce wyrazów, co czyni mowę austral-czyków dla słuchacza przyjemną. Posiadają obfitość wyrazów na oddanie wyobrażeń zmysłowych i w obrazo wem ich przedstawianiu bardzo się lubują. Przeciwnie nie mają zupełnie wyrażeń na oddanie pojęć umysłowych, oderwanych, który to świat jest im obcy; całe bowiem myślenie australczyków, przy braku potrzeb duchowych, obraca się około potrzeb życia fizycznego. Nie znają różncy liczb w rzeczownikach; np. w języku z nad jez. Macquane w Nowej Walii południowej, pomiędzy 32° i 34° szer. i 149° dług., makoro znaczy zarówno: ryba, jak i ryby, tibin—ptak i ptaki, korę—mąż i mężowie i t. d.; w zaimkach zaś rozróżniają liczbę pojed. i mnogą, a w niektórych gwarach i podwójną. W mowie mieszkańców z nad zatoki Encounter (Australia połud.

około 36° szer. i 139° dług.) różnica ta ustaliła się j torya, za pomocą tego systemu piątkowego liczy aż i w rzeczownikach. Posiadają liczne i bogato roz- j do 20 (kiarp munnarr= jedna ręka; bulaits muuiiar— winięte wyrażenia dla oddania rozmaitych stosunków przypadkowych, i pod tym względem mogą z niemi spółzawodniczyć tylko języki fińskie. Oprócz bowiem przypadków, znanych w językach indoeuro-pęjskich, języki austr. mają przypadki na oznaczenie takich względów, jak: przebywanie z kimś na jednem miejscu (casus ćommerativus), obecność przy czemś (adessivus), lub nieobecność (abessivus), imię działacza {nomen agentis), a nawet współdziałacza (so-ciativus). Natomiast nie masz w językach austr. różauicy pomiędzy dwoma najważniejszemi przypadkami, t. j. mianownikiem, na oznaczenie podmiotu, i biernikiem, na oznaczenie przedmiotu: oba te przypadki wyrażają się przez gołą osnowę wyrazu (np. korę znaczy: mąż i męża; makoro—ryba i rybę i t. p.)

dwie ręce; bularra^ 20). Mieszkańcy wybrzeża południowego z nad zatoki Encounter liczą do 3-ch, mają jednak pojęcie i następnych liczb od 4 do 7-u i tworzą wyrazy na ich oznaczenie, powtarzając wyraz kuko, znaczący „parę“, w ten sposób: 4= kuko kuko, 5=rkuko kuko ki, 6^=:kuko kuko kuko, 7—kuko kuko kuko ki. Mowa nie wszystkich plemion australskich dotychczas została zbadana, a badanie to coraz trudniejszem się staje z powodu, że na wielkim obszarze lądu Australii pozostaje dziś zaledwie 150 tysięcy napół dzikich tuziemców, tj. o kilkanaście tysięey mniej, aniżeli np. łużyczan w Saksonii i Brandenburgii. Bliżej poznane są narzecza australskie południowe i połud.-wschodnie; mniej mowa tasmańczyków, narzecza zaś plemion z wybrzeża zachodniego—w części tylko. — Co się tyczy twórczości umysłowej ludów australskich, jest ona, zgodnie z nader niskim stanem ich kultury, bardzo nieznaczna; ich pieśni są to krótkie, oderwane myśli, bez jakiegoś ściślejszego związku między sobą. Bajek, klechd i utworów poetycznych takich, jak u hottentotów i negrów, słabe tylko ślady są znane. Literatura: Friedr. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft“. II, 1—98 i IV, 123. Wiedeń 1888; oraz źródła tam wymienione.

Austrazya, miano, utworzone z germańskiego Os terrikr=państwo wschodnie, oznaczało część monarchii franków w okresie Merowingów. Przy zaszłym podziale r. 511 między synami Klodoweu-sza A. dostała się Teodorykowi 1-mu (511—534) i składała się z dzisiejszej Szampanii, Lotaryngii, Alzacyi i całego prawego wybrzeża Renu aż do uścia, z miastami Rheims, Châlons, Troyes, Metz, Toul, Verdun, Bazyleą, Strasburgiem, Spirą, Wor-macyą, Trewirem, Moguncyą, Zulpich i Kolonią. Potem panował Teodebert I (534—547) i syn jego Teodebald (547—553), który zmarł bezpotomnie. Wtedy wcieloną została do posiadłości Klotaryusza I, ostatniego z synów Klodoweusza, ale po śmierci jego (561), nastąpił nowy podział i A. stała się królestwem najstarszego z czterech braci, Syge-beria I. Po zabójstwie Childeryka II (675) panowie sprowadzili ze Szkocyi Dagoberta II, syna Syge-berta Ii i oddali mu tron A-i. Po niespełna 4-let-niem panowaniu Dagobert został zamordowany za sprawą majordomów Marcina i Pepina Herystal-skiego (679), którzy uznawali wprawdzie władzę królów merowińskich, ale w rzeczywistości rządzili wedle własnej woli. Od roku 680 Pepin z He-rystalu rządził sam. R. 741 po śmierci Karola-Mar-tela dostała się Ą. starszemu synowi jego, Karlo-manowi, a potem drugiemu, Pepinowi, który sięgnął już po tytuł królewski (752) i odtąd księstwo au-strazyjskie przestało istnieć. Nazwy jednak A-i nie wykreślono. Przy podziale państwa Karola Wielkiego r. 817, oznaczano pod tern mianem terytorya miast: Moguncyi, Wormacyi i Spiry, które r. 843 przeszły do działu Ludwika Niemieckiego. Samo serce dawnej A-i merowingów, miasta: Rheims,s

A A. K.

Jednakże, gdy podmiot ma wyrażać imię działacza (inomen agentis), t. j. gdy ma przy sobie słowo, oznaczające działanie, wówczas mianownik takiego rzeczownika używa się wyłącznie z pewnym przyrostkiem {-to lub -ko)\ np. czysta osnowa kikoi (kot) jest formą mianownika lub biernika (np. kot jest duży; widzę kota i t. p.), zaś kikoi-to oznacza w zdaniu imię działacza (np. kot łapie mysz i t. p.). Słowo przedstawia również znaczne bogactwo form na wyrażenie różnych względów danej czynności, tj. stron, sposobów, czyli trybów i czasów. Obok form strony czynnej słowo ma formy: zwrotną, wzajemną, oznaczoną i trwałą; 4 tryby: życzący, rozkazujący, poczynający i bezokoliczny. Każda prawie z wymienionych 5-ciu stron danego słowa obfituje w osobne formy na oznaczenie różnych czasów, gdzie np. spotykamy nietylko formy aorystu, ale obok czasu przeszłego dokonanego i zaprzeszłego także przeszły dzisiejszy; nadto przyszły oznaczony i nieoznaczony; w niektórych zaś gwarach, jak np. w narzeczu wiradurej skie m, w Nowej Walii południowej, w Dolinie Wellingtona, rozróżniany jest: czas teraźniejszy nieoznaczony (np. bfim-ara—bić), teraźn. oznaczony (büm-al-äwana—bić teraz właśnie), przeszły dokonany nieoznaczony (büm-al-guain—wybić), przesz, dokonany oznaczony (büm-al-awan— wybić dopiero co), przeszły dokonany dzisiejszy (büm-al-närin—wybić dzisiaj), przeszły wczorajszy (büm-al-gurâni—wybić wczoraj), przeszły odległy (büm-al-gunan—wybić dość dawno), zaprzeszły (bum-al-leini); podobnie w czasie przyszłym w temże narzeczu odróżnia się odmiennemi formami: przyszłość nieoznaczona, przyszłość bliska, przyszłość dzisiejsza nieoznaczona i przyszłość dzisiejsza oznaczona, nadto przyszłość dokonana {futurum exactum). Liczebników czyli wyrazów na oznaczenie liczb australczycy posiadają bardzo mało, gdyż i samo liczenie wielce jest u nich ograniczone: znaczna część plemion liczy do 3-ch lub 4-ch, niektóre tylko do 7-u; w wyrażeniu liczby 2 paniÿe u większości plemion dość wyraźna zgodność fonetyczma, i fakt ten uważa się za jeden z dowodów wspólnego ludów australskich pochodzenia. Liczenie od 4 do 7 odbywa się w sposób składany. Na oznaczenie liczby 5 niektóre plemiona używają wyrazu „ręka“, a jedno z nich, Verdun , Metz i Trewir, weszły w skład Francyi, mianowicie plemię „jajowerong* w prowincyi Wik- A. stała się „Francia Orientalis“ (cstfi linkische

Reich). Nazwę A-i dawano także w wieku VIII roi został ściślej złączony z monarchią. Galicya sta-i IX jednej z pięciu prowincyj Lombardy-i, tworzą-    nowi    część    niziny    Sarmackiej,    jest    zupełnie    otwar-

cej część wschodnią królestwa, a położonej między    ta    od strony    północnej,    od    monarchii    zaś    oddzielona

łukiem Karpat. Najdalej od trzonu państwa odbiega Dałmacya, łącząc się z resztą państwa tylko drogą morską. Dopiero zajęcie Bośnii ściślej ją zespoliło z resztą monarcMi. A.-W. dotykają jednego tylko morza Adryatyckiego. Długość wybrzeża wynosi 700 kim. Wybrzeże to, pełne wybornych portów i przystani i nigdy nie zamarzające, posiada obok tych zalet ważne ujemne strony: 1) oddzielone od całego obszaru państwa wysokiemi łańcuchami gór, stało się dostępne dopiero od czasu przeprowadzenia dwóch linij kolejowych: do Tryestu i do Fiume; 2) ani jedna rzeka austryacka nie wpada do tego morza. 3) Całe dalmackie wybrzeże zanadto jest oddalone od reszty państwa. Cattaro leży w linii prostej o 65 mil od Fiume (ob. Dałmacya). Na północ morza Adryatyckiego półwysep I s t r i a tworzy dwie zatoki: Tryesteńską od zach. z portem t. im. i zatoką Kwarnero na wsch. z portem Fiume (Rie-ka). Na pd. końcu Istryi leży wojenny port Pola. Budowa powierzchni przedstawia wielką rozmaitość; góry i niziny mieszają się pomiędzy sobą i następują jedne za drugie mi. Góry A-W. należą do trzech systematów: Alpy, Karpaty i g. środkowej Europy.—1) Alpy, począwszy od doliny Renu u jeziora Boden, łańcucha Rhäticon, Ortelesu i górnej kończyny jez. Garda, do nizin dunajskich i Alp Dy-narskich, które ciągną się na granicy Dalmacyi i Bośni (ob. Alpy).—2) Całe pasmo Karpat od Pres-burga do Orsowy, z wyjątkiem w. i poł. stoku Karpat Siedmiogrodzkich.—3) Góry środkowej Eur., mianowicie wał czeski swoją stroną wewnętrzną i wyżyny Morawii całkowicie. Wał czeski oddzielony jest od Alp doliną Dunaju, od Karpat zaś doliną Morawy i jej dopływu Beczwy, a dalej doliną górnej Odry. Pomiędzy temi dolinami znajduje się przejście, noszące nazwę bramy Morawskiej. Tu pod Oderbergiem (Boguminem) zbiegają się drogi ze Szląska, Polski i Węgier (przez Jabłonkę) i prowadzą do Prerau (Przerowd), zkąd rozchodzą się do Pragi i Wiednia. Przejścia tego broni Kraków i Ołomuniec. Tędy W starożytności prowadzono z nad Bałtyku bursztyn, przez wsch. Alpy nad Adryatyk. Wzdłuż całego państwa od Passawy (liścia lnu) do Orsowy płynie Dunaj, ponad którym szeregiem legły mniejsze i większe ninizy, kotlinowato opasane górami. Od Passawy do Wiednia leży szereg małych kotlin, połączonych za pomocą cieśnin, w których rzeka przebija skalne zapory i tworzy wiry. Pierwsza cieśnina sięga aż do długo wyciągniętej dolinowej kotliny Linzu, odznaczającej się żyznością. Twierdza Linz broni tej drogi od zach. Poniżej uścia Ensu poczynają się znowu malownicze cieśniny, które pod zamkiem Dürrenstein (Ryszard lwie serce) rozrastają się w szeroką żyzną równinę, śród której rzeka dzieli się na ramiona. Poł.-wch. koniec Lasu Wiedeńskiego pod Kornneuburgiem tworzy ostatnią cieśninę, zkąd wody wydostają się na kotlinę wiedeńską. Ku pn. przedłuża się ona w nizinę Morawską (Marchfeld) a od wsch. zamknięta jest małemi Karpata’mi (Bielawami) i Lejtą. Wiedeń jest

Alpami na północ, rzeką Po i Adryatykiem na południu, Mincio i jeziorem Garda na zachód, Alpami julijskiemi na wschód. Kraina ta odpowiada dzisiejszym: Wenecyi, Friulowi i Istryi. (Ob. pod artykułami Karolingowie, Merowingowie i Ńeustrya).

A. Huguenin: „Histoire du royaume mérovingien d’Austrasie“ Paryż, 1857 — A. Digot: „Histoire du royaume d'Austrasie„ Nancy, 1863, 4 t. —

P. A. F. Gérard: „Histoire des Francs d’Austrasie“

Bruksella, 1864, 2 tomy. — A. Longnon: „Géographie de la Gaule au VI siècle“ Paryż, 1878.—

Tegoż, „Atlas historique de la France, 1-e wydanie 1884.

Austria, nazwa planetoidy (136), ob. Plan et y.

Austro-Węgry, czyli Aus t r y a cko -Węgierska monarchia (Oesterreichisch Ungarische Monarchie), nosi tę nazwę od czasu zawarcia ugody z Węgrami (ob. Austryacko-węgierska konstytucya).

Położenie i granice. Z wyjątkiem Tyrolu i Dal-macyi, które nakształt półwyspów odbiegają od korpusu A.-W., państwo ma kształt prostokąta, rozciągniętego ü zachodu na wschód i położonego pomiędzy 45° i 51° szerokości północnej i pomiędzy 30° i 44° 10' długości wschodniej od F. — Tyrol, który wrzyna się pomiędzy nizinę lombardzką i Niemcy, sięga na zachód 27°12' długości wschód.;

Dałmacya zaś pomiędzy Bośnią i Hereogowiną z jednej, a Adryatykiem z drugiej strony, sięga kupo-łud. do 42° 10' szer. półn.—Polityczną granicę na półn., począwszy od jeziora Boden, stanowi cesarstwo niemieckie (Bawarya, Saksonia i pruski Szląsk), dalej król. polskie (gub. piotrkowska, kielecka, radomska i lubelska), na wsch. cesarstwo russkie (gub. wołyńska i podolska) i Rumunia. — Od połud. Rumunia, Serbia, Bośnia (respective Turcya), Czarnogórze, Adryatyk i Włochy; od zach. zaś Szwajcarya.

Na znacznej przestrzeni A.-W. posiadają granice naturalne. Południową granicę stanowi podnóże Alp, dalej grupa Ortelesu, dolina górnego Renu, jezioro Boden.— Od Bawaryi podnóże Alp, rzeki Salza, In,

Bömerwald (Szumawa); od Saksonii góry Kruszcowe (Rudawy—Erzgebirge); od Szląska Karkonosze (Riesengebirge) i Sudety. Od strony cesarstwa russkie-go granica po większej części sucha, tylko od Igo-łomii do Zawichostu granicę stanowi Wisła, dalej mała część Sanu i Bugu, Zbrucz i Dniestr. Od strony Rumunii Karpaty siedmiogrodzkie, przez które ku południowi prowadzą ważne przejścia: Czerwonej wieży (Rothenthurm pas) doliną Aluty i przejście Wulkan, doliną Schillu. Dalej od Rumunii i Serbii rzeka Dunaj od Orsowy do ujścia Sawy,

Sawa do ujścia Unny, i rzeka Unna. Od Bośni oddziela Austryę rzeka Kulpa i łańcuch Alp Dynar-skich. Niektóre kraje monarchii łatwiej łączą się z ościennemi państwami, niż z monarchią; tak Czechy z trzech stron opasane są krajami cesarstwa niemieckiego i tylko z czwartej dotykają Morawii.

Doliny Tyrolu jedne zwrócone są w stronę Włoch (dolina Adygi), inne w stronę Bawaryi (dolina lnu), dopiero po przeprowadzeniu kolei Arlberskiej Ty-

63

Encyklopedyi Powszechna ilustr. T. V

kluczem opisanej drogi. Następna nizina górno-węgierska, połączona z poprzednią bramą Presburgską, zajmująca około 300² mil. (16500² kilom.), była niegdyś jeziorem, które zostało wypełnione gruzem Alp i Karpat; zachodzi ona daleko w Karpaty wzdłuż nadzwyczaj urodzajnych dolin Wagi, Nitry (Neutra) i Granu. Na pn. stronie Dunaju grunt jest suchy i urodzajny. Dunaj tworzy liczne wyspy, z których najznaczniejsze, wielka i mała Schütt, całe pokryte ogrodami. Tam, gdzie ramiona rzeki łączą się napowrót, leży oblana wodą twierdza Komorno. Pd. strona, pokryta moczarami, żywi znaczne stada; są to samotne pasterskie obwody Lap Hausagu.— Pozostałością po owem jeziorze, jest jez. Neusidler, które peryodycznie wysycha, lub znowu napełnia się wodami Dunaju i Raby, które w czasie wysokich wód płyną przez Hausag wstecz do jeziora. Od równiny dolno-węgierskiej oddziela tę nizinę gałąź Karpat na pn. i las Bakony (Bakoń) na pd. Las Bakony stanowi system sam w sobie, gdyż tylko 325 m. wysokie pagórki łączą go z Alpami. Szczyty jego sięgają 050 m. Pomiędzy Granem i Wacowem (Waitzen), góry te przypierają do Dunaju, tworzącego wyłom, podobny do wyłomu pod Presburgiem; u tego wyłomu w wojnach tureckich często staczano boje. B. porosły jest gęstemi dębo-wemi lasami i zamieszkany przez pasterzy. U pdw. podnóża leży jezioro Platten (węg. Balaton, sł. Błotne), otoczone z jednej strony wulkanicznemi, okrytemi winem wierzchami, z drugiej zaś tylko niskiemi pagórkami od wielkiej niziny odgraniczone. Ostatnia z nizin, dolno-węgierska, jest ze wszystkich najrozleglejsza, była ona również obszernem jeziorem, zasilanem wodami Dunaju, Cissy, Drawy i Sawy. Kiedy skalista zapora, zamykająca jez. od wsch., została przerwana u Żelaznych wrót, wody spłynęły powoli i grunt się osuszył. Powierzchnia kraju od Budy do granicznych wyniosłości Siedmiogrodu i od Tokaju do Belgradu wydaje się jednostajną niziną, nad którą wznoszą się tu i owdzie płaskie, piaszczyste grzbiety; rzeki leniwie toczą swe wody po napływowym, pozbawionym spoistości gruncie; nieujęte prawie w żadne brzegi, przez swe wezbrania zrządzają niezmierne szkody (wylewy Cissy, zniszczenie Segedinu); gęste kępy sitowia okalają ich brzegi. W dali od rzek rozciąga się samotny i pusty step „Alföld“, ubogi w drzewa i krzewy.— Największą część równiny stanowią obszary pasterskie—puszta. Wszędzie jednak, gdzie nawodnienie jest dostateczne, grunt okazuje niezwykłą urodzajność. Z powodu braku kamienia zachodzi trudność w budowie dróg i komunikacye są wielce niedogodne. Dunaj od Waitzen zstępuje na wielką równinę i aż do uścia Drawy zachowuje kierunek południowy.—Na tej przestrzeni tworzy on wiele wysp.— Buda i Peszt założone są w miejscu, gdzie po raz ostatni przytykające od prawego brzegu pagórki ułatwiają przeprawę. Na w. puszta sięga bram Pesztu. Poniżej Budy prawy brzeg jest wszędzie wyższy i ztąd tu leżą osady. Mohacz jest miejscem przeprawy, którędy zwykle przechodziły wojska tureckie. Uścia Drawy są tak bagniste, iż nie mogło tu powstać żadne miasto. O kilka mil poniżej

Dunaj napotyka wzgórza Syrmii, które go zmuszają do wygięcia się ku w., tego kierunku trzyma się rzeka aż do połączenia się z Cissą. Na tej przestrzeni, na odosobnionej skale, leży Peterwardein, węgierski Gibraltar, dalej — Karłowice. Ztąd lewy brzeg D. opasuje szeroka smuga bagnisk, utworzonych przez wody Begi i Temesu. Brzegi Sawy aż do uścia Unny opasane są bagniskami. Takiż charakter posiadają również brzegi Cissy, która tworzy niezliczone zakręty i łachy. Po uregulowaniu bieg Cissy będzie o 53 mile skrócony, a 3002 mil obszaru zostanie pozyskane dla pługa. Czworobok pomiędzy Dunajem, Cissą, Maroszą i skrajnemi górami Siedmiogrodu nosi nazwę Banatu. Ręctein-na ziemia jest nadzwyczaj urodzajna, krainę tę można-by nazwać rajem Węgier. Oprócz pomienio-nego szeregu naddunajskich nizin, do A.-W. należy csęść niziny Sarmackiej od Karpat na pn. po Wisłę i na wsch. po Zbrucz; nakoniec niewielka przestrzeń niziny lombardzkiej nad rzeką Isonzo.— Rzeki A.-W. należą do czterech zlewisk zewnętrznych: morza Północnego, Bałtyku, morza Czarnego i Adryatyku. Nie posiadają jednak A.-W. ani jednej rzeki w całej długości, ani jednego uścia rzecznego—i kraj, jakkolwiek dobrze nawodniony, nie posiada, z wyjątkiem Dunaju, dogodnych dróg wodnych. Do morza Północnego należy część Renu, stanowiącego, począwszy od ks. Lichtenstein aż do jeziora Boden, granicę państwa. Elba należy od źródeł do wyłomu w górach Łużyckich, t. j. całe górne jej dorzecze; żeglowną staje się ona od Leit-meritz (Litomierzyce). Do Bałtyku — źródła Odry, do Bogumina (Oderberga). Do tegoż zlewiska należy górny bieg Wisły; początkowo obu brzegami a od wsi Igołomii do Zawichosta prawym brzegiem. Do Adryatyku należy górny bieg Adygi (Etschu) i nadbrzeżne rzeki Isonzo, Timawo, Kerka, Cetina i uścia Narenty. Najważniejsze są rzeki Czarnego morza: Dniestr od źródeł do okopów św. Trójcy i szczególniej—Dunaj. Można śmiało twierdzić, iż jest to jedyna wielka i ważna rzeka Austryi; mad nią leżą obie stolice; jest to wielka handlowa droga, prowadząca na wsch. i ku morzu Czarnemu, dla tego też kwestya wpływów politycznych nad dolnym Dunajem stanowi dla A.-W. kwesty ę żywotną. Dunaj należy do A.-W. od uść lnu (Passawy) do Żelaznych wrót u Orsowy.* Dopływy Dunaju są: od prawego brzegu: In z Salzą, Traun, Enns, Leitha (Litawa), Raab, Drawa z Murem i Sawa z pograniczną Kulpą i Unną. Od lewego brzegu: Morawa (March) z Igławą (p), Beczwą i Miawą (1), Waga z Orawą (Arwa) i Nitrą (Neutra); Gran (Hroń); Ip-pola (Eypel) i najpotężniejszy z dopływów Cissa, która przyjmuje od lewego brzegu Szamos, Körös, Maros i Begę; od prawego w górnym biegu Bod-rog i Hernad. Cissa posiada bieg nadzwyczaj kręty, przy regulacyi pobudowano 1250 kim. tam i powiększono spadek z 0,0041 na 0,0061. Poniżej uść Cissy D. otrzymuje jeszcze tylko Ternes, całkowicie należący do Austryi. Z dopływów dolnego biegu Dunaju do A.-W. wierzchowinami należą: Prut, Seret, Aluta (Alt) i Szil. Oprócz rzek pomienionych 4 zlewisk, A.-W. posiadają jeszcze rzeki Karstu

hektarów

vua

9,666

7,422

8,778

17,844

7,657

Rozmaite rośliny Łąki

Pastwiska

Lasy

Ugór

19,330,000 hect. 17,800,000 8,672,000

Winnic

i Dalmacyi, które możnaby nazwać rzekami zlewisk pseudowewnętrznych; rzeki te nikną w przepaściach i rozpadlinach, zwanych ponorami, podziemne mi jednak korytami łączą się z rzekami zlewisk zewnętrznych, lub uchodzą do morza na dnie jego. Tu należą: Poik, który wynurza się powtórnie jako Unz, a nakoniec jako Lublanica łączy się z S?lwą; Ręka, wynurzająca się jako Timawo i wpadająca do pn. części Tryesteńskiej zatoki; Gaczka, Lika i inne drobniejsze rzeki Alp Dynarskich, których dorzecza noszą nazwę „polie“ (ob. Berghaus „Physikalische Atlas“ Nr. 17). Jezior, oprócz wymienionych Neusiedler i Platten i drobnych stawów tatrzańskich, A.-W. posiadają nie wiele. Jeziora Boden i Garda należą częściowo.—Klimat. Znaczny obszar A.-W. i wielka rozmaitość budowy powierzchni wywołują znaczne klimatyczne różnice. Nie mały też wpływ wywiera przeważnie równoleżnikowy kierunek gór, tudzież nadmorskie położenie jednych (Dalmaeya) i śródlądowe położenie innych prowincyj, odciętych od morza wysokiemi górami (Węgry). Od Monachium przez Wiedeń, a dalej pd. podnóżem Karpat przechodzi izoterma roczna + 10° C. Izoterma ta mniej więcej odpowiada pn. granicy uprawy wina; Istrya i Dalmaeya leżą między izotermami + 14° C. i + 16° C.— tylko niewielka przestrzeń na pół. wsch. Tarnopola leży po za izotermą -f 8U C. Temperatura stycznia w Wiedniu i Peszcie wynosi—1° C., a Istrya

1    wybrzeże Dalmackie mają przeciętną styczniową -f- 4° C. — Na pn. izotermy lipcowej -j- 20° leży tylko nieznaczna część Czech, na pn. od Pragi.— Taż sama temperatura dla Dalmacyi wynosi + 26°. Największą ilość opadów atmosferycznych, około

2    m., otrzymują Alpy karnijskie i austryackie (Aus-see 197 cm. Lubiana 142 cm.), najmniejszą ilość, poniżej 60 cm., wnętrze Czech; dunajskie niziny i wyżyna Siedmiogrodu (Peszt 53 cm., Wiedeń 59 cm., Praga 47 cm.). W Dalmacyi maximum opadów przypada na czas od listopada do stycznia, minimum na lipiec ; wreszcie monarchia otrzymuje najwięcej opadów w maju, .czerwcu i lipcu, najmniej we wrześniu. Większość tedy dunajskich nizin i przyległych krajów posiada deszcze w przed-leciu, gorący koniec lata, mglistą zimę i często na początku zimy powtórne maximum opadów (Berg-haus „Physic. atlas“ Nr 30, 36, 78). Z wiatrów w Alpach wieje Fiöhn, w Karpatach wiatr halny, Sirocco sięga niekiedy wybrzeży Adryatyku i sprowadza na nie zwykle ulewne deszcze w jesiennej porze i na wiosnę, w Karście zaś panuje w zimie Bora, z powodu którego uprawa wybrzeży wysp Dalmac-kich staje się niemożliwą. W związku z temi własnościami klimatycznemi, można podzielić A.-W. na następne strefy: 1) Paspn. na granicy pn.; Czechy, Morawna, Szląsk, Galicya i Bukowina z uprawą zboża i lnu, bez wina. 2) Pas środkowy, pod 46° szer. Z wyjątkiem niektórych zimniejszych, wyżej położonych dolin alpejskich, wydaje w wielkiej ilości zboże, owoce, tytoń i wino. 3) Pas pd., oprócz zwykłych zbóż wydaje kukurydzę i obfitość wina, a miejscami ryż i owoce pd. — P ł o d y natury: A.-W. są państwem rolniczem; ³/₄ całej ludności I zajmuje się gospodarstwem wiejskiem, a prawie ⁵/6 ziemi zdatna jest do uprawy. Obszar rolny zajmuje 62,400,900 hektarów, które dzielą się następującym sposobem:

przedlita- zalita- razem tysiące w ia

Zboża (opr. kukurydzy) 6,040    4,994    11,055

30,019 32,385    62,404

Mimo tego, rolnictwo nie wszędzie stanęło na-należytej wysokości. Jeszcze w 1854 r. A.-W. sprowadzały zboże przeważnie z Turcyi, obecnie nadmiar produkcyi wywożą do Szwajcaryi i Niemiec, a przez Fiume do Francyi i Anglii. Najwięcej zboża dostarczają: Węgry, Czechy, Morawia i Galicya; oprócz zboża w większej ilości uprawiają len, konopie i buraki cukrowe. Produkcya zboża (w 1870) wynosiła: pszenicy 35 mil. liektol, innych zbóż 127 mil. hekt. Po zbożu najważniejsze miejsce zajmuje wino; pod tym względem A.-W. zajmują w Europie 4 miejsce. Szczególniej słyną wina węgierskie, produkowane na wulkanicznych pagórkach Hegyalaya, dalej Erlauskie u podnóża Matry, obfitują też w wina okolice Budy i Neuziedlerskiego jeziora. Obecnie jednak philoxera poczyniła straszne spustoszenia w winnicach Węgier. Znane są też wzgórza Siedmiogrodu nad Maroszą, a okolice Aradu dostarczają czerwonego wina Menesi, rywalizującego z Tokajem. Wogóle Węgry liczą 318,000 hektarów winnic i w 1873 dostarczyły 3,763,500 hekt. wina, ocenionego na 112 mil. fc. W arcy-księstwie, w okolicach Wiednia słyną winnice Vöslau i Ba-denu; te ostatnie dostarcznją znanych pospolicie winogron kuracyjnych. Winnice pd. prowincyj przeważają pod względem ilości, ale ustępują pod względem dobroci. Uprawa tytoniu, szczególniej rozwinięta na Węgrzech, dostarcza 43 mil. kilog., chmiel przeważnie w Czechach 5'4 mil. kilog., 93,000 ton konopi i 60,000 ton lnu. Głównie w Morawii, a potem w Czechach produkują buraki 3.5 mil. ton.— Z całego obszaru A.-W. wypada obszaru użytecznego 540,000² kil. i nieużytków 81,800² kil. Ziemie użyteczne dzielą się następującym sposobem:

Ziemi ornej Lasów Pastwisk Łąk i ogrodów 7,626,000    „

600,000

A.-W. obfitują w zwierzęta domowe. Koni posiadają po Rossyi najwięk-zą ilość. Najpiękniejsze są na Węgrzech, w Siedmiogrodzie i Galicyi; konie dla kawaleryi w arcy-księstwie, Styryi, Karyntyi i Istryi. Najpiękniejsze rasy bydła w Alpach; w puszcie węgierskiej długo rogie siwe bydło. Owce cienko-wełniste szczególniej w wielkich dobrach Czech, Morawii i Szląska. Rasa Negretti pochodzi z Au-stryi. Na Węgrzech hodowla cienkowełnistych owiec została wprowadzona przez Maryę Teresę w 1763 r. i robi ciągłe postępy. Państwo dostarcza 30—35

Koni

Osłów i Mułów Bydła rogatego 12,704 ,, 72

20,103 „ 1,152 „ 6,995 „ 1,531    „

60,000 „

Bawołów

Owiec

Kóz

owiń

Uli pszczół Drobiu

na kw. kilom.

1.    Dolna Austrya

2.    Górna Austrya

3.    Salcburg

4.    Styrya

5.    Karyntya

6.    Kraina

7-(

79

Austrya

1,8*75,140 2,751,357 2.757,635 1,516,991 2,068,027 1,906,315 2,247,514

Węgry Fiume

Kroacya i Sławonia 42,501.9 Ludność cywilna Wojskowych Węgry Monarchia A w 1880 r.

Przyrost w ciągu 10-lecia

19.8

CO

Ci

39,010    3,609,000    93

29,300    929,000    31

79,351 S,713,000 110

mil. kil. wełny. Trzoda chlewna szczególniej na Węgrzech w Banacie i Kroacyi, gdzie obfitość buczyny i kukurydzy sprzyja hodowli (węgierska słonina). Pszczelnictwo w Karyntyi, a jedwabnictwo we włoskim Tyrolu i na wybrzeżach Adryatyku. A.-W. dotąd obfitują w zwierzynę i grubego zwierza: niedźwiedzie, wilki, sarny, jelenie, daniele, a w górach kozice i świstaki. W 1870 r. liczono:

z tego w Węgrz. 3,548 tys. 2,159 tys.

34 „

5,205 „

72 „

15,077 „

573 „

4,443 „

617    „

Płody mineralne. Główne płody mineralne A.-W. są: sól, węgiel i żelazo. Ogólna produkcya soli wynosiła (73) 282,240 ton. Żupy solne znajdują się w dwóch okręgach: 1) Karpacki; pierwsze miejsce zajmuje tu Wieliczka i Bochnia, dalej Maros Ujvar w Siedmiogrodzie; Sugatag na Węgrzech. Z ogólnej ilości na Galicyę wypada 131,000 ton. 2) Okręg Alpejski w Tyrolu (Hall), w Salzburgu (Hallem) i w Salzkammergut (Hallstadtt), sól otrzymuje się w tężniach, góra Dürrenberg pod Hallein dostarczyła już 10 mil. ton soli. Pokłady w okolicach Ischl i Aussee są jeszcze bogatsze. W 1870 Tyrol dostarczył 22,500 ton, Salzburg 15.000, Salzkammergut 60,000, Styrya 14,000, razem Alpy 111,500 ton.—Obok soli ważne miejsce zajmuje żelazo; znajdujemy je we wszystkich prowincyach A.-W. Ogólna produkcya w 1887 wynosiła 511,777 ton., najbogatsze kopalnie są w Styryi (Eisenerz i Mariazell); w Karyntyi (Huttenberg); w Czechach (Platten); w Morawii (Blansko); na Węgrzech (Dios Gyoer, niedaleko od Miskolcz); w Siedmiogrodzie (Olah Lâpos i Oravicza). Cała jednak produkcya na potrzeby kraju na 300,000 jest za mała. W 1887 r. węgla kamiennego wydobyto 7,796,000 ton i lignitu 11,573,000 ton. Głównie około Pilsen, Schlan, Te-plitz i w dolinie Egeru, w Czechach. W Banacie, na Węgrzech koło Fünfkirchen i w dolinie Silu Petro-sćny. W Siedmiogrodzie znajduje się złoto, szczególniej w wodach Veres patak. W Czechach koło Pribramu ołów srebronośny, którego pokłady leżą b. głęboko (niektóre szyby do 1000 m.); w miarę-głębokości bogactwo wzrasta; w 1887 r. wytopiono 36,433 kilg. srebra. W Idryi, w Karyntyi, otrzymują rtęć, 532 tony. Galicya posiada naftę i wosk ziemny, (Borzysław, Grybów, Rungurska słoboda); w r. 1887 4,712 ton.; w Kałuszu sole potaszowe, a w Swoszowicach siarka. W 1887 r. wartość produktów mineralnych (oprócz soli) i metali wytopionych wyniosła 69,752,000 zł. w. a. W kopalniach (oprócz żup solnych) pracowało 93,692 robotników. A.-W. posiadają wielką obfitość znakomitych źródeł mineralnych; szczególniej u pd. stoku Rudaw, u pn. stoku Karpat i na Węgrzech. Pod względem wartości wydobytych mineralnych bogactw, pierwsze miejsce zajmuje węgiel 22,867 tys., dalej lignit 18,982 tys., żelazo 18,791 tys., srebro 3,i36,000, rtęć 1,291,000, ołów 1,227,000, cynk 639,000,— ogółem produkcya mineralna (z wyjątkiem soli), 69,752,000 zł. w. a. Liczba górników wynosi przeszło 90,000. — Ludność A.-W., wrazzTurcyą, przedstawiają państwo, w którem istnieje największa rozmaitość ras i języków. Słusznie powiadają, iż państwo to może wprawić w zachwyt lingwistę i doprowadzić do rozpaczy polityka. Aryowie i semiei, Turańczycy i Haikan mieszają się z sobą i przeszło 20 języków napotykamy na obszarze tego państwa. Obszar i zaludnienie poszczególnych prowincyj z roku 1890przedstawia się następującym sposobem:

Podział na prowincye i zaludnienie według spisu 31 grudnia 1890 r.

Obszar kw. kii. Rzeczywista 1'idnośe

300,232.3 23,835,261 Kraje węgierskie ludność cywilna

Na lewo Dunaju

Na prawo Dunaju

Między Cissą a Dunajem

Na prawo Cissy

Na lewo Cissy

Między Cissą a Marosą *

Siedmiogród

626,556.8)    41.289,966

37,883,619

3,406,347

Obszar i ludność według naturalnych krain.

1 Kraje Alpejskie. .111,058 66,78,000    60

Arcy-ks. Austr. d. i górnej i Salzburg Tyrol i Vorarlberg Styrya, Karyntya i Kraina 42,748    2,140,000    50

Kraje Sudeckie

676,666 42,621,000    63

II. Rasa Mongolska. Plemię tur a ń skie: Węgrzy czyli Madiarzy zamieszkują przeważnie niż dunajski. Dwa rody używają obecnie języka węgierskiego: Kumanowie i Jazygowie, pomiędzy środkową Cissą i Dunajem; Szeklerowie we wsch. Siedmiogrodzie.—Stosunki liczebne narodowości (1880).

I Niemcy II Słowianie

Polacy 3,239,000 Sł. w. Rusini 2,793,000 III Madiarowie

IV    Romani Rom. zach. Rom. wsch.

V    Inne naród. Cyg. Bułg. Orm.

9,000    678,000

27,547,000

4,433,000

11,500

31,991,500

3,509,000

3,934,000

61,000

1,645,000

9,000

Czechy, Moraw, i Szląsk Kraje Karpackie Galicy a i Bukowina Węgry Siedmiogr.

Kraje Iliryj skie Dalmacya i wybrzeże Kroacya i Fiuinme Bośnia i Hercegow. (1885). 51,109    1,336,000    26

S u m m a ■

Pod względem etnograficznym mieszkańcy A.-Wr. dzielą się następującym sposobem: I. Rassa Kaukaska: — A. plemię A r y j s k i e: — a. Szczep germański.—1. Niemcy zajmują jednolitą masą zach. i półu. państwa. Niemcy austryaccy należą •do grupy górno-niemieckiej i tworzą rody: a) bawarski, najliczniejszy, zajmuje kraje alpejskie na póln. linii, poprowadzonej od Klagenfurtu (Celowca) do grupy Ortelesu; ß) alemański w Yorarlbergu; •7) górnosaski w pn. zach. Czechach, oprócz tego .sasi, od XI i XII wieku założyli liczne osady na Węgrzech i w Siedmiogrodzie.—b. Szczep romański.—Romanie zachodni: — 1. Włosi mieszkają w pd. Tyrolu (Trentino), w dolinie środkowej Adygi (Ecz) i jej dopływów i tworzą przeważną część ludności miast nadadryatyckich w Gory-cyi, Istryi i Dalmacyi. 2. Ladynowie w niektórych dolinach pdwsch. Tyrolu (18,000). 3. Furlani czyli Eriulanie (51,200) w niektórych częściach Gorycyi i Gradyszcza.—Romanie wschodni: 4. Wołosi zatrzymali siedziby swych przodków, starożytnych Daków, szczególniej Siedmiogród, zkąd rozszerzyli się po Węgrzech i Bukowinie. Na Węgrzech szczególniej osiedli nad Maroszą i koło Temeszwaru.— •c. Szczep illiryjski: 1. Albańczycy czyli Szki-petarowie (3,500) w okolicach Zadaru (Żary) w Dalmacyi.—d. Słowianie: Słowianie stanowią najliczniejszy ze szczepów A.-W., pomimo to, wskutek podziału na liczne ludy i rody, często wrogie sobie, a także wskutek niższego stopnia oświaty i niższego rozwoju ekonomicznego, ustępują pierwszeństwa niemcom i węgrom. Siedziby słowian ciągną się dwoma pasami na pn. i pd., obejmując sobą siedziby węgrów, a w części i niemców. Słowianie austryaccy należą do wszystkich trzech gałęzi; liczebnie i umysłowo przeważają nad innymi słowianie zachodni. — 1. Słowianie zachodni: a. Czesi i spokrewnieni z nimi Morawianie zamieszkują środek Czech i większą część Morawii.— ß. Słowacy, używają dyalektu czeskiego; zajmują pn. pogórze Węgier, prócz tego rozsypani małemi wysepkami na średnio dunajskiej nizinie. 7. Polacy mieszkają na pn. stokach Karpat, we wsch. części Szląska i w Galicyi zbitą masą aż po San, mniej licznie we wsch. Galicyi i Bukowinie. 2. Słowianie Wschodni: a. Rusini na wsch. od Polaków w Galicyi, w pn. Bukowinie i w pn.-w. Węgrzech. — ß. Wielko-rossyanie — Lipowanie na Bukowinie.-— 3. Słowianie południowi, a. Słoweńcy czyli Wendowie na pd. Styryi i Karyntyi, w większej części Gorycy i Gradyszcza, na pn. Istryi, gdzie noszą nazwę Cziczi, a kraj ich zowie się C zicze-wina, w całej Krainie i odosobaionemi grupami w pdz. Węgrzech. — ß. Kroaci czyli Chorwaci w Kroacyi i dawnem pograniczu wojskowem, dzielą się na Słoweno-Chorwatów i Serbo-Chorwatów na pd. w. —7. Serbowie na pd. Istryi i Dalmacyi, a w nowszych czasach także w Sławonii i pd. Węgrzech. W pn. Dalmacyi noszą nazwę Morl.a-ków.—X. Bulgarowie, szczególniej w górniczych okręgach około Yinga (na pd. Temeswaru).—E ranie (Aryowie azyatyccy). 1. Ormianie w miastach wsch. Galicyi, głównie na Pokuciu, używają języka polskiego (2400); na Bukowinie i w Siedmiogrodzie (razem 18,000). 2. Cyganie, szczególniej w Siedmiogrodzie na wsch. i pd. Węgier.—-B. Sein ici. Żydzi najliczniejsi w Galicyi i ziemiach węgierskich. Karaici czyli Karaimi, wyznaniowo stanowią sektę żydowską—używają języka tatarskiego, w Galicyi w Haliczu.

Przedlitawia Zalitawia Razem

8,009,000    1,954.000    9,963.000

12,916,000    4,658,000    17,574,000

Sł.    zachodni    8,420,000    1,865,000    10,285,000

Czesi Mor. Sł.    5,181,000    1,865,000    7,045,000

—    3,239,000

365,000    3,149,000

10,000    6,445,000    6,455,000

859,000    2,414,000    3,274,000

669,000

191,000    2,405,000    2,596,000

112,000 112,000

21,794,000 15,584,000 37,378,000 Żydzi, jako grupa religijna, nie zostali w tablicy wyszczególnieni 1,005,000    640,000    1,645,000.

W niektórych miastach Galicyi i Bukowiny stanowią więcej niż 50°/o; tak: w Wiśniczu 91°/₀, Bo-rzysławiu 80°/₀, Sadogórze 80°/o, Zaleszczykach 79°/₀, Brodach 76°/₀, Buczaczu 63°/₀ i t. d. — Religia. Jak pod względem etnograficznym, tak i pod względem religijnym A-W. przedstawiają wielką rozmaitość. Wszystkie jednak wyznania religijne są prawnie uznane i zostają pod opieką rządu, t. 3. wolno im wykonywać służbę bożą, urządzać szkoły i t. d. Pod względem praw panuje zupełne równouprawnienie wyznań. —Według składu procentowego z roku 1880 pod względem wyznań na rok 1890 takby się przedstawiła:

Katolików rzymskich Katolików unitów Katolików ormian

Grecko-wschodniego Ewangielików Uni tary anów Żydów

Innych wyznań

41,149,500

Protestanci najliczniejsi na wsch. Szląskn, Węgrzech, Siedmiogrodzie; Dyzunici: Serbowie, Wołosi i Rnsi-ni bukowińscy. — Oświata. Ilość umiejących czytać i pisać w rozmaitych prow. A.W-r przedstawia wielkie różnice, tak dla roku 1880.

Vorarlberg °/₀ 82.3 Dolna Austrya 76.9 Górna Austrya 76.2 Czechy Tyrol Salzburg Morawia Szlązk

Tryest z obwod. 57.4

72,9

70.2

19.7

Dla Węgier

46.2

Okrętów St. nadbrzeżnych 1822 St. rybackich

7576

287,267

Ruch statków w portach w 1886 wynosił: Zawinęło okrętów Ton

Rząd dąży do upaństwowienia

Styrya 54.4 Koruntya 45.9 Hradyszcz. 29.3 Kraina 28.4 Istria

70.0 Galicya 11.3

67,3 Dalmacya 9.6

61.9 Bukowina 9.1

przeciętna dla krajów koronnych 49.4°/0 Węgry

Fiumme 53.7 Kroac Sław. 29.0 Dawne pogranicze wojskowe 22.0

Zakłady naukowe dzielą się na szkoły ludowe (pospolite i wydziałowe), średnie, wyższe i specyal-ne. Szkoły średnie dzielą się na gimnazya, przysposabiające do uniwersytetu, i szkoły realne, przysposabiające do akademii technicznej. Seminarya nauczycielskie, kształcące nauczycieli ludowych. Szkoły wyższe są: uniwersytety i akademie politechniczne. Politechnika dzieli się na szkoły fachowe: in-żynieryi, budownictwa, chemii i mechaniki. Szkoły specyalne, kształcące do specyalnych zawodów, ta-kiemi są: akademia górnicza, szkoły handlowe, rolnicze i t. d. Z pomiędzy uniwersytetów: Wiedeń, Grac, Innsbruck, Praga, Czerniowce posiadają uniwersytety niemieckie; Kraków i Lwów — polskie; Praga — czeski; Zagrzeb—chorwacki; Peszt i Klausenburg— węgierskie. — Przemysł w Austryi ma wielką przyszłość przed sobą, jest tu bowiem podostatkiem płodów surowych i materyału opałowego. W górskich prowin-cyach liczne potoki i rzeki dostarczają taniego motoru dla fabryk. Z tern wszystkiem kraje półn.-zachod.. a szczególniej Czechy, rozwinęły przemysł i stały się krajem fabrycznym. Przyczyny tego zjawiska leżą w tem, iż na wsch. rozwinęło się rolnictwo i chów bydła; ludy wschodnie stoją niżej co do oświaty; dalej środki komunikacyjne są na wielkich wsch. równinach niedostateczne; nakoniec przeszło stu-letni systemat rządów, opiekujący się rozwojem przemysłu na zachodzie, zaszkodził prowin. wschodnim, które, nawet po usunięciu tej przyczyny, nie mogą wytrzymać konkurencyi z bogatemi prowineyami Zachodu. Najprzedniejsze gałęzie są: 1) hamernie i przemysł żelazny, we wszystkich rodzajach. Siedliskiem jego są: Styrya, Karyntya, dolna i górna Austrya, Czechy, Morawia i Szląsk; 2) przemysł szklany w Czechach zajmuje wybitne stanowisko w świecie;

3) tkaniny wełniane i szale w Czechach, Morawii i Szląskn; 4) wyroby lniane i konopne, jedna z najstarszych gałęzi, w półn. Austryi, Czechach, Morawii i na Szląskn. Wyrób płócien w Galicyi, Bukowinie i niektórych miejscach W-r; 5) wyroby bawełniane w Czechach, Morawii, Szląskn i Vorarlber-gu; 6) cukrownie w Czechach, Morawii, na Szląs-ku i W-cli. Z pomniejszych gałęzi: ceramika, chemikalia, zapałki (obszerny wywóz), browary (wywóz piwa roczny na 11,800,000 fr.) gorzelnie, fabryki tytoniu (monopol rządu), garbarnie, papiernie i t. d. Wiedeń odznacza się wyrobami galanteryjnemi. —Handel. Handel zewnętrzny A.—W. zwrócony jest w trzech głównych kierunkach: w stronę morzna do Tryestu, Fiume i portów dalmackich; ku lądowej niemieckiej granicy i Dunajem na wschód. A.-W. pośredniczą w handlu pomiędzy przemysłową Europą a ludami bałkańskiemi.—Najważniejszą, najlepszą i najtańszą drogą handlową na wschód jest Dunaj. Żeglugę na tej rzece ma w swych ręku „Towarzystwo parowej żeglugi na Dunaju.“ Do zakresu działań towarzystwa należy także: Cissa, Drawa, Sawa, Raab i Kanał Begi. Drugą ważną drogą wodną jest Wełtawa i Elba.—Żegluga handlowa na m. Sródziemnem dzieli się na tak zwaną małą, na brzegach Adryatyku, i wielką aż do m. Czarnego i Gibraltaru. Handel morski spoczywa przeważnie w rękach „austryackiego Lloyda“, handlowego Tow. w Tryeście.

Marynarka kupiecka w 1888.

330 ton ładunku 222,226 47,437 17,604

9728

Z tego parostatków 159—o 95,510 tonach ładunku. Załoga wynosi 29,586 ludzi

Wypłynęło okrętów Ton Żaglowych 29,052 1,017,322 28,907 1,014,255 Parowców 33,792 5,917,818 33,732 5,902,787

Razem 62,844    6,935,140 62,639 6.917,048

Z tego pod flagą Austr. 52,362    6,028,873 52,184 6,012,940

Pod względem długości kolei żelaznych A.-W. zajmują w Europie 5-te miejsce. W roku 1890 miały 26,593 kilom, kolei; na państwowych wprowadzono taryfę strefową. Z pomiędzy linij kolejowych kilka należy pod względem swego znaczenia do międzynarodowych. Na pierwszem miejscu wypada wymienić koleje alpejskie: 1) kolej Brenerska z Monachium przez Innsbruck, Trydent do Werony (Brener na wysokości 4326'), końcowe jej punkta leżą zewnątrz państwa; 2) k. południowa z Wiednia przez Soemering, Gratz,. Marburg, Cilli do Tryestu; 3) k. Ponteba do Wene-cyi; 4) dla ułatwienia komunikacyi ze Szwajcaryą i Francyą służy k. Arlbergska z tunelem przeszło 10 kim. długim; 5) droga z z. przez Linz, Wiedeń, Peszt do Belgradu, a ztąd przez Sofię do Konstantynopola; 6) z Jas przez Czerniowce, Lwów, Kraków do Wiednia. Ważnym węzłem kolejowym jest Oderberg (Bogumin), położony w Bramie Morawskiej. Tędy prowadzi kolej z Warszawy do Wiednia. Dróg bitych liczą przeszło 100,000 kim., zachodnia część państwa jest lepiej uposażona. Obroty handlowe-w r. 1886 (oprócz metali):

Przywóz

^\r y wo ht

.    .    333,400,000    397,300,000

.    .    10,100,000    34,400,000

.    .    18,100,000    42,400,000

.    .    23,500,000    20,500,000

19,200)000 .    .    9,500,000    39,400,000

.    .    78,000,000    155,900,000

Summa .    ,

Wywóz

95,900,000

25,700,000

48,300,000

7,600,000

29,300.000

89,000,000

19,300,000

12,600,000

10,300,000

12,300,000

41,800,000

49,900,000

12,800.000

25,700,000 15,700,000 36,900.000 32,800,000 4,200,000 24,600,000 14,100,000 12,800,000 16,700.000 44,500,000 116,200,000 . , 10,200,000 3,700,000

9,100,000    27,400,000

14,800,000    31,800,000

5,800,000    18,300,000

31,100,000    19,600,000

39,400,000    54,700,000

3,600,000    12,800,000

7,900,000    18,900,000

5,000,000    4,500,000

10,600,000    3,700,000

2,900,000    5,300,000

23,600,000    18,700,000

26,600,000    14,300,000

700,000    800,000

539,200,000    698,600,000

10,600,000    1,800,000

549,800,000    700,400.000

3,276,650

1,300,000

169,750

1,832,500

129,193

Cła

Razem. 347.252,154 7,322,081

778,889    188,224

131,777 6,496 171,634    14,814

431,540    7,500

tO OD C

L— 00

Razem . 43,774 1,533,215    217,034

Handel lądowy    .    .    .    411,400,000    553,200,000

morski.    .    ,    .    127,800,000    145,400,000

.    .    539,200,000    698,600,000

Najważniejsze przedmioty handlu:

1'r'Ywóz

Zboże......

Nasiona i owoce .    .

Towary kolonialne .

Tytoń.....

Napoje.....

Bydło i pokarmy zwierz Materyały opałowe .

Minerały i kamienie.

Metale surowe. .    .

Skóry i włosy, sierść Materyały tkackie .

Drzewo .

Wyroby ceramiczne .

„ metalowe i blacharskie .

Machiny i okręty.

Wyr. ze skóry i gummy

Przędza......

Tkaniny......

Papier......

Wyr. • ze słomy i drzewa.

Przedmioty sztuki .    .

Druki.......

Nawozy i odpadki .    .

Chemikalia.....

Smoła, tłuszcze, oleje .

Rozmaite.....

Ogół towarów....

Metale szlachetne, g. w. a.

.Monety, miary, wagi. Jednostkę monetarną stanowi gulden, podzielony na 100 centów, którego waga prawna wynosi 12,345 gr. próba 900, wartość kilogramma al pari 200 frc. wartość taryfowa 198.50 frc. Monety ¹/₄ guldena próby 520, 20 centowe próby 500 i 10 centowe 400; wartość kilogr. tych ostatnich al pari 88.89 fr. c. Monety złote: 8 guldenów próby 900, wartość kilog. 3100 frc. al pari, taryfowa 3093 fr. 30 c. Oprócz tego, jako przedmiot handlu, bite są talary Maryi Teresy z datą 1780 r. wagi 28,075 gr. próby 833. wartości al pari z kilograma 185.11 frc., t.j. talar jeden=i 5.20 frc. Od 1 stycznia 1876 r. wprowadzono system metryczny. Uprzednio jednostkę miary stanowił klafter—6 stóp, stopa—316 cm. Miarą gruntową był joch = 1600 □ klafterom (5752 □ metrów). Jednostką miar zbożowych był me-,tzen =.61 litrów, centnar =: 560 kilogramów.— ;S k a r b o w o ś ć. Budżet A. - W. jest trojaki: 1)

Wspólny dla obu połów monarchii, 2) b. krajów koronnych i 3) b. węgierski. Każdy z nich posiada dział wydatków zwyczajnych i nadzwyczajnych. W ostatnich latach 9 dziesięciolecia budżet krajów koronnych przedstawiał równowagę, a nawet lekką zwyżkę dochodów. Wspólny b. 1889 r. przedstawiał następne działy:

Wydatki zwyczajne . . . 115,976,078 w. a.

Wydatki nadzwyczajne . . 23,181,246 w. a.

Razem . 139,157,324 Z tego armia stała , 121,131,004 Marynarka wojenna .    11,318,227

Minister, spraw zewn.

Subwencya Lloyda .

Wspólne min. skarbu Emerytury ....

Kontrola rachunkowości .....

Dochody:

Ministeryum wspólne i Lloyd 2,940,444

39,518,566

Pozostaje do pokrycia .    .    96,518,566

Z tej summy 2% płaci

skarb węgierski .    .    .    1,930,371

Pozostały niedobór pokrywa skarb krajów koronnych do wysokości 70°/₀ .    .    66,211,737

30% skarb węgierski .    .    28,376,458

Budżet krajów koronnych wynosi w dziale wydatków 538,345,786 w. a. W tej summie na % i amor-tyzacyą długu państwowego 148,172,830, na inini-steryum wyznań i oświaty 21,424,667. Dochody wynosiły 538,515,245 w. a., przewyżka po stronie dochodów: 169,459. Projekt b. węgierskiego na rok 1889 wykazuje: Wydatki zwyczajne 328,931,877 „ nadzwyczajne 25,642,358 Razem. 354,574,235 Dochody zwyczajne .    .    . 340,690,116

„ nadzwyczajne .    .    6,561,988

Deficyt spodziewany.

Długi państwa w dniu 1 stycznia 1888 r. wynosiły: Dług bieżący wspólny .... 441,998,685 Dług krajów koronnych wyrażony

w kapitale 5⁰/₀    ....    2,728,498,770

Dług specyalny krajów koron. . 884,572.447 Dług specyalny korony węg. 1,498,070,420

Dług całych A.-W.    . . . 5.165.141.637 w. a.

Siła zbrojna A.-W. na stopie pokoju w r. 1888 liczyła: 15942 oficerów, 252942 żołnierzy i 48,679 koni. Prócz tego specyalnych broni i żandarmeryi 1838 oficerów, 12565 żołnierzy i 1683 konie.

Na stopie wojennej: oficerów żołnierzy koni Armia regularna czynna 26,715

2,010 „

160

25,280    „    505    „

Załogi na nich 11,309 ludzi.

Bibliografia. H. et B. Pez „Scriptores rerum Austriacarum“ (Lipsk 1721—33 vol. 4°). — „Fontes rerum Austriacarum“ Wied. 1849. et a. s. 8° (wydawane przez Ces. Akad. w Wied.).—„Militärisch-politische Geschichte der Länder des Oesterreichischen Kaiser

42 minówki.....

2 monitory dunajskie .    .

staats“ Wied. 1819—1826 9. vol. in 8°.—Bardzo użyteczny dodatek do prac i zbiorów historycznych tyczących się A.-W. stanowi atlas historyczny, złożony z 13 map, wydany przez D-ra Sprunera w Gotha u I. Perthesa w 1860 r.—A. Schmidl „Oesterrei-chische Vaterlandskunde“ Wien 1852,2 t.—Schmidl und M. Warhanek: „Das Kaiserthum Oesterreich, geographisch, statistisch mit alphabetischem Orts-Le-xicon“ Wiedeń 1857, 1 vol.—H. F. Brachelli „Kaiserthums Oesterreich“ Lipsk, 1864 1 vol, stanowi t. IV 7 wydania wielkiej geografii powszechnej Steina i Hoer-schelmanna.-L. Klun: „Das Kaiserthum Oesterreich“ Wiedeń, 1869 in 8° (niewielkipodręcznik, odznaczający się jasnością i dobrym układem wiadomości). A. Ja-rosch: „Topografisches Universal Lexicon des Oest. Kaiserstaates“ Ołomuniec 1859 i nas.—„Statistisches Jarbucli des Oester. Monarchie“ Wiedeń, od 1868 corocznie.—„Die Ö.-Ung. Monarchie in Wort und Bild. Auf Anregung und unter Mitwirkung Sr. K. K. Hoh. Kronpr. Erzh. Rudolf“ Wiedeń, Holder, 1886 i nast. zeszytami. Wspaniałe i bogate w materyały wydanie. „Ortsrepertorien Österreichische“, tomami, zawieraj ącemi oddzielne prowincye, od 1889. Wiedeń, C. Gerolds Sohn. Znakomite i źródłowe dzieło, tyczące się etnografii i etnologii A.-W. . jest: Hr. v. Czoer-nig „Ethnographie der Oesterreichischen Monarchie, mit einer Ethnograph. Karte“ in 4° Wied. 1857, 3 vol.; wyciąg z powyższego dzieła stanowi: „Die Vertheilung der Völkerstämme und deren Gruppen inden Oe. Monar.“ Wiedeń 185.7. Znakomite są tegoż autora komunikaty w wiedeńskiej akademii, tyczące się charakterystyki narodów i plemion; zamieszczone później w „Mittheilungen“ dra Petermana 1859 r. „Charakteristik der verschiedenen Völkerschaften etc.“ — Ad. Ficker „Volkerstämme der Oester. Ung. Monar. “ Wiedeń 1869.—„Oesterreichisch Ungaris. Monar. Vorläufige Ergebnisse der Volkszälung von 31 Decem. 1890. von der K. K. Statist. Zentralkomission“ Wiedeń, 1891. — Keleti: „Die Resultate der Volkszälung in Ungarn im Februarheft 1891.“ „Der Öester. Statist. Monatsschrift“. Elisée Reclus: „Nouvelle Geographie Universelle“ III-me vol. Paryż 1878. Mappy:—Żadne państwo europejskie nie posiada tak bogatego zbioru map, bądź ogólnych, bądź tyczących się oddzielnych prowincyj. Odznaczają się one zarówno wysoką wartością naukową, jak i ar-tystycznem wykonaniem.—Prace geodezyjne datują się od początku b. stulecia (Salzburg w 1807 i 1808 r.) i zakończone zostały w 1863 trygonometrycz-nemi pomiarami Galicyi.—Z map ogólnych zasługuje na wzmiankę ogólna mapa państwa w 20 sekcyach, w skali 1,576,000, wydana w 1860—69. — I. Chavanne: „Physikalisch-statistischen Handatlas von Oe.-Ung.“, 1882.—„Die Elementarbildungs grad in Ost. Ung. Karte“ von Ignatz Hätsek. Pet, Mit. Mittheil. 1884. VI. —- Le Monier H. Riettr v..-„Karte des Vertheilung der Bevölkerung Öster.-Ung.— auf Grund der Volkszälnngv 31 December 1880. w- Wr Austrya (arcyksięstwo) Erz li erzogt hum Österreich. Prowincya Austro-Węgierskiej monarchii, była zawiązkiem i do dziś pozostała jądrem monarchii, której nadała nazwę. Graniczy na pn. z Czechami i Morawią, na wscli. z Węgrami, na pd. ze Styryą i Salzburgiem, na zach. z Bawaryą. Leży pomiędzy 47u 30' i 49° pn. szer. Kraina górzysta, przecięta bogatemi dolinami, pełna wspaniałych i malowniczych miejscowości, zroszona li-cznerni rzekami. Dunaj przecina ją z zach. na wsch., dolina jego ma 330 kil. długości, zbiera wszystkie wody arcyksięstwa. Najznaczniejsze dopływy otrzymuje od strony pd. t. j. od strony Alp. In stanowi część granicy Bawarskiej; Traun, Enns, Ips, Erlaf, Bilach, Traisen i Litawa (Leitha) stanowiąca część granicy między Austryą i Węgrami. Ze strony lewej główny dopływ stanowi Morawa. Obszar A-i wynosi 31,847² kil. Ludność w 1891 r. wynosiła 3,435,106 t. j. 108 na kilom. □. Oprócz Wiednia liczą tu 50 miast, 331 miasteczek i około 11,000 wsi. Z wyjątkiem około 350,000 rozmaitej narodowości (przeważnie słowian) mieszkańców stolicy, ludność jest czysto niemiecka. Arcyksięstwo pod względem administracyjnym dzieli się na dwie prowincye: górną i dolną A-ę czyli powyżej i poniżej Ensu (Anizy).—A u s t r y a górna v. Arcyksięstwo austryackie powyżej Ensu (Anizy). Ober-Oes-terreich, Oe. ob der Enns, zajmuje 11,993² kiL i posiada 783,576 mieszk. t. j. po 65 mieszk. na kilom. Ludność wyłącznie niemiecka, katolicka, (protestantów tylko 16,000). Jest krainą górzystą. Na pd.-wsch. Alpy, na pn. las Czeski napełniają obszar, nie pozostawiając miejsca na niziny. Na krańcu pd. wznosi się Dachstein, na granicy A-i Górnej, Styryi i Salzburga, do wysokości 3,00*2 m.; jedyna to grupa Alp wapiennych pn. ozdobiona lodowcem—ztąd wypływa Traun. — Na pn.-zach. dochodzą przedgórza Kobernauserwald i Hausruck zaledwo 800 m. pomiędzy Traunern i lnem. Inne grupy, jako to: Todtes Gebirge, Gross Priel i Bürgas ciągną się na granicy Styryi i wysyłają liczne rzeczki i strumienie do Traunu i Ensu. Dolina Dunaju wynosi 140 kim., rzeka została uspławniona i kanałem Schwarzenberga połączona z Wełtawą. Oprócz doliny Dunaju G. A. posiada jedną tylko większą równinę—step Welski (Welser Haide); jest to 30 kim. długa, nieurodzajna równina, położona na dolnym biegu Traunu, pomiędzy Wels i Linzem. Hydrografia.—Z wyjątkiem kilku nieznacznych strumyków na pn., płynących ku Wełtawie, należą wszystkie rzeki do Dunaju. Dopływy Dunaju od praw. brzegu graniczne rzeki Inn z Salzachą; Traun płynie z jeziora Hallstadzkiego w kierunku pn.,. przyjmuje od 1. brzegu rzekę Ischl, odpływ jeziora S. Wolfganga, dalej przepływa malownicze jezioro Traun-See cz. Gmiindeńskie i pod Lambach tworzy wodospad; prócz tego przyjmuje rz. Vöckla (odpływ jez. Zeller i Attersee) i Krems; Enns cz. Aniza z poboczną Steier.—Prowincya należy do naj-

W. Wr.

bogatszycli i najurodzajniejszych; ¹/₃ stanowią pola uprawne, ¹/₃ wspaniałe lasy; większą część reszty stanowią pastwiska i tylko i/₁₀ zajmują nieużytki. Głównie uprawiają pszenicę i żyto; hodują też wiele grusz i jabłoni, które dostarczają jabłeczniku. Z minerałów szczególniej sól i węgiel. Liczne huty i hamernie. Słyną tutejsze kosy, sierpy, noże do sieczkarni, igły i t. d. Środkowym punktem tej gałęzi przemysłu jest Steyer, około niego ugrupowało się do 700 fabryk. Przemysł bawełniany szybko się rozwija; fabryki płócien około Mühl. Zasługują na wzmiankę wyroby drewniane i fabrykacya piwa. Poprzedni) dzieliła się G. A. na cztery okręgi (Kreise) prawie ściśle odpowiadające głównym dorzeczom; dziś dzieli się na 14 obwodów (Bezirke): Braunau, Freistadt, Gmunden, Kirchdorf, Linz (miasto), Linz (okolica), Perg, Ried, Rohrbach, Schaer-ding, Steier (irfasto), Steier (okolica), Voecklabrück i Wels.—T o p o g r a fi a. W kotlinie naddunajskiej gł. m. Linz (45,000); w doi. Ensu: Enns i Steier. W dole rzeki Traun Weis, w pobocznej dolinie Hall (źródła jodowe). W Salzkammergut: Gmunden i Ebensee (saliny); Ischl miejsce kąpielowe Ried.—B. Pil-wein: „Geschichte und Geographie der Oesterreich ob der Enns.“ Linz 1843 5 części.—Eidbacher: „Landeskunde von Ober-Oest.“ Linz, 1872.—A u s t r y a dolna cz. poniżej Ensu; Nieder-Oesterreich, Oe. unter der Enns. Na wsch. od poprzedniej. Powierzchnia 19853² kilom.; zaludnienie 31 grud. 1890 r. 2,651,530, t. j. na kilom. □ 133 mieszkańców; zaliczając w to i m. Wiedeń. Ludność przeważnie niemiecka i katolicka (39,000 ewangelików, 95,000 żydów). W ³/₄ jest to kraj górzysty, podzielony Dunajem na dwie prawie równe części; półn. należy do wyżyny Hercyńsko-Sudeckiej, pd. do systemu Alp. Alpy tworzą tu gałęzie pod nazwą Tauernów i oddzielają A-ę od Styryi, gdzie noszą nazwę Alp wapiennych (Kalk Alpen); kończą się one u załomu Dunaju, niedaleko Wiednia, jako Wiener Wald i Kah-lengebirge (łyse góry); te ostatnie panują nad Wiedniem. W pdw. części prowincyi, o 40 kilom, od Wiednia, na g anicy Węgier ciągnie się Leitha (g. Litawskie). Pnz. część należy do austryackiego płaskowyżu granitowego, jest pagórkowata i lesista (Waldviertel), opada stromo ku Dunajowi, tarasami ku dolinie Morawy (Mannhartsberg). Jedyna większa równina leży ku wsch. od Wiednia, po obu brzegach Dunaju; jest to kotlina wiedeńska (Wiener Becken); ku pn. przedłuża się ona jako Marchfeld, ku pd. jako Steinfeld. —- Porzecze Morawy stanowi drogę od równin dunajskich do Elby, Odry i Wisły, ztąd jest to jedno z najważniejszych pobojowisk Europy (Aspern, Wagram, dalej Austerlitz).— Hydrografia. L wyjątkiem kilku strumyków na pnz. które podążają do Wełtawy i Elby, wszystkie rzeki należą do dorzecza Dunaju. Bieg Dunaju jest aż po Krems szybki, wolnieje jednak w kotlinie wagramskiej, a przepłynąwszy jeszcze kotlinę wiedeńską uchodzi do Węgier. Dopływy Dunaju z pr. Enns (Aniza), Ips, Erlaf, Traisen. Wiedeń, Schwechat, Fiseha i graniczna Litawa (Leitha); od lewego brzegu: Krems i Morawa z Thayą. Jedynie Enns i Morawa są spławne, inne oddają usługi przemy-

Sncykloredya Tows cchn, Uu»tr T. V.

słowi wprawiając w ruch liczne młyny, hamernie i fabryki. Pod względem przemysłowym przewyższa G-ą A-ę, ustępuje jednak tej ostatniej pod względem rozwoju rolnictwa. Z całego obszaru ziemi 40° zajmuje ziemia orna, 34 lasy, 14°/₀ łąki i tylko 10°/o nieużytki. Winnice zajmują 44,000 hektarów, szczególniej w okolicach Vöslau i Baden (winogrona kuracyjne). Kopalnie dostarczają węgla (na pokładach Wiener Waldu polega przemysł wiedeński), żelaza, ałunu, wapieni, kamienia budowlanego, kamieni młyńskich i t. p. Pod względem przemysłowym zajmuje A. D. pierwsze miejsce, szczególniej stolica i jej okolice obfitują w fabryki wszelkiego rodzaju. Słyną wyroby jedwabne, szale, przedmioty zbytku, przetwory chemiczne, narzędzia fizyczne i miernicze, instrumenta muzyczne, mapy, druki i t. d. Na równinie liczne przędzalnie bawełny i wełny, papiernie i buty szklane, browary i t. d. Wiedeń jest głównym rynkiem państwa i prowadzi znaczny handel wewnętrzny i zagraniczny. Rozwojowi handlu sprzyjają wyborne drogi, Dunaj i sieć kolei żelaznych. Ar. Austr. dzieliło się dawniej na 4 okręgi administracyjne (Viertel): Unter i Ober Wiener Wald, Unter i Ober Mannhartsberg. Obecnie dzieli się na 21 Bezirk: Amstetten, Baden, Bruck an der Leitha, Gros Enzersdorf, Hernals, Horn, Kornneuenburg, Krems, Lilienfeld, Mistelbach, Neunkirchen, Ober Hollabrunn, Sanct Pölten, Scheibs, Sechshaus, Waidhofen miasto, Waidhofen okolica, Wien, Wiener Neustadt miasto, Wiener Neustadt okolica, Zwetl. Wien, Hernals i Sechshausen zawierają prawie połowę całej ludności.—Topografia. W dolinie Dunaju Wiedeń, w pobliżu zamki cesarskie Schönbrunn i Luxenburg, ku pd. Wiener Neustadt i Neunkirchen. Baden, Vöslau i Gumpoldskirchen winnice. Powyżej Wiednia nad Dunajem Krems i Mölk z opactwem benedyktynów. W dolinie Traisen St. Pölten; w dolinie Ipsu—Waldho-fen (wyroby żelazne).—B i b 1 i o g r a f i a. W. Blumenbach: „Landeskunde von Oesterreich n. d.“ Enns. 1835. „Topographie von Nieder Oest. herausgegeben von Verein für Landeskunde von Nied. Oest.“ Wien, 1871 i następ.

Austrya (dzieje). Na gruzach zdobytych przez Karola W. siedzib awarskich i słowiańskich założoną została (803) marchia wschodnia (Ostmark), mająca stanowić przedmurze państwa frankońskiego od wschodnich ludów. Na południe od Dunaju stanowiła Aniza (Enns) i Las wiedeński granicę tej marchii, granica zaś północna nie była ustaloną. Za panowania ostatnich Karolingów wcielona została ta kraina do Bawaryi, a po pogromie ks. Luitpolda pod Tobnerkogel (907) zajęli ją węgrzy aż po rzekę Anizę. Po zwycięstwie, odniesionem przez Ottona I nad węgrami pod Augsburgiem (955), wskrzeszoną została marchia wschodnia (marchia orienta-lis). Otton II nadał nowoutworzoną marchię Leopoldowi z Babenbergu (976—994) hr. na Traun-gau i Donaugau (?), protoplaście panującego w tym kraju aż do r. 1246 rodu. Do spustoszonego kraju swego sprowadzał Leopold kolonistów bawarskich i osadzał ich tak na dobrach państwowych i książęcych, jak i w posiadłościach biskupów passaw-

64

skich, do których dyecezyi marchia ta należała. Za panowania syna i następcy jego, Henryka I (994—1018), pojawia się w dokumencie Ottona III z r. 996 po raz pierwszy nazwa „Ostirrichi“, ale granice marchii rozciągały się tylko do lasu wiedeńskiego; dopiero brat jego, Adalbert Zwycięzca (1018—1055), otrzymał od cesarza Henryka, po pokonaniu króla węgierskiego Aby, odebrane temuż obszary po obu stronach Dunaju aż do rzek Morawy i Litawy (1050), która stanowiła odtąd granicę między margrabstwem a Węgrami. Drugi syn jego, Ernest Waleczny (1055—1075), obdarzony został od ces. Henryka IV licznemi przywilejami za okazywaną mu wierność; zginął on w bitwie nad rz. Unstrutą w obronie cesarza. Inną drogą kroczył syn jego, Leopold II Piękny (1075—1095); przerzucił on się za wpływem Altmana, bisk. passaw-skiego, do stronnictwa przeciwnika cesarskiego, Hermana luksemburskiego, był jednak przez cesarza pokonany, a kraj jego został nadany księciu czeskiemu, Wratysławowi. Mimo klęski, zadanej mu pod Mailbergen (1083) przez Wratysława, utrzymał się Leopold w posiadaniu margrabstwa aż do'śmierci i przekazał je synowi swemu Leopoldowi III Świętemu (1096—1136), który, wzgardziwszy ofiarowaną sobie koroną niemiecką, oddał się wyłącznie cywilizacyjnym pracom w swoim kraju. Założenie słynnego klasztoru benedyktyńskiego w Klosterneuburg i cysterskiego w Heiligenstadt było jego dziełem; także i dawne klasztory Kremsmünster i St. Florian szczodremi obdarzone zostały przywilejami. Uzyskał on u cesarza Lotara akt, na zasadzie którego marchia austr. miała pozostać w dziedzicznem posiadaniu rodu Babenbergów. Następca jego, L e-opold IV Szczodry (1137—1141), stronnik Ho-henstaufów, otrzymał odebraną Henrykowi Pysznemu Bawaryę, którą oddziedziczył także brat jego Henryk II Jasom irgott (1141—1177). Gdy jednak Fryderyk Rudobrody pogodził się z Weilami, musiał margrabia zrzec się Bawaryi na rzecz Henryka Lwa, za co otrzymał (1156) przywilej (privilegium minus), przyznający jemu i następcom jego godność książęcą, dziedzictwo po mieczu i ką-dzieli, a na wypadek braku potomków, prawo wyboru następcy i przedstawienia go cesarzowi do zatwierdzenia. Kraj powyżej Anizy oddzielony został od Bawaryi i na zawsze do Austryi wcielony. Połączone kraje, po obu stronach Anizy leżące, stanowiły podstawę nowego księstwa austry-a c k i e g o, którego stolica z zamku, przez Leopolda III na Kalenbergu zbudowanego, przeniesioną została do Wiednia. Za panowania Leopolda V Cnotliwego (1177—1194) przyłączone zostało do Austryi ks. styryjskie 1192, jako lenno cesarskie, na mocy układu, z księciem tegoż kraju Ottokarem VIII (1186) zawartego. Po śmierci Leopolda V' objął rządy starszy syn jego, Fryderyk Katolicki (1194— 1198), a gdy ten w powrocie z wyprawy krzyżowej umarł, nastąpił brat jego) Leopold VI Sławny (1198—1230), który, popierając handel i przemysł w swym kraju, tak wielkich przysporzył księstwu swemu dochodów, że nie-tylko wydawać mógł znaczne kwoty na ozdabianie

Wiednia i zakładanie klasztorów, ale powiększył także obszar swego kraju, zakupując wiele dóbr w Krainie, oraz hrabstwo Retz i miasto Linz; a jak wielkiego zażywał on znaczenia, zarówno u cesarza Fryderyka II, jak i u papieża, dowodzi pośrednictwo jego w pogodzeniu obu tych książąt w⁷ San Germa-no. Najmłodszy syn jego, Fryderyk II Bitny (1230—1246), popierał miasta lombardzkie i syna cesarskiego Henryka VII w walce z Fryderykiem II, wskutek czego uwikłał się w wojnę z cesarzem, który ogłosił Wiedeń wolnein miastem, niższą Au-stryę oddał ks. bawarskiemu, resztą zaś kraju zarządzał namiestnik cesarski. W czasie wojny cesarza z papieżem wywalczył sobie Fryderyk część sw⁷ego kroju, a na sejmie w Weronie uzyskał nie-tylko zagrabione przez cesarza ziemie, ale także obdarzony został Krainą, wniesioną w dom Babenbergów przez żonę Fryderyka, która była córką ostatniego lir. Meranu. Fryderyk zginął w bitwie nad rzeką Litaw?ą, stoczonej z królem węgierskim Belą, któremu nie chciał zwrócić trzech pogranicznych komitatów, otrzymanych w⁷ zastaw w czasie najazdu Mongołów (1246). Był on ostatnim męskim potomkiem rodu Babenbergów⁷, który przez lat 270 władał Austryą. Na podstawie ustawy zasadniczej z r. 1156 rościły sobie dwie księżniczki prawo do schedy po Fryderyku II,—siostra jego Małgorzata i bratanica Gertruda. Cesarz jednak ogłosił Austryę i Styryę jako opróżnione lenna i poruczył zarząd tych księstw swemu namiestnikowi. Z zawikłań, jakie z tego pow⁷odu wynikły, skorzystał książę morawski, Prze nry śl Ottokar, który 1251 wkroczył do Austryi, a chcąc nabyć prawną podstawę do posiadania jej, ożenił się z Małgorzatą. Także i Gertruda, chcąc ratować prawa swoje, wyszła za Romana, wnuka Beli W. kr. węg., i zrzekła się księstw⁷ swych na jego korzyść (1253). Wprawdzie udało się papieżowi pogodzić obu książąt, przyznawszy Przemysławowi Austryę, a Beli Styryę, ale wkrótce potem stany styryjskie wezwały Przemyśla do objęcia rządów w⁷ Styryi, którą jednak dopiero po krwawej bitwie pod Krois-senburg (1260) z Austryą połączył. Zapewniwszy sobie od króla Ryszarda lenne posiadanie krajów austr. (1262), rozwiódł się Przemyśl z Małgorzatą i poślubił Kuuegundę, wnuczkę Beli IV, a siostrę Gryfiny, żony Leszka Czarnego. W czasie zamieszek, jakie panowały w⁷ówczas w Niemczech, przyłączył Przemyśl do Austryi opróżnione po wymarciu rodu Sponheimów księstwo Karynckie, oraz większą część Krainy i Istryi. Dzierżąc ogromne państwo, sięgające od Karkonoszów do wybrzeży morza Adryatyckiego, zapragnął Przemyśl Ottokar także korony cesarskiej. Po śmierci Ryszarda (1272) wybrali elektorowie Rudolfa, lir. na H a b s b u r-g u, pochrześnika cesarza Fryderyka II, wywodzącego ród swój od Kanzelina lir. na Altenburgu. Gniazdem rodzinnem tego rodu był zamek habsburski, wzniesiony około r. 1028 przez Radbota i szwagra jego Wernera bisk. strassburskiego, niedaleko Windiscli nad rz. Aarą. Rudolf zażądał i uzyskał od Przemyśla nietylko zwrot ziem austryackich, ale także uznanie dziedzicznych swych krajów jako

cr

lenności cesarskich (1276). Ponieważ jednak Ottokar chciał na nowo odzyskać utracone kraje i zawarł przeciw Rudolfowi przymierze z polskimi i innymi książętami, dlatego rozpoczął z nim Rudolf wojnę, która się zakończyła klęską i śmiercią Przemyśla Ott., pod Dürnkrut, na polach rzeki Morawy (1278). Zawarta została potem ugoda, zapewniająca synowi Przemyśla Ottokara, Wacławowi I, czeskie kraje; synowie zaś Rudolfa, Albrecht i Rudolf, otrzymali posiadłości austr. z wyjątkiem Karyntyi, przyznanej Meinhardowi hr. Tyrolu (1282), W ten sposób przeszły k a j e ustrya-ckie w posiadanie domu a b s u r s k i e-go, pochodzącego z Alzacyi, wzbogaconego wskutek związków małżeńskich, darowizn cesarskich i intratnego prawa wójtostwa nad sąsiedniemi kantonami szwajcarskieini. Dynastya ta panowała w Austryi do r. 1740, w którym wygasła męska linia rodu habsburskiego. Z pięciu synów Albrechta, który także niemiecką dzierżył koronę (1298—1308), dwaj tylko byli dorosłymi; jeden z nich, F r y d e r y k P i ę k n y {1308—1330), rządził Austryą, młodszy zaś, Leopold, otrzymał dobra dziedziczne w Alzacyi, Badenii i Szwajcaryi. Bitwa pod Miihldorfem (1322), stoczona między Ludwikiem ks. bawarskim a Fryderykiem, współzawodnikiem jego do korony niemieckiej, zniweczyła na długie lata zamiary Habsburgów, dążące do dziedzicznego posiadania godności cesarskiej, i odtąd usiłowania ich skierowane były na rozszerzenie potęgi domowej i przeciwstawienie jej potędze Luxeinburgôw i Wittelsbachów. Sposobność do tego nadarzyła się dwom braciom zmarłego Fryderyka: Albrechtowi II (1330 — 1358) i Ottonowi (f 1339), którzy po śmierci Henryka, ostatniego potomka Meinharda, na podstawie traktatu, z cesarzem Ludwikiem zawartego, wcielili Karyntyę i Krainę do swoich posiadłości rodzinnych. W r. 1355 wydał Albrecht ustawę domową, według której kraje austr. miały być przez 4-ch jego synów wspólnie i niepodzielnie rządzone; mimo to jednak, rządził najstarszy Rudolf (1358—1365) samodzielnie i niemałe położył zasługi około podniesienia potęgi rodowej Habsburgów. Niedopuszczony do kolegium elektorów, postanowił Rudolf zapewnić państwu swemu takie same przywileje, jakie posiadały kraje elektorów, dla tego też używał tytułu arcyksięcia. Powiększył on posiadłości swe nabyciem Tyrolu, odstąpionego mu przez Małgorzatę Maultasch po śmierci jedynego jej syna, Meinharda (1363), oraz wielkich obszarów, zakupionych od patryarchy akwilejskiego. Z Meinliar-dem VII, ks. Gorycyi, zawarł ugodę, przez którą zapewnił sobie to księstwo po jego bezdzietnej śmierci; także z Ludwikiem węgierskim i Karolem czeskim zawarł on ugodę wzajemnego dziedziczenia (1364). W ten sposób utorował następcom swmim drogę do połączenia austryackich, wigierskich i czeskich krajów" w jedno państwo pod berłem liabsburskiem. Ale nietylko dbał Rudolf o rozszerzenie odziedziczonych po przodkach posiadłości: wiele też zdziałał dla podniesienia dobrobytu miast austr.; a katedra św. Szczepana i uniwersytet wiedeński Ü365) są wy mówmy m dowmdem zamiłowania jego w sztu-

kach i naukach (der Prachtliebende, Schriftkundige). Wbrew ustawie zasadniczej domu habsb., podzielili się dwaj bracia jego krajami austr. AlbrechtIII rządził w Austryi ( 1365—1395), a Leopold III (1365 — 1386) w Styryi, Karyntyi, Tyrolu i w rodzinnych posiadłościach szwabskich i alzackich. Byli oni protoplastami linii albertyńskiej i leopoldyńskiej, które aż do wymarcia tej ostatniej (1490) oddzielnie krajami austr. rządziły. Obaj bracia rozszerzyli posiadłości rodowe nabyciem rozmaitych ziem, hrabstw i miast (Feldkirch, Bryzgowia, Bludenz, Hohenberg, Landwójtostwo w górnej i dolnej Szwabii, Freiburg i Tryest'. Me udało się jednak Leopoldowi ożenić syna swego Wilhelma z Jadwigą, dziedziczką Ludwika węgierskiego na tronie polskim; nie udało mu się też utrzymać w posiadaniu miast szwabskich, które, wspierane przez szwajcarów, pobiły Leopolda pod Sempach (1386), gdzie książę ten zginął; następstwem drugiej bitwy pod Naefels (1387) była utrata habsburskich dóbr rodzinnych w Argowii. Po krótkich rządach Albrechta IV (1395—1404), który zginął w wyprawie ces. Zygmunta przeciw Prokopowi morawskiemu, nastąpił syn jego, Albrecht V (1404—1439), w księstwie austr., a po śmierci Zygmunta—w Węgrzech i Czechach. Węgrzy uznali go jednak pod warunkiem, że nie połączy korony niemieckiej z węgierską; w Czechach zaś tylko stany katolickie uznały Albrechta, podczas gdy stronnictwo lmsyckie powołało Kazimierza Jagiellończyka na tron czeski. Pokonał wprawdzie Albrecht swych przeciwników, a nawet koronę niemiecką uzyskał (1438), ale umarł w następnym roku w czasie wyprawy przeciw sułtanowi Mura-dowi. Opiekę nad pogrobowym synem jego, Władysławem (1440—1457), objął Fryderyk (z linii leopoldyńskiej). Na tron węgierski powołany został Władysław Jagiellończyk, i dopiero po śmierci jego w bitwie pod Warną (1444) uznany tu został Władysław Pogrobowiec królem, a Jan Hunyady namiestnikiem jego. Czesi, po długim oporze, także go na króla wybrali, ale cała władza spoczywała w ręku przewódzcy utrakwistów, Jerzego Podiebra-da. Wyrok śmierci, wykonany na Władysławie Hunyadym, który zamordował wszechwładnego zarządcę krajów austr., lir. Ulryka Cilly, wywołał w Węgrzech tak groźny rokosz, że Władysław musiał uciekać do Pragi, gdzie umarł wśród przygotowań do godów weselnych z Małgorzatą ks. francuską (1457). Był on ostatnim potomkiem linii al-bertyńskiej. Młodsza linia, leopoldyńska, rozszczepiła się w r. 1411 na gałąź tyrolską i sty-r y j s k ą. Przedstawicielem linii tyrolskiej był Fryderyk z próżną k i e s z e n i ą (1411— 1439), który z powodu popierania papieża Jana KXIII został przez cesarza banicyą obłożony, a przez sobór kostnicki wyklęty, potem uwięziony i pozbawiony swych posiadłości (Aargau z Habsburgiem i Kyburg). Po długich rokowaniach, zwrócił mu cesarz zabrane posiadłości z wyjątkiem tych, które zostały sprzedane. Mimo te straty, zostawił Fryderyk olbrzymie skarby synowi swemu, Z y g m u n-towi (1439—1496), założycielowi uniwersytetu

w Fryburgu w Bryzgowii i sprzymierzeńcowi szwajcarów w wojnie z Karolem ks. burgundzkim. Ponieważ Zygmunt nie miał dzieci, dlatego adoptował Maksymiliana, pochodzącego z linii styryjskiej. Założycielem tej linii był Ernest (f 1424). Najstarszy syn jego, Fryderyk V (f 1493), otrzymał wprawdzie po śmierci Albrechta II koronę niemiecką, ale utracił Węgry, gdzie stany poruczyły rządy Maciejowi Korwinowi: utracił także i Czechy, gdzie godność królewską uzyskał Jerzy Podiebrad. Fryderykowi udało się zato austr. posiadłości w swoich skupić rękach, gdy jeden z braci jego umarł bezpotomnie, a drugi za roczną rentę odstąpił mu Tyrol. Z Maciejem Korwinem zawarł on układ (1463), zapewniający mu. w razie bezpotomnej śmierci tego króla, koronę węgierską. Ponieważ po śmierci Podiebrada uznał Fryderyk Władysława Jagiellończyka królem czeskim, wpadł Maciej Korwin do Austryi i zmusił cesarza do przyznania mu Czech jako lenna cesarskiego (1477); w trzy lata później zajął Maciej obie Austrye, a Fryderyk umknął do Niemiec, kołatając o posiłki przeciw królowi węgierskiemu. Stany jednak nieskore były do wydawania pieniędzy na wojny, gdyż pragnęły reformy ustawodawstwa i uspokojenia państwa. Dopiero po kilkuletnich układach przyznano cesarzowi zasiłki na wojnę węgierską (1489). Było to jednak zapó-źno, gdyż w rok potem umarł Maciej (1490), a Węgrzy, bez względu na przyznane Habsburgom następstwo, wynieśli na tron królewski Władysława Jagiellończyka, króla czeskiego, który, po zwycięzkiej wyprawie Maksymiliana do Węgier, uznał w pokoju preszburskim jego prawo dziedziczne do korony węgierskiej (1491). Ważne następstwa polityczne tak dla austr. domu, jak i dla europejskiego syste-matu państwowego, miało nabycie Burgundyi wskutek małżeństwa Maksymiliana z Maryą, córką Karola Śmiałego (1477). Po śmierci Fryderyka połączył Maksymilian (1493—1519) z koroną niemiecką wszystkie dziedziczne kraje austryackie.

linii rodu habsburskiego do r. 1740, a w linii żeńskiej aż do jej zniesienia w r. 1806. Po śmierci Ferdynanda podzielili się trzej jego synowie krajami austr. Maksymilian II (1564—1576) odziedziczył z koroną cesarską także Austryę, Węgry i Czechy; Ferdynand otrzymał Tyrol i przednie kraje austr., a najmłodszy Karol zawładnął Styryą, Karyntyą, Krainą i Gorycyą; potomkowie Karola połączyli, po wygaśnięciu linii Maksymiliana i Ferdynanda, wszystkie kraje austr. (1619). Po śmierci Maksymiliana II nastąpił Rudolf (1576—1612), zarówno w krajach ojcowskich, jak i na tronie niemieckim. Za bezwładnych rządów jego dojrzały zarodki groźnej przyszłości, a niedołężność jego spowodowała arcyksiążąt do ogłoszenia głową rodu habsburskiego Macieja, który, popierany przez katolików i protestantów, zmusił Rudolfa, żeby odstąpił mu Austryę, Morawię i Węgry i zapewnił także następstwo w Czechach (1608). Za rządów Macieja (1612—1619) wzmagał się coraz bardziej antagonizm między protestancką unią a katolicką ligą; Maciej, chwytając się w polityce swej środków połowicznych, nie umiał wznieść się ponad oba te stronnictwa. U schyłku jego życia powstały w Czechach pierwsze zaburzenia, które wywołały 30-letnią wojnę (1618). Następca jego, Ferdynand II, (1619—1637), pochodzący z linii styryjskiej, nie został uznany ani w Czechach, ani w Węgrzech. Stany czeskie powołały na tron Fryderyka V, elektora Palatynatu, węgrzy zaś oddali koronę Betlenowi Gaborowi. Po bitwie pod Białogórą (⁸/n 1620) zniszczył zwycięzki Ferdynand list majestatu, nadaiTy protestantom przez Rudolfa, zniósł wszystkie przywileje stanów czeskich, ogłosił Czechy krajem dziedzicznym i wygnał z niegu wszystkich, którzy wzbraniali się przyjąć katolicyzm. W czasie wojny 30-leiniej utraciła Austrya Łużyce (11,500 km²), oddane elektorowi saskiemu zamiast kosztów wojennych (1635); Betlen Gabor otrzymał Opawę i Racibórz w dożywotnie posiadanie (1622), a kraje tyrolskie i przednio austr. oddane zostały młodszemu bratu Ferdynanda, Leopoldowi, z prawem pierworodztwa. Linia ta wygasła 1665, poczem kraje jej połączone zostały z krajami głównej linii. Po śmierci Ferdynanda II (1677) nastąpił, na zasadzie ustanowionego przezeń prawa pierworodztwa, Ferdynand III (1637— 1657). Pokój westfalski (1648) uszczuplił granice państwa austr. Ferdynand odstąpił Francyi landgrafstwo dolnej i górnej Alzacyi, landwójtostwo nad 10 wol-nemi miastami Alzacyi, Sundgawią i twierdzę Brei-zach (3410 km²). Ponieważ najstarszy syn Ferdynanda, koronowany już na króla czeskiego i węgierskiego, umarł jeszcze w r. 1654, nastąpił po śmierci Ferdynanda drugi syn jego, Leopold I (1657 — 1705). Z powodu prześladowania religii i narodowości wybuchł w Węgrzech groźny rokosz; na jego czele stanął magnat Tüköly, który wezwał Turcyę o pomoc przeciw cesarzowi. Zwycięstwa Sobieskiego i wojska cesarskiego, pod Wiedniem i Parkanami odniesione, oraz zdobycie Granu

Związek małżeński między Filipem, synem Maksymiliana ,a Joanną, córką Izabelli kastylskiej i Ferdynanda aragońskiego, przysporzył Habsburgom Hiszpanią wraz z koloniami. W r. 1516 objął tam rządy Karol, syn Filipa, który 1519 otrzymał koronę niemiecką, a 1521 oddał bratu swemu, Ferdynandowi (1521—1564), niemieckie posiadłości Habsburgów, jako niepodzielną i dziedziczną całość.

Po śmierci Ludwika, kr. węgierskiego, w bitwie pod Mohaczem (1526), zawładnął Ferdynand, na mocy ugody z Jagiellonami, na kongresie wiedeńskim zawartej (1515), krajem węgierskim i czeskim. Ponieważ jednak część stanów węgierskich powołała na tron popieranego przez Turcyę Jana Zapolyę, wybuchła wojna z Turcyą i Węgrami, zakończona pokojem, w Wielkim Waradynie zawartym, na zasadzie którego uznał Ferdynand Zapolyę (ale nie następców jego) królem wschodnich komitatów węgierskich i Siedmiogrodu. Dziedziczne kraje austr. powiększył Ferdynand wskutek zakupienia połowy hrabstwa Bregencyi i hr. Thengen, a po abdykacyiKa- (1683) zadały Turcyi cios śmiertelny, zamieniły rola V uzyskał także godność cesarską (1558), kraj węgierski w dziedziczne państwo męskiej linii która utrzymała się w niemieckiej domu austr. i pozbawiły stany dotychczasowych

przywilejów (1687). Także i Siedmiogród wcielony został do Austryi, jako osobne księstwo, na mocy ugody, zawartej z ks. Michałem II, synem Apa-fiego. Pokój karłowicki (1699), który zakończył zwycięskie wyprawy ks. Eugeniusza Sabaudzkiego przeciw Turcyi, przysporzył Austryi kraj, leżący między Cisą a Dunajem (177,000 kilometrów ²). Atoli udział Austryi w wojnie z Ludwikiem XIV nietylko żadnej nie przyniósł jej korzyści, ale przyczynił się niemało do wzmocnienia Francyi kosztem Niemiec. Dziedziczne posiadłości austr. zostały powiększone z powodu wygaśnięcia linii tyrolskiej (1665) i przyłączenia trzech księstw szląs-kicli (Lignica, Brzeg i Oława—1675). W ostatnich latach panowania Leopolda rozpoczęła się hiszpańska wojna sukcesyjna, z powodu pretensyi cesarza i Ludwika XIV do spadku po zmarłym (1700) Karolu II, królu hiszpańskim. Leopold umarł w kilka miesięcy po zwycięstwie, odniesionem przez Marlbo-rougha i ks. Eugeniusza pod Hochstaedt, a następca jego, Józef I (1705—1711), uzyskał w tej wojnie ks. mantuańskie (1708 r. — 1,540 km. □) i Neapol (1713 — 148,000 km. □). Łagodnem i taktownem postępowaniem uspokoił Józef węgrów, którym traktatem szathmarskim (1711) zapewnił powszechną amnestyę i swobody religijne. Po bezdzietnej śmierci Józefa nastąpił młodszy brat jego, Karol VI (1711 —1740), który, na mocy pokoju, w Rastadt zawartego (1714), otrzymał Lombardyę, Mantuę, Castiglione i Sabionette, Neapol, Sardynię i hiszpańskie ÿiederlandy (148,000 km. □). Nabytki te wprowadziły politykę austr. na nowe tory, z powodu stanowiska, jakie mocarstwo to we włoskim systemie państw zajęło, i z powodu geograficznego położenia Belgii między Francyą, Niederlandami i Wielką Brytanią. Pokój, zawarty z Turcyą w Passant wicach (1718), przysporzył Austryi cały Banat te-mcszwarski, Serbię z Belgradem, Wołoszczyznę po rz. Alutę i turecką część Sławonii, oraz Bośnię aż do rz. Sawy (80,690 km. □). Ponieważ Karol był ostatnim męskim przedstawicielem dynastyi habsburskiej, wydał przeto r. 17131. zw. „sankcyę pragmatyczną“, orzekającą niepodzielność kraju austr. i dziedziczność następstwa według pierwszeństwa potomków po mieczu, a w razie braku onych przelewającą te prawa na najstarszą córkę jego i jej potomków, potem na córki zmarłego Józefa I i ich potomków i tak dalej wstecz, bstany wszystkich krajów austr. uznały sankcyę pragmatyczną (1720 — 1724), a cesarz starał się, wbrew radzie ks. Eugeniusza, uzyskać także jej uznanie przez wszystkie mocarstwa europejskie. Drogo okupił cesarz gwaran-cyę tej ustawy domowej, albowiem, wspierając elektora saskiego w wojnie ze Stanisławem Leszczyńskim, uwikłał się w wojnę z Francyą, Hiszpanią i Sardynią, zakończoną pokojem wiedeńskim (1735— 1738), w którym cesarz zrzekł się Neapolu i Sycylii na rzecz Don Carlosa, infanta hiszpańskiego, i części Medyolanu, przyłączonego do Sardynii (112,000 km. □); otrzymał on za to Parmę i Pia-cenzę (5,775 km. □). Także i wojna z Turcyą, w przymierzu z Rossyą przez A-ę prowadzona, a pokojem belgradzkim zakończona (1739), uszczup

liła granice A-i, albowiem, z wyjątkiem Banatu, odstąpione zostały Turcyi wszystkie kraje, zajęte na mocy ugody passarowickiej (53,350 km. □). W roku 1740 umarł Karol VI, ostatni męski potomek z rodu habsburskiego. Rządy objęła najstarsza córka jego, Marya Teresa (1740—1780), od r. 1736 zamężna za Franciszkiem Szczepanem, księciem lotaryńskim, twórcą dynastyi lot aryń-skiej, do dziś dnia panującej. Był on wnukiem ks. Karola, który wraz z Sobieskim pogromił turków pod Wiedniem, i Eleonory, wdowy po Michale Wiśniowieckiin. W pokoju wiedeńskim zrzekł się Franciszek księstwa Lotaryńskiego na rzecz Stanisława Leszczyńskiego, otrzymał natomiast księstwo Toskańskie, wraz z tytułem i herbami ks. Lotaryngii i Baru, oraz głos w kolegium książąt Rzeszy. Z w. księstwa Toskany utworzył cesarz sekundogeniturę swego domu. Mimo uznania sankcyi pragmatycznej przez mocarstwa, pokój wiedeński zawierające, wystąpił elektor bawarski, Karol Albert, jako mąż córki cesarza Józefa I, z roszczeniami do schedy au-stryackiej, a równocześnie zażądał król pruski, Fryderyk II, zwrotu ks. lignickiego, brzegskiego i oławskiego i skonfiskowanego 1623 r. księstwa Jä-gerndorfu. Odrzucenie tych żądań przez dwór wiedeński spowodowało pierwszą wojnę szląską (1740 — 1742), zakończoną pokojem berlińskim, który pozbawił A-ę górnego i dolnego Szląska (z wyjątkiem Opawy, Jägerndorfu i Cieszyna), wraz z ziemią kladzką (38,000 km. □). Pokój drezdeński (1745), zawarty po ukończeniu drugiej wojny szląsldej, zatwierdził warunki pokoju berlińskiego; oba mocarstwa gwarantowały sobie nawzajem całość swych posiadłości, a król pruski uznał godność cesarską Franciszka Szczepana. Wojna z Francyą i Hiszpanią, sprzymierzonemi z elektorem bawarskim, trwała jeszcze trzy lata; dopiero 1748 zawarty został pokój w Akwisgranie, w którym A. odstąpiła Parmę, Piacenzę i Guastallę hiszpańskiemu infantowi, Don Filipowi, z warunkiem, że po wygaśnięciu rodu Filipa odstąpioną będzie Parnia A-i. Gdy minister ks. Kaunitz zawarł z Francyą, Rossyą i Saksonią przymierze przeciw Prusom, wpadł Fryderyk II do Saksonii i rozpoczął t. z w. „siedmioletnią wojnę“, z rozmaitem prowadzoną szczęściem, a zakończoną pokojem, zawartym w Hubertsburgu, na warunkach pokoju berlińskiego i drezdeńskiego (1763). Po śmierci Franciszka Szczepana (1765) mianowała cesarzowa syna swego, Józefa (II), współpanującym w krajach dziedzicznych; drugi syn, Leopold, otrzymał

w. księstwo Toskańskie, jako sekundogeniturę, a trzeci, Ferdynand, ożeniony z Maryą Beatryksą ks. Mo-deny, był założycielem tercyogenitury austryackiej. Z bezrządu, rozdzierającego Polskę, postanowił skorzystać Fryderyk II i wystąpił z projektem podziału tego kraju. Wbrew woli matki, zgodził się Józef na zjeździe w Nissie (1769), a później w Neustadt (1770), na projekt pruski. A. zabrała Spiż, w następnym roku żupy solne w Wieliczce i Bochni, a 5 sierpnia 1772 r. zajętą została dzisiejsza Gali-cya i Lodomerya z Oświęcimem i Zatorem (83,000 km. □). Po zawarciu pokoju między Rossyą a Turcyą w Kuczuk-Kainardżi (1774), odstąpiła Porta A-i Buko-

winę, 7 maja 1774 (12,800 km. □), a w lipcu następne- j 1792).—-leszcze przed wyborem syna jego, F rango r. trzy mocarstwa rozbiorowe gwarantowały sobie wzajemnie granice zdobytych na Polsce i Tnrcyi posiadłości. Gdy po wygaśnięciu bawarskiej linii Wit-telsbachów wystąpiła A. z pretensyą do spadku po zmarłym Maksymilianie Józefie, wynikła sukcesyjna wojna bawarska, zakończona 1779 pokojem cieszyńskim, który przysporzył A-i powiat Innu (1870 km. □). W następnym roku umarła Marya Teresa. Józef II (1780—1790) wytknął sobie jako główny cel — zcentralizowanie i zorganizowanie A-i, podniesienie w niej dobrobytu i oświaty (Uniwersytet we Lwowie, założony 1784, wbrew dotychczasowemu zwyczajowi, bez poprzedniego porozumienia się z papieżem). Reformy jego kościelne (1781) miały na celu poddanie kościoła w ściślejszą zawisłość od władzy rządowej; dlatego zakazał biskupom bezpośredniego znoszenia się ze Stolicą Apostolską i ogłaszania pism papieskich bez zezwolenia rządu. Zniósł on (1782—86) 738 klasztorów i utworzył fundusz religijny, przeznaczony na cele dobroczynne, kościelne i zakłady wychowawcze. Edyktem tolerancyjnym (1781) pozwolił innowiercom wykonywać prywatnie praktyki religijne i nadał im wszystkie prawa obywatelskie. Zniósł także poddaństwo (1781

ciszka II (1792—1835), na cesarza niemieckiego, wydała Francya—w odpowiedzi na energiczną notę Kaunitza — wojnę „królowi Czech i Węgier“ (20 kwietnia). Na czele 140,000-ej armii wkroczył Ferdynand ks. brunszwicki w sierpniu do Francyi, zajął Longwy i Verdun, ale im dalej posuwał się w głąb Francyi, tern bardziej przekonywał się, jak płonną była nadzieja, wygłoszona w wojennym manifeście jego przed rozpoczęciem wojny. Brak prowiantu i choroby dziesiątkowały armię niemiecką, podczas gdy francuzi coraz to nowe wysyłali pułki na pole walki. Ogłoszenie respubliki i zajęcie austr. Niderlandów oburzyło całą Europę. Zabiegom angielskiego ministra, Pitta, udało się skojarzyć pierwszą koalicyę przeciw Francyi, do której, oprócz Szwecyi, Danii i Turcyi, wszystkie większe mocarstwa europejskie przystąpiły. Ale, mimo zwycięstw, odnoszonych przez wojska sprzymierzone, rozbiła się koalicya, głównie z powodu oziębienia stosunków między A-ą a Prusami. Thugut, widząc, że nie uratuje Belgii i lewego brzegu Renu, chciał powetować stratę w Bawaryi i w Polsce, a obawiając się oporu Prus, zawarł z Rossyą alians przeciw Prusom (1794), w kwietniu zaś 1795 król pruski pogodził się z Francyą, gdzie po straceniu Robespierra rządziło stronnictwo umiarkowane. W czasie tych wojen wykreśloną została Polska z szeregu państw europejskich. Drugi podział Polski dokonany został (1793) bez udziału A-i, a trzeci (1795) przysporzył jej resztę województwa krakowskiego, wojew. sandomierskie i lubelskie, ziemię chełmską i c^ęść Litwy, Mazowsza i Podlasia (50,000 km. □ —1795 r.). Przy pomocy Anglii, Rossyi i południowych państw niemieckich, walczyła A. dalej z Francyą, odnosząc jedno zwycięstwo za drugiem. Gdy jednak generał Napoleon Bonaparte objął dowództwo nad armią włoską, zajął Mantuę (14 stycznia 1797 r.), główną warownię austr. we Włoszech, wyruszył do Styryi i zmusił A-ę do rozpoczęcia z sobą układów w Leoben (7 kwietnia), poczem zawarty został pokój „Campo Formio“ (17 paźdz.), na mocy którego odstąpił cesarz Francyi Belgię, Bryzgowię, księstwo Modeny, a Lombardya przyłączona do Rzplitej cisal-pińskiej (36,250 km. □), za co otrzymała A. We-necyę wraz z Istryą i Dalmacyą (36,140 km. □). Kongres, zebrany w Rastadt (w grudniu t. r.), zamiast uspokoić, rozdrażnił jeszcze bardziej Francyę, z powodu zamordowania posłów francuskich przez huzarów austr. i obrazy, wyrządzonej posłowi francuskiemu, Bernadotte, w Wiedniu. Minister Pitt skojarzył drugą koalicyę przeciw Francyi, do której przystąpiły także: Austrya, Rossya, Turcya i Neapol (1799). I tym razem sprzyjało szczęście A-i i jej sprzymierzeńcom (arc. Karol, gen. Holze, gen. Kray, Melas, Suwarow). Ale zwycięstwo konsula Napoleona, odniesione nad gen. Melasem pod Ma-rengo (14 czerwca 1800 r.) i generała Moreau nad arcyks. Janem, pod Hohenlinden (3 grudnia 1800), zmusiło cesarza do zawarcia pokoju w Luneville (9 grudnia 1801), na mocy którego zrzekła się A. ostatnich swych posiadłości, w Szwajcaryi położo-

1785) i uregulował

stosunek chłopów do panów ; ograniczył zastosowanie kary śmierci, wydał ogólną ustawę sądową (1782) i prawo karne (1787), a prasie nadał większą swobodę. Ale germanizacyjne i centralistyczne zapędy cesarza wywołały wielkie niezadowolenie w Węgrzech, a w Belgii wybuchł groźny rokosz, który dopiero po śmierci cesarza uśmierzony został.

W przymierzu z Rossyą walczył Józef z Portą. Ponieważ jednak Prusy, Anglia i Francya przestały ■obojętnie spoglądać na te zaborcze plany, zaniechał cesarz dalszych bojów i powrócił chory do Wiednia, gdzie 20 lutego 1790 r. umarł, odwoławszy przed śmiercią wszystkie rozporządzenia, ścieśniające kon-stytucyę węgierską. — Brat jego, Leopold II (1790 — 1792), chcąc uśmierzyć rewolucyę w Belgii, poczynił na zjeździe w Reiclienbachu rozmaite ustępstwa Prusom i mocarstwom nadmorskim, za co uzyskał od nich gwarancyę posiadania belgijskich prowincyj i zapewnienie, że pośredniczyć będą w zawarciu ugody z Belgią (1790), która też w grudniu t. r. w Hadze do skutku przyszła. Bel-gijczycy otrzymali zupełną amnestyę i potwierdzenie przywilejów, jakie posiadali za panowania Maryi Teresy. Po nieszczęśliwej ucieczce Ludwika XVI,

.starał się cesarz nakłonić mocarstwa europejskie do obrony króla, ale poprzestał tylko na okólniku, wysłanym do wszystkich dworów; do rozpoczęcia wojny nie miał ochoty, chociaż żyrondyści wyzywali go, rozjątrzając tłumy przeciwko cesarzowi i niemcom, chociaż emigranci francuscy starali się nakłonić go do wojny, a cesarzowa Katarzyna, chcąc mieć swobodne ręce w Polsce i znieść konstytucyę, przyjętą przychylnie przez A-ę i Prusy, pobudzała ciągle dwór wiedeński i berliński przeciw Francyi.

Dopiero po zjeździe cesarza z królem pruskim w PilluPz (luty 1792), zaczął cesarz zbroić się, ale wśród przygotowań wojennych umarł (1 marca nych (1,870 km. □): Adyga ustanowiona została .granicą między A-ą i Rzplitą cisalpińską, a Ren— 1 lił do ks. warszawskiego, a obwód tarnopolski i czort-między Francyą i Niemcami. Wzamian za te kraje | kowski otrzymała sprzymierzona z Napoleonem Ros-otrzymała A. (1803): seknlaryzowane biskupstwa ; sya. Ks. Metternich, następca lir. Stadiona w go-Brixen i Trydent (5,000 km.□), a w. książę Toska-ny, syn Leopolda II, którego księstwo oddane zostało ks. Parmy, dostał nowoutworzone elektorstwo salzburskie i Berchtesgaden. W następnym roku (18 maja 1804) ogłosił się Napoleon cesarzem francuzów, a Franciszek II, przeczuwając, że godność cesarza rzymskiego wkrótce zostanie zniesioną, i chcąc przeciwstawić cesarstwu francuskiemu A-ę, jako mocarstwo równorzędne, przyjął tytuł „dziedzicznego cesarza A-i“ (10 sierpnia 1804 r.). — Olbrzymie rozmiary, jakie państwo francuskie przybrało, spowodowały Anglię, Szwecyę i Rossyę do utworzenia trzeciej koalicyi, do której także A. przystąpiła.

dności kanclerskiej, skojarzył małżeństwo między Napoleonem a córką cesarską, Maryą Ludwiką (1810). Gotując się do wojny z Rossyą, zawarł Napoleon z A-ą traktat (14 marca 1812 r.), którym zobowiązał cesarza do wystawienia 30,000 korpusu posiłkowego, gwarantując mu—w razie restytucyi Polski — posiadanie Galicyi. Armia austr. pod wodzą ks. Schwarzenberga osłaniała prawe skrzydło wielkiej armii, kroczącej do Moskwy, ale w odwrocie przez Berezynę wstrzymali rossyanie austrya-ków nad Bugiem i nie pozwolili im pośpieszyć na pomoc francuzom. Korpus austr. cofnął się do Galicyi i ogłosił swą neutralność. Po pogromie Napoleona przystąpiła A. do aliansu rossyjsko-pruskiego, który zadał cesarzowi w olbrzymiej bitwie pod Lipskiem (16 — J8 września 1813 r.) stanowczy cios. Ks. Schwarzenberg wtargnął wraz z armią sprzymierzoną do Francyi, Napoleon zrzekł się tronu (2 kwietnia 1814), a nastąpiła restytucya Bourbonów; Ludwik XVIII zrzekł się, na mocy pierwszego i drugiego pokoju paryskiego, wszystkich krajów, zdobytych przez Napoleona, i zakreślił Francyi granice z r. 1792. Akt kongresu wiedeńskiego z 9 czerwca 1815 zawierał następujące postanowienia, odnoszące się do A-i: Belgia połączona została z nowo-utworzonem królestwem niderlandzkiem ; zachodnia Galicya wcieloną została do połączonego z Rossyą Królestwa Polskiego, za co otrzymała A. obwód tarnopolski i żupy wielickie. Trzy mocarstwa rozbiorowe gwarantowały konstytucyę wolnego miasta Krakowa, z obwodem, wynoszącym 1,115 km, □. Lombardya, Wenecya, południowy Tyrol, Illirya, Dalmacya, Tyrol, Vorarlberg, powiaty: Innu i Haus-rucku, oraz Salzburg (bez Berchtesgaden) zostały A-i zwrócone. W. księstwo Toskany otrzymał Ferdynand III, brat cesarza; Modenę—arcyks. Franciszek Este; Parmę i Piacenzę oddano w dożywocie żonie Napoleona, a syn jego otrzymał ks. Reichstadt. A. przystąpiła do związku niemieckiego i otrzymała przewodnictwo na zgromadzeniu związkowem we Frankfurcie. W ten sposób utrwaliła A. wpływ swój we Włoszech i Niemczech. Mieszkańcy tych krajów doznali wielkiego rozczarowania; spodziewali się jedności narodowej i rządu reprezentacyjnego, tymczasem zatrzymano dotychczasowy system feudalny, polegający na odrębności stanów. Młodzież uniwersytecka i prasa domagała się wykonania art. 13 aktu związkowego, który przyrzekał rządy konstytucyjne we wszystkich krajach, do związku należących. W odpowiedzi na te żądania, uchwalono na konferencyach karlsbadzkich (1819) zaostrzenie cenzury, zniesienie stowarzyszeń akademickich (Burschenschaften) i inne środki, celem przytłumienia zachcianek“ konstytucyjnych. Rewolucyjne prądy w Hiszpanii i we Włoszech spowodowały Metterni-cha do zwoływania trzy razy kongresów (w Opawie 1820, Lublanie 1821 i Weronie 1822), celem zaradzenia złemu. Wojska austr. walczyły przeciw karbonarom w Neapolu, zgniotły powstanie w Pie-

Napoleon jednak wkroczył do Niemiec przed połączeniem się wojska austr. z rossyjskiem, zmusił gen.

Macka do kapitulacyi Ulmu, wyruszył pod Wiedeń, potem do Moraw,' gdzie stoczył bitwę pod Austerlitz (2 grudnia 1805 r.), w której austryacko-rossyj-ska armia na głowę pobitą została. Pokój, w Pres-burgu zawarty (26 grudnia), uszczuplił granice A-i o 67,300 km. □; utraciła ona Wenecyę, Istryę i Dalmacyę, które przyłączone zostały do królestwa włoskiego; Tyrol i Vorarlberg wcielone zostały do no-wo-utworzonego królestwa bawarskiego, przednio-austryackie posiadłości oddane zostały częścią Bawaryi, częścią Badenii i Wiirtembergii, podniesionej także do godności królestwa. A. otrzymała elektorstwo salzburskie i Berchtesgaden (9,300 km.

□ ), co były książę Toskany wynagrodzony został „elektorstwem“ wiirzburskiem. Wpływ, jaki uzyskał Napoleon na sprawy niemieckie, i utworzenie związku reńskiego (12 lipca 1806) pod protekcyą cesarza francuskiego, spowodowały Franciszka do złożenia godności cesarza niemieckiego (6 sierpnia 1806).

W czasie wojny francusko-hiszpańskiej przygotowywała się A. do nowej wojny z Napoleonem. Kanclerz, lir. Stadion, marzył o przywróceniu dawnego wpływu A-i w Niemczeli i we Włoszech, zaś arcyksią-żę Karol zorganizował armię, utworzył rezerwę i obronę krajową. Na .wiosnę 1809 zerwane zostały dyplomatyczne stosunki między A-ą i Frańcyą, tyrol-czycy (Andrzej Hofer) wypędzili z kraju swego obce wojsko i urzędników, a wojsko austr. wkroczyło do Bawaryi. Francuzi wyparli je wprawdzie z tego kraju, Napoleon zajął Wiedeń, lecz w morderczej bitwie pod Aspern i Esslingen, stoczonej z arcyks.

Karolem (21 i 22 maja) został Napoleon po raz pierwszy na ziemi niemieckiej pokonany. Ale w kilka tygodni później odniósł Napoleon zwycięstwo pod Wagram (5 i 6 lipca), poczem zawarty został w Schönbrunn pokój „wiedeński“ (14 października), który zmniejszył obszary austr. o 111,400 km. □. A. utraciła: Krainę, górną Karyntyę, Gorycyę, Gradys-kę, Istryę z Tryestem, węgierskie pogranicze, Kroa-cyę aż do rzeki Sawy; wszystkie te kraje zabrała Francya i poruczyła zarząd ich „marszałkowi Ra-guzy“, Marmontowi. Salzburg i Berchtesgaden, powiat Innu i część powiatu Hausruck przyłączył Napoleon do Bawaryi. Zachodnią Galicyę z Krakowem i obwód Zamościa we wschodniej Galicyi wcie- moneie, gdzie zaprowadzone zostały srogie rządy absolutne. We wszystkich sprawach europejskich brał rząd austr. pierwszorzędny udział; Metternich chciał nawet przy pomocy cesarza Aleksandra zgnieść w samym zarodku powstanie greckie. Ale ponieważ Rossya po śmierci Aleksandra dążyła do osłabienia Turcyi, Anglia zaś także popierała powstanie greków, zaczął wpływ A-i na sprawy wschodnie coraz bardziej słabnąć, a Rossya przestała oglądać się na swego sprzymierzeńca. U schyłku panowania cesarza Franciszka upadła przewaga A-i w sprawach europejskich. Po śmierci Franciszka (2 marca 1835) objął rządy najstarszy syn jego,

ustępstw (14 i 15 marca) i obiecał ogłosić konstytu-cyę, co też uczynił (25 marca). Na wieść o zniesieniu tej konstytucyi (15 maja), która i tak nie za-dawalniała ludn)ści, i o rozwiązaniu legii akademickiej (26 maja), pochwycili mieszkańcy za broń i wezwali cesarza, który (18 maja) do Innsbrucku umknął, aby do Wiednia powrócił. Ministeryum, chcąc uspokoić tłumy, ściągnęło wojsko do koszar i uznało rząd prowizoryczny, złożony z obywateli, gwardzistów i studentów (29 maja). Gdy się umysły nieco uspokoiły, przysłał cesarz do Wiednia arcyks. Jana, jako swego zastępcę. W tym samym czasie wrzał krwawy bój we Włoszech. Król sardyński, Karol Albert, korzystając z entuzyazmu ludu dla niepodległości Włoch, wypowiedział Austryi wojnę. Feldmarszałek Radetzky opuścił Lombardyę, ale, otrzymawszy posiłki, pobił wojsko włoskie pod Custozzą (25 lipca) i Yoltą (27 lipca), zajął Medyo-lan i zawarł z królem sardyńskim zawieszenie broni. Ale na wiosnę następnego roku rozpoczął Karol Albert na nowo wojnę, a naczelne dowództwo poruczył jenerałowi Chrzanowskiemu. Ale zwycięstwa Radetzkiego pod Mortarą (21 marca) i Novarą (23 marca) zmusiły Karola Alberta do ab-dykacyi na rzecz syna swego, Wiktora Emanuela. W lipcu t. r. poddała się także Wenecya i w ten sposób królestwo loaibardzko-weneckie znowu połączone zostało z Austryą. Podczas tej wojny rozruchy w A-i coraz groźniejsze przybierały rozmiary. Sobór słowiański, zgromadzony w Pradze pod przewodnictwem historyka Palackiego (2 czerwca 1848), który domagał się zupełnej niezależno-* ści od rządu wiedeńskiego, został przez generała Windischgrätza rozpędzony, a Praga zbombardowana (12-go czerwca). W Węgrzech, obok antagonizmu z rządem, wyłoniły się także spory narodowościowe, albowiem południowe ludy słowiańskie dążyły do równouprawnienia z węgrami. Na czele tego prądu stał ban kroacki, Jelachicli. Rząd sprzyjał tym dążnościom, ale ze względu na węgrów nie mógł był otwarcie popierać onych, a nawet złożył Jela-chicha z godności bana, który, popierany potajemnie przez rząd, rozpoczął wojnę z węgrami. 5 lipca zagajony został przez palatyna arcyks. Stefana sejm węgierski. Na wniosek Kossutha uchwalono powołać pod broń 200,000 honwedów i puścić w obieg węgierskie banknoty. Uchwały te nie uzyskały jednak aprobaty królewskiej, a palatyn otrzymał z Wiednia tajny rozkaz do rokowania z Jelachi-cliem o pokój. Ponieważ układy te się nie udały, umknął palatyn z Węgier i złożył swą godność. Gdy lir. Lambert, wkrótce po mianowaniu go namiestnikiem Węgier, został zamordowany (28 września), rozwiązał rząd zgromadzenie narodowe, unieważnił wszystkie uchwały, tam zapadłe, a wróg węgrów, Jellachich, mianowany został zastępcą cesarskim z nieograniczoną władzą. Wymarsz jednego pułku wiedeńskiego na pomoc Jellachichowi przeciw węgrom wywołał wówczas nową rewolucyę w Wiedniu, wśród której minister wojny Latour został powieszony (6 października). Dwór cesarski

Ferdynand I (1835—1848). Głownem dążeniem jego było podniesienie dobrobytu w podległych mu krajach, wyniszczonych z powodu długoletnich wojen. Dług państwowy wzrastał w przerażający sposób; w r. 1795 wynosił on 496 milionów, a w r.

1811 wzrósł do 812 milionów. Patent, w tym roku wydany, zniżający wartość papierowych pieniędzy na ¹/₅ nominalnej wartości, spowodował ruinę tysięcy rodzin. Rozmaite środki finansowe (założenie banku narodowego, funduszu na umorzenie długu, cały szereg pożyczek państwowych) p nviększały tylko długi, które w r. 1847 wzrosły uo 1249 milionów, a procenty od tej olbrzymiej kwoty opłacać musiała przeważnie ludność rolnioza. Nie dziwna przeto, że stany pojedyńczych krajów, dotychczas tak potulne dla rządu, z coraz to większemi występowały zażaleniami i wymaganiami wobec niego.

Najpierw w Galicyi obudził się ruch narodowy, zakończony straszną rzezią w obwodach: tarnowskim, bocheńskim, jasielskim, sandeckim i sanockim (19—

22 lutego) i okupacyą Krakowa przez A-ę (11 listopada 1846). Także w Węgrzech uwydatniał się coraz dobitniej narodowy kierunek, tak w mowach sejmowych, jak i w literaturze. Przykład węgrów oddziaływał także na czechów i na inne ludy austr.

Niedołężne biurokratyczne urządzenia państwowe ,spr ykrzyły się wszystkim ludom ; we wszystkich kierunkach domagano się reform. Rewołucya lutowa w Paryżu poruszyła do głębi ludy austr. Wszędzie przygotowany już był grunt pod nową budowę, tylko rząd nie okazywał skłonności do ustępstw, uważając żądania ludów jako zachcianki demagogiczne, dążące do podkopania władzy panującego.

W sejmie węgierskim obradowali reprezentanci ludu już od r. 1847 nad konstytucyą; w Pradze domagano się także zwołania sejmu, a 11 marca 1848 odbyło się tu wielkie zgromadzenie w łazienkach Wacława, które uchwaliło petycyę w sprawie zniesienia pańszczyzny i połączenia Morawii i Szląska z koroną św. Wacława. Tego samego dnia uchwaliło 2,000 studentów wiedeńskich adres do tronu, domagający się wolności prasy i trybuny, swobody wyznania i nauczania. Ponieważ odpowiedź cesar-.ska nie zadowolniła petentów, udał się niezliczony tłum przed gmach, w którym obradowały stany, a stąd do zamku cesarskiego, obsadzonego wojskiem.

Przyszło do krwawej rozprawy, wśród której zginęło 6 ludzi. Było to hasłem do t. z. marcowej rewolucyi. Rząd stracił głowę. Metternich otrzymał dymisyę, a cesarz poczynił ludowi cały szereg | umknął do Ołomuńca.

WIELKA

IM POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

0©00-x

TOM VI.

WARSZAWA-

Nakład i Druk S. Sikorskiego, ulica Chmieliła Nr 9.

» b^lioteka

f“

.* , Pt-ÓW!Ą <

v-    .y.J

vOW5^

Æ03B0JIEH0 IJiEH3yP0I0 BapiuaBa, 4 HoaÔpa 1891 r.

Pod Wiedniem skoncentrował rząd kilkadziesiąt tysięcy wojska. Napróżno starał się parlament, obradujący po ucieczce prezydenta Strobacha pod przewodnictwem Franciszka Smolki, uspokoić tłumy. Po silnym oporze gwardyi narodowej i legii akademickiej, dowodzonej przez Messenhausera i jenerała Bema, został Wiedeń przez jen. Jelachicha i Windischgrätza zdobyty, a przewódzcy rozruchów' rozstrzelani (31 października). W tym samym dniu, w którym Jel-lachich na czele swej armii wkroczył do zdobytego Wiednia, został także Lwów po dwudniowej rewo-lucyi przez jen. Hammersteina zbombardowany (2 listopada). Rewolucya została więc w krwawy sposób zgnieciona; Pada państwa, która od 27 lip-ca w Wiedniu obradowała, została do Kromie-ryża przeniesioną (15 listopada). Wprawdzie zapewniał rząd, na którego czele stał ks. Schwarzenberg i Stadion, że pragnie zamienić Austryę w państwo konstytucyjne, gdy jednak cesarz Ferdynand złożył w Ołomuńcu koronę (2 grudnia) a brat jego Franciszek Karol zrzekł się rządów na rzecz 18-letniego syna swego, Franciszka Józefa, zawiał prąd reakcyjny. Pozwolono wprawdzie radzie państwa w Kromieryżu dalej obradować nad konstytucyą, ale, gdy dzieło to było już na ukończeniu, został pałac arcybiskupi otoczony wojskiem, posłowie otrzymali rozkaz do opuszczenia Krcmieryża (7 marca 1849) i ogłoszoną została tak zwana oktrojowana czyli marcowa konstytucyą z 23 marca, zaprowadzająca wprawdzie rządy absolutne, ale obiecująca reformy w stosunkach państwowych, kościelnych i obywatelskich. Tymczasem wojna wigierska przeciągała się dłużej, aniżeli przewidywano. Na czele komitetu obrony krajowej stał Kossuth, który stworzył silną i bitną armię, opierającą się z powodzeniem wojskom austr. Po zajęciu Wiecnia wysłany zestal do Węgier ks Windischgrätz, któiy zajął Peszt (styczeń 1849) poczem Kossuth przeniósł siedzibę rządu węgierskiego do Debreczyna (25 stycznia). Jenerał Bem wyparł wojska austr. z Siedmiogrodu, a Görgey, Klapka i Perczel szczęśliwe staczali bitwy. Naczelne dowództwo nad armią węgierską poruczone zostało jenerałowi Dembińskiemu, który pod Ka-polną, z powodu opóźnienia się nieprzychylnego mu jen. Görgeya, nierozstrzygniętą stoczył z austryja-kami bitwę (27 lutego). Po ogłoszeniu konstytucyi marcowej, obalającej dawną konstytucyę węgierską, został na wniosek Kossutha dom habsbursko-lota-ryński pozbawiony tronu węgierskiego, a Kossuth stanął na czele rządu prowizorycznego, jako gubernator (14 maja). Ale Görgey, który wyparł wojsko austr. z Pesztu i zdobył Budę (20 maja), niezadowolony z tego wyniesienia Kossutha, zaczął działać na własną rękę i nie krył się wcale z niechęcią swą dla rządu prowizorycznego. Tymczasem rząd austr., nie mogąc podołać Węgrom, postanowił wezwać pomocy Rossyi. Tego samego dnia, w którym Görgey zdobył Budę, odbył się zjazd cesarza austr. z cesarzem rossyjskim w Warszawie. Z kilku stron wkroczyło wojsko rossyjskie pod dowództwem Paszkiewicza do Węgier, podczas gdy Haynau, po ukończeniu wojny włoskiej, otrzymał naczelne dowództwa nad armią austr. Takiej potędze wojsko wigierskie oprzeć się nie mogło. Dembiński pobity został przez Haynaua pod Sorek i Temeswarem, Kossuth zrzekł się godności gubernatora, a następca jego, Görgey, poddał się pod Villagos z 27,000 armią i 130 działami rossyjskiemu jenerałowi Rü-digerowi (13 sierpnia). Tylko Klapka po dłuższej obronie Komornu uzyskał honorową kapitulacyę (27 września). Kossuth, Bem i Dembiński umknęli do Turcyi, a Haynau gospodarował w Węgrzech w sposób barbarzyński: wieszał, konfiskował majątki i więził bezkarnie. Konstytucyą węgierska została zniesioną, a Siedmiogród i Kroacya oddzielone od Węgier. Następuje era przekształcania się państwa austr. we wszystkich kierunkach. Zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie włościan, jedyny trwały pomnik, jaki zostawił po sobie r. 1848, or-ganizacya administracyjna i sądowa, reforma szkolnictwa i uregulowanie stosunków kościelnych (konkordat 1855) dokonane zostały między r. 1849 a 1855. W stosunkach zewnętrznych nieszczęściło się A-i. W czasie wojny krymskiej, popierała A. mocarstwa zachodnie przeciw Rossyi, żadnej jednak nie odniosła korzyści, gdyż dług państwowy znacznie się powiększył, a wojsko austr., które zajęło Wołoszczyznę, zdziesiątkowała zaraza (1854— 1856). We Włoszech niezadowolenie przeciw A-i, podsycane przez Napoleona III, ciągle wzrastało. W styczniu 1859 zerwane zostały dyplomatyczne stosunki między Francyą a A-ą, a ponieważ Sardynia się zbroiła, a Francya jej pomoc przyrzekła, rozpoczął jen. austr. Gyulai wojnę (28 marca). Nie udało mu się przeszkodzić połączeniu się wojsk francuskich z włoskiemi, a po nieszczęśliwych bitwach pod Magentą (7 czerwca) i Solferino (24 czerwca), rozpoczęły się rokowania pokojowe w Villafranca, poczem zawarty został pokój w Zurichu (10 listopada), gdzie się Austrya zrzekła Lombardyi (20,300 km.²) na rzecz Francyi, która przelała swre prawa do tego kraju na Sardynię. Wygnani w kwietniu t. r. książęta Modeny i Toskany (sekundo- i tereyo-genitura domu habsburskiego) mieli znowu otrzymać swe księstwa, „ale bez obcej interwencyi“. Mimo to zastrzeżenie, przyłączył Wiktor Emanuel i te księstwa do swego kraju, a w następnym roku ogłosił się królem Włoch. Zamierzona przez A-ę reforma związku nie udała się także, a kongres frankfurcki, pod przewodnictwem cesarza w tym celu zebrany (1 września 1863), spełzł na niczem z powodu opozycyi Prus. Zajęcie Szlezwigu przez Danię (30 marca 1863) wywołało w Niemczech ogromną wrzawę. Gdy dyplomatyczna interweneya A-i i Prus nie doprowadziła do celu, wkroczyło wojsko austr. pod dowództwem jen. Gablenza i armia pruska, którą dowodził jen. Wrangel, do Szlezwigu, podczas gdy armia zwiąskowa zajęła Holsztyn. Od stycznia do końca czerwca 1864 trwała zwycięska dla oręża państw sprzymierzonych walka (18 kwietnia zdobycie Diippeler Schanze, 9 maja zwycięstwo Tegetthoffa w bitwie morskiej pod Helgoländern, 6 lutego zwycięstwo Gablenza pod Oeversee), a 30 października zawarty został w Wiedniu pokój, mocą którego zrzekł się król duński

Krystyn rIX Szlezwigu, Holsztynu i Lauenburga; cie. Raz jeszcze wystąpiła A. czynnie w spra-układ, w Gasteinie zawarty (14 sierpnia), przyznał wach ogólno-europejskich; wprawdzie podczas wojny zarząd Holsztynu Austryi, a Szlezwigu Prusom. Po- J rossyjsko-tureckiej zachowała się A. neutralnie, ale nieważ jednak król pruski dążył widocznie do anneksyi ; gdy art. 25 kongresu berlińskiego (13/7 1878) po-tych krajów, na co nie mogła się zgodzić A., j ruczył jej pacyfikacyę i zajęcie Bośnii i Hercogo-chcąca osadzić w nich, zgodnie z życzeniem sejmu \ winy i sandżaku nowobazarskiego, wysłany został zwiąskowego, dziedzicznego ks. Augustenburga, za- do tych krajów silny korpus pod dowództwem gen. częły się Prusy zbroić i zachęcać króla włoskiego Filipowicza; po kilkumiesięcznych krwawych zapa-do wspólnej akcyi wojennej przeciw Austryi. Gdy sach z ludnością miejscową, zajął on te kraje sejm związkowy uchwalił (14 czerwca) mobiliza- ; (60,484 km.), które pod nazwą obszaru okupacyj-cyę armii związkowej, wystąpiły Prusy z tego nego do dziś dnia zostają pod zarządem wspólnego związku i zajęły (16    czerwca) Hanno wer, (18    czer-    j    rządu. Od czasu zaprowadzenia    samorządu we

wca) Saksonię. A.    wypowiedziała Prusom    woj-    I    wszystkich krajach, wchodzących w skład monar-

nę (17 czerwca), a 22 czerwca wkroczyły trzy chii austr. węg., dążą zarówno rząd, jak i reprezen-armie pruskie do Czech i pobiły (3 lipca) pod , tacye narodowe, do urzeczywistnienia wzniosłego Sadową (Königgraetz) wojsko austr., dowodzone celu. wytkniętego im przez monarchę, a celem tym przez jenerała Benedeka. Szczęśliwszym był oręż , pogodzenie różnych narodowości, podniesienie kul-austryacki we Włoszech, gdzie arcyksiążę Al- tury, dobrobytu i oświaty. Że ludy austr. bez ró-brecht odniósł pod Custozzą świetne nad Włocha- żnicy narodowości i wyznania umieją oceniać praw-mi zwycięstwo i zmusił ich do cofnięcia się za rze- dziwie ojcowską życzliwość mądrego i dobrego kę Mincio (24 czerwca). Gdy jednak austr. armia monarchy, dowodzi zapał, z jakim obchodzono południowa na północne wyruszyła pobojowisko, J w całej monarchii 40-letnią rocznicę wstąpienia ce-wystąpił Wiktor Emanuel znowu zaczepnie, ale | sarza na tron, dowodzą szczere objawy współczu-i tym razem odniósł    austr. wiceadmirał TegethofF    j    cia poddanych z powodu tragicznej    śmierci jedyne-

pod wyspą Lissą świetne zwycięstwo nad    flotą    j    go syna cesarskiego i następcy    tronu (1889).—

neuesten Zeiten“ Berlin 1876—79 (5 tomów). Huber: „Geschichte Oesterreichs“ Gotha, 1886 (I—III do r. 1526). „Die oesterreichische Monarchie in Wort und Bild. Uebersichtsband“ 2 Abth. Wied. 1887 (zawiera historyę Austryi, skreśloną przez H. Zeiss-berga). Liczne rozprawy, odnoszące się do hist, austr., znajdują się w wydawanej przez akademię wiedeńską publikacyi: „Archiv für Kunde oesterr. Geschichtsquellen“ (od r. 1849—1890 wyszło tomów 74) i w „Mittheilungen des Instituts für osterr. Geschichtsforschung unter Mitwirkung v Tb. Sickel, M. Thausing u. H. R. v. Zeisberg“. Innsbruck 1880— 1889 tomów I—X i Ergänzungsband I. IL--Źródła do historyi austr. nagromadzone są w wielkiej ilości w „Fontes rerum Austriacarum“ Wiedeń, 1840 (tomów 44). W r. 1889 zaczęła akademia wiedeń-

włoską, dowodzoną przez Persanę (21 lipca). Za | Literatura: Mailath: „Geschichte v. Oesterreich,“ pośrednictwem Napoleona, któremu cesarz austr. 1834—54; 5 tomów.—Koch: „Chronologische Ge-już 4 lipca odstąpił Wenecyę, zawarty został po- schichte Oesterreichs“ 1846. Pölitz: „Oesterr. Gesch. kój w Pradze (23 sierpnia), na mocy którego zobo- Neii hrsg v. Lorenz.“ Wied. 1859. Mayer: „Ge-wiązała się A. wystąpić ze związku niemie- schichte Oesterreichs mit besonderer Rücksicht auf ckiego, zrzekła się wszelkich praw do Szlezwigu Culturgeschichte“ 1874 (2 tomy).—Krones: „Hand-i Holsztynu, zobowiązała się wypłacić Prusom 20 buch der Gesch. Österreichs von den aeltesten bis milionów talarów tytułem odszkodowania wojennego i odstąpić królowi włoskiemu Wenecyę. Z królem włoskim pogodził się cesarz dopiero w pokoju wiedeńskim (3 października), odstąpiwszy mu Wenecyę (25,135 km²) i uznał królestwo włoskie. Od tego czasu nastąpiła zupełna zmiana w stosunkach wewnętrznych A-i. Już dyplom październikowy (20 października 1860), wydany za ministeryum hr.

Gołucliowskiego, inaugurował erę konstytucyjną w A-i. Postanawiał on, że cesarz wykonywać będzie władzę ustawodawczą za współdziałaniem sejmów krajowych i rady państwa. Patent lutowy (26 lutego 1861) ogłosił orgauizacyę rady państwa i statuta dla sejmów; a po koronacyi cesarza Franciszka Józefa na króla węgierskiego (8 czerwca 1867) wydaną została ustawa grudniowa (22 grudnia 1867), określająca ostatecznie konstytucyę mo- j ska wydawać pubbkacyę p. t. „Mittheilungen aus narchii i stosunek między Przedlitawią (kraje re- | dem Vaticanischen Archive“. Tom I zawiera akta, prezentowane w radzie państwa) a krajami korony ' odnoszące się do panowania Rudolfa I-go i Albrech-węgierskiej. Zasadnicze te ustawy poręczają nie- \ ta I-go.    Dr- A1- s-

zawisłość władzy sądowej, odpowiedzialność mini- j Austryacka. konstytucya. I. W państwie ta-strów, wolność druku, słowa, stowarzyszeń i ró- kiem, jak Austrya, złożonem z różnych krajów wność wszystkich wyznań. Obie połowy „Monar- i różnych narodowości, nie mogło być odrazujednoł chii austro - węgierskiej “ są zupełnie samoistnemi litej konstytucyi i jednakowych urządzeń politycz-państwami, mają własne ministerya, osobne repre- nych. W średnich wiekach, każdy kraj, każda pro-zentacye z dwóch izb złożone. Rada państwa i sejm wincya, nawet po przyłączeniu ich do monarchii węgierski wykonywają przynależną im we współ- habsburskiej, zachowywały swoją odrębność polity-nych sprawach prawodawczą i kontrolującą władzę czną i swoją konstytucyę. Pierwszem wspólnem za pośrednictwem t. z. wspólnej delegacyi, wy- prawem politycznem wszystkich tych krajów była branej z łona Rady państwa i Sejmu węgierskiego, tak zwana sankcya pragmatyczna Karola VI z 1713 obradującej oddzielnielraz w Wiedniu, raz w Pesz- r., mocą której nie tylko zostało urządzone prawo następstwa tronu, ale także było postanowione, że prawodawstwo celne; 2) prawodawstwo, odnoszące wszystkie te kraje miały przechodzić niep odzie 1- j się do podatków pośrednich, będących w związku nie na następcę. Zaprowadzona więc została unia i z przemysłem; 3) systemat monetarny; 4) rozpo-realna między krajami, w skład monarchii wcho- | rządzenia, odnoszące się do kolei żelaznych, obchodzącemu Pomimo to, wszystkie te kraje rządziły się swemi szczególneini prawami, miały swoją kon-stytucyę, sejm i oddzielne władze administracyjne.

dzących obiedwie połowy monarchii, i 5) ustanowienie systematu obrony krajowej. Władzę prawodawczą względem powyżej wymienionych interesów parlamenty obydwóch połów monarchii wykonywają za pomocą t. z. Delegacyj. Delegacyi tych jest dwie, jedna dla Cislitawii, druga dla Translitawii. Każda z nich składa się z 60 członków, z których 20 mianuje izba wyższa, 40 izba niższa, każdego respective parlamentu, z pośród swych członków. Prócz tego, parlamenty te wybierają takąż ilość zastępców. Wybór członków izby wyższej odbywa się absolutną większością głosów. Wybór członków izby niższej winien się dokonywać w taki sposób, aby każdy kraj koronny był w delegacyi przedstawiony przez pewną oznaczoną ilość członków. Członkowie delegacyi wybierani są na rok. Delegacye zbierają się corocznie, wskutek wezwania przez cesarza, w miejscu przez niego oznaczonem: Wiedniu lub Buda-Peszcie. Każda obraduje i stanowi od-

Dopiero od Maryi Teresy, mianowicie od 1749 r., uwidocznia się dążenie do zaprowadzenia jednostajnych urządzeń i ściślejszego zjednoczenia państwa, przynajmniej w zachodniej połowie monarchii. Jeszcze dalej pod tym względem poszedł Józef II, jakkolwiek i jego próby takiego zjednoczenia z krajami węgierskiej korouy nie udały się. W każdym razie próby scentralizowania państwa i połączenia w jedno wszystkich prowincyj, pod wspólną konstytucyą, były •czynione i później. W 1849 r., wskutek ówczesnych wypadków politycznych, cesarz nadał taką konstytucyę, która wszakże była zniesioną w 1851 r.

kacyi piśmiennych decyzyj nie mogły dojść do porozumienia. Każda delegacya rozstrzyga absolutną większością głosów, w komplecie przynajmniej 30 członków. Prawa stanowione są za zgodą obydwóch delegacyj, lub większością głosów na wspólnem posiedzeniu, w każdym jednak razie potrzebna jest sankcya cesarza. Zarząd spraw wspólnych obydwóch połów monarchii powierzony jest wspólnemu mi-nisteryum, składającemu się z trzech ministrów, mianowicie: spraw zagranicznych, skarbu i wojny. Rozporządzenia jednak co do kierownictwa, organi-zacyi wewnętrznej i dowództwa siłą zbrojną, należą wyłącznie do cesarza. Wskutek przeprowadzonego dualizmu w ustroju politycznym Austro-Węgier, okazała się też potrzeba oznaczenia stosunku, w jakim obiedwie połowy monarchii winny przykładać się do ponoszenia wspólnych kosztów. Stosunek ten był za porozumieniem się parlamentów oznaczany w 1867 i 1871 r. Prawo z 27 czerwca 1878 r.

W 1860 r., iwskutek wojny włoskiej, był wydany patent z 20 października, który ustanowił dla całego państwa wspólną reprezentacyę, „Reichsrath“, prócz tego zaś były przywrócone, lub na nowo utworzone, sejmy prowincyonalne. Konstytucya z 20 dzielnie, w celu zaś porozumienia się komunikują lutego 1861 r. utworzyła dla wszystkich prowincyj sobie wzajemnie swe decyzye na piśmie, w razie wspólny parlament, parlament ten wszakże nie zo- potrzeby z motywami. Każda jednak delegacya ma stał przyjęty przez Węgry; zwrot do decentralizacyi prawo żądać, aby pewna kwestya była rozstrzygnięta nastąpił dopiero wskutek wojny z Prusami w 1866 na plenarnem posiedzeniu obydwóch; druga zaś nie r,, kiedy przywróconą została moc obowiązująca może tego odmówić, jeżeli po trzykrotnej komuni-konstytucyi węgierskiej, zniesionej w 1849 r., a parlament austryaeki został upoważniony do ułożenia układu z sejmem węgierskim, któryby określał stosunek innych prowincyj austryackich do Węgier.

Doprowadziło to do tak zwanej ugody z Węgrami z 25 września 1867 r., mocą której monarchia austryacka została podzielona na dwie połowy, oddzielone maleńką rzeczką Litawą. Jedna z tych połów, Translitawia, obejmuje kraje korony węgierskiej; druga, Cislitawia, wszystkie inne prowin-cye austryackie. Prawa z 24 grudnia 1867 r. urządziły zasadnicze stosunki tych prowincyj. Skutkiem wszakże przeprowadzonego dualizmu z Węgrami, wynikła potrzeba urządzenia iństytucyj wspólnych wszystkim krajom. Z tego powodu należy zastanowić się nad instytucyami, wspólnemi obydwom połowom monarchii, następnie nad instytucyami w każdej z nich oddzielnie, a wreszcie nad orgatii-zacyą ich w różnych krajach koronnych. IL I n-stytucye wspólne obydwom połowom mo- oznaczyło, że na wspólne koszta Translitawia winna narchii. Podług prawa z 21 grudnia 1867 r. za dostarczyć 31.4₀/", a Cislitawia 68,6°/₀ całego po-interesy wspólne obydwóch połów monarchii uzna- trzebnego funduszu. Stosownie do tego, każda z po-ne zostały następujące: 1) sprawy zagraniczne, wraz łów monarchii winna co miesiąc przypadającą od z reprezentacyą dyplomatyczną i konsularną za gra- niej kwotę przelewać do wspólnego skarbu. Obiedwie nicą, a także interesy, odnoszące się do zawierania i połowy monarchii pozostają w związku celnym, traktatów, pod warunkiem zatwierdzenia ich przez określonym przez prawo z 27 czerwca 1878 r. Do obydwa parlamenty; 2) sprawy wojskowe i mary- wspólnych iństytucyj należy także austro-węgierski narki wojennej, z wyjątkiem niektórych interesów; bank, utworzony przez prawo z tejże daty. III. 3) sprawy skarbowe, o ile dotyczą wydatków na współ- Organizacya władzy prawodawczej ne potrzeby. Prócz tego niektóre interesy, chociaż nie i rządu w Cislitawii. Wszystkie kraje, nale-należą do wspólnych, winny być rozstrzygane iden- | żące do tej połowy monarchii, mają jeden wspól-tycznie przez właściwe parlamenty, podług zasad, ¹ ny organ prawodawczy, parlament, czyli Radę przyjętych za wspólnem porozumieniem. Do nich Państwa (Reichsrath), który wraz z cesarzem wy-należą: 1) sprawy handlowe, w szczególności zaś konywa władzę prawodawczą. Organizacya tego

ciała prawodawczego była określoną w⁷ prawie z 21 grudnia 1867 r., uzupełnionem przez prawa z 2 kwietnia i 12 maja 1873 r. Podług tego, rada państwa składa się z dwóch izb, to jest izby wyższej, czyli panów (Herrenhaus) i izby niższej, czyli deputowanych (Algeordrteievhaus). Izba wyższa składa się z książąt krwi pełnoletnich, z takichże wielkich właścicieli ziemskich, którym cesarz nadał godność jej członka dziedzicznie, z pewnej liczby biskupów i arcy-biskupów, tudzież z ludzi odznaczających się, którym cesarz nadał tę godność dożywotnio. Wogóle w 1885 r. izba wyższa składała się z 204 członków. Izba niższa, według praw⁷a z 1873 r., składa się z 353 członków, wybieranych w pewnym stosunku przez ludność krajów koronnych. Na mocy tego, Czechy wybierają 92 deputow anych, Dalmacya 9, Galicya z Krakowem 63, arcy-księstwo austryac-kie poniżej Enns 37, toż księstwo powyżej Enns 17, Salzburg 5, Styrya 23, Karyntya 9, Kraina 10, Bukowina 9, Morawia 36, Szląsk 10, Tyrol 18, Vorarlberg 3, Istrya 4, Gorycya i Gradiska 4, miasto Tryest z okręgiem 4. Deputowani ci do 1873 r. byli wybierani pośrednio, przez sejmy krajowe, od tego jednak czasu wybierani są bezpośrednio przez samą ludność. W tym celu ilość deputowanych, przypadająca na każdy kraj koronny, podzielona jest na cztery części, z których jedną wybiera gruppa wielkich właścicieli ziemskich, drugą miasta, trzecią izby handlowe i przemysłowa, a czwartą gminy wiejskie. Wogóle w;yborcą jest każdy obywatel austryacki, który ukończył 24 lata wieku, korzysta z praw cywilnych i odpowiada innym warunkom, wymaganym przez prawo. Do takich warunków należy opłacanie pewnego minimum podatku gruntowego, w różnych krajach różnie oznaczonego, w wysokości od 50—250 guld. w grupie wielkich właścicieli ziemskich. Dla miast i gmin wiejskich cenzus wyborczy przez prawo z 1882 r. oznaczony został na 5 guld. podatku gruntowego. Wybieralnym jest każdy obywatel płci męskiej, który ukończył lat 30, od trzech lat korzysta z praw obywatela austryackiego, i który, podług powyżej wskazanych zasad, posiada prawo wyborcze czynne, lub może być wybranym do sejmu prowincyonalnego. Deputowani wybierani są na sześć lat. Parlament zwołuje cesarz. Atrybucye parlamentu ograniczone są pod dwojakim względem. Najprzód pewne sprawy, wspólne obydwom połowom monarchii, zostały, jak przytoczono powyżej, oddane wspólnym delegacyom. Z drugiej jednak strony, każdy kraj koronny ma swój sejm, posiadający także do pewnego stopnia władzę prawodawczą. Z tego powodu prawo z 21 grudnia 1867 r. wylicza wyraźnie przedmioty, należące do kompetencyi parlamentu. Do nich należy rozpoznanie i zatwierdzenie traktatów handlowych i politycznych; organizacya służby wojskowej, oznaczenie ilości rocznego kontyngensu; zatwierdzenie budżetu dochodów i rozchodów, kontrola nad wydatkami; urządzenie systematu monetarnego, banków, ceł, handlu, poczt, telegrafów, dróg żelaznych, żeglugi i środków kcmunikacyi i wiele innych. Inicjatywę posiadają wspólnie z cesarzem obie izby parlamentu, do ustanowienia w:szakże prawa potrzeba zgody obydwóch izb i sankcyi cesarza. Władzę wykonawczą posiada cesarz, który ją wykonywa za pomocą ministrów i innych podwładnych im urzędników. Ministrów tych obecnie jest siedmiu, oprócz jednego bez wydziału. ]V. Organizacya władzy prawodawczej i rządu w krajach koronnych Cislitawii. W każdym z tych krajów' wytworzyła się historycznie oddzielna admini-stracya i miejscowa autonomia, której wyrazem były sejmy krajow⁷e. Sejmy te, wskutek dążeń centralistycznych rządu wiedeńskiego, były w atrybu-cyach swoich nader ograniczone, tak, że w istocie mogły tylko przedslawiać życzenia, i dlatego nawet nazyw⁷ano je postulatowymi. Prawo z 1817 r. urządziło je na podstawie stanowej, wskutek czego składały się z przedstawicieli duchowieństwa, magnatów, stanu szlacheckiego i niektórych miast. Dyplom z 20 października 1860 r. postanowił, że wszystkie przedmioty prawodawcze, oile-bynie odnosiły się do spraw wspólnych w'szystkim krajom, należącym do monarchii, i wskutek tego nie podlegały kompetencyi rady państwa, winny być załatwione przez sejmy krajowe. Patent z 26 lutego 1861 r. zatwierdził ordynacye, czyli ustawy różnych krajów koronnych, określające skład sejmów krajowych i ich atrybucye, tudzież odnoszące się do tego prawa wyborcze. Sejmy składają się z członków z urzędu, do których należą arcybiskupi i biskupi, tudzież rektorzy uniwersytetów, o ile one w pewnym kiaju istnieją, tudzież z członków⁷ wybieranych. Ci ostatni są wybierani tak, jak deputowani do rady państwa, przez wyborców, podzielonych na cztery gruppy: wielkich właścicieli ziemskich, miast, izb handlowych i przemysłowych, tudzież gmin wiejskich. W każdy m kraju sejm składa się z różnej ilości członków w stosunku do ludności i wielkości kraju. Tak w Czechach sejm składa się z 241 członków, wr Galicyi ze 151, w Bukowinie z 80, w DaJmacyi z 43, w Karyntyi z 37, w Krainie z 31, w⁷ Gorycyi i Gradisce z 21, w Istryi z 33, w Moraw ii ze ICO, w Wyższej Austryi z 50, w Niższej Austryi z 68, w Salzburgu z 26, wj Szląsku z 31, w⁷ Styryi z 63, w Tyrolu z 68 i wt Vorarl-bergu z 20. WT Tryeście z okręgiem niema sejmu krajowego, miejsce zaś jego zastępuje rada miejska, złożona z 54 członków. WT gruppie większej własności wyborcami są wszyscy pełnoletni obywatele austryaccy, posiadający własność t. z. tabularną, z której opłacają podatki realne w oznaczonej ilości. Ilość ta jednak nie jest dla wszystkich krajów oznaczona jednakow⁷o. Tak np. w okręgu Cattaro i Ty rolu potrzeba płacić takich podatków tylko 50 guld., w⁷ Morawii i na Szląsku po 250 guld., w niższej Austryi 2C0 guld., a we wszystkich innych krajach po 100 guld. W gruppie wielkich właścicieli, przy wyborach, tak do sejmów, jak i do parlamentu, biorą udział i kobiety, jeżeli odpowiadają innym w arunkom, przez prawo wy maganym. W miastach wyborcami są nie tylko ci, którzy posiadają pewien cenzus majątkowy, ale, na mocy prawa z 12 sierpnia 1866 r., i niektóre inne osoby, ze względu na swoją kwalifikaeyę naukową, jak np. urzędnicy, duchowni, nauczyciele, nolaryusze i t. p., chociażby nie odpowiadali warunkom majątkowym, wymaganym od innych wyborców. W gminach wiejskich prawo wyborcze do sejmu posiadają wogóle ci, którzy mają prawo wyborcze gminne. Prawo wyborcze bierne posiadają obywatele płci męskiej, którzy ukończyli 30 lat wieku, i są, na mocy przepisanych przez prawo warunków, wyborcami czynnymi. Prócz tego wybranym do sejmu prowincyo-nalnego może być tylko taki, kto zapisany został jako wyborca czynny w tym samym kraju. Przeciwnie przy wyborach do rady państwa warunek ten nie jest wymagany; wskutek tego deputowanym z jednego kraju może być wybrany i taki obywatel, który używa praw wyborczych czynnych w drugim. Mandat członka sejmu trwa sześć lat. Sejm winien być zwołany przez cesarza przynajmniej raz na rok. W każdym sejmie cesarz mianuje z liczby członków prezydującego, marszałka i jego zastępcę, do których należy przewodniczenie i kierowanie obradami. Każdy sejm krajowy ma swój organ wykonawczy, t. z. wydział krajowy, „Landesausschuss,“ składający się, pod prezydencyą marszałka, z pewnej ilości członków sejmu (od 4—10) przez niego wybranych. Do atrybucyi sejmów, według dyplomu z 20 października 1860 r. i ordynacyi krajowej z 26 lutego 1861 r., należy: 1) Wydawanie rozporządzeń względem rolnictwa, robót krajowych, o ile wydatki na nie pochodzą ze środków krajowych; względem zakładów dobroczynności publicznej w tymże wypadku; zatwierdzanie budżetu dochodów i wydatków krajowych; zarząd majątkiem krajowym; ustanawianie podatków na cele krajowe i użycie w tymże celu kredytów. 2) Szczegółowe rozporządzenia, w granicach zakreślonych przez prawo, w sprawach gminnych, kościelnych, szkolnych, transportowania, zaopatrzenia potrzeb i pomieszczenia wojska. 3) Wydawanie rozporządzeń względem wszystkich innych interesów, dotyczących potrzeb lub dobra kraju, o ile to przez specyalne prawa będzie sejmowi powierzone. Sejmy mają także prawo obradowania i stanowienia względem środków, służących do zaspokojenia potrzeb krajowych. Dla tego mogą uchwalać dodatki do podatków -ogólnych bezpośrednich w stosunku 10%- Jeżeliby okazała się potrzeba wyższych dodatków, upoważnienie do pobierania ich może być udzielone przez cesarza. Wreszcie sejmy mają prawo organizować władze administracyjne, zależące od wydziału krajowego, określać sposób ich mianowania, pensyonowania, pociągania do odpowiedzialności i t. p. Do obowiązków znów wydziału krajowego, łunkcyonującego nawet wtedy, kiedy sejm nie jest zebrany, należy zarząd majątkiem krajowym, funduszami i instytu-cyami kraju, tudzież nadzór nad administracyą krajową. Wydział krajowy winien zdawać sejmowi sprawę z wykonywania jego postanowień, tudzież przygotowywać wnioski, bądź wskutek własnej inicyatywy, bądź wskutek polecenia sejmu, we wszystkich sprawach, które mają być przez sejm decydowane. Sejm i wydział krajowy z podwładne-mi im urzędami krajowemi są władzami autono-micznemi w ścisłem tego słowa znaczeniu. Centralna znów władza w każdym z krajów koronnych reprezentowana jest przez wielkorządcę, mianowanego przez cesarza, od którego zależą inne urzędy administracyjne ogóltio-państwowe w prowincyi. Pod tym względem niektóre prowincye są z sobą połączone. Tak np. Tyrol i Vorarlberg stanowią jeden tylko okrąg administracyjny. Tak samo Tryest, Istrya, Gorycya i Gradiska są połączone w jeden okrąg, t. z. Pobrzeże (Küstenland). Z tego powodu wielkorządców tych jest mniej, niż krajów koronnych, mianowicie tylko 14. W niektórych krajach, mianowicie w Czechach, Galicyi, Niższej Austryi, wielkorządca taki nazywa się Namiestnikiem (Statthalter), w innych prezydentem. Pomimo różnicy w nazwie, atrybucye tych urzędników są jednakowe, polegają zaś na ogólnym kierunku politycznym i nadzorze nad biegiem interesów państwowych w kraju. Dlatego zasiadają oni w sejmie krajowym w charakterze komisarza rządowego. Im jest powierzone wykonywanie praw i utrzymanie porządku publicznego: policya, nadzór nad stowarzyszeniami, robotami publicznemi, oświeceniem publicznem, handlem, przemysłem i t. p. Wykonywają nadzór nad radami powiatowemi i gminnemi; od nich zależą: żandarmerya, policya i inne urzędy administracyjne.

V. Organizacya władzy prawodawczej i rządu w Translitawii, czyli w krajach korony węgierskiej. Z krajów należących obecnie do korony węgierskiej, Siedmiogród zawotował na sejmie z 1848 r. swe przyłączenie fto właściwych Węgier, wskutek czego oba kraje zostały ściśle z sobą połączone, politycznie i administracyjnie, oba też mają jedną wspólną reprezentacyę w sejmie węgierskim. Co się tyczy Kroacyi, Sławonii i Dalmacyi, stanowiących t. zw. partes adnexae korony św. Szczepana, Dalmacya została przyłączona do Cislitawii na mocy prawa z 1867 r., Kroacya znów i Sławonia utrzymały dawniejszą autonomię, wskutek czego sprawy ich miejscowe załatwiane są przez miejscowy sejm i rząd, sprawy zaś wspólne z węgrami na sejmie węgierskim, do którego posyłają pewną ilość deputowanych. Stosunki tych krajów do Węgier określone zostały przez XXX prawo z 1868 r. Pogranicze wojskowe, czyli Banat, został w części przyłączony do Węgier, na mocy reskryptów z 9 czerwca 1872 i 15 lipca 1881, w części do Kroacyi i Sławonii, na mocy reskryptu z 8 czerwca 1871. Władza prawodawcza w Węgrzech należy do króla węgierskiego, taki bowiem jest tytuł cesarza austryackiego, i do sejmu.Sejin składa się z dwóch izb, mianowicie; z izby wyższej, czyli magnatów, i izby niższej, czyli deputowanych. Pierwotny ustrój tych instytucyj był określony w złotej bulli Andrzeja II z 1222. Organizacya izby wyższej z 1608 r. uległa reformie przez prawo z 1885 r. Podług tego ostatniego prawa, in-stytucya ta składa się z członków dziedzicznych, wielkich właścicieli ziemskich, posiadających tytuły i opłacających przynajmniej 3,000 guld. podatku gruntowego. Takich dziedzicznych członków było w ostatnich czasach 233. Prócz tego należy do niej 100 członków dożywotnich, mianowanych przez cesarza, 50 arcybiskupów i biskupów wyznania katolickiego, greckiego i protestanckiego, tudzież 10 wyż-

szych dygnitarzy koronnych, jak: najwyższy sędzia j wani ci bądź zasiadają z urzędu, bądź są wybiera-(judex curiae), wielki poskarbi, wielki łowczy, ban ni przez szlachtę, miasta i gminy wiejskie. Sejm kroacki, dowódca cytadeli w Preszburgu i inni. Człon- zbiera się raz na rok, wskutek zwołania królew-kami wreszcie izby magnatów są trzej członkowie, skiego. Rząd węgierski wykonywa kontrolę nad dzia-mianowani przez sejm kroacki, i wszyscy pełnoletni łalnością sejmu, wskutek czego może nawet unie-arcyksiążęta. Członkowie tej izby winni mieć 24 lata ważnie jego uchwały, jeżeliby sprzeciwiały się pra-skończone. Izba deputowanych pochodzi z wy- wom obowiązującym. Rząd węgierski pobiera także borów. Do 1848 r. instytucya ta nosiła charakter dochody z Kroacyi-Slawonii, pod warunkiem zwró-przeważnie arystokratyczny, szlachecki, gdyż oprócz cenią z nich 45°/₀ na potrzeby miejscowe. Zarząd kra-deputowanych, wybieranych przez szlachtę w korni- ju powierzony jest banowi, mianowanemu przez kró-tatach, mało było deputowanych od niektórych miast la. VII. Prawa obywateli. Zasadnicze prawa t. z. wolnych, tudzież od instytucyj kościelnych. Do- obywateli były poręczone w prawie z 21 grudn, 1867. piero w tym roku ustanowiona została bardziej de- Do praw tych należą: równość w obliczu prawa mokratyczna ordynacya wyborcza. Prawo z 1874 r. i ogólna zdolność do urzędów; wolność przenoszenia ustanowiło nowe warunki wyborcze. Podług niego, się z miejsca na miejsce (Freizügigkeit); wolność wy-każdy obywatel płci męskiej, mający 20 lat, jest emigrowania; nietykalność własności; wolność oso-wyborcą, jeżeli posiada, wymaganą przez prawo, bista; nietykalność mieszkania i tajemnica listów; stopę majątkową. Ten ostatni jednak warunek, jak- prawo podawania petycyj, tworzenia zgromadzeń kolwiek w prawie nader drobiazgowo został okre- i stowarzyszeń; wolność myśli, zwłaszcza prasy; wol-ślony, przedstawia wielką trudność, nietylko w opi- ność religijna;wołnośó uczenia się i nauczania; wol-saniu go, ale i w praktycznem stosowaniu. Wo- ność wyboru powołania i obrona narodowości. Nie-■ gołe wyborcami są tacy, którzy posiadają albo dom które z tych praw zostały bliżej określone w na-o trzech pokojach, albo nieruchomość, z której opła- stępstwie wydanemi prawami, inne zaś dotych-cają podatek gruntowy od 16guld. dochodu. W Sie- czas oczekują na określenie przez prawodawcę.— dmiogrodzie wyborcami są ci, którzy płacą poda- Literatura. Ulbrich: „Lehrbuch des österreichi-tek gruntowy od nieruchomości, przynoszących 72, sehen Staatsrechts“.—Lustkandl: „Das ungarisch— 79, 105 guld. dochodu. Prócz tego prawa wyborcze oesterreichische Staatsrecht“ 1863.—Pernice: „Ver-nadane są i na mocy kwalifikacyi naukowej. Prawo fasungsrechte der im Reichsrathe vertretenen König-wyborcze bierne posiada każdy, kto ma prawo wy- reiche und Länder“ 1872. — Virozsil: „Das Staats-borcze czynne, jeżeli zadosyć czyni wymaganiom recht des Königreichs Ungarn“ 1865—66.—Schüler— prawa, według którego język węgierski jest wyłą- Libloy: „Das ungarische Staatsrecht“ 1870. Ulbrich: cznie używany w sejmie, to jest, jeżeli umie mówić „Das Staatsrecht der österreichisch - ungarischen po węgiersku. Mandat deputowanych trwa trzy la- Monarchie“ w Marquardsena „Handbuch des oeffen-ta. Izba niższa składa się z 413 deputowanych tlichen Rechts der Gegenwart“ 1884. z Węgier i Siedmiogrodu, tudzież z 37 deputowa- Austryacka wojna sukcesyjna, ob. Wojna nych z Kroacyi i Sławonii. Izba niższa łącznie o sukcesyę austryacką. z wyższą i królem wykonywa władzę prawodawczą. Tak król, jak i obiedwie izby mają prawo iui-cyatywy, prawa jednak skarbowe winny być prze-dewszystkiem wniesione do izby niższej. Projekt do prawa, przyjęty przez izby, staje się prawem dopiero

a. o.

Ausza (A u s c h a, czeskie U s z t j e k), miasto w Czechach, w powiecie litomierzyckim (Leitmeritz), uprawa chmielu, fabryki sukna i przetworów chemicznych, 2415 m-ców, prawie wyłącznie niemców, których sprowadzili tu jezuici w XVII w., wydaliw-

And. S.

Auszlawis miał być, według Narbutta „Dziejów staroż. nar. litews.“ (I, 89—90) bożkiem chorych, lekarzem mitycznym u litwinów i prusów. Zkądby nazwę tę i wiadomość Narbutt powziął, nie wiadomo, gdyż źródła nie wymienia. Lud litewski nie zna dziś ani nazwy, ani lekarza mitycznego. Współpracownicy „Wiadomości brukowych“ wileńskich przybierali, jak wiadomo, pseudonimy z mitologii litewskiej, skleconej przez Narbutta; więc M. Ba-

J. K.

Auszra znaczy po litewsku zorza, jutrzenka;, w pieśniach litew. spotykamy często A u s z r i ne w znaczeniu gwiazdy zarannej; jest to przymiotnik rodź. żeńs. od A.,dosłowniej utrzenko w a, z a ran na, domyśla się gwiazda. Łasickiego „De diis Samagitarum“ 1580; Ausca „bogini promieni słońca wschodzącego i zachodzącego“ jest zapewne formą zepsutą, zamiast A., jak słusznie domyślają się Mannhardt i A. Mierzyński. Pieśni o Auszrynie znajdujemy np. w Schleichera „Li-

po uzyskaniu zatwierdzenia królewskiego. Władza szy ludność czeską, wykonawcza należy do króla, który wykonywa ją za pomocą ministrów. Ministeryum obecnie składa się z ministra prezydenta i dziewięciu ministrów, zarządzających wydziałami. — VI. Urządzenie Kroacyi i Sławonii. Stosunek ogólny krajów tych do Węgier określony został, wskutek ugody, zawartej z sejmem kroackim, w prawie XXX z 1868 r. Prawo to zagwarantowało królestwu Kroacyi-Slawonii jego terytoryum i konstytucyę, tudzież autonomię w sprawach wewnętrznych, mianowicie w spra- liński pisywał pod godłem A. wach administracyi wewnętrznej, wyznań, oświecenia i sprawiedliwości. Urządzenie siły zbrojnej, skarbu, handlu i środków komunikacyi uznane zostało za sprawy wspólne, wskutek czego oddane zostało władzy prawodawczej i rządowi wspólnemu, to jest parlamentowi i ministeryum węgierskiemu. Dla załatwienia spraw wspólnych Kroacya ze Sławonią wysyłają, jak widzieliśmy wyżej, pewną liczbę członków do sejmu węgierskiego. Dla spraw wewnętrznych kraje te posiadają sejm w Zagrzebiu, składa- tauisches Lesebuch“ (Praga, 1857, st. 3—5). Oto dojący się od 1883 r. ze 112 deputowanych. Deputo- słowny przekład jednej: „Miesiąc zaślubił Słoneczko

świadczeniach opartych, odważnie staje do walki przeciw panującym wówczas systemom fantastyczno -filozoficznym. Od 1805—1811 prowadzi też klinikę chorób wewnętrznych i miewa nadto odczyty o no-sologii. Od r. 1811 zaprzestaje wykładać anatomię i flzyologię, natomiast obejmuje katedry patologii ogólnej i szczegółowej, oraz medycyny sądowej i po-licyi lekarskiej. W r. 1819 został wice-kanclerzem, w 1822 kanclerzem uniwersytetu tubingeńskiego, pozostając nadal na stanowisku profesorskiem. W czasie kanclerstwa jego, przy bardzo czynnym jego współudziale, ważne w urządzeniu uniwersytetu reformy przeprowadzone zostały. Jako kanclerz uniwersytetu, z urzędu zajmował krzesło w sejmie krajowym. Zajęcia parlamentarne utrudniły mu spełnianie różnych obowiązków profesorskich, odstąpił więc katedrę patologii i terapii ogólnej synowi, klinikę zaś (1831) objął F. Gmelin, dla siebie zachował tylko do śmierci wykład terapii szczegółowej i medycyny sądowej.—f 3 maja, 1835. Jako klinicysta odznaczał się niezwykłą przenikliwością i łatwością w rozpoznawaniu chorób, największą jednak zasługą jego jest to, że, idąc za przykładem mistrza swego. P. Franka, pierwszy w Niemczech wystąpił przeciwko jałowości teoretycznych zaciekali się nad istotą choroby, stawiając na ich miejsce badanie kliniczne, na flzyologii i patalogii oparte; cisnęli się też do kliniki jego zewsząd lekarze młodzi i zasady zdrowe mistrza swego po całej roznieśli Europie. Również jako nauczyciel medycyny sądowej A., dzięki umysłowi genialnemu i doświadczeniu niezwykłemu, górujące pomiędzy spółczesnymi zajął miejsce. Pomimo tak licznych i wielostronnych zajęć, A., jako pisarz, był bardzo płodnym, liczba prac jego drukiem ogłoszonych dochodzi do 200.

(po litewsku rodzaju żeńs.) o wczesnej wiosence; Słoneczko rano wstało, odłączyło się od Miesiąca; Miesiąc sam bujał i pokochał Auszrynę; Perkun (piorun) bardzo zagniewany rozkroił go mieczem, (mówiąc) „Pocoś się odłączył od Słoneczka, Auszrynę pokochał i sam w nocy bujał?“ Porów. „Rocznik* Towarz. nauk, krakows.“ XLI, 51 — 53. Pod nazwą A. wychodzi w Tylży, od r. 1883, czasopismo litewskie.

AUSZUS (z niem.), wyraz upowszechniony w handlu i przemyśle, określa towar, przedstawiający pewne wady wykończenia, nie tak jednak znaczne, aby zużytkowanym być nie mógł. Cena A-ów, także „brakami“ zwanych, znacznie jest niższą od towaru wyborowego, czyli sortowanego, wielu też z handlujących podrzędniejszych używa towaru auszuso-wego jako głównego artykułu zbytu, przyciągając

K..D.

kupujących względnie niską ceną.

Autarys (Authars) król longobardów, panował od r. 584 do 590, objąwszy rządy po 10-cio letniem bezkrólewiu po śmierci ojca swego, Klefisa. Szczęśliwie walczył z frankami i grekami, obok tego usiłował wewnątrz państwo swe wzmocnić. W r. 589 ożenił się w Weronie z Teodelindą, córką księcia bawarskiego, Garibalda, którą sam sprowadził z dworu jej ojca, towaszysząc pod ścisłem incognito poselskiemu orszakowi swemu. Wkrótce potem zakończył życie w Pawii.

Autemeza (od greek, emezis wymioty). Szczególny rodzaj wymiotó\v( przedewszystkiein nerwowego pochodzenia) bez zaburzeń żołądkowych uprzednich, występujący samodzielnie.

Autenrieth Jan Henryk Ferdynand, najznakomitszy lekarz niemiecki z początku b. stulecia,

(* 20 października 1772 w Stutgardzie); mając lat trzynaście wstąpił już do akademii książęcej (Carls-Akademie), gdzie słuchał nauk przyrodniczych i medycyny; tamże kolegował i zaprzyjaźnił się z Cu-wierem., 1792 r. mając lat zaledwo 20, ukończył nauki i otrzymał stopień doktora med., poczem puścił się w podróż. W Pawii, gdzie zabawił dość długo, uczęszczał na wykłady Scarpy i Piotra Franka, następnie udał się do Wiednia, skąd zwiedził także Węgry. Powróciwszy 1794 do rodzinnego miasta, zabawił tam niedługo i przez Hamburg udał się za ocean do Baltimore; bawiąc w Ameryce, o mało nie padł ofiarą febry żółtej. Po półtorarocznej niebytno-ści spotykamy go znów w Stutgardzie, gdzie zaszczycony został tytułem lekarza nadwornego i otrzymał posadę kustosza książącego muzeum zoologicznego. W jesieni r. 1797 powołany został do Tubingi jako profes. zw. anatomii, fizyologii, chirurgii i sztuki położniczej, przyczem powierzono mu kierownictwo nad kliniką; oprócz tego do r. 1813 pełnił obowiązki inspektora lekarskiego w górnej Wirtembergii. W r. 1805 ustąpił z katedr chirurgii i położnictwa, zachowując sobie wykłady anatomii i fizyologii, których po mistrzowsku nauczać umiał.

.Zasłynął też w tych czasach z dwóch dzieł, przez

siebie wydanych: „Der physische Ursprung des Men- j to ukończonem nie zostało, sehen“ 2 t. 1800 i 1801, i „Handbuch der empiri-

F-n.

Dr. J. P

Autenrieth Herman Fryderyk, syn poprzedzającego (* 5 maja 1799 w Tubindze), poświęcał się nauce lekarskiej w mieście rodzinnem (1816— 1821), poczem przez Belgię i Holandyę udał się do Anglii, gdzie dłużej przebywał, oddając się naukom. Owocem tej podróży było dziełko ciekawe p. n. „Uebersicht über die Volkskrankheiten in Grossbritannien“. Powróciwszy przez Paryż do Tubingi został tamże (1823) docentem medycyny wewnętrznej i dopomagał ojcu swemu w klinice, następnie w zastępstwie wykładał patologię ogólną. Nie przyj ąwszy ofiarowanej sobie katedry w Wilnie, r. 1834 został profesorem zw. w mieście ojczystem; r. 1840 objął kierunek nad polikliniką. Stan zdrowia niepomyślny zmusił go 1859 do opuszczenia profesury.—f 9 stycznia 1874 r. Pozostawił dzieł kilka, świadczących zarówno o zdolnościach, jako też o nauce gruntownej i pracowitości ich autora. Gdy go śmierć zaskoczyła, był właśnie zajętym opracowaniem hi-storyi pierwotnej rodu ludzkiego, opierając się przy tern na badaniach geologicznych, osteologicznyeh, starożytniczych i lingwistycznych, a nie zaniedbując obok tego materyału, nagromadzonego w podaniach ludów rozmaitych; z wielką szkodą dla nauki dzieło

Dr. J. P.

Autentyczność oznacza w sensie ogólnym, że sehen menschlichen Physiologie“ 3 t., 1801—1802, rzecz jakaś czy zdanie, albo wiadomość o nich, były w których, jako stanowczy zwolennik badań, na do- lub są takie, za jakie je podają, że zegar np. po-

66

RaoyVlcreÎTa j>ows'reqra Ilr*‘ro»at!» . T. VI.

F. Chm.

A. Fol

F. J.

-p-V-

bfi

ii

-____JL

duc d’A.).

chodzi istotnie z takiego a takiego wieku, że isto-nie należał do takiej a takiej osoby. W ściślejszem znaczeniu używamy tego terminu na określenie prawdziwości wszelkiego rodzaju dokumentów, pisanych lub drukowanych, nawet medalów, dzieł sztuki, jako zabytków historycznych, które nam służą do wysnuwania wniosków o charakterze osób lub zdarzeń. Odkąd ścisła metoda krytyczna powszechnie w nauce przyjętą została, badanie i stwierdzanie autentyczności takich zabytków stało się jedną z najważniejszych prac przygotowawczych dla każdego historyka, który musi, prócz talentu, bystrości krytycznej i wprawy, posiadać dokładne wiadomości archeologiczne i paleograficzne, ażeby się w ocenie j autentyczności dokumentów nie mylić. Praca taka i krytyczna, w XIX stuleciu na olbrzymią rozwinięta skalę, doprowadziła rzeczywiście, przez ustalenie nie-autentyczności mnóstwa dokumentów, do uznania za nieprawdziwe bardzo wielu, dawniej tradycyjnie przyjmowanych, niby-faktów i charakterystj k ludzi. Popadano nawet nieraz w przesadę, przez zbyteczną nieufność do każdego dokumentu, który się podejrzanym wydawał, i zarówno za granicą, jak i u nas, kilku bardzo ważnych utworów zakwestyono-wano autentyczność, którą następnie ściślejsze badania im powróciły. Głośną między innemi stała się sprawa autentyczności utworów dramatycznych Hro-swity, dawniej żywo zaprzeezana, dziś przyznana. W zakresie dyplomatyki takie wypadki bywały i są o wiele częstsze.

Autentyczne tonacye, lub A m b r o z y a ń s k i e.

Tak się nazywają cztery tonacye dyatoniczne: D, E, F, i G, stanowiące zasadniczą podstawę reformy, dokonanej w muzyce kościelnej przez św. Ambrożego. Do tych tonacyj, w zupełności odpowiadających starogreckim modłom: frygijskiej, doryckiej, hypoli-dyjskiej i hypofrygijskiej (według zaś Hucbalda, słynnego teoretyka z X wieku: doryckiej, frygijskiej, lidyjskiej i mixolidyjskiej), papież Grzegorz Wielki dodał cztery nowe: A, H, G i I>, umieścił każdą z nich o kwartę niżej od każdej ambrozyańskiej, i nazwał je plagalnemi (modus plagalis), t. j. po-choduemi, zależnemi od dawnych ambrozyańskich, zwanych odtąd autenty cznemi {modus authentus), tj. zasadniczemi (ob. Ambrozyański śpię w).

AntentyCZny=posiadający szczegółne cechy wia-rogodności, potwierdzony przez niewątpliwe świadectwa, oryginalny (akt), to jest sporządzony przez tę osobę lub władzę, w której imieniu jest wydanym. Przywilej lub dokument jest autentyczny, gdy jest sporządzonym podług form, przepisanych w kraju, gdzie został zdziałanym, opatrzony podpisem i pieczęcią, tymże przepisom odpowiednią. Podług obowiązującego w kraju tutejszym kodeksu cywilnego, autentycznym zowie się akt urzędowy, sporządzony przez urzędników, mających władzę działania w miejscu, gdzie go spisali.

Autentyk—tak się zwie każde pismo urzędowe, formalnemi dowodami stwierdzone: w szczególności ta nazwa nadawana jest własnoręcznym pismom królów, z ubiegłych czasów pochodzącym, czy to urzędowym, czy prywatnym, jak listy, rękopisma i t. p.. byleby posiadały niewątpliwe cechy oryginalności.

Auteri - Manzocchi Salwator (* w Palermo 25 grud. 1845 r.), współczesny kompozytor muzyczny. A.-M. jest autorem oper: „Dolores“ (1875), „II negfiero“ (1878), „Stella“ (1880) i kilku innych.

Auteuil, przedtem osada, należąca do okręgu St. Denis, w departamencie Sekwany, obecnie przyłączona do XVI okręgu Paryża, leży na prawym brzegu Sekwany, u stóp wzgórza Passy, między laskiem bulońskim a rzeką,—była niegdyś ulubio-

II

te

Mn*

*£■

g» mm

imaj: 'f**____

ÿiAiL1 AESêÊtssËïâi''

Fig. 142. Kościół w Auteuil.

nem miejscem letniego pobytu wielu sławnych poetów i artystów (Boileau, Molière, Börne); za czasów rewolucyi i przedtem słynął salon pani Helvetius (salon d’A.), którą Franklin nazywał zwykłe „Notre Dame d’A.“ i którą odwiedzali tu: Diderot, Fonte-nelle, Turgot, Bonaparte i w. in. Dziś A. jest wiel-kiem zbiorowiskiem domków letnich, willi, pałacyków wiejskich, otoczonych zwykle ogrodami, ożywionych latem i na zimę stojących pustkami; ma przytem żelazne źródła mineralne, zakład wodoleczniczy, kościół z pomnikiem kanclerza d’Aguessau i wielki most wiaduktowy przez Sekwanę (pont-via-

And. S.

And S.

P. Ohm.

Autichamp, przydomek rodziny Beaumont (ob).

Autlan, zwany zwykle A. de la Grana, stolica okręgu t. im. w meksykańskiej prowincyi Jalisco, leży w bardzo urodzajnej okolicy, o 00 km. od wybrzeży oceanu Spokojnego, posiada plantacye trzciny cukrowej, kakao, hoduje koszenillę, prowadzi ożywiony handel; liczy 15,500 m-ców.

Auto- (z greek. awń>s:r=sam) służy do utworzenia całego szeregu wyrazów, już przyjętych, lub powstających z każdym rokiem niemal, na oznaczenie, że coś istotnie przez samego sprawcę dokona-nem zostało, lub—że coś posiada własność ruszania się, czy działania samo przez się, lub że coś jest rzeczywistem odbiciem pierwotworu i niejako go zastępuje.

Autobiografia (z greek.) oznacza życiorys, napisany przez człowieka, który stanowi przedmiot tego życiorysu. Wartość historyczno-psychologiczna A-ij jest bardzo wielka, bo jakkolwiek autor niekoniecznie zawsze kieruje się szczerem i istotnem zamiłowaniem prawdy, lecz owszem nieraz pisze swój życiorys dlatego, ażeby się podnieść w oczach potomności, usprawiedliwić swoje postępowanie, wykazać swój wpływ i znaczenie w wypadkach—czy politycznych, czy literackich, czy artystycznych; to przecież nawet w tych podmiotowych dążnościach, które można często skontrolować za pomocą innych dokumentów, bystry badacz odkryje właściwe i istotne oblicze duchowe piszącego, a w tych miejscach, w których autor nie potrzebował przybierać maski, ma się obfite źródło do zaczerpnięcia wiadomości, do zrobienia spostrzeżeń, które rzucą światło na •całe wnętrze człowieka. A są i takie A-e, w których piszący z całą szczerością głąb’ duszy odkrywa, dostarczając psychologowi nadzwyczaj cennego materyału do poznania człowieka wogóle. Do najgłośniejszych A-ij należą: „Wyznania“ św. Augustyna (tłómaczone na nasz język dwukrotnie: przez M.

B. Szyszkę, Wilno 1844, i ks. Piotra Pękalskiego Kraków, 1847); „Rozpamiętywania“ Petrarki; „Confessions“ J. J. Rousseau; „Autobiography“ J. S. Milla (1873). U nas do najbardziej charakterystycznych należą „Pamiętniki“ J. Chr. Paska i Franciszka Karpińskiego.

Autochtoni (z greek., odpowiada łacińskiemu aborigines), oznacza pierwotnych i najdawniejszych mieszkańców danego kraju: tubylców, lub t u-ziemców, w przeciwstawieniu do późniejszych przybyszów, lub najeźdźców. Tak np. w Grecyi ateńczycy i arkadyjczycy wynosili się jako A. wobec innych plemion, które siedziby swe nieraz zmieniały, zanim stale osiadły.    *

Auto da fe, lub auto de fé, auto de la f e e = akt wiary (actus fielet); była to publiczna egzekucya wyroku Inkwizycyi Świętej (ob.), czyli świętego Urzędu (Officium, Sanctum) w Hiszpanii, Portugalii i posiaułościacli amerykańskich lub indyjskich. Osądzeni na pokuty i na pojednanie 7. Kościołem (penitenciados, reconciliados) byli prowadzeni do kościoła boso, ze świecami zielonemi w ręku, w szacie zwanej „sanbenito“, rozmaitej co do kroju, ale zawsze żółtej co do koloru i naznaczonej krzyżem ukośnym. Kościół bywał przepełniony, ponieważ ludność okoliczna była zawiadamianą zawczasu przez ogłoszenia. Wyrok był czytany z ambony i objaśniany stosownem kazaniem. Wykonanie wyroków śmierci przy tak zw. „powszechnych A.“ odbywało się na placu palenia, zwanym Quemadero. W Sewilli, jako siedzibie pierwotnej trybunału inkwizycyjnego, znajdował się stos stały, murowany, z czterema figurami świętych Pańskich—do przywiązywania skazanych przestępców; w innych miastach wznoszono drewniane rusz-tjwania. Poczynają się A. od r. 1481, kiedy nastąpiło otwarcie trybunału stałego w Sewilli: do dnia 4 listopada spalono 289 osób żywcem; w Toledo odbyło się sześć A. w r. I486, z wykonaniem kary ogniowej na 27 osobach i skazaniem 3,300 na pokutę publiczną, wróżyła się inkwizycya przeciwko wychrzczonym żydom przez cały ciąg urzędowania pièrwszego wielkiego inkwizytora, Tomasza Torkwe-mady. W XVI w. nauki reformatorów niemieckich przedostały się do Hiszpanii; na zlecenie więc przedzgonne Karola V i ponowne jego następcy, Filipa Ii-go, zarządzono krwawą represyę, która w latach 1559 i 1560-ym zaznaczyła się licznemi wyrokami: w Valladolid, Sewilli, Toledo, Saragosie, Logrońo i t.d. Rozgłośnemi stały się szczególnie dwa A., urządzone w Valladolid, owoczesnej rezydencyi królewskiej, d. 21 maja i d. 8 października 1559 r. Pierwsze odbyło się przed siostrą królewską, regentką, i infantem Don Carlosem; w ich obecności spalonym został kapelan i kaznodzieja niegdy Karola V, Augustyn Cazalla, i 13 osób żywcem, a 16 po uduszeniu garottą (garrotados y quemados). Przy dru-giem A. asystował sam król Filip II z rodziną; spalono żywcem 14 osób — zatwardziałych heretyków i recydywistów, 17 uduszono przed spaleniem, ponieważ zgodziły się na spowiedź. Historyk Forne-ron zaznacza jednakże, iż asysteneya osobista Filipa II nie jest udowodnioną należycie. W XVII w. A. urządzano w Madrycie, na placu (Piazza Mayor) przed pałacem królewskim, lecz tu odczytywauo tylko wyroki, odprawiano mszę, zachęcano skazanych do żalu za grzechy i do spowiedzi, palenie zaś odbywało się za miastem. Xajniedołężniejszy z królów hiszpańskich, Karol II, poczytywał sobie za obowiązek zasiadać na balkonie wraz z żoną i dworem. Muzeum Prado przechowuje obraz takiego A-z r. 1680 (fig. 143). Widzimy tu ogromną estradę z trybunami po lewej stronie dla dostojnych widzów świeckiego i duchownego stanu, po prawej — dla skazanych, których łatwo poznajemy wśród mnichów i stróżów po wyróżniającym się ubiorze: wysokich kołpakach (coroza), szkaplerzach do kolan (sanbenito) i płatach płóciennych (mantela), przywiązanych na piersi a noszących imię i opis winy skazańca. Na samej estradzie siedzą młodzieńcy ze szlachty, którzy dobrowolnie ofiarowali się na służbę trybunałowi Inkwizycyi i oznaki jej (krzyże szczególnego kształtu) mają wyszyte na płaszczach. Dwaj tacy ochotnicy dopomagają mnichom ciągnąć opierającego się skazańca o rysach afrykańskich. Z drugiej strony, prawie na pierwszym planie, wstępują po wschodach jezuici, a żołnierz oddaje im honory. Inni uczestnicy przy ba^yerze rozmawiają

■ i

m

M

H

ira

B

m

■

-

ifj

U

S

P

:

:

Fig. 143. Auto da fe na Plaza Mayor w Madrycie w r. 1680. Z obrazu D. Francisco Eizi *,1608—1685) w Muzeum del Prado.

3

S

;

m

■ ~

v -V

l

a

i

W§

i

t£

i

B

I

m

E

i

g

i

L

0

H

i

S

’

y

B

J

a

1

;

t'j 7^3?*!.

V \ 5

pl

j£~~—

si

K

L!

.-^1

i

n

n

ił!

u

vm

WM

I

B

U -

B

c-:

M

i

* ..'

m

ej

fer

!■:

%

swSesW

m

LI

1«

L-1

B

;•

-

01

s

K

Tera

i -^fi^C'-Sv

i

s

îlir^

y

F;

l

n

;

• t. •••.':*

ri

i

sHT

æ

' .:_

• <«?

ï. ~

:

MH

M

ieæ

::_y:J

il

ia

2

R

i-

2

H

srllS®

ThIth

n

a

U

~_r -

ES

I®

tfilSiS

k®Ë

S

pl

*3

S

II

<

H

n«i

»

s

H

a

i

i

M

.---:!

g

,:■

PE

S&

&3>J J%féÔ&

I

I

: E

m

0

K

4

5

.;

m

i

z ludem, stojącym dokoła estrady, lecz ta część wyłączności, pochodzącej z braku wszechstronnych obrazu została odciętą w reprodukcyi i nie znajdu- poglądów, jakie dać może nauka, odbywana pod je się na fig. 143. W środku estrady znajduje się kierunkiem wielu nauczycieli. Rzeczywiście wyłą-ogrodzony bary erą trybunał: zasiadają dwaj sędzio- czność taka bywa cechą autodydaktów, ponieważ wie świeccy, jak widać ze strojów, gdyż Urząd ich kształcenie się odbywa się pospolicie w sposób Święty nie wyznacza sam kary śmierci, tylko od- przypadkowy, niesystematyczny; w gruncie jednak daje winnych w ręce świeckie (relaxatio, relajados). rzeczy zasada samouctwa jest słuszna: wykazano Wygłaszają te winy i relaksacyę duchowni urzęd- j bowiem, że człowiek to umie i zna najlepiej, do nicy inkwizycyi z ambon, ustawionych po obu stro- | czego własnym rozmysłem lub doświadczeniem do-nacli; obwinieni zaś stoją w dwóch klatkach, się- ; szedł.. Oczywiście rozwój umysłowy ludzkości był-gających do połowy ich wzrostu. Przemawia je- i by bardzo powolny, gdyby każda jednostka poszczę do nich franciszkanin z krzyżem w ręku, i trzebowała od początku samego wszystko sama wzywając do wyrzeczenia się błędów kacerskich. zdobywać, dlatego w wieku dziecinnym i pierwszej Obok trybunału na ogromnym kobiercu stoi chorą- młodości wskazówki i kierunek są niezbędne, ażeby giew inkwizycyi; na ołtarzu krzyż jest osłoniony umysł dojrzewający uchronić od mozołów i zabłąkali krepą; wszystko jest przygotowane do odprawienia w nabywaniu wiedzy, ale, w miarę rozwoju wyruszy św. Na schodach trybunału, zwrócony twa- Chowańca, coraz więcej należy pozostawiać pola je-rzą do ołtarza, klęczy nawrócony i skruszony ska- go samodzielności, pomagając jedynie jego autody-zaniec w asystencyi księży; ten już nie będzie spa- daksyi. Ideałem nauczyciela, jak ktoś słusznie polony żywcem: jeśli nie otrzyma ułaskawienia od wiedział, powinno być doprowadzenie ucznia do te-śmierci, to przynajmniej poniesie łagodniejszą śmierć go, żeby się bez nauczyciela mógł obejść. Starano przez uduszenie garottą. Na ostatnich planach się i u nas wydawać książki dla samouków; myśl obrazu widzimy wielkiego inkwizytora, arcybiskupa, w zasadzie była dobra, lecz w wykonaniu udała się stojącego z pastorałem w ręku na podwyższeniu; w bardzo małym stopniu; autorowie tych książek w pobliżu skazaniec, padłszy na kolana przed lożą nie umieli dostatecznie liczyć się z potrzebami królewską, prosi o łaskę. Loża ta znajduje się umysłowemi autodydaktów.    p- Chm-

Autofagia (od gr. autos— sam, i fageinzzzjeść) Utrzymanie życia kosztem własnego ciała przez osobnik, skazany na brak pożywienia, np. przy głodzeniu (doświadczenia na zwierzętach), wycieńczających chorobach, niemożności przyjmowania pokarmów. Ustrój przytem traci na wadze; niszczeje

w środku długiego balkonu. Zasiadający w niej z żoną król Karol II był ostatnim Habsburgiem w Hiszpanii. Po nim panowali Burbonowie, mniej fanatyczni. A. odbywały się coraz rzadziej i po r.

F-n.

Autofonia (od. gr. autos i fonein dźwięczeć, brzmieć). Nazwa, nadana zbiorowi objawów semio-tycznych, jakie lekarz otrzymuje ze zmian swego głosu, gdy mówi głośno, przyłożywszy głowę szczelnie do piersi chorego (Hourmann), a także oznacza i ten odrębny sposób auskultowania, celem zebrania rzeczonych znaków. Wiadomo (ob auskultacya) że wysłuchiwanie drżenia głosowego w piersiach chorego i pewne tegoż odmiany (bronchophonia, pec-torüoquia i. t. p.) mogą dostarczyć nader cennych wskazówek rozpoznawczych. Otóż wskazówek tych nie można otrzymywać u chorych z bezgłosem (choroby krtani), u obłąkanych nieprzytomnych, zbyt młodych dzieci i t, d., których do głośnego mówienia lub rachowania skłonić nie podobna. W takich-to razach lekarz, gdy, trzymając ucho przy piersiach chorego, sam głośno mówi, usłyszy głos swój od-brzmiewający w tym punkcie piersi, zmieni swój charakter, stosownie do fizykalnych stosunków w płucu chorego (zgęszczenie miąższa, wysięk opłucnej, niedodma i t d.)—Znaczenie rozpoznawcze autofonii, aczkolwiek niekiedy w powyższych warunkach nader cenne, zawsze będzie jedynie pomoc-niczem i rzadko tylko, jak słusznie twierdzą R o-ger i Barth, może być rozstrzygającem tam, gdzie inne znaki objektywne wypukowe i wysłuchowe

1781 ustały zupełnie. Za Napoleona I kilkoletnie rządy francuskie w Hiszpanii upamiętniły się zniesieniem samego trybunału Inkwizycyi. Po powro- i chudnie, cie Burbonów trybunał ten został przywrócony, ale, pomimo wysileń reakcyi, A. odbywało się tylko do r. 1826; ostatnie odprawiono w Walencyi. — Llo-rente: „Histoire critique de l’Inquisition d’Espagne depuis l’époque de son établissement par Ferdinand V jusqu’au règne de Ferdinand VII. . . traduite de l’espagnol sur le manuscript et sous les yeux de l’auteur par Alexis Pellier“, 2-e édition (Paryż,

1818). — Lafuente: „Historia general de Espana“

XIII, 63).—Forneron: „Histoire de Philippe II“ (Paryż, 1881; I, 181.). — Philippson: „Westeuropa im Zeitalter von Philipp II, Elisabeth und Heinrich IV“

(Berlin, 1882; str. 82 — 84; przy tein dziele znajduje się reprodukcya obrazu, nieco zmniejszona na

fig. 143).

T. K.

Głos ten

F. J.

Autodiciae jus, prawo sądzenia się samym, przysługiwało w niektórych miejscach, w sprawach mniej ważnych, rękodzielnikom.—Stąd autodi-^ da sądy własne

F-n.

Autodydakt (z grec, cmfosr^sam, didaskó—uczę), po polsku samouk, jest to wyraz na oznaczenie człowieka, który wykształcenie swoje ogólne lub też wiadomości swe specyalne zawdzięcza własnej nad sobą pracy, czy to przez czytanie książek, czy też przez rozmyślania, próby i doświadczenia, podejmowane w celu wydoskonalenia swego umysłu lub wprawienia ręki w wykonywanie pewnej roboty, zawiodą.

Autograf (z grec. autos= sam, grapho—piszę),

Może być więc samouk-uczony, samouk-literat, sa-mouk-muzyk, samouk-mechanik i t. d. Zwykle ¹ w najobszerniejszem znaczeniu służy do określenia, z pojęciem samouctwa łączy się pojęcie pewnej każdego utworu, napisanego ręką samego autora

Tak więc wszelkie rękopismy, czy to krótkie, kart- | nych, ułożonych chronologicznie według dat pano-kowe, czy też tomowe, jeżeli tylko przez autora były dokonane, zowią się autografami i mają wielką wartość i doniosłość przy ustaleniu tekstu danego pisarza; są więc bardzo cenione i poszukiwane.

W ściślejszem znaczeniu autografami nazywają listy, lub też podpisy tylko znakomitych i sławnych z ja-kiegokolwiekbądź powodu, dodatniego czy ujemnego, osobistości. Wiemy, że już Rzymianie starannie przechowywali listy Cycerona, rękopismy Wergiliu-sza, notatki cesarza Augusta. Naturalnie cenne te zabytki zaginęły w czasie wielkiej wędrówki narodów i dopiero od czasów odrodzenia nauk we Włoszech zamiłowanie do zbierania naprzód ręko-pismów wogóle, a potem A-ów rozpowszechniać się zaczęło. W średnich wiekach, jak wiadomo, umiejętność pisania była udziałem duchowieństwa przeważnie, które też spełniało urzędy notaryuszów i sekretarzów. Królowie i wielcy panowie (z wyjątkiem krótkiego okresu, w którym jaśnieją nazwiska Karola W. i Alfreda W.) sami nawet podpisać się nie umieli. W e Prancyi np., gdzie w okresie panowania Merowingów królowie zwykli byli podpisywać dyplomata, od VIII-go w. zwyczaj ten ustał, i dopiero król Jan w połowie XIV w. go wskrzesił.

U nas najdawniejszym, zachowanym dotychczas podpisem, jest podpis Uryela Górki, a pierwszym A-m

■V

fi

Fig. 144.

króla jest podpis Jana Olbrachta. We wszystkich krajach większość szlachty również podpisywać się

Fsg. 145.

nie umiała, tak, że na aktach jeszcze w w. XIV znakiem krzyża stwierdzała podpis, przez pisarza nakreślony. Dopiero od wieku XV-go zaczyna się rozpowszechniać wogóle w Europie własnoręczne pisanie listów, a wieku XVI staje się już ogólnym zwyczajem. Wraz z tern wzmożeniem się umiejętności i chęci pisania powstaje zamiłowanie do zbierania A-ów. W wieku XVII już się pojawiają poważne zbiory. Tak zwane alba amicorum, w których na pamiątkę wpisywano jakieś zdanie i kładziono swoje nazwisko, a które najprzód w Holandyi i w Niemczech się pojawiły, były niejako zarodkiem zbiorów obszerniejszych. We Francyi pierwszą wielką kolekcyę A-ów utworzył Filip de Béthune, brat Sullego, korzystając z archiwów swojej rodziny, oraz z archiwów domu de Nevèrs i de Montmorency. Zbiór ten obejmował 750 tomów listów oryginał-wania królów; przechowuje się on obecnie w Bibliotece Narodowej w Paryżu. Największym zbieraczem wieku XVII był Roger de Gaignières, który zgromadził 25,000 sztuk. Z wieku XVIII najgłośniejsze nazwiska zbieraczów są: Bouliier, d’Hozier, Clairam-bault, Adry, Karol Pougens, Brial, Auger, Crapelet, de Bure. Atoli dopiero z początkiem wieku XIX prawdziwie gorączkowe anmtorstwo w gromadzeniu A-ów, się rozpoczęło. Szczególną zręcznością w poszukiwaniu ich odznaczył się najprzód adwokat Villenave, który też pierwszy ułożył katalog zbioru A-ów, sprzedawanego w Paryżu w r. 1822. Od tego czasu datuje się handel A-mi, rozwijający się z każdym rokiem. Juliusz Fontaine ogłosił w r. 1836 „Manuel de l’amateur d’autographes“, a Paweł Lacroix (bibliofil Jacob) redagował katalogi. W r. 1840 Jakób Charavay (f 1867) wyłącznie się poświęcił studyowaniu A-ów, które zbierał od lat wielu; wkrótce stał stę wybornym znawcą tego przedmiotu i założycielem oddzielnej gałęzi umiejętności. Kierował on licznemi (75) sprzedażami A-ów, a jego katalogi są niewyczerpanem źródłem infor-macyi dla historyka. Następcami jego byli August Laverdet, oraz Gabryel (f 1879) i Stefan Charavay. W Anglii Jan Evelyn i Jan Cotton w XVII w., a Sloane i Robert Harley w XVIII byli wielkimi zbieraczami. W Niemczech i innych krajach europejskich dopiero w wieku XIX amatorstwo to się przejawiło, kiedy A-y stały się już przedmiotem handlu. Otto August Schulz z Lipska, Jan Waller i Karol Labussière z Londynu byli przez długie lata głównymi dostarczycielami A-ów dla amatorów. U nas najgłośniejsze zbiory A-ów posiadali Hipolit Skitnbo-rowicz i J. I. Kraszewski; w Rossyi książę Łoba-now, baron Boguszewski, Platon Waxel. Oczywiście archiwa (ob.) i biblioteki (ob.) publiczne i prywatne zawierają we wszystkich krajach największą ilość autografów. Są to zbiory najtrwalsze; prywatne bowiem po większej części uległy rozproszeniu. Za granicą pozostały przynajmniej po wielu katalogi, z których znawcy za najważniejsze poczytują następne siedm, wydanych między 1873 a 1886 r. 1) Zbiór Adolfa Pécard'a, odnoszący się do panowania Ludwika XIIl-go, opisany przez Stefana Charavay; 2' zbiór Benjamina Fillon, opisany przez niego samego i tegoż S. Charavay; 3° zbiór Alfreda Sensier; 4° zbiór Alfreda Mornson, opisany przez A. W. Thibaudeau; 5° zbiór Alfreda Bovet’a opisany przez St. Charavay wzorowo; 6° zbiór Aleksandra Meyera Cohna; 7° zbiór Mazela z Hagi.— W mia'-ę rozrostu zamiłowania do zbiorów i ustalenia się handlu A-mi, zaczęły się pojawiać fałszerstwa. Jedna z takich głośnych fabryk listów, niby przez rozmaite znakomitości pisanych, istniała w Paryżu od r. 1840 do 1849, kiedy Lalaune i Bordier ją odkryli; nie przeszkodziło to później działać innym fałszerzom i wprowadzać w błąd nawet akademie umiejętności. Podobnież działo się w innych krajach: w Anglii sfabrykowano listy Byrona, w Niemczech—Schillera, we Włoszech—sonety Tassa i t. d. Dj rozpoznania fałszywości autografów potrzebna jest taka sama wiedza paleograficzna

, '

pol/7

<?

O

Z V

.V?

• <£

%

\ V -

<r

*

* m

i *

« >?

T_

K A

AUTOGRAFY

1) Podpisy znakomitych monarchów, ■wodzów, uczonych i artystów.

ftp

f iĄmr

/.

Iri ua/O. [\"*i

Napolcou I.

Wiktor Hugo

Zygmunt 1

u.$ f\tx

Wß

OUwler Krom well

eo

Piotr Wielki

Mikołaj Kopernik

y Leon Sapieha

^    Franciszek Wolier    ^    Jółt:f Us- Poniatowski    / 'Cy*'// (

Ar- ^ (>ALe^urvw-r- ""    ^    -^v

J. I Kraszewsk^^^''’'^    ^    ^    ,

?ZC‘

ßre

Aleksander t.

Jan Jakób Russeau

2^,

'-f •

Henryk Heine

■R Antoni Reaumur

OK

cym^Li

Jan Kalwin

/?    ^—..Stanisław Staszic

Leon Gambetta

Piotr lapiace

2-t

Karol Lianeusj.

Jan Zamojski

Joachim Lelewel

•..z-

Wolfgang Göffce

Tad. Kościuszko

nvLsQie

Stefan Batory

Ksrdynał Richelieu

cZŁ.

Franciszek Liszt

Kar o 5 Moitié

AL Dumas

Fryderyk Wielki

Otto Bismark

Jerzy Cuvier

Jerzy Byron

'Cl/nn&t

nia^edu

Jan Śniadecki-

y^e' i. iapv    ^nxr ffjy

Robeepierre

Jan Łaskj

P'j ^f^CA- ^Orz.Cp

'•■N'"fAA „4-3

l*aT lóPi^TTrńf (

,    Ludwik XVI    ₀

Wiliam Schakespeare ^    “'*/

Wblfgang Mozart

Iw Turgeniew

Marcin Lutei

Leon XI«

/?tV. '&tyeX\

i W He gał

Piotr Kmita

Aleksander Pusiałn

Bulion

V^VHdCV tCAvj«,'-

Vn

/tHrvu,

~cv?:

AJeksaader Jajiellcàazyk

A-łeks. Fredro

Dlmitr J. Wtśnlnwiecki

:w jjl.

Pr. Cbopta

Adam Mickiewicz

/ i

■>

,7

{

:

i

:

■

:

I

7

•V

P

►vT*®*,

^4 *

'V

'P

i°ws^

• /

i historyczna, jak do rozpoznania fałszywych dokumentów wogóle; przytem bystrość i wprawa są także nieodzowne. Ułatwić tę żmudną pracę mogą zbiory podobizn autografów autentycznych. Najważniejsze zbiory takie są we Fraucyi: „Isographie des hommes célèbres⁰ przez Bérard, Châteangiron i innych (4 tomy, 1828—30); „l’Autographe“ przez Villemessant’a i Bourdin’a (2 albumy 1805—1866);

odwrotną stronę papieru wilgoci się gąbką, umieszcza stroną zapisaną na kamieniu litograficznym, pokrywa kilku arkuszami bibuły i przesuwa pod słabem ciśnieniem kilkakrotnie przez prasę. W ten sposób tusz przechodzi na kamień, z którego wreszcie papier zmywa się słabą cieczą gryzącą, tak że kamień gotów jest do nowych odbić, jak w litografii’ zwykłej. Sposób ten wymaga wszakże właściwej wprawy technicznej; dla potrzeb zatem banków, biur i t. p. służą metody inne. Płytę kamienną zastąpić można w tym razie płytą cynkową, na

jak wyżej, sposób przenosi się oryginał. Następnie pociera się płytę gąbką, napojoną tuszem, albo lepiej jeszcze przeciąga się po niej walec uczerniony; tusz przylega tylko do głosek i płyta służyć może do dalszego odbijania. Aby zresztą ustrzedz od uczer-uienia miejsca płyty, przez pismo niezajęte, powleka się ją poprzednio odpowiednim przetworem.— W metodzie Howarda oryginał napisany atramentem autograficznym przenosi się na płytę miedzianą, którą się następnie traktuje solami rtęciowemi, a dalej rtęcią metaliczną; tym sposobem miejsca, które pozostały wolne od tuszu, otrzymują powierzchnię amalgamowaną, nie przyjmującą tuszu. Bardzo rozpowszechnionym jest obecnie przyrząd, zwany hekt o grafem, w którym płyty wyrobione są z żelatyny lub też z masy, złożonej z 5 części gliceryny, 2 części wody i 1 części kleju. Oryginał pisze się atramentem anilinowym i naciska do zwilżonej nieco płyty. Odcisk ten łatwo daje się następnie 60 do 100 razy przez słabe naciskanie skopiować na suchym papierze, poczem płyta zmywa się letnią wodą i do dalszego użytku służy. Odciskanie ułatwia się przy pomocy walca, na którym się oryginał nawija. W ostatnich czasach hek-tograf został ulepszony tak, że wilgocenie płyty jest zbyteczne. Do pisania używa się w tym razie atramentu galasowego z dodatkiem garbnika; płyta zaś, po przeniesieniu na nią takiego pisma, powleka się farbą, którą przyjmują tylko miejsca, pokryte pismem, atrament użyty bowiem jest nieprzenikliwy dla wilgoci, zawartej w płycie, gdy do pozostałej powierzchni tusz nie przylega. Z tak przygotowanej płyty wreszcie przenosi się pismo na suchy papier w sposób wyżej wskazany.—Inne znów metody A-i polegają na użyciu matryc dziurkowatych, czyli raczej przedziurawionych. Należy tu papiro-graf Zuccata; na przygotowanym we właściwy sposób papierze pisze się odpowiednim atramentem, przez co w miejscach zajętych przez pismo papier staje się przenikliwym dla farby drukarskiej; przeciągając przeto walcem drukarsldm po tej matrycy, przenosimy pismo na papier podłożony. Pióro Edisona wprawione jest w obrót działaniem prądu elektrycznego; dziurawi papier, tworząc w ten sposób matrycę przedziurawioną. Na podobnej zasadzie polega metoda Bellot’a, w której papier, na matrycę przeznaczony, umieszcza się na płycie cynkowej, połączonej z jednym biegunem przyrządu indukcyjnego Ruhmkorffa, podczas gdy pióro metalowe łączy się z biegunem drugim. W hor o grafie, również pióro w szybki ruch wprawdane, dziu-

„Supplément à l’Isographie“ przez Stefana Chara-vay (publikuje się obecnie). W Anglii: „Autographs of royal, noble, learned and remarkable personnages conspicuous in english history“ przez Jana j którą, po starannem jej oczyszczeniu, w podobny, Gough Nichols (1829), „A collection of one hund-red characteristic and interesting autograph letters“ przez Józefa Netherclift. W Niemczech „Sammlung historish berühmter Autographen“ przez Adolfa Bêchera (1846, Stuttgart), Album od 1500—1576 przez Karola Oberleitnera (1862). We Włoszech: „La scrittura d’artisti italiani“ przez G. Milanesi (1876).

W katalogach powyżej wymienionych, zwłaszcza pod Nr. 4 i 5-ym, są także liczne podobizny. U nas podobizny takie zebrali i ogłosili: Tadeusz Czacki:

„Zbiór ciekawy XIV tablic numizmatycznych... z załączeniem XIII tablic, ważnych dla starożytności polskiej... zawierających między innemi facsimile podpisów królów polskich“ (Wilno, 1844); Kazimierz Stronczyński: „Wzory pism dawnych w przerysach wystawione i objaśnione drukowanem ich wyczytaniem“ (Warszawa, 1839, facsimiliów kart 94 folio);

Kajetan Jabłoński: „Podpisy i wzory pism sławnych w Polsce osób, począwszy od końca XV-go wieku aż do naszych czasów, w naśladowaniach, z dołączeniem krótkich biografij“ (3 zeszyty, Lwów,

1840—41, str. 33 tekstu z 12 litograf, tablicami).

Autografy, prócz swego znaczenia dla historyi, jak każdy dokument autentyczny, obudziły w ostatnich mianowicie czasach interes jeszcze inny, ściśle z samem, pismem złączony. Grafologowie (ob.) starają się w znakach pisanych odnaleść znamienne rysy osobistości, która je nakreśliła.—O przedmiocie tym istnieje obfita literatura, wychodzą osobne czasopisma. Wymieniam główniejsze: Otto August Schulz:

„Handbuch für Autographensammler“ (Lipsk, 1856);

De Lescure: „Les autographes en France et à l’étranger“ (Paryż, 1865); Stefan Charavay, prócz katalogów poprzednio wymienionych, napisał kilka dzieł, traktujących o autografach: „Faux autographes, affaire Vrain-Lucas“ (Paryż 1870); „La science des autographes“ (Paryż 1887), wydaje pismo miesięczne od r. 1862: „L’amateur d’autographes“, a w Wielkiej Encykl. franc, nakreślił artykuł, skąd powyższe wiadomości są poczerpnięte. W Lipsku od r. 1884 wychodzi miesięcznik p. t. „Mittheilun-gen für Autographensammler“ pod redakcyą E. Fi-

schera von Röslerstamm.

P. Cbm.

Autografia, ogólna nazwa metod, za pomocą których własnoręczne pismo, jak listy, okólniki i t. p., uwielokrotniać można przez odbicie. Najdawniejsza metoda Senefeldera z r. 1799 wiąże się bezpośrednio z litografią. Oryginał wypisuje się na papierze zwykłym, albo lepiej na odpowiednio przygotowanym papierze autograficznym, również odpowiednim tuszem czyli atramentem; następnie

f'-n.

F u.

F. J.

ła, napisanej przez samego autora.

K lv.

rawi papier, w trypografie zaś Zuccata matrycę czyli patron przygotowuje się przez umieszczenie na chropawej płycie papieru, na którym pisze się pręcikiem stalowym; pod patronem tym na stosownym przyrządzie umieszcza się papier i naciska do patronu, na który nanosi się szczotką niewielką ilość farby i przeciska się ją płytką kauczukową przez pory patronu. Farba wystarczyć może na kilka odbić.—Papier au to graficzny, na którym można dobrze pisać tuszem autografi-cznym, przygotowuje się w różny sposób. Tak np. służyć może dobrze papier drukarski, nieklejony, powleczony roztworem wodnym żelatyny a następnie roztworem garbnika; po kilkakrotnem powtórzeniu tego postępowania, papier suszy się starannie i satynuje. Również są różne przepisy na wyrób tuszu autograficznego, zwykły bowiem tusz litograficzny nie nadaje się dobrze do podanych wyżej metod uwielokratniania pisma.

Autograficzne przyrządy, przyrządy naukowe, które wskazania swe automatycznie zapisują czyli notują, jak termograf, barograf, anemograf, wibrograf, fonautograf, pulsograf, Seismograf i t. p.

Autoinfekcya, ob. Samoza każenie.

Autokineza (od grec, autos sam i kinezis ruch). Jest to termin, wprowadzony do nauki przez Bou-chut’a, a mający według niego oznaczać jedną z zasadniczych cech materyi żywej. Czuć bez organów czucia, t. j. posiadać czułość (impressibilite), ruszać się bez organów ruchu (posiadać autokine-zę)i nabierać właściwej postaci, skutkiem czynności rozrodczej zmiennej (promorfoza)—oto podług Bouchufa zasadnicze zdolności materyi żywej. A-ę widzi on zarówno w segmentacyi jaja płodowego, w tworzeniu pierwszych komórek zarodka, w ruchach jąderek, łączących się, aby utworzyć jądra i ściany komórkowe i t. d. Stanowi ona agent vital, który pojmuje całkiem materyalnie w przeciwstawieniu do transcendentalnego principe vital Bar-theza.

Autoklinika (od Mine, łoże, łożnica). Obserwa-cya chorobowych objawów, którą chory na sobie samym dokonywać może.

Autoklyza (od greek, kluzis enemah przyrząd do dawania sobie samemu lewatyw (oo. Klizo-pompa).

Autointoksykacya, ob. Samozatrucie.

Autokrata, wyraz złożony z greckich aMfosmsam i kratos—władza, a oznacza tego, kto rządzi własną swoją mocą, niezależnie od władzy czyjejkolwiek. Odpowiednim temu wyrazem polskim jest „samo władca“. Samo władcą też wszechrusskim mianuje się Cesarz Russki w pełnym tytule, jakiego używa w intytulacyi traktatów i manifestów, które ogłasza w wykonywaniu swej najwyższej władzy.

Autokracya=rząd jednego, wykonywany z władzą bezwzględną, niezależną, nieograniczoną; autokratycznym odnoszący się do władzy nieograniczonej.

Autokrytyka (z grec, autos =z sam, krinô =sądzę) jest to zdolność i umiejętność rozważnej i bezstronnej cceny własnych naszych zalet i ułomności, oraz dokonywanie takiej oceny. Używa się też tego wyrazu na oznaczenie krytyki pewnego dzie-

P. Ohm

Autolykos (mit.), arcyzłodziej, syn boga Hermesa, którego ojciec nauczył sposobu zmieniania barw przedmiotów skradzionych, tak, że poznać ich nie było można. Ażeby się przed nim zabezpieczyć, Syzyf naznaczył swe owce pod racicami, a tym sposobem odkrywszy kradzież A-a, zmusił go do oddania łupu (Euryp: Eol. Trag, u Dindorfa).

Autolykos, astronom i matematyk grecki z Pi-tane w Eolii, żyjący około 300 r. przed Chr., współczesny Euklidesowi. Doszły nas dwa jego dzieła: „O obrocie sfery“ i „O wschodzie i zachodzie gwiazd“, wydrukowane w zbiorze Dasipodiusa: „Propositiones doctrinae sphaericae“ (1572). Zawierają one przeważnie zadania astronomii sferycznej, dające się rozwiązać przy pomocy globusa, bez zastosowania trygouoinetryi sferycznej.

Automat (z gr. działający z własnego popędu), w ogólności wszelki przyrząd mechaniczny, który być może na czas pewien wprawiony w ruch bez widocznego wpływu zewnętrznego, ale za pośrednictwem mechanizmu wewnątrz ukrytego; w tem pojęciu zaliczyć tu można przeto zegarki, maszynki grające, planetarya i t. p.; w ściślejszem jednak znaczeniu przez A. rozumie się urządzenie mechaniczne, naśladujące postać istot żywych i odtwarzające ich ruchy i czynności. Gdy A. naśladuje postać ludzką, nazywa się android. A-y urządzano już w starożytności; przechowały się mianowicie podania o drewnianym gołębiu latając y m Archytasa z Tarentu (400 przed Chr.), o orle, wspomnianym przez Pauzaniasza, o czołgającym się ś 1 i m a k u Demetriusa Phalereusa, o androidzie Ptolemeusza Philadelpha, —- o urządzeniu ich wszakże żadnych nie posiadamy wiadomości. W wiekach średnich urządzaniem A-ów zajmować się mieli Roger Bacon, Albert Wielki, Regiomoutanus. Android Alberta Wielkiego otwierać miał drzwi i witać wchodzących, a dzieło to, owoc trzydziestoletniej pracy, rozbić miał Tomasz z Akwinu, przerażony widokiem tak zdumiewającej figury. Regiomontanowi przypisują urządzenie muchy latającej, oraz orła, który wjeżdżającego do Norymbergi cesarza Maksymiliana powitał r-uchami głowy i skrzydeł. Wynalazek zegarków około 1500 r. ułatwił budowę A-ów, zastosowano bowiem i do nich mechanizmy zegarowe; z budowy ich słynęła w owym czasie głównie Norymberga, gdzie urządzano androidy chodzące, grające na trąbach i bębnach, strzelające, tańczące i t. p. Najsilniej wszakże zamiłowanie do budowy A-ów rozwinęło się w wieku ośmnastym, co zapewne zostaje w związku z tem, że ówczesny prąd umysłowy zwracał się chętnie do mechaniki i matematyki. Zasłynął zwłaszcza swemi A-mi Jakób Yaucanson. W r. 1738 zbudował oh flecistę (fig. 146), który na flecie wygrywał dwanaście sztuczek, przebierając przytem palcami po jego otworkach. Inny jego android przedstawiał dobosza, bijącego prawą ręką w bęben i grającego zarazem na fujarce, którą trzymał w ręce lewej. Niemniej słynną była jego kaczka, zbudowana w r. 1741,

która biła skrzydłami, wyciągała szyję, wydawała ' jest zbudowany przez nich dla króla hiszpańskiego nawet głos żywej kaczki, piła wodę, jadła ziarna, Ferdynanda VI z e g a r, który przedstawiał bieg ciał potem wyrzucała rodzaj kału. Wewnętrzne urzą- niebieskich i zależącą od biegu tego zmienność ob-dzenie tej kaczki przedstawia fig. 147. Vaucanson jawów ziemskich, a między figurami ozdabiające mi zyskał A-mi swemi powszechne uznanie i w r. 1741 ten zegar mieściło się kilka bardzo kunsztownych

A-tów; zbudowali oni dalej figurę chłopca piszącego wyrazy francuskie, dziewczyn ę. g r a j ą c ą na klawicymbale, dziewczynę rysującą, — wszystkie zaś te figury odtwarzały dokładnie przy pracy swej ruchy ludzi żywych. Podobueż A-y piszące i rysujące, ptaki śpiewające i skaczące, motyle poruszające skrzydłami i t. p. budowali następnie bracia Maillardet; znane też są androidy Ens-lena i Siegmayera, grające na fletach, trębacz Men-I zla, głowy mówiące księdza Mirala. Większy jeszcze podziw budziły A-y Kempełena. Jego android m ó w i ą c y naśladował głos ludzki i wymawiał wyrazy, — w przyrządzie tym rolę płuc octegrywał

i.

\1

-a

"'A;

gg

wmm

ajSitetifcliSSsS

t'!

i: i

a»

'S

gltf

mg

Fig. 146. Flecista Yaucansona.

został inspektorem królewskich fabryk jedwabiu. Umierając (1782 r.), zapisał gabinet swój królowej, która go przekazała akademii nank, intendenci jednak handlu zażądali jego machin przemysłowych,

■ mm

ym

. • / ³'

fTr

Ta

U a

.-tj* .

Fig. 148. Szach ist i Kempclena.

Sławniejszy był

T>-

Al

Śsg :

Fig. 147. Kaczka, Vaucansona.

a skutkiem tego cały zbiór Vaucansona uległ rozsypce. A-y jego zakupił następnie Beireis do swego gabinetu osobliwości, a po jego śmierci miały się dostać do Holandyi. Ciemniejszy rozgłos miały też A-y Jakóba Droza i jego syna, pochodzących z Chaux de Fond w Szwajcaryi. Sławny zwłaszcza

Encyklopedya Poszejhna 'lustrowana T. VI.

miech, rolę krtani fujarka, a wyraźność głosu polegała na należytem przepuszczaniu i przerywaniu prądów powietrza za pośrednictwem odpowiedniej kombinacyi klapek i drążków. A- wymawiał wyraźnie zdania: „Vivat Josephus secundus, Romanorum imperator“, lub „o ma chère mère, on m’a fait mal, je vous aime de tout mon coeur“ i t. d.,—najtrudniej szło z wymawianiem głoski R. jeszcze s z ac his ta (fig. 148) tegoż mechanika, android, który z każdym, kto zażądał, rozegrywał partyę szachów. Figura ta nie była wszakże, jak łatwo domyślać się można, istotnym A-em, ale człowiek ukryty prowadził ruchy figury za pośrednictwem mechanizmu, złożonego bardzo kunsztownie z bloków, sznurów, drążków, sprężyn, magnesów i t. p. części. Do tejże samej kategoryi A-tów ruchomych należy i dziewczyna mówiąc a—figura woskowa, odpowiadająca rozsądnie na zadawane jej pytania; tajemnica polegała tu na zastosowaniu ukrytych rur komunikacyjnych, jakie się obecnie urządzają często dla przesyłania głosu między róż-

67

S. K.

nemi piętrami jednego gmachu,—głos, który napozór wychodził z ust figury woskowej, był to głos osoby, na niższem znajdującej się piętrze. — W nowszych czasach budził zajęcie trębacz Kaufmanna z Drezna,—trąbka odegrywała tu wszakże rolę podrzędną, właściwy zaś przyrząd muzyczny, rodzaj małych organów, mieścił się w głowie figury. W ogóle jednak obecnie,, gdy umysły wynalazcze znalazły właściwe dla siebie pole w budowie przyrządów naukowych i technicznych, igraszki tego rodzaju powab dawny straciły. Natomiast pospolite są A. drobne, jak ptaszki śpiewające, lub różne zabawki dziecinne, wyrabiane głównie w Norymberdze i Paryżu. Figurki te ruchome, dla zabawy dzieci wyrabiane, mają często urządzenie bardzo proste, za cały mechanizm poruszający służy sprężynka lub sznurek gumowy. Do najnowszych tego rodzaju drobnych A-ów należą lalki mówiące Edisona, w których wynalazca ten zastosował swój fonograf (ob.) ; za obrotem korby lalka wypowiada długie nawet okresy, oczywiście wszakże te tylko, które już przygotowane są na fonografie, wewnątrz lalki ukrytym. Ważne natomiast znaczenie praktyczne posiadają obecnie urządzenia automatyczne, mniej lub więcej zawiłe, a służące do różnych celów, jak np. do zamykania drzwi, do otwierania klapek kotłów parowych, gdy prężność pary przechodzi pewną oznaczoną granicę; do otwierania kranów od zbiorników wody w razie wybuchu pożaru, do regulowania temperatury w pewnej przestrzeni zamkniętej i t. p. W zastosowaniach tych udział bardzo ważny przypada przyrządom elektrycznym. Co do historyi dawnych A-ów ob. Borgnis „Traité des machines imitative s“(l 820).

Automatyczne ruchy (ob. poniżej A u toni a t y z m).

Automatyzm (od greckiego aoro[xauęw, działam z własnego popędu, bez niczyjego rozkazu, nieprzymuszony, stąd avTÓ;j,7.roę samoruchowy, Tzntóu.a-a coś, co się dzieje bez widocznej przyczyny; przy-p a d e k), oznacza sprawę odbywającą się w pewnych urządzeniach, aparatach, maszynach na pozór niezależnie od wpływów zewnętrznych, jedynie skutkiem sił wewnętrznych, czyli przyczyn wewnętrznie działających. W fizyologii i patologii przeto przeciwstawiamy czynność automatyczną, czynnościom zwrotnym,odruchowym,oraz dowolnym czyli chcianym, a pojmujemy pod powyższem orzeczeniem wszystkie te sprawy, które powstają i wykonywają się niezależnie od podniet, dotykających obwodowe rozprzestrzenienia nerwów czuciowych, oraz niezależnie od własnej naszej woli; są to więc sprawy i nieodruchowe, i mimo w o 1 n e. Przyczyna ich ma spoczywać u układzie ośrodkowym (inózgo-rdzeniowym) nerwowym, który zawiera takie centra automatyczne, za których pośrednictwem działa na nerwy z niego wychodzące i na odpowiednie organa, pospolicie mięśniowe. Za automatyczne sprawy tego rodzaju przedewszystkiem uważane są ruchy serca i naczyń krwionośnych, jako też ruchy oddechowe, a także niektóre dłużej trwające skurcze mięśniowe, ujawniające się jako tak zwany tonus (napięcie) pewnej liczby mięśniowy, zwłaszcza gładkich. Skurcz rozszerzacza źrenicy (Dilatator pupillae) trwający dalej nawet po przecięciu nerwu współ-czulnego na szyi, skurcz mięśniów ścian naczyniowych, warunkujący średnią szerokość światła naczyń, skurcz toniczny niektórych zwieraczów, mianowicie też zwieracza odbytu wewnętrznego (Sphincter ani internus), załatwiający mimowolne zamknięcie rzyci; oto najbardziej znane przykłady tego rodzaju. Taka też A-a sprawa w mięśniach ścian naczyniowych ma być w większej części podstawą resorbcyi, a zwłaszcza działać ma przy przechodzeniu lirnfy do krwiobiegu. Gdy się wszakże bliżej przypatrzymy wszystkim tym sprawom, to obaczy-my, że wcale się one tak bardzo nieróżnią od dowolnych i odruchowych, lecz, że przeciwnie, raz są one wogóle do pewnego stopnia woli podległe i ta ostatnia na ich przebieg wpływ wielki wywiera, i że po wtóre, dowolne ruchy nader łatwo przybierają charakter automatyczny, lub wprost w automatyczne się zamieniają, i że wreszcie, potrzecie, zarówno dowolne, jak i automatyczne ruchy w ostatniej instancyi okazują się często tylko odruchowemi, jak to wciąż widzimy, gdy z roku na rok udaje się ściślejszemu badaniu wykrywać odruchowość w coraz liczniejszych sprawach, poprzednio za dowolne lub automatyczne uznawanych. Dla przykładu przypomnijmy tylko, że, aczkolwiek .istotnie wsysanie lirnfy znaczyń limfatyczuych do krwionośnych ustaje u żab, gdy zniszczymy rdzeń kręgowy, to jednakże, przy nienaruszonym rdzeniu, wzmaga się ono po podrażnieniu nerwów czuciowych w tylnych kończynach; że dalej tonus mięśni ścian naczyniowych, aczkolwiek zależy od stanu pobudzenia pewnych części układu nerwowego ośrodkowego, ulega wszakże wpływowi podrażnień obwodowych nerwów, czuciowych i t. d. (Ludwig, Lové n, Goltz). Co się tyczy A-u ruchów oddechowych, to nie tylko wiadomo, ile własną wolą wpłynąć możemy na ich przebieg, powstrzymanie i ponowne rozpoczęcie, lecz nadto wiemy, jak bardzo ono zależą od pobudzenia nerwów czuciowych, a więc że powstają odruchowo. Niska ciepłota otoczenia wzmacnia je, wysoka osłabia. Wrażenia bolesne pobudzają je, gdy uległy dłuższej przerwie (omdlenie), i to zwykle zaczynają się wtedy ruchem wydechowym. Niektóre pobudzenia nerwów czuciowych, np. łechtanie podeszew, mogą wywołać spazm wydechowy, nieustanny śmiech spazmatyczny; inne, jak np. podrażnienia ścian żołądka—spazm wdechowy—ustawiczną czkawkę. Zdarza się też tężec wdechowy, lub wydechowy, pierwszy jako objaw częściowy ogólnego tężca przyrannego po obrażeniu czuciowych nerwów kończyn, drugi przy t. zw. tę-życzce (tetania) po podrażnieniu nerwów trzewo-wych. Dowiedziono nadto, że pierwszy wdech noworodka, oddychającego płucami, powstaje drogą odruchu, wskutek pobudzenia skóry nowemi podnietami (chłodniejsze powietrze i t. p.). Podobnie rzecz się ma z A-m ruchów serca i naczyń, o ile te ostatnie są natury regulacyjnej. Są ludzie, którzy dowolnie bledną lub rumienią się, i którzy przy tern dowolnie działalność serca przyspieszać, lub zwalniać potrafią; są też tacy, którzy nad łzami doskonale panować umieją wobec smutnych wrażeń, lub je na zawołanie

wylewać. Ci ludzie muszą tedy mieć szczególniej- j to, co zowiemy biegłością, jest pewną sprawą szą dowolną władzę nad transsudacyą osocza krwi ruchową, która, uprawiana i powtarzana nawykowo, w gruczołach łzowych, na przepuszczalność ścian j staje się niejako bezwiedną i jakby napozór automa-naczyniowych, która przecież znowu zależy od ich napięcia (tonus). Wiemy z drugiej strony, że na czynność serca wpływać można drogą odruchu i że nawet tak zwane samosternictwo ruchów sercowych polega na sprawach odruchowych (L u d w i g, L u c i a-ni, F i 1 e h n e, Meruno wicz). Nawet czynność serca wyciętego (w doświadczeniu Stanniusza) można do pewnego stopnia uważać jako odruchową, zależną od przedłużającej się czynności przeciętych nerwów. Pierwszy skurcz serca noworodka wynika z ruchowej zdolności jego wytwórczych komórek, które, jak wszystkie komórki, zarodka są kurczliwe, podrażnione się kurczą. Co wszakże stanowi przyczynę najbliższą pierwszego skurczu—niewiadomo.

tyczną, gdy tylko zjawią się potrzebne warunki, tj. gdy podziałają pewne podniety, wywołujące, jako odpowiedź, pewne skutki. Tu należy: mustra, jazda konna, taniec, pisanie, śpiewanie, gra na instrumentach muzycznych, a nawet zręczne wygładzanie przemówień okolicznościowych i t. p. Przypuszczać wypada, że wspomnieni ludzie posiadają tak wyćwiczone pewne odruchowe szlaki i pewne czynności zwrotne, że jakaś ich część, któraby kiedyin-dziej się ujawniła, leży u nich odłogiem, a natomiast te właśnie, któreby winny zaniknąć, rozwinęły się nadmiernie ze szkodą innych, oraz, że za najmniejszą pobudką, dla osobnika zaledwie świadomą, lub nawet całkiem nieświadomą, działanie swe ujawniają. Podobnie, jak wspomniane biegłości, zachowują się też czynności celowe, występujące za nagłą, niespodzianą pobudką, np. podczas niebezpieczeństwa, przyczem wszystko odbywa się jak należy, pomimo braku rozwagi, jak mówią, instynktowo, lub też dowcipne wyrażenia, we właściwym czasie wypowiedziane, zdumiewające często trafnością swego konceptu, podczas gdy wypowiadający je nie wie nawet, jakim sposobem mu się to udało. I co do nich więc musimy przyjąć, że powstają one podobnym sposobem. W każdym razie o jakiemś do-wolnem chceniu nie może tu być mowy i, chociaż wydają się całkiem dowolnemi, posiadają jednakże wszelkie znamiona A-u, a w ostatniej instancyi są zewnętrznem pobudzeniem wywołane, a przeto odruchowe. Skoro tedy pewną jest rzeczą, że wszelkie tak zwane sprawy automatyczne, do których zaliczamy i czynności dowolne, ulegają wpływowi spraw odruchowych, a nawet przez nie wzbudzanemi zostają, że wszelkie sprawy odruchowe ostatecznie a-nemi stać się mogą, zachodzi pytanie: jakież różnice wyróżniają te trzy rodzaje czynności (d o-wolną, automatyczną i zwrotną, czyli odrucho w ą), aby uprawnić ich rozdział? Wszystko, co zwiemy odruchem, ma się cechować pewnego rodzaju skurczem. Sprawy odruchowe więc następować winny bezpośrednio po odpowiedniej podniecie obwodowej i być do niej w ogóle propor-cyonalne co do swego natężenia. Dowolne sprawy, przeciwnie, winny odnośnie do działającej podniety następować z pewnem opóźnieniem, posiadać cechy czegoś zaokrąglonego, skończonego, do pewnego celu zastosowanego, i cechować się przeto, jako coś z góry istniejącego (actio praeformata). A u toin a t y c z n e m i wreszcie są takie sprawy, które następują po tak minimalnych pobudkach i z takiem opóźnieniem, że pomiędzy pobudką a skutkiem na pozór nie istnieje żaden związek dla nas dostrzegalny. Jak widzimy nie ma między temi sprawami różnicy jakościowej,jeno stopniowanie ilościowe co dotrwania przerwy między podziałaniem przyczyny a jej skutkiem, oraz co do stosunku natężenia bodźca a następującą po nim czynnością. Z drugiej zaś

Jak widzimy, niema tedy ani jednej sprawy w ustroju wyżej rozwiniętego zwierzęcia, któraby nie ulegała wpływowi woli, lub odruchu, albo raczej któraby ostatecznie nie powstawała jedynie odruchowo. Boć i to, co my sprawą dowolną zowiemy, jest przecie także tylko skutkiem spraw odruchowych. Najswobodniejszy akt wolnej na pozór woli wynika jedynie z mnóstwa wpływów, które na danego osobnika podziałały, a ostatnie, w danym razie do postanowienia wiodące, momenty, są też pospolicie bardziej zewnętrznemi i obwodowemi, niż powszechnie mniemają. Osobliwsza właściwość ich przejawiania się, stanowiąca niejako cechę osobniczo znamienną, zależy znowu od specyalnej właściwości narządu psychicznego, na który rzeczone momenty podziałały. Z drugiej strony, jak już mówiliśmy, pewne czynności lub ruchy, odruchowo lub dowolnie rozpoczęte, mogą w dalszym ciągu stać się całkiem A-i. Tu należą np. chodzenie w zamyśleniu lub w stanie zupełnej bezprzytomności, nucenie, lub gwizdanie jakiejś melodyi przy nawpół urny słowem, nawpół mechanicznem zajęciu, wykonywanie prac mechanicznych w stanie zatopienia w marzeniach, lub podczas głębokiego rozmyślania nad zawiłemi kwestyami. We wszystkich tych przypadkach czynności wprawdzie zrazu poczynają się dowolnie, później wszakże odbywają się i kończą całkiem a-nie, i to często ku wielkiemu zdumieniu osobnika, rozbudzonego ze swej zadumy, lub zamyślenia. Tak samo też niektóre często powtarzane i nawykowe ruchy odbywają się jakby mimowolnie i trzeba je powstrzymywać w danym razie (nieobyczajności towarzyskie, złe przyzwyczajenia w ruchach, lub czynnościach wogóle). O A-mie hypnotycznym będzie mowa oddzielnie na właściwem miejscu. Szczególniej ciekawe i godne uwagi są mimowolne zwroty mowy i tak zwane parafrazy na pewien temat, cechujące się tern, że przy każdej sposobności, nawet najbłahszej, gdy tylko przyjdzie do należytego pobudzenia i hamowanie świadomością się nieco rozluźni (odurzenie, wesołość etc.), zaczyna się mówienie o ulubionym temacie, i to zwykle nawet temi same-mi zawsze wyrazami, aż dopiero gdy mówca skończy, lub gdy zwrócą na to jego uwagę, dostrzega, co wła- strony widzimy, że sprawy te nie tylko m o g ą ściwie mówił. Wszelkie też biegłości polegają na czyn- przechodzić jedne w drugie, lecz przechodzić m u s z ą, ilościach, do wymierzonego rodzaju należących. Bo gdy się wyrównają stosunki, warunkujące różnicę

jednego — w tyranię. W odniesieniu do pewnego stanu, pewnej korporacyi, ciała lub stowarzyszenia, jest to prawo takiego związku do nadawania samemu sobie ustaw, statutów i t. p. i postępowania podług onych. Stąd odróżnianą bywa A. państwa, narodu, kościoła, miasta, cechu, rodziny i t. p. Samo z siebie rozumie się, że i taka A. nie może być nigdy bezwzględną, ale ograniczaną być musi przez A-ę pojedynczych członków społeczeństwa, oraz innych jego związków. W starożytności oznaczano często nazwą A-i stan takich ludów albo miast, które wprawdzie popadły w zależność względem innych państw, ale mogły urządzać i prowadzić swoje sprawy rządowe, prawne i finansowe wedle własnego kierunku. W takim mianowicie stosunku zostawały względem związku ateńskiego sprzymierzone z Atenami miasta (jak np. Lesbos i Chios)‘ które po wojnie z persami, nie opłacając do kasy związkowej jakiejkolwiek daniny, zobowiązały się dawać związkowi pomoc w okrętach i ludziach. Pod panowaniem rzymskiem korzystały z takiej A-i miasta greckie, którym państwo rzymskie pozostawiło prawo rządzenia się wedle praw własnych; najczęściej jednak A. ich polegała tylko na prawie bicia monety. W dzisiejszych czasach o A-i państw tylko w państwach związkowych może być mowa; taką widzimy np. w koloniach angielskich, kantonach szwajcarskich, pojedyńczycb państwach cesarstwa Niemieckiego i t. p. Na miejsce A-i greckiej wstąpiło dzisiaj, o ile zmienione okoliczności na porównanie pozwalają, pełno władztwo (souveraineté). Urządzenia autonomistyczne stanowią teraz takie normy prawne, które nie od najwyższej (prawodawczej) władzy, ale od zwierzchności, podległych naczelnej władzy państwowej, korporacyj, kongre-gacyj, stanów i indywiduów—pochodzą. Granicę, w której obrębie prawo takiej A-i poruszać się i nawet zbaczać może od praw państwowych, oznaczają, same te prawa. Do państw, podług dzisiejszych wyobrażeń, mogłaby nazwa „ autonomicznych“ tylko wtedy być zastosowaną, gdybyśmy je tak oznaczać chcieli, jako członków związku państw, którym, pojedyńczo uważanym, nie przysługuje pełno władztwo, granica zaś A-i tych pojedyńczych członków byłaby wtenczas z zakresu centralnej władzy związkowej wydzieloną i prawem oznaczoną. — („Meyers Conversation-Lexicon“ z r. 1844,

czasu i siły wyzwalającego bodźca do pory i natężenia wywołanego ruchu.

Automedon w „Iliadzie“, syn Dioresa, przyjaciel i woźnica Achilla (ks. IX), a następnie, według „Eneidy“, syna jego, Pyrrusa. Był on tak znakomitym w swoim zawodzie, iż imię jego stało się synonimem zręcznych i dzielnych woźniców w ogólności.    *

F-n.

Automolit Werner. (G a h u i t, Spinel c y n-ko wy). Minerał układu foremnego; kryształy ośmio-ściany foremne, bądź proste, bądź ze ściętemi krawędziami; pod Franklinem w stanie New-Jersey spotykają się, według Brusha, sześciany na l‘/₂ cala wielkie; występują zawsze oddzielnie, pojedyńczo lub bliźniacze, jak w spinelu. Łupliwość oktaedryczna doskonała; kruchy. C. wł. 4.33 — 4.35; Tw. 8. Ciemno-zielony i błękitnawy, proszek szary, blask tłusto-szklisty; nieprzezroczysty lub przeświecający na krawędziach. Chemicznie jest glinkanem cynku: Zn(Al₂)0₄, co odpowiadałoby 44.22 tlenku cynku i 55.78 glinki; stale jednakże część pierwszego zastępowana bywa przez tlenek żelaza i magnezyę, a nieco glinki przez tlennik żelaza. Pod dmuchawką nietopliwy, proszek jego z sodą na węglu w płomieniu odtleniającym daje obrączkę z tlenku cynku; kwasy i alkalia nie działają na niego. Znajduje się w łupku talkowym w Fahlun w Szwecyi, w wapieniu pod Catauzaro w Kalabryi, wè Franklinie w New-Jersey i w Haddam w Connecticut, w Can-ton-Mine w Georgii i w napływach dyamentowycli prowincyi Minas Geraës w Brazylii.    K-J

Automorfizm (z greek, autos— sam, morplie — kształt), oznacza w zakresie pojęć o formie to samo, co podmiotowość (subjektywizm) w zakresie pojęć i uczuć. Jest to nieświadome, lub też świadome wcielanie w dzieło sztuki własnej osoby artysty pod względem postaci; jest to niekiedy niemożność pozbycia się pewnych rysów i pewnych kształtów, ściśle z osobistością sztukmistrza złączonych.

P. Chm.

Autonomia filoz. (z gr. autos i «conosrzisamo-rząd), wyraz używany przez Kanta na oznaczenie przywileju rozumu powszechnego, który sam sobie jest prawem w rozstrzyganiu kwestyj moralnych— i na tem-to prawie polegać ma wolność czynów ludzkich. Czyny, wywoływane przez bodźce poza-rozumowe, jako to : przez potrzeby organizmu lub żądze (nie mówiąc już o gwałtach zewnętrznych), nie podlegają temu prawu, lecz innemu porządkowi, który u Kanta nazywa się heteronomią

K. K

T. IV).

K. J.

{rząd obcy).

Autonomia w odniesieniu do pojedyńczego człowieka-— jest to prawo do urządzania sobie życia wedle własnego upodobania: samodzielność, swoboda, dojrzałość prawna. Dozwoloną być może w państwie tylko w granicach, w jakich nie nadweręża samodzielności drugich, równie uprawnionych osób; nawzajem ograniczaną być nie powinna więcej, niżeli to do zabezpieczenia A-i tych drugich osób jest niezbędnem. Właściwą miarę, w jakiej wykonywaną być może, oznaczają prawa stanowione; w ich

Autoplastyka.. f i z y o t y p i a, druk auto-plastyczny, t. j. samodruk naturalny, sztuka otrzymywania form drukarskich bezpośrednio z samych przedmiotów. Przedmiot, przeznaczony do odbicia (liście, rośliny suszone, tkaniny, owady, odciski kopalnych roślin i zwierząt, kamienie wygładzone i ryte) umieszcza się na płycie stalowej lub miedzianej, dobrze wygładzonej, pokrywa blachą ołowianą grubości około dwu milimetrów i przez przepuszczanie między dwoma walcami poddaje ciśnieniu dostatecznie wielkiemu. Właściwa budowa przed-miotuo dciska się jak najdokładniej na ołowiu, tak, że możnaby płyty tej użyć bezpośrednio do druku, gdyby nie zbyt słaba jej twardość. Dlatego zdej-braku przeradza się w samowolę, a zagarnięta przez j muje się z niej odcisk galwaniczny, a z tego drugi

odcisk miedziany, który dopiero stanowi płytę drukarską. Tą drogą otrzymują się odbicia wyborne, dla większej wszakże taniości można także robić tafle drukarskie na wzór stereotypów, które dają pod prasą drukarską białe rysunki na czarnem tle. Dla należytego zachowania delikatności rysunku, wymagają one ostrożnego nakładania tuszu. Aby niedogodności tej zaradzić, przenosi się otrzymany na blasze ołowianej lub na płycie galwanoplastycz-nej rysunek wklęsły przez ciśnienie na dobrze wygładzoną płytę cynkową, a po pokryciu rysunku tuszem, traktuje się ją kwasami, dopóki rysunek, tłuszczem tuszu ochroniony, nie będzie dosyć wypukłym. Tą drogą otrzymuje się więc płyty drukarskie, które pod zwyczajną prasą dają odbicie, doró-wnywające niemal miedziorytom; nadają się też dobrze do zmniejszonych zdjęć fotograficznych. Pomysł A-i jest dawny, rozwój swój wszakże i zastosowanie zawdzięcza ona dyrektorowi drukarni pań-swowej w Wiedniu, Auerowi.—P o r ó w. Auer „Der Naturselbstdruck“ (Wiedeń, 1854).

krótkie artykuły dziennikarskie kreślili. W wyrażeniu „autor takiego a takiego tłómaczenia, przekładu“ czuć wpływ owego rozleglejszego pojęcia, kiedy autor oznaczał wogóle sprawcę czegoś.

Autorskie prawa. Instytut ten, późniejszy od wynalazku druku, ma na celu materyalne zabezpieczenie twórczości umysłowej literackiej od wyzyskiwania jej przez ludzi, którzyby mechanicznie rozmnażali i w obieg puszczali utwory literackie i przez to pozbawiali autorów możności korzystania z owoców swej pomysłowości ^talentu. Będąc jednym z najpóźniejszych wytworów cywilizacyi społecznej, instytut pr. aut. nie skonsolidował się ostatecznie i nie znalazł jeszcze odpowiedniego miejsca w kodeksach prawa cywilnego. Dotychczas objawia się w wielu krajach, szczególniej u ludów rasy romańskiej, po-chop do nadawania prawom autorskim niewłaściwej formy i fałszywego miana własności literackiej, to jest do przedzierzgania ich w prawa r z e-c z o w e, za czemby poszło, jako logiczne następstwo, przyswojenie prawom autorskim przymiotów, cechujących wszelkie prawa rzeczowe: wieczystości i dziedziczności. Wiadomo, że bardzo mała tylko cząstka produkcyi literackiej przechodzi w późniejsze wieki do odległej potomności. Podobne zainfeodo-wanie najgenialniejszych i na największe rozpowszechnienie zasługujących utworów dalekim autora spadkobiercom i prawonabywcom stałoby się niezmiernie szkodliwem dla społeczeństwa. Zachodzi przytem ta znieść się niedająca kontradykcya, że prawo rzeczowe wymaga jako przedmiotu rzeczy cielesnej, mogącej być w wyłącznem czyjemkolwiek posiadaniu; tymczasem sam autor, puszczający w obieg utwór, wytłoczony z rękopisu, który był niezaprze-czenie jego rzeczą, oddał na zupełną własność kupującym pojedyńcze egzemplarze wydania, z prawem używania ich, niszczenia, a nawet przepisywania, byle tylko nie przedrukowywania, słowem: zachował przy sobie sam tylko monopol dalszej reprodukcyi utworu drukiem.—Probowano charakteryzować prawa autorskie, jako osobowe, opierając je na stosunku, do ojcowstwa podobnym, między utworami i ich autorem, dbałym o sławę swoją literacką, o nieskazitelność i doskonalenie utworów. Wzgląd ten ma znaczenie tylko podrzędne, w obecnym czasie zaciera się i niknie nawet pojęcie plagiatu, to jest wydawania przez trzecią osobę utworu za swój własny, a na pierwszym planie staje tylko przedruk (kontrafakcya), jako przyczyna materyalnego poszkodowania autora, skutkiem rozpowszechnienia współzawodniczących z oryginałem, nieuprawnionych odcisków. Nakoniec upada też konstrukcya autorskiego prawa wyłącznie kryminalna, wywodząca je z zakazu przedruku, zagrożonego karą. W przestępstwie przedruku prywatny charakter stanowczo przeważa nad publicznym; przestępstwo dochodzone bywa tylko wskutek powództwa poszkodowanego; cała waga represyi polega głównie na sowitein wynagrodzeniu poszkodowanego; w wymiarze kary nie tyle zainteresowany jest porządek publiczny, ile dobrobyt całej klasy producentów wartości umysło-

1’. Cnm.

Autoplastyka (chirurgia), oh. Plastyczna operac y a.

Autopsia, właściwie obejrzenie własnemi oczyma. W nauko wem znaczeniu, mianem tern określamy oględziny pośmiertne w celu zarówno stwierdzenia samej śmierci, jakoteż wyśledzenia jej przyczyn. Czynność ta dokonywaną bywa nieraz w celach czysto naukowych, dla sprawdzenia postawionej za życia dyagnozy danej choroby, oraz zapoznania się ze zmianami, danej chorobie właści-wemi (ob. anatomia patologiczna). Częściej wszakże, jako ważne poszukiwanie sądowo-lekarskie, w celu orzeczenia, czy dany osobnik zmarł śmiercią naturalną, uległ wypadkowi, zakończył samobójstwem, lub wreszcie stał się ofiarą zbrodni (zabójstwo, otrucie i t. p.). We wszystkich państwach cywilizowanych, zwłoki zmarłych nie mogą być pochowane bez uprzednich oględzin pośmiertnych przez osoby specyalnie uzdolnione i do tego uprawnione (lekarze: prywatni, policyjni, gminni, sądowi; lub urzędnicy: stanu cywilnego, policyjni i t. d.).

Szczegółowe zaś artykuły prawodawstwa orzekają, kiedy, oprócz oględzin ogólnych zewnętrznych, winno być dokonane otwarcie zwłok, czyli sekcya (porówn. sekcya sądowo-lekarska). Sposób i forma protokółu sekcyjnego również podlegają szczegółowym przepisom prawnym.

Autor (z łac. auctor, w średniowiecznej łac. autlior) w dawnej polszczyznie, podobnie jak w łacinie, oznaczał każdego sprawcę czegoś wogóle, zarówno w dodatnim jak i ujemnym sensie; mówiło się więc tak dobrze o autorze jakiegoś zbawiennego pomysłu, jak i buntu czy nikczemnej jakiej sprawki. Rychło jednakże uszczuplił się zakres wyobrażeń, tym wyrazem objętych, tak, że przeważnie zaczęło się mówić o autorach utworów pisanych i drukowanych, rzadziej o autorach dzieł sztuki. Według pierwotnego znaczenia wyrazu nazwą tą czczono takich pisarzów, którzy jakąś myśl oryginalną wypowiadali; zastosowano ją następnie do tych, co jakieś dzieło, całą książkę napisali; a wreszcie, wraz wycli. W obecnej chwili większość pisarzy, opra-z rozrostem czasopiśmiennictwa, do tych. co nawet cowującyeh przedmiot o prawach autorskich, nie troszczy się o uklasowanie ich w jednej z przewidzianych przez prawo rzymskie kategoryj. W dziale praw cywilnych majątkowych, pomiędzy klasą praw rzeczowych i klasą praw z zobowiązań wynikających, staje nowy, nieznany dawnym wiekom, pośredni gatunek praw na dobra, tak zwane umysłowe,

panuje dotąd w pojedyńczych prawodawstwach pstra i rażąca rozmaitość. Trzy państwa amerykańskie pomniejsze nadały prawom autorskim przymiot wie-ezystości (Meksyk w kodeksie 1870 r., Venezuela w kodeksie 1880 r., Guatemala prawem z d. 20 października 1879 r.) Prawodawstwo włoskie (ustawa z d. 25 czerwca 1865 r.) pozwala prawonastęp-com autora korzystać z jego praw autorskich w ciągu lat 40, a w ciągu następnych lat 40 daje im prawo pobierania 5°/₀ z ceny utworu, ustanowionej przez wydawców. Najdłuższy z istniejących, 80-letni termin od śmierci autora, zakreśla prawo hiszpańskie z d. 10 stycznia 1879 r. W Rossyi przyznanie praw autorskich datuje się od wydania ustawy o cenzurze 22 kwietnia 1828 r. W 1857 r. kres prekluzyjny dla praw autorskich z lat 25 przedłużono aż do 50,. Są kraje w Europie, w których rzecz o prawach autorskich nie jest dotąd uregulowaną (Rumunia, Serbia, Bulgarya, Grecya, Turcya).—Poczęty w XVIII w., stopniowo, ale bezustanku wzmagający się ruch ku coraz większemu i rozleglejszemu zabezpieczeniu praw twórczości umysłowej, doprowadził do postawienia kwestyi już nie w obrębach pojedyńczych prawodawstw, ale na ogólniejszym gruncie międzynarodowym. Chodziło nie tyle o ujednostajnienie przepisów w materyi prawa autorskiego, które nieza-

(niemateryalne), na wyłączne używanie pewnej firmy ( zy marki, na wyłączne mechaniczne reprodukowanie utworów literackich i artystycznych, na rozpowszechnianie pewuiych przemysłowych wynalazków, na publiczne przedstawianie i wykonywanie utworów scenicznych i muzycznych. W tym odrębnym gatunku praw naczelne miejsce zajmuje zabezpieczenie owoców twórczości literackiej, które przechodziło przez następujące koleje.— Prawa autorskie wyrosły z przywilejów, dawanych na wyłączną reprodukcyę w ciągu krótkiego czasu utworów literackich. Dobijali się o te przywileje u rządów państw i państweczek średniowiecznych po większej części sami księgarze - wydawcy, nabywający od autorów dzieła ich za liche ceny. Rządy tern chętniej wydawały takie przywileje, że, udzielając kon-sensów na przedstawiane sobie dzieła w rękopisach, przezierały je i cenzurowały prewencyjnie. Podczas ogólnego, bardzo rozpowszechnionego w XVIII w. ruchu przeciwko wszelkim prawom wyłącznym i przywilejom, zachwiały się w samej podstawie wodnie z biegiem czasu nastąpi, ile o zgodne zape-przywileje wydawców; ale zarazem wTyłoniło się cał- wnienie, przez jaknajwiększą liczbę państw, najbar-kiem nowe pojęcie zasadniczych praw autorów, słu- dziej ucywilizowanych, takiej obrony od przedruków żących tym ostatnim z mocy prawa przyrodzonego, utworom literackim i artystycznym obcokrajowym, bez pośrednictwa i pomimo wszelkich przywilejów, jaką te państwa darzą swoich własnych krajowców Prawo francuskie z dnia 19 lipca 1793 r. zapewni- i ich prawonastępców względem dzieł, w granicach ło autorom wyłączne prawo reprodukowywania swych samych tych państw wydawanych. Cel ten, bardzo utworów dożywotnie, a przez lat 10 od ich zejścia i blisko obchodzący producentów umysłowych z całe-ich spadkobiercom i prawonabywcom (prawem z d. go świata, daje się osięgać dwojako: albo przez 14 lipca 1866 czas trwania pośmiertnego monopolu międzynarodowe konwencye i traktaty, układane na przedłużony został we Francyi do lat 50). W Au- zasadzie zobopólnej wzajemności kontrahentów, albo glii pierwsza ustawa o prawach autorskich z 1710 r. przez uznanie przez pojedyńcze państwa, bez wszel-umarza je z upływem 28 lat od wydania utworu, kich traktatów i bez względu na niewywzajemnianie chociażby autor żył jeszcze. W 1842 r. przedłużono się odnośnych państw, ogólnej zasady nietykalności kres, po-za którym ustawały prawa autorskie, w ka- praw autorów z całego świata i porównanie ich pod żdym razie aż do śmierci autora, a w 1842 aż do względem obrony ich utworów ze swoimi krajów-upłynienia lat 7 od śmierci autora, albo 42 lata od cami. Pierwszem państwem, które zajęło tak wzglę-daty pierwszego wydania utworu, wedle tego, który dne stanowisko, była Francya, w dekrecie z dnia 28 z tych wypadków najpóźniej nastąpi (ostatnie usyste- marca 1858 (la contrefaçon sur le terri-matyzowanie materyi o prawach autorskich w „Inter- t o i r e français d’ouvrages publiés national copyrigt act“z d. 25 lipca 1886). Roz- à l’étranger constitue un délit).— iuźnienie się a potem całkowite zniesienie cesarstwa W drugiej połowie XIX wieku coraz czynniej wy-rzymskiego w 1806 r. spowodowało w Niemczech stępuje agitacya, rozwinięta zbiorowo i na wielką bezkarne grasowanie przedruków; pohamowaniu ich skalę przez samych-że interesowanych producentów dało pierwszy początek postanowienie związku nie- umysłowych, zapoczątkowana przez francuzów i ob-mieckiego z d. 9 listopada 1837 r. Prusy wyprą- jawiająca się w częstych a peryodycznych zjazdach cowały dla siebie odrębną ustawę 1837 r., która międzynarodowych, z których pierwszy odbył się stała się podstawą najnowszego prawodawstwa nie- w 1858 r. w Bruxelli. W 1878 r., za przyczynie-mieckiego(„Reichsgesetz betreffend das Urheberrecht“) niem się i wpływem V. Hugo, utworzyło się stałe 7 11 czerwca 1870 r.). Tak w obu tych aktach pra- stowarzyszenie międzynarodowe literacko-artystyczne, wodawczych, jako i w ustawie związku szwajcarskiego celem zawiązania ogólnej między cywilizowanemi z d. 23 kwietnia 1883, postanowiono, że prawo au- narodami konwencyi o prawach autorskich. Stowa-torskie trwa lat 30 po śmierci autora. Austro-Wę- rzyszenie to znalazło czynne poparcie w drodze dy-gry uznają tenże termin 30-letni w części swojej płomatycznej w rządzie związkowym szwajcarskim, przedlitawskiej (prawo z d. 19 paźdz. 1846 r.), ale Wskutek uczynionego przez ten rząd wezwania do ustawa z 1884 r. węgierska ustanowiła termin 50 wszystkich państw, doszła wreszcie do skutku w Ber-letni. W szczegółach, nawet bardzo zasadniczych, nie 9 września 1886 konwencya międzynarodowa,

Wi. Spasowicz

wzoru

lv. (i.

ratyfikowana i wprowadzona w wykonanie w końcu 1887 przez Szwajcaryę, Francyę, Wielką Brytanię, Włochy, Hiszpanię, Niemcy, Belgię. Uchyliły się od konwencyi Rossya, Austro-Węgry i Stany Zjednoczone Północno-Amerykańskie; te ostatnie jednak, ulegając prądowi opinii europejskiej, uznały, prawem z d. 4 marca 1891 r., w rodzaju ustępstwa, nie bez pewnych ograniczeń i zastrzeżeń, prawa autorskie obcokrajowców. Rossya wobec konwencyi berneńskiej zajmuje odrębne i izolowane stanowisko; miała dawniej dwa tylko traktaty o prawach autorskich, z r. 1801 z Francyą i z 1862 z Belgią, oba -czasowe; te, nie będąc wznowionemi w terminie, przestały obowiązywać od 1887 r. Uwolniwszy się od dawniejszych, Rossya nie kwapi się do zawierania nowych zobowiązań. Obecny nastrój opinii publicznej w tern państwie nie uznaje potrzeby układania się z obcemi państwami, i nawet jest poniekąd takim układom przeciwny, bo się obawia, że traktaty zniosą albo ograniczą całkowitą prawie wolność przekładów z obcych języków, z której korzystała dotąd bardzo szeroko literatura russka, nie płacąc nic autorom zagranicznym.—Do dziśdnia piśmiennictwo russkie czerpie dużo umysłowego pokarmu z literatur zachodnio-europejskich, a dostarcza im samo stosunkowo niewiele. Wzbronienie przekładów bez zezwolenia autorów zagranicznych zwolniłoby obieg myśli i mogłoby się przyczynić do zniżenia poziomu umysłowości ogółu. Musimy się zająć nieco dłużej tą zawiłą kwestyą, która dotyka pośrednio i literatury polskiej w obrębach cesarstwa rossyjskiego. Przekładanie niejest prostą mechaniczną reprodukcyą oryginału. Stanowi ono nowe opracowanie oryginału, wymagające nieraz, jak naprzykład w utworach poetycznych, wysokiego artyzmu. Słusznie broni prawodawstwo ros-syjskie wszelki wydany przekład od przedruków, ale nie broni prawie oryginału ou przekładów, z wyjątkiem tylko dzieł, będących owocem szczególniejszych badań naukowych, jeżeli autorowie zapowiedzą, wydając oryginał, że zachowują sobie prawo przekładu, i jeżeli sami przekład wciągu dwóch lat •od wydania oryginału uskutecznią (art. 18 dodatku •do 211 art. rossyj. kodeksu cywilnego, wydanie 1887 r.). Wskutek tego prawie zupełnego braku •obrony prawnej od przekładów, nie tylko dla autorów cudzoziemców, ale i krajowców, nie w russkim Języku piszących, dawniejsze konwencye z Francyą i Belgią nie zagrażały zgoła rossyjskim przekładom, bo równały tylko pod względem praw autorskich ..autorów cudzoziemskich z miejscowymi. Ponieważ konwencya berneńska stanowczo unikała wszelkich założeń spornych, niema w niej najmniejszej wzmian-kt o przekładach. Sama zasada całkowitej wolności przekładów jest dzisiaj mocno zakwestyonowaną w literaturze russkiej o prawach autorskich, naprzykład w gruntownem dziele kazańskiego profesora, Szerszeniewicza (Anropcuoe npaBO hu JiiiTe-paTypHbia npon3Be^euiH, Kazań 1891), a to z dwu względów: raz, że literatura russka o tyle już wyrosła, zindywidualizowała się i zmężniała, iż należałoby jej stać na równej stopie z zagranicznemi, «czego dowodem jest niedawny popyt za granicą no

weli ruskich i romansów; po wtóre, że przez wolność przekładów dzieje się krzywda autorom, piszącym w granicach Rossyi w innych niż russki językach, szczególnie przekładanym na russki język i nie otrzymującym za szeroko rozpowszechnione swe prace żadnego wynagrodzenia od russkiej publiczności. „Wolność przekładów, powiada Szerszeniewicz, krzywdzi autorów i nie wiąże się z żadnym publicznym interesem; bo tworzy między obywatelami jednegoż państwa sztuczną różnicę, zniewalając jednych do materyalnego utrzymywania autora, a uwalniając drugich od tegoż obowiązku“. W każdym razie, obrona twórczości umysłowej dopuszcza liczne stopniowania i nie byłoby potrzebnem stawiać na równi prawa autora do upoważniania przekładów z prawem jego do niedopuszczania przedruków, ani co do zakresu praw obojga, ani co do warunków ich realizacyi. Możnaby wymagać od autorów, którzyby chcieli korzystać z prawa upoważniania przekładów, aby swój zamiar na okładkach wydania oryginału obwieszczali i aby w ciągu niedługiego szeregu lat (3, jak chce prawodawstwo niemieckie z 1870 r., albo 5, jak stanowi prawo szwajcarskie z 1883 r.), przekłady dziel swych drukiem postarali się ko-nieczuie ogłosić.

Autorament—urządzenie, organizacya, uzbroję' nie, wyćwiczenie i cały byt wojska, według pewnego stąd A. cudzoziemski i narodowy wojska polskiego. Do pierwszego zaliczano w dawnej Rzpli-tej piechotę niemiecką, dragonów, rajtarów na sposób szwedzki i artyleryę; do drugiego zaś: usarzy, ' kozaków, zwanych później pancernymi i petyhor-cami i jazdę polską.

Autorytet (z łac. audoritas, za pośrednictwem formy niemieckiej Autorität) odpowiada naszemu wyrazowi powaga, ale się nie da nim zastąpić z po-wodu różnych znaczeń, do naszego słowa przywiązanych. Służy on do określenia doniosłego wpływu, jaki na rozwój umysłowości i stosuuków ludzkich wywierały i wywierają pewne instytucye lub pewni pisarze, których nakazy lub twierdzenia przyjmowane były bez rozbioru, bez krytyki, z uległością i pokorą. Szczególniej wieki średnie charakteryzowane bywają jako czas panowania A-u kościoła i tradycyj, religijnych, społecznych i naukowych, przezeń reprezentowanych (Arystoteles—Scholastyka). Od czasu odrodzenia nauk we Włoszech i reformacyi, przy obudzeniu się ducha krytyki, zawrzała walka przeciwko temu A-i, walka, która, przybrawszy w wieku XVIII, „wieku oświeconym“, rozleglejszy niż w XVI charakter i rozciągnąwszy się na wszystkie dziedziny życia duchowego, przeciwstawiła A-owi rozum indywidualny i w zmieniających się często postaciach trwa do dziś dnia. Wszelako w masie tych nawet, co się z pod wpływu innych A-ów wyzwolili, trwa i oddziaływa konieczność zaufania do uczonych, którzy jakąś specyalną gałąź wiedzy uprawiają, boć mała tylko cząstka ludzi jest w możności twierdzenia ich sprawdzać samodzielnie. v- Chm-

Autos, przedstawienia sceniczne hiszpanów i Portugalczyków, odpowiadające średniowiecznym m o-r a 1 i t é s (ob.), a odróżniające się symbolicznym i alegorycznym charakterem od comedias divinns, kto-

re znów zbliżają się bardziej do francuskich i an- istnieć nazewnątrz łona matki. 2-o) Om falo sity gielskich misteryów (ob.) i cudów (miracles—ob.). Roz- j (od omfalos — pępowina), żyjące tylko życiem nie-różniają się dwa rodzaje A-ów: A. sacramenta- ! zupełnem, rzec można, biernem, utrzymywanem je-1 e s, t. j. Ciała Pańskego, wystawiane w dzień Bo- ' dynie przez łączność z matką; życie ich ustaje żego Ciała, i A. de na chilien to—na dzień Bo- i wraz z przerwaniem pępowiny. 3-o) Parasity,. żego narodzenia. Boutervek bezzasadnie nazywa A. j nieposiadające nawet pępowiny; są to masy niere-sacramentales i Vidas de Santos (Żywoty świętych, gularne, złożone głównie z kostek, włosów, zębówr inny dział dramatu religijnego) dwoma gatunkami tłuszczu i t. d., wrosłe wprost w organa roz-rodzaju Comedias divinas\ A-y nie liczyły się nigdy rodcze matki i żyjące jej kosztem—życiem ciemnem, do komedyi. Najstarsze A-y były ludowemi żaba- roślinnem pasorzyta. W A-acli potworność jest dość wami, składającemi się z procesyi, gdzie w konie- ograniczoną i większa część ciała mało co się różni cznej roli występowały figury olbrzymów z legendo- od typu normalnego: posiadają one zawsze przynaj-wym smokiem (tarasca), następnie z dramatycznego mniej narząd krążenia krwi, a zwłaszcza serce; monologu (loa), służącego za wstęp, wreszcie z sa- mają też płuca i wszystkie trzewia trawiące i choć mej akcyi, odgrywanej zrazu w kościołach (stąd czę- część głowy. W znacznej części postać ogólna pozo-ste zakazy biskupów profanowania świątyń A-mi, staje symetryczną.—Wpośród nich odróżniają jeszcze które czasem folgowały zbyt nieskromnym interniez- poddziały: a) Tułów prawidłowy, natomiast kończy-zom), później na publicznych placach w obecności ny zniepodobnione lub zrosłe (monstra symeli-dworu. Ten sam szemat pozostał do późniejszych na, zrosłoczłonkowe), albo brak im kończyn zupeł-czasów po-Calderońskich:—rano procesya z muzyką nie; są to ectromelina (od greek, ektroo— ronię i komicznemi figurami, po południu przedstawienia: i melon— członek).—b) Tułów zniepodobniony, koń-najprzód loa, potem entremes (intermezzo), dalej au- czyny mogą być prawidłowe lub mało potworne, to, którego sceniczna długość wynosi jeden dzień Tu przedewszystkiem należą potwory, powstałe jak-(akt), nakoniec zabawa taneczna. Kodeks katedry by przez wypatroszenie trzew—i stąd zwane kelo-w Geronie (Katalonii) wspomina auto, odegrany już so mata (od gr. /cefcznprzepuklina i soma—ciało).--w r. 1360 na temat ofiary Izaaka oraz snu i za- c) i d) Tutaj zniepodobnienie, potworność, odnosi się przedania Józefa. Pierwotna nazwa A-a nie ograni- nie do tułowia, ani też do kończyn, lecz dotyka cza się jeszcze do alegorycznych tematów; Jan de głowy. Pod pierwszą z tych grup mieszczą takie Encina (pierwsze wydanie jego Cancionero z 1496) potwory, u których twarz jest prawie normalną lub nazywa swoje utwory z prawdziwą cechą A-ów de mało zmienioną, natomiast tylna część czaszki nacimiento „eklogami“, ponieważ A-em tytułuje świe- i mózgu często zniepodobnione. Tu należą exen-cką farsę „A. de Repelon“, w której przedstawia cep balie a (od enkefalon—mózgowie i ex-w^ze wesołych studentów, strojących żarty z naiwnych pasterzy. Gil Yicente pierwszy używa tej nazwy dla utworów alegorycznej treści (pierwszy jego auto z r. 1502). Wiele z nich należało zapewne do teatru ludowego; Gil Vicente pozbierał je i nadał im artystyczną formę, podnosząc układem i humorem do najważniejszych pamiątek hiszpańsko-portugalskiej literatury XVI w.—W XVI stuleciu były A. bardzo popularnemi widowiskami, a choć dochowały się dzianym wypadkiem w drobnej liczbie, kroniki Madrytu, Sewilli, Toleda i t. d. aż nadto wyraźnie świad-o ich rozpowszechnieniu; municypalności zamawiały A. u poetów. Do szczytu literackiego wydoskonalenia doszły one pod ręką Lope de Vegi i Calderona. W r. 1765 ustały publiczne przedstawienia A-ów: król Karol III, pod wpływem Moratina i prze-wódców szkoły dobrego smaku, zakazał tych niewinnych pobożnych rozrywek. W Portugalii grają się po wsiach do dnia dzisiejszego. — Porów n.

wnątrz) : mózg niedokształcony pospolicie znajduje się po części nazewnątrz czaszki w postaci przepukliny. Pseudoencephalica (od gr.pseudes— rzekomy) nie posiadają, ściśle biorąc, właściwego mózgu, lecz tylko masę, złożoną z mnóstwa drobnych naczyniek, spoczywającą na podstawie czaszki i zastępującą miejsce mózgu. An en cep hal i ca, bez-mózgowe, cechujące się zupełnym brakiem mózgu, oraz brakiem (zwykle) całego sklepienia czaszki. Wreszcie w czwartej grupie mieszczą się potwory o twarzy silniej zniepodobnionej, niżeli czaszka. Pomiędzy niemi wyróżniają jeszcze: cyclocephalica (od gr. kyklon—gałka oczna i kefale—głowa); brak im całej części nosowej twarzy, oczy zaś zbliżone tak do siebie, że się niemal w jedno zlewają (c y-klopia, ob.);—-o to cephali ca (od us, otos=ucho),. u których brak twarzy dochodzi do tego stopnia, że uszy zbliżają się do siebie niemal na linii po-środkowej ciała (o omfalositach i parasitach ob. na

F— n.

czą

one

Schacka „Geschichte der dramatischen Literatur und właściwem miejscu).

Autoskopia. Oglądanie za pomocą przyrządów właściwych organów własnego ciała, jako to: jam nosowych, co zwie się au tor hin o skopią; własnej krtani, za pomocą laryngoskopu, co zwie się autolaryngoskopią; wysłuchiwanie tonów własnego serca za pomocą stosownej słuchawki—auto-stetoskopią; badanie swego pęcherza moczowego—a utoendoskopią i t. d.

Autoterapia s. autophysiotherapia. Pod tern mianem rozumieją wyrównanie zaburzenia chorobowego, uleczenie choroby, własnemi siłami ustro-

E- P.

Kunst in Spanien“ i Ticknora „Historyę lit. hiszpańskiej“ (po angielsku, niemiecku lub francusku).

nazwą

pewną grupę potworów, zdolnych do życia i utrzymania się nazewnątrz macierzyńskiego ustroju, przeciwstawiając tę nazwę dwom innym grupom (om-falosity i parasity). Geoffroy de Saint Hilaire bowiem podzielił potwory pojedyńcze na trzy działy: l-o) Autosity, mogące mniej lub więcej długo

Autosity (od gr. imtos=sam i sitos=zpokarm), a więc dostarczające sobie same pożywienia. Tą ochrzcił Izydor Geoffroy de Saint Hilaire

F n.

I'-n.

l'-n.

za-

ju, bez jakiegokolwiek przyczynku leczniczego jedynie, jak to niekiedy patetycznie wyrażano, mocą „vis medicatrix naturae“. Przy tern zapominają, że ostateczną przyczyną wszelakiego uleczenia jest właściwa odporność ustroju.

Autotransfuzya. Jest to postępowanie, którem posługujemy się u chorych, wycieńczonych utratą krwi, lub też jeszcze krwawiących silnie, a przy pomocy którego napędzamy krew z kończyn i z żył brzusznych do serca, płuc i mózgu. Bo też niebezpieczeństwo, zagrażające przy utracie krwi polega nie na braku krwi w ogólności, lecz na nie-dostatecznem ukrwieniu narządów do życia niezbędnych, a więc najprzedniejszych. Przy A-i wytłacza się ugniataniem krew z kończyn, unosząc je przytem w górę. Jeszcze lepiej założyć na kończyny stosowną opaskę gumową (bandaż Esmarcka, ob.). Chory przy postępowaniu tern leży też z głową niżej zwieszoną. Obok przewiązania kończyn wykonywa się także metodyczne, w stosowny sposób, ugniatanie brzucha (porównaj artykuł Przetoczenie krwi, czyli T rans f u z y a.

Autotypia, Ob. Cynko g r a f i a i F o t o t y p i a.

Autran Józef (* 20 czerw. 1813 w Marsylii —f 6 marca 1877 r.), poeta francuski, syn podupadłego kupca, po raz pierwszy wystąpił publicznie w r. 1832 z odą na cześć Lamartine’a. Młodzieńcze jego poezye, wydane p. t. „La mer“ (1835) i późniejsze nieco „Ludibria ventis“ (1838) posiadały mało indywidualnego wyrazu; ostatnie wszakże zjednały mu posadę kustosza biblioteki miejskiej w Marsylii. Dopiero „Miliauah“ (1842), poemat żołnierski, osnuty na tle wojny w Algiery i, korzystniej zalecił autora. W r. 1848 za tragedyę „La filie d’Eschyle“, A. otrzymał nagrodę akademii francuskiej, jakkolwiek sztuka z repertuaru scenicznege prędko znikła, poniekąd wskutek wypadków politycznych, które nastąpiły po obaleniu królestwa lipcowego. W r. 1852 A. odziedziczył po stryju znaczny majątek i z większą swobodą mógł oddać się uprawie poezyi. Nastąpiły teraz w krótkich odstępach czasu różne poematy i zbiory drobniejszych poezyi: „Laboureurs et soldats“ (1854), cykl wierszy z lek-kiem zabarwieniem soeyalnem; „Les poèmes de la mer“ (1855)—rozszerzona przeróbka utworów młodzieńczych, wydanych w r. 1835; „La vie rurale“ (1856), poemat opisowy, opracowany w stylu klasyków rzymskich; satyryczne „Epftres rustiques“ (1861); „Le poème des beaux jours“ (1862); „Paroles de Salomon“ (1869), parafraza przypowieści Salomonowych; misterne „Sonnets capricieux“ (1873) i poemat „La legende des paladins“ (1875), uważany przez wielu za najlepszy jego utwór. W r. 1868 A. został wybrany na członka akademii francuskiej na miejsce opróżnione przez śmierć Ponsarda; istotnie może on być nazwany poetą akademickim dla gładkiej i poprawnej dykcyi, staranności obrobienia i powściągliwego, nieco jednostajnego, polotu swej muzy; stąd też pochodzi, że szerszą popularnością nigdy się nie cieszył. Jego kompletne „Oeuvres“ wyszły w 8 tomach (Paryż, 1874—81); dwa ostatnie tomy wierają utwory, za życia niedrukowane.

Autrsan J a k ó b, malarz i poeta w Paryżu,

Encylilojie’r''    Ilpstrl T. VI.

w późtiym nader już wieku życia wykonał portret swój pod postacią Dyogenesa z latarnią i portretem kardynała Fleury. Napis brzmiał: quem ąuaero, kominem inverti. Koncept ten dobrze był mu zapłacony.

Z tego portretu jest rycina przez Ś. Tomassin i Hau-bracken. A. umarł w r. 1745, w szpitalu nieuleczalnych w 89 roku życia.

Autumnus U rzymian bożek jesieni i wszystkiego, co z nią ma związek, a więc żniw, winobrania i t. p. Przedstawiano go z głową uwieńczoną owocami i z rogiem obfitości w ręku.

Autun, miasto w środkowej Francyi (Burgundy a) w departamencie Yonny, stolica okręgu t. im. nad rz. Arroux (prawy dopływ Loary) 15,000 m-ców. Położenie środkowe w szerokiej dolinie między wyniosłościami Côte d'Or i Morvan i prawie na granicy dorzecza Sekwany i Loary, tłómaczy znaczenie, jakie gród ten jeszcze za czasów rzymskich posiadał.— Jako Augustodunum w kraju dawnych Eduów, zaćmiło ono wkrótce sławę starogalskiego Bibrac-te, którego ślady znajdują się dziś o 20 kim. na zachód od A. (Mt. Beuvray). W owych czasach świetnych pulsowała tu żywo cywilizacya Rzymu, a tutejsza szkoła retoryki i wymowy zjednała sobie miano: „soror et aemula Romae.“ Spuścizna po starożytności jest też obfita i godna uwagi. Tu należą ruiny świątyń Apollina i Minerwy, cella ze świątyni Janusa, dwie bramy: Arroux i St. André, kilka grobowców, szczątki piramidy, która prawdopodobnie służyła za metę w cyrku, wreszcie mnóstwo napisów, wykopalisk i. t. p. Założone w 1847 r. Towarzystwo naukowe (Société Eduenne) skrzętnie gromadzi pamiątki z czasów galskich i rzymskich. Dalsze losy miasta wskazują na stopniowy upadek, do którego niemało przyczyniły się wypadki wojenne: zburzył je Tetrykus 270 r. a zaledwie Konstantyn W. podźwignął je z gruzów, już pada ofiarą Alemanów 356; Saracenowie łupią je w 725 a Nor-mandowie z ziemią niemal równają w 888 r.;— wreszcie w r. 1379 anglicy palą miasto do szczętu. Chrystyanizm wcześnie przeniknął w te strony, gdyż tutejsze biskupstwo istnieje stale od 270 r.; zaliczało się ono zawsze między wybitniejsze we Francyi dostojeństwa kościelne i grało niepoślednią rolę w dziejach Burgundyi.—Tej okoliczności zawdzięcza A. wielką ilość kościołów, mających obok artystycznego i historyczne znaczenie: Katedra S. Nazaire, najstarsza co do swego założenia, przebudowana w stylu romańskim w XII w.; kościół S. Łazarza (1060—1178), opactwo «.Marcina i. t. p. Z gmachów świeckich wyróżnia się pałac biskupi (niektóre części z XII w.), uważany za jedną z największych i najwspanialszych tego rodzaju budowli we Francyi; dalej wielkie seminaryum, ratusz miejski, muzem starożytności, biblioteka miejska, licząca 15,000 tomów z rzadkieini rękopismami.—W obecnym czasie A. i okolica ożywiły się nieco z chwi -lą odkrycia pokładów węgla kamiennego, przemys ł i handel wzrasta stopniowo, ludność zwiększa si ę i dobrobyt jest widocznym; wszakże ogniskiem wytwórczej działalności nie jest A., lecz sąsiedni Creu -zot.—Z historycznych wspomnień zasługują na uwa -gę koncylia kościelne: na jednem z nich 670 r.

ustanowiono prawidła dyscypliny klasztornej dla zakonników reguły S. Benedykta, na innem w r.

Bessel, są gwiazdami podwójnemi; w r. 1860 odkrył nową gwiazdę drobną w mgławicy, znajdującej się w gwiazdozbiorze Niedźwiadka, a oznaczonej liczbą 80 w katalogu Messiera; w r. 1868 ogłosił rzecz o zmienności ruchu gwiazd stałych; podał nowe opracowanie obserwacyj greenwichskich z roku 1750—62; wraz z Engelmannem przekonał się, że czwarty księżyc Jowisza kończy obrót swój osiowy w tymże czasie, co obieg dokoła słońca. W r. 1874 i 1882 obserwował przejście Wenery przez tarczę słoneczną; miał też udział w urządzeniu znakomitego obserwatoryum astrofizycznego w Potsda-

s. K.

Auxanometr (z grec, wzrostomierz), przyrząd, zbudowany przez Sachsa, a służący do mierzenia wydłużania się rośliny wzrastającej, w ciągu oznaczonego czasu. Ma to ważne znaczenie mianowicie przy dochodzeniu wpływów, od których zależy wzrost rośliny. Jeżeli roślina wzrasta dostatecznie szybko, wystarczyć może obok niej umieszczony pręt, opatrzony w podziałkę; przy wzroście wszakże powolniejszym trzeba urządzenia, któreby drobny ten ruch uwidoczniało. Osiąga się cel ten przy pomocy A-u skazówkowego (fig. 149). U końca górnego młodej

And. S.

1094 wyklęty został król francuski Filip I za oddalenie swej żony Berty, Holenderskiej. — Słynny Tayllerand był biskupem A. i jako taki często bywa wspominany. Okolica miasta nosiła dawniej nazwę Autunois.

Autunit (miner.), ob. U r a n i t.

Auvaijar (—a i d ż a r), poetka tamilska (indo-stańska), która żyła około 900 r. po Chr. Była ona córką bramina i kobiety z kasty niższej, pojętej przez niego za żonę. Opuszczona przez rodziców, którzy w ten sposób pragnęli odpokutować wzbronione mie. przez religię pożycie, A. wzrosła w pewnej wsi plemienia panarów. W południowym Indostanie krążą o niej dotychczas różne podania; miała znać się na chemii i medycynie i cudownemi środkami przedłużyć sobie życie do 240 lat. Pozostał po niej znaczny zbiór moralnych aforyzmów, bardzo poczytnych; na jej utworach w szkołach tamilskich uczą się dzieci czytania.

-r"

'S

A. Pol

Avaux Jan Babtysta d’ (* w Côte-Saint-André 1737,—f w Paryżu 22 lut. 1822 r.), skrzypek i kompozytor francuski. A. był pierwszym muzykiem, który rzucił myśl zbudowania metronomu,w rozprawie: „Lettre sur un instrument ou pendule nouveau, qui a pour but de déterminer avec la plus grande exactitude les différens degrés de vitesse ou de lenteur des temps dans une pièce de musique etc.

Auvergne, ob.Owernia.

Auvergne Antoni d’ (* w Clermont 4 paźdz.

:>

‘AA

A. Pol.

1713—f w Lyonie 12 lutego 1797 roku) skrzypek, i kompozytor francuski. Napisał przeszło dwadzieścia oper, z których największego powodzenia doznała „Les Troqueurs“; oprócz oper A. pisał także symfonie, kantaty,kwartety i t. p.—W 1770 r. został dyrektorem opery paryskiej, następnie nadwornym kompozytorem Ludwika XVI.

ii

Fig. 149. Auxanometr skazówkowy.

rośliny utwierdzona jest nić jedwabna s, przechodząca przez blok A. i okręcająca się dokoła bloka B, a wyprężana działaniem ciężarka P. Na bloku B osadzona jest skazówka a, której koniec przesuwa się po łuku, a tym sposobem niedostrzegalny wzrost rośliny staje się widocznym. Potrzebę ciągłej obserwacyi usuwa A. p i s z ą c y (fig. )150, w którym nitka s i ciężarek p mają znaczenie toż samo, co w poprzednim, skazówka jednak cz\li igła at połączona z blokiem A., kreśli linię na obracającym i uczernionym sadzą walcu. Po rozwinięciu papieru okrywającego walec, postać nakreślonej

d’Auvigny Karol, francuz, przebywał w Warszawie za czasów Stanisława-Augusta. Malował miniatury, ale nieszczególnie, oprócz tego dawał lek-cye rysunków; czas jakiś przebywał na Litwie, następnie wrócił do Warszawy; był on zapewne synem metra tańców d’Auvigny, którego sprowadił z za granicy książę Adam Czartoryski do nauki swoich dzieci. Na pierwszej wystawie sztuk pięknych w Warszawie roku 1819. d’Auvigny wystawił swój oryginalny obraz olejny: „Pierwszy żeglarz“ (podług idylli Gessnera), na wystawie r. 1821 miniaturę „Amor i Psyche“, niemniej kilka prac gwaszowych. Zmarł w Warszawie śmiercią nagłą, tknięty apopleksyą d. 4 lutego 1830, licząc lat 70.

„Słownik malarzy polskich“.

T. M

Auwers Artur, astronom, (* 1838 w Getyndze). W r. 1859 został asystentem w obserwa-toryum Królewieckiem, w r. 1862 w Gotha, w r. 1860 przeniósł się do Berlina, jako członek tamecznej akademii nauk i astronom akademicki, w r. 1878 został sekretarzem stałym klasy fizyko-matematy-cznej tejże akademii. Zajmował się przeważnie obser- linii krzywej daje obraz graficzny szybkości wzro-wacyami gwiazd stałych i mgławic. Oznaczył odle- stu rośliny. Przyrząd ten Sachsa zmienił nieco Ma-głość gwiazdy 61 Łabędzia i kilku innych; obliczył rey, aby krzywa ta pozostawała ciągłą. Nitka drogę Syryusza i Procyona, które, jak już poznał jedwabna jest tu przerwana przez mały wózek c,

chodzi z XI w., chór (absyda) z XIII, wspaniały portal i wieże (niedokończone) z XV i XVI w. W całości swój kościół ten uważa się za jeden z najpiękniejszych pomników stylu gotyckiego. Z innych świątyń wyróżnia się Św. Germana (S. Germain d’A.) i ow Euzebiusza .—W dawnym pałacu biskupim (piękny krużganek z XII w.) mieści się dziś prefektura. W okazałym gmachu sądowym z 1622 r. znajduje się bogata i ciekawa biblioteka (60,000 t.) i muzeum. Obok tego godne są wzmianki: teatr miejski, kollegium, piękne spacery dokoła miasta na miejscu dawnych walów, ogród botaniczny i. t.

(fig. 151), opatrzony w rylec, którego koniec dotyka walca poziomego i obracającego się dokoła osi.

U!

LA

Wf

li

LY

ÆSÈ

Fig. 150. Auxanometr p sz wy Sachsa.

Ciężarek opada w miarę wzrostu rośliny, wózek posuwa się ku B, a rylec kreśli linię bez przerwy wijącą się dokoła walca.

■i®

lip

5,

Ai

M

iły

g*.j

«pM|

BI

l> 4f

... 5ri

Lip

ł-r»

ï>

A*

fŁ

---

ft*.

■S.

Fig. 152. Katedra w Auxerre.

Fig. 151. Auxanometr piszący Mareya.

p. Przemysł dość ograniczony, za to handel, zwłaszcza winem, węglem kamiennym i drzewem

Aux Cayes, ob. Cayes.

And. S.

Auxilium, wyr. łaciński, ozn. pomoc, współdziała-

Auxerre, stolica departamentu francuskiego Yon- jest w stanie kwitnącym. Wino A. jest jedną z naj-ny na lewym brzegu rz. Yonny, przy zbiegu trzech szlachetniejszych odmian burgundzkiego: handel linij dróg żelaznych i przy początku kanału Niver- niem wywołał fabrykacyją beczek na wielką skalę, nais, który biegnie zrazu korytem uregulowanej tak, że beczki z A. rozchodzą się w dalekie strony. Yonny, potem zaś, przekroczywszy niewysoki wo- W A. urodzili się i uczczeni są pomnikami: Jan dodział, dosięga Loary podDecise; 17,456 m-ców. Józef Fourier, matematyk i fizyk, marszałek Da-Jako dawne Autesiodurum w Gallii Lugduńskiej voust, oraz mąż stanu i fizyolog Paweł Bert.— miało ono dla rzymian ważne znaczenie, stąd bo- Koncylia kościelne, jakie odbywały się tu różnemi wiem rozchodziły się drogi wojskowe i handlowe czasy, są bez ogólniejszego znaczenia.—Tu umarł do Lutecyi (Paryż), Augustobony (Troyes) i Au- i pochowany Maurycy Mochnacki, gostodunum (Autun). Z tych jednak czasów dzisiejsze miasto żadnych prawie zabytków nie posia- nie, opiekę i obronę.—Tak zwano w średnich wie-da; godniejsze uwagi wykopaliska i starożytności kach przykładanie się wazalów lub poddanych do mieszczą się w muzeum miejskiem.—W III w. było nadzwyczajnych wydatków zwierzchniego pana, np. tu już biskupstwo (dziś zniesione), w X należało do gdy najstarszy syn jego przywdziewał zbroję (A: Burgundyi, a w XI podniesione zostało do god- militis), gdy najstarsza córka była wyposażaną, albo ności hrabstwa, które hołdowało biskupom A. Po szło o wykup zabranego w niewolę pana; także wielu zmianach swych władców dostało się wresz- przyłożenie się dyecezyi do wykupienia dla nowego cie Ludwikowi XI w r. 1477 i odtąd stale przy arcybiskupa paliusza w Rzymie. W prawie rzym-Francyi pozostaje.—Do najcelniejszych gmachów na- skiem A. populäre była to obrona oskarżonego przez leży kościół (przedtem katedra) Ś-go Stefana, zało- lud, mianowicie przecięcia rozwiniętego przeciw oskarżona w IV w., lecz przebudowana z gruntu w ciągu żonemu dochodzenia przez postanowienie ludowe następnych stuleci, tak, że pięcionawowa krypta po- lub objawienie tego rodzaju veto przez trybu-

nów; w obszerniejszem znaczeniu także i wróżby, nie- zapisał uniwersytetowi w Chrystyanii, gdzie Boeck, dopuszczające skazania, choroba, dobrowolne wygna- chociaż bez pomyślnych rezultatów, na ludziach pro-nie, lub odstąpienie od skargi przez skarżącgo.— bował jego metody leczenia; po śmierci jego wydali. prati powinność średniowieczna poddanych do no wszystkie jego prace p. n. „La Syphilisati on“ wykonywania robót na łąkach, albo zapłata za nią Paryż 1878. pieniężna. A. tertii anni zob. Tertio nar i urn. K- L    AuzoniuSZ (JJecimus Magnus), najznakomitszy

Dr. J. 1’.

Auxilium divisionis, ob. Benefici um di- poeta łaciński IV wieku, żył 310—392 r. po Chr. v i s i o n i s.    Pochodził z miasta gallijskiego Burdigali (dziś

Auxois, niegdyś hrabstwo i jedna z dzielnic Burgundyi, dziś rozdzielona między departamenty:

Côte-d’Or i Yonne, siedlisko starodawnych Mandu-biów, którzy tu stolicę swoją Alesia (ob.), dziś Alise S-te Reine, (ob.) posiadali. Na skrzyżowaniu się dróg żelaznych: Dijon-Tonnerre i Sćmur-en-Auxois-Chatillon, wznosi się wzgórze A., na którego zboczach Napoleon III kazał postawić olbrzymi posąg Wercyngetoryksowi, obrońcy Gallii.

Auxoïïietr, auzometr, dy n a m e tr, przyrząd do oceny stopnia powiększenia lunnet (ob.)

Auxonne, miasto warowne w departamencie francuskim Côte d’Or, na lewym wyniosłym brzegu Saôny i na skrzyżowaniu się dróg żelaznych Dijon—

Dole i Gray-Châlon sur Saône, 6800 m-ców.—Posiada piękny kościół Panny Maryi z XIV w., starożytny zamek, dziś ufortyfikowany, posąg Napoleona I (dzieło Jouffroy), galeryę obrazów, fabryki gwoździ, muślinu, sukna, olejarnie i t. p.; prowadzi handel jarzynami, zbożem i winem.—Jako dawne Aus-sonium stało się w XII w. hrabstwem i należało do rodziny Vienne;—w r. 1237 skutkiem zamiany dostało się Hugonowi IV księciu Burgundyi. śmierci Karola śmiałego zawładnął niem Ludwik XI w 1477 r. i obwarować je polecił; słynny Vau-ban ponownie umocnił miasto w 1673 r., skutkiem czego stawiało ono wytrwały opór wojskom austrya-ckim w r. 1815, dopóki po gwałtownem bombardowaniu nie było zmuszone do poddania się. W o-statniej wojnie francusko-pruskiej wielokrotnie było zajmowane naprzemian przez prusaków, garybald-czyków, wolnych strzelców i regularne wojska francuskie—posiada bowiem ważne strategiczne znaczenie, jako położone w samym środku niziny saoń-skiej między Jurą z jednej a górami środkowo-fran-cuskiemi (Côte-d’Or, Langres) z drugiej strony.

Auzias-Turenne Józef Aleksander, (* 1 mar.

1812 w Pertuis (dep. Vauluse), po odbyciu nauk lekarskich został doktorem w Paryżu (1842) i otrzymał niebawem asystenturę przy Ricord'zie (ob.), po roku ogłosił swe próby szczepienia jadu syfiilitycz-nego, przekonawszy się, że, szczepiąc kolejno jad wrzodu miękkiego, dochodzi się nareszcie do tego, że szczepienie nie wywołuje już nowych owrzodzeń, zbudował na tych danych nową teorję i nową metodę leczenia syfilisu, zasadzającą się na szczepieniu jadu ochronnem i leczniczem. Pomimo że wszyscy specyaliści, z wyjątkiem Boecka w Chrystyanii i Sperina w Turynie, stanowczo potępili metodę tę,

jako niedorzeczną i szkodliwą, A.-T. aż do śmierci „Lit. łac.“ wyd. Lewentala. za nią przemawiał i bronił jej zawzięcie. Pomimo starań usilnych, rząd francuski nie dozwolił mu w żadnym szpitalu czynić prób na ludziach. Umarł „Auzonią, syn Ulissesa i Kalipsy, Auzon, nazwał w Paryżu 27 maja 1870 r., silnie przekonany o dosko- tę pierwszą część Italii, w której leżą miasta nałości swego systemu. Szkielet swój testamentem Beneventium i Cales; następnie, stopniowo i cała też

A liii. S.

And. S

Bordeaux, wymaw. Bordo). Syn lekarza ces. Walen-tyniana otrzymał wykształcenie staranne. Pierwiast-kowo adwokat w Burdigali, później jako nauczyciel wymowy, tamże zyskał znakomity rozgłos. Cesarz Walentynian powierzył mu kierunek wychowania syna Gracyana; potem zaś mianował go kwestorem i prefektem Pretoryi. Po wstąpieniu na tron, Gra-cyan przez wdzięczność zrobił go w r. 379 konsulem Gallii. Czy A. był chrześeianinem, z pewnością niewiadomo: wprawdzie należałoby tak wnosić z bliskiego stosunku do pobożnych cesarzów, ale z drugiej strony, ani jedno słówko we wszystkich utworach A-a nie świadczy o jego wierzeniach chrze-ściańskich, co w owej epoce gorącej religijności byłoby niezwykłein; można więc przypuszczać, że jeśli nawet przyjął chrystyauizm, to w duchu pozostał poganinem, czego najwymowniejszą może wskazówką byłby utwór „Cento nuptalis“, ohydnie rozpustna ramota wierszowana, która dla swej spro-sności miała wielki rozgłos. Pisał listy poetyckie, epigramaty, eklogi (te ostatnie po większej części tłómaczone z greckiego), wreszcie idylle, czyli obrazki Po opisowe (idyllia, ogółem 20). Te ostatnie są najlepsze, a pomiędzy niemi prawdziwą perłę stanowi niewielki poemacik p. t. „Mosella“, w którym poeta opisuje swą podróż rzeczną po Renie i Mozelli od Bingen do Trewiru. W utworze tym widać język czysty i piękny, oraz pracowite artystyczne wykończenie—zalety, świadczące o przejęciu się dobremi wzorami, a w owych czasach upadku języka i literatury tak rzadkie, że same już wystarczają do uznania A-a za najcelniejszego poetę swej epoki, pomimo nawet, że prawie wszędzie dostrzegamy brak wyobraźni poetyckiej, oraz wymuszony zapał na zimno wady, świadczące, że w A-szu opracowanie góruje nad talentem. Mamy także kilka je^o utworów prozą, z których najcelniejszy: „Podziękowanie Gracyanowi (Gratiarum actio ad Gratianum)“, pa-negiryk bez szczególnej wartości, a pełen niskich pochlebstw.—Po śmierci Gracyana, A. spokojnie dokonał żywota w prywatnem ustroniu. Utwory A-a wydali Skaligerowie w r. 1575, Tollius (Amsterdam 1669 do 1671), oraz Souchay (Paryż, 1730). „Ma sella“ wydana oddzielnie naprzód przez Trossa:-(Hamm w r. 1821 do 1824) wraz z przekładem niemieckim; następnie przez Böcklinga 1845 r. w Berlinie. Ob. także Backmeister: „Allemannische Wanderungen“ (1867, tom I, str. 77 i następ.) Teuffel:

„Geschichte de röm. Litteratur.“; FI. Łagowski:

l. w. p.

Auzonowie, Auzonia,

Słownikarz rzymski z wieku nieokreślonego, Festus, taki daje opis:—

Italia po Apeniny (quae Apenino firAtur) nazwana | net mikrometru, czyli nitek, u polu lunety w postaci została A-ą. “ — Co znaczy że A. pierwotna pra-wieby się zamykała w krainie zwanej Samnium, po zajęciu jej przez wychodźców Sabińskich. Tak też wypada z określeń Liwiusza (VIII, 16), Stra-bona (V), Wergiliusza (En. w. 727), czyli, że byłaby to później, już za respubliki rzymskiej, ta knazwana Kampania, mniej więcej kraj ciągnący się od m.

krzyża rozciągniętych. Z pism jego wymienimy: „Traité du micromètre“ (1667), „Letter concerning a way for taking the diameter of the planets“ (Phil. Trans., 1666).

AUZOUX Tomasz Ludwik Hieronim, anatom francuski (* 7 kwietnia 1797 w Saint-Aubin d’E’croville (Eure), nauk lekarskich słuchał w Paryżu i tamże się doktoryzował 1822 r. Jest on wynalazcą sztucznych anatomicznych preparatów, wyrabianych z masy papierowej (papier - mâché) i odpowiednio pomalowanych. Dzięki trwałości ma-teryału, posiadają one znaczną wyższość nad dawniej już znanemi tego rodzaju preparatami z wosku i są też o wiele tańsze. A., który za swój pomysł r. 1822 otrzymał nagrodę państwową, widząc, jak chętnie nabywano preparaty jego, założył w Saint-Aubin wielką ich fabrykę, z której zaopatrywał zakłady naukowe i muzea całego świata cywilizowanego wybornie wykonanemi modelami, do złudzenia nieraz naśladującemi części ciała ludzkiego i zwierzęcego, oraz części składowe roślin, przez co przyczynił się nielada do ułatwienia i uprzyjemnienia nauki anatomii opisowej i patologicznej człowieka, jak również zoologii i anatomii porównawczej. Szczególniej poucza-jącemi są te jego modele, które dają się rozbierać na części i umożliwiają zatem nietylko poznanie zewnętrznych kształtów, lecz i narządów, w głębi ustroju ukrytych. O preparatach swych oraz ich zastosowaniu wydał A. dwa dzieła: 1) „Notice sur les préparations artificielles“ (Paryż, 1825) i 2) Leçons élémentaires d’anatomie et de physioloqie, ou description succincte plastique“ (tamże, 1839). Oprócz tego ogłosił jeszcze drukiem szereg prac naukowych innej treści, f 7

Dr. J. D.

à l’aide de l’anatomie

Ava (f 1127), poetka niemiecka, mieszkała (po owdowieniu ?) jako pustelnica w klasztorze Gott-weig. Pozostały po niej trzy poematy religijne: „Leben Jesu“, „Vom Antichrist“ i „Vom juengsten Gericht“. Wydał je Diemer w „Deutsche Gedichte des XI und XII Jahrhunderts“ (Wiedeń, 1849) i Pi-

Po równ. Langguth: „Untersuchungen lieber die Gedichte der Ava“ (Budapest, 1880).

Aval, wyraz pochodzący od skróconego nadpisu: „à valoir“, które kupcy zwykli byli kłaść na wekslach, za których wypłatę poręczyli; znaczy też takie właśnie poręczenie ; dane być ono może tylko przez osobę, mogącą przyjąć na siebie zobowiązania handlowe i która nie jest podpisaną na wekslu, jako wystawca, akceptant lub indos?ant. A., dany na wekslu, który ma przyczynę handlową, zobowiązuje handlowo tego, który go dał, nawet gdy nie jest handlującym. Poręczenie tego rodzaju oznacza się (we Francyi) przez położenie na dokumencie wyrazów: „bon pour aval“ i podpisu; nie podlega ono zresztą żadnej formie obowiązującej i wynikać może z prostego podpisania wekslu. Może ono być dane na samym tytule lub przez akt oddzielny, a to za zobowiązania, stwierdzone zarówno przez akt notaryalny, jak prywatny, a nawet listy lub inne pisma. W praktyce jednak A., dany oddziel-

Tyrreńskiego ku Apeninom. Oczywiście, gramatyk rzymski, bezkrytycznie powtarzający to, co mówiono za jego czasów, krainie tej za eponima daje człowieka, który nigdy nie istniał; i trzeba dopiero dobrze przejrzeć teksty greckie, ażeby się dowiedzieć, że jeszcze w piątym wieku lub wcześniej istniała cała ludność w Italii pod imieniem Auzo-nów, tylko nie w tej pierwotnie miejscowości, lecz w Apeninach lub na ich północy; w tym-to bowiem czasie ludność ta, pod nazwą Opików, Osków i A u-z o n ó w, zstępuje z gór, zajmuje całą przestrzeń pomiędzy Latium i Silarusem, wypędza lub ujarzmia tamecznych osiedleńców enotryjskich, i sama zakłada osady, ciągnące się aż do cieśniny Messyńskiej i do wysp Liparyjskieh. Według tego też, ściślejszy od innych Tucydydes, dzielnicę kampańską, w której leżały Cumae, nazywa (VI, 3) krajem Opików; Arystoteles zaś, osadnictwo auzońskie utożsamiając z opickiem (Polit: VII, 9,3), rozciąga aż do Tybru, zagarniając nawet Rzym i Latium (u Dion. z Halik, I, 72). I nic dziwnego: jeszcze wtedy rzymianie się nie dali we znaki poza Italią, nie posiadali tego uroku, jaki nadaje siła; dlatego też nawet za Katona Starszego grecy w czambuł z inne-mi ludnościami rachowali rzymian i podciągali ich pod ogólną, z odcieniem wzgardliwym złączoną, nazwę Opici (P 1 i n Hist. nat. 22,1). Nietylko więc Kampania, ale w dawniejszych czasach nawet La- marca 1880 r.). tium, pierwotnie zajęte przez Sykelów i Enotrów, uległo, zdaje się, podbiciu i ujarzmieniu przez dzikie z gór Apenińskich plemiona, które następnie zmieszały się co do krwi i języka z miejscowe mi i utrzymały w dzielnicy pomiędzy morzem Tyrreńskiem i Apeninami; dzielnicy też onej historya i późniejsza literatura rzymska od imienia najezdców czę- per w „Zeitschrift fuer deutsche Philologie“ (1887). sto nadaje nazwę A.-i, wtedy nawet, kiedy już i Auzonów nie stało; poeci nawet całą Italię środ-kowo-południową lubią nazywać A.-ą Jest też to nazwa raczej tradycyjna, niż gieograficzna (nakształt Lechii w Polsce). A. nigdy granic ścisłych nie miała; Auzonowie nie są zgoła znani etnolo-giczme, a rozpłynęli się w mieszaninie ludności italskich wprzód, nim, prócz zdobyczy gruntów, mogli się historycznie zaznaczyć. Historycy mieszają ich z Oskami, Opikami, Sykelami, Enotrami; tak iż wiadomości o nich są bardzo mętne i niedokładne, nawet u współczesnych nam badaczów i krytyków

historyi rzymskiej.

k! K.

Auzout Adryan, astronom (* w Rouen—f 1691 w Rzymie). Był jednym z pierwszych członków akademii paryskiej, ale, spotwarzony przed ministrem Colbertem, pozbawiony został tej posady i przeniósł się do Włoch. Zasłużył się udoskonaleniem lunet.

Wyrabiał soczewki o znacznej odległości ogniskowej, a przypisują mu również wprowadzenie do lu-

nie, stanowi raczej tak zwane „ducroire“ (ob.). A. może być dany za całość albo za część długu.

Avanzi J a k ó b, następca Giotta, podług Lau-rego, około r. 1370, malarz boloński, zwany w Mo-rellego „Notizia“ Davanzim paduańczykiem lub we-rończykiein. Wedle pierwszego, najlepszy z ówczesnych artystów bolońskich. W kościele w Mez-zaratta są malowidła, podpisane „Jacobus pinxit“. Najlepszem jego dziełem są malowidła ścienne, wyobrażające zwycięstwa w Yeronie, gdzie podpisany „Jacobus Pauli“. W r. 1376 w kaplicy 8. Fe-lice, w kościele św. Antoniego w Padwie, malował freski, które były uważane za Giotta. Na ścianie po lewej stronie jest męczeństwo św. Jakóba starszego, u dołu—oblężenie Jerozolimy, a w niszach na dole—popiersia Świętych Pańskich. Kompozycye jego są bogate i natłoczone, wyrazistość głów wielka, tak, iż raczej Francię niż Giotta przypominają; draperye tylko do tego ostatniego podobne. Ten sam charakter nosi malowidło na ścianie za ołtarzem, gdzie wyobrażone jest Ukrzyżowanie Chrystusa Pana i pogrzebanie św. Jakóba. Na prawej stronie od okna: N. Panna na tronie, św. Krzysztof i inne postacie. Niektóre malowidła ucierpiały od pożaru i w roku 1773 przez Sannoniego naprawione. Wogóle są one cenną pamiątką pierwotnej włoskiej sztuki z czasów odrodzenia. Jego jest prawdopobnie N. Panna z dzieciątkiem w galeryi Zamboccari w Bolonii.

r. J.

Przeciw dającemu takowy służą wszystkie te środki prawne, którym podlega ten, za kogo poręczono, chyba gdyby zaszły pomiędzy stronami inne umowy.

Aval (A w al), największa z grupy wysp Bahrein w odnodze Perskiej (ob. B a h r e i n).

Avallon (A ba 11 o, Aval o), główne miasto okręgu t. n. w departamencie Yonne (Burgundya), położone na granitowem wzgórzu nad rzeczką Cousin;

6,335 m-ców; stacya drogi żelaznej Auxerre-Dijon; posiada fabryki pończoch i sukna, garbarnie i duże zakłady bednarskie ; głównym przedmiotem handlu jest drzewo, zboże i wino. W dawnych wiekach trakt, wiodący z Lyonu do Boulogne, przechodził przez A. W pobliżu ślady obozu rzymskiego, a na sąsiednich wzgórzach Mont-Martre—zwaliska świątyni rzymskiej. Miasto posiada piękny parafialny kościół pod wezwaniem św. Łazarza, sięgający XII stulecia, pomnik Vauban’a, kolegium i t. d. Okrąg A. ma 967 km. □, 43,382 m-ców.

Avanzini J ustynian, malarz historyczny z Levico, od dziecka uczeń w szkole Jana Démina w Padwie, ośmnastoletnim chłopcem będąc, wykonywał już bardzo dobre prace. W Ferdinandeum w Insbruku znajduje się obraz z dziejów miejscowych, wybornie wykonany i dający miarę jego doskonałości. Przedmiotem obrazu jest Fryderyk (mit der Lehren Tasche), Maksymilian I i Ferdynand z piękną Filipiną Welser. W r. 1826 młody ten człowiek wyjechał do Medyolanu i Rzymu dla dalszego wykształcenia się.

Avaray (cz. Awarej) K1 a u d y u s z- T e o f i 1 de Bé si a de, margrabia d’(*1655—j w Paryżu 1745). Mając lat siednmaście został kornetem i pod Kondeu-szem odbył kampanię holenderską, gdzie się odznaczył w bitwie pod Sónef (1674). Przeszedłszy następnie pod komendę Luxemburg;!, brał udział przy wzięciu Valenciennes i w bitwie pod Cassel (1677). W nagrodę za waleczność otrzymał dowództwo pułku dragonów, a w chwili zawierania traktatu nimweskiego zamianowany został brygadyerem w kawaleryi (1678). W wojnie ligi augsburskiej nie brał udziału, a przynajmniej nic o tern nie wiadomo; zostawszy oboź-nym w r. 1702, objął w zastępstwie marszałka Marsin komendę w Neapolu, a r. 1704 udał się w randze generała-porucznika do Hiszpanii, gdzie przeszedł pod rozkazy marszałka de Tessó. Położenie ówczesne Filipa V-go było nader krytyczne: arcy-książę Karol odbył wjazd do Madrytu (1706).

And. S.

Avalon, Avelon, półwysep na wschodniej stronie wyspy New Foundland, przyczepiony do niej wąskim przesmykiem, jaki utworzyły wrzynające się ze stron przeciwnych zatoki Trinity i Placentia; najpierwszą osadę rybacką założyli tu anglicy w 1621 roku, a dziś jest to najludniejsza i najważniejsza część całej wyspy, ze stolicą St. Johns. Tu schodzą się trzy liny telegraficzne podmorskie, idące z wysepki Walencyi u brzegów Irlandyi, założone kolejno 1873, 1874 i 1880 r.; tu także u południowego przylądka Race zawinął w 1858 r. okręt, rozwijający pierwszą linę podmorską, wiążącą Europę z Ameryką.

Avalos, ob. P e s c a r a.

And 8.

Avan, właściwie Afvan, obszerne jezioro w Szwecyi, sięgające północnym krańcem kola biegunowego, mocno wydłużone w kierunku południowo-wschodnim i wąską cieśniną rozdzielone na dwie części: północną (Horn A.) i południową (Stor A.), otrzymuje liczne, choć drobne, dopływy ze wschodnich stoków wyżyny skandynawskiej, odpływ zaś ma za pośrednictwem znacznej rzeki Skelletea-Elf do odnogi Botnickiej. Największa długość około 120 km., przy średniej szerokości 9 km.

W', li

stycznych (ob. Epreuves).

Avant la lettre, dosłownie: przed literami, przed podpisem, — używa się na oznaczenie pierwszych odbitek miedziorytniczych, dokonywanych przed położeniem pod ryciną podpisu rytownika. Te pierwsze odbicia są bardzo cenione przez artystów i lu-bowników rytownictwa, ponieważ znajdują się na nich najdelikatniejsze odcienie i rysy ręki, które w następnych, hartownych odbitkach, bądź już są zatarte, bądź odbite z mniejszą starannością. Ta staranność pierwszych odbitek zjednała im inny przydomek: „epreuves d’artiste“, czyli odbitek arty- j Przyboczna rada Ludwika XIV proponowała już odstąpić od pretensyi do korony hiszpańskiej dla Filipa,

Avants (les) w Szwajcaryi, w bliskości jeziora projektując obsadzenie go na którym z tronów ame-Genewskiego, około Vevey, 979 metr. nad p. m. Miej- rykańskich. W tym stanie rzeczy A. posunął się scowość ta wciśniętą jest między wysokie góry i od pod oblężony Badajoz i zmusił nieprzyjaciela do od-zimnych wiatrów zasłoniona. Uzdrowisko klimatycz- stąpienia od oblężenia, poczem, pod dowództwem

Dr. A. P.

ne, stacya zimowa.

Berwicka, przyczynił się głównie do zwycięztwa

And. f.

F. J.

Dr. J. F.

J. A.

w bitwie pod Almanza (kwiecień 1707). Ponieważ Berwick pominął go w swoim raporcie, więc oburzona tą niesprawiedliwością margrabina d’A. udała się do Chamillar’a, ministra wojny, i wyjednała dla męża przejście pod rozkazy księcia Orleańskiego, który w tymże samym czasie otrzymał naczelne dowództwo armii hiszpańskiej. Przy zajmowaniu Walencyi i Aragonii A. położył wielkie zasługi; zdobył szturmem forty Tortozy i jeden z pierwszych stanął na szańcach Leridy. Po zwycięztwie marszałka Vendôme pod Villaviciosa (9 grudnia 1710) i ugruntowaniu się władzy Filipa V w Hiszpanii, A. przeszedł do armii flamandzkiej pod rozkazy Vil-lars’a, brał udział w bitwie pod Denain (1712), a następnie przebywał w armii reńskiej ażj do podpisania traktatów. R. 1716 regent zamianował margrabiego ambasadorem przy rządzie szwajcarskim; później otrzymał A. dowództwa w Pikardyi, Flandryi i Henegau (Hainaut), ale ominęła go buława marszałkowska. Starszy syn A-go, Jan Teofil, dosłużył się stopnia brygadyera piechoty i umarł z otrzymanych ran w bitwie pod Guastalla; młodszy, Karol Teofil, był marszałkim obozowym.

Avati Parana, jedno z lewych ramion Amazonki, dążące do spotkania się z lewym jej dopływem Yapurą; bywa ono peryodycznie tylko napełniane wodą, a mianowicie podczas letniego przyboru wody (styczeń—marzec), •— wtedy bowiem rzeka główna, nie mogąc pomieścić nadmiaru wód, podnoszących się do 15 m. nad zwykły poziom, wylewa ich część przez poboczne kanały do swych dopływów; w normalnym zaś stanie A. jest szeregiem kałuż i jezior, pozostałych po przyborze. Zdarza się niekiedy, że korytem A. Parany płynie woda z Ya-pury do A-ki, t. j. w kierunku wprost poprzedniemu przeciwnym; dzieje się to wówczas, gdy skutkiem deszczów zwrotnikowych poziom wody w Yapurze stanie się wyższym, niż w samej Amazonce.

Ave Marya, ob. Zdrowaś M a r y a.

Aved Jakób Andrzej Józef, wyborny portrecista francuski, uczeń Picarfa. Odznaczał się trafnem pochwyceniem wyrazu osoby portretowanej. Chwalą szczególnie portrety Rousseau, Crebil-lona, Mirabeau, marszałka Clermout-Tonuère, księcia Chevreuse i wiele innych. Dużo z nich jest rytowanych. Był członkiem Akademii Paryskiej i f w r. 1766, mając lat 64. Gault de Saint-Ger-main za nisko go ceni.

Aveiro. Główne miasto okręgu t. n. w prowin-cyi Beira, w Portugalii; 7,167 m., leży przy uściu rzeki Youga do nadbrzeżnej laguny t. im., posiada port; prowadzi handel solą, dobywaną z laguny, sardynkami, pomarańczami, oliwą i winem, zbiera-nem w okolicy; jest siedliskiem biskupa. Około połowy XVI stul. A. było jednem z najbardziej handlowych i kwitnących miast Portugalii i posiadało 160 własnych statków; z biegiem czasu port został zaniesiony piaskiem, skutkiem czego miasto szybko upadać poczęło; obecnie, po oczyszczeniu i uporządkowaniu przystani, rozwija się ponownie i jest ożywioną stacyą drogi żelaznej Oporto-Lizbona. W XVI w. wyniesione wraz z okolicą do godności księstwa, należało aż do 1720 r. do rodziny Lancastro. Okręg

A. ma powierzchni 2,925 kil. kw.; liczy 255,126 m-ców i posiada bogate saliny.

Aveiro Don Jose Mascarenhas-Lancastre, książę d’ (* w Lizbonie 1708, stracony 13 stycznia 1759), dziedziczny wielki mistrz dworu portugalskiego, prezes rady pałacowej i jeden z najmożniejszych panów królestwa. Był wszechpotężnym za panowania Jana V; popadłszy w niełaskę u Józefa I, uknuł przeciw niemu spisek w porozumieniu z jezuitami, którzy pragnęli odzyskać utracony za wpływem Pombala przywilej dostarczania królowi spowiedników. Dnia 3 września 1758 r., gdy król jechał w karecie swojego kamerdynera do kochanki swojej, margrabiny Tavora, padły dwa strzały karabinowe: jeden zranił króla w rękę, drugi w ramię. A. zdradził się nieoględnem słowem i został wzięty w willi swojej po uporczywej walce. Zamknięto go wraz ze wspólnikami w klatkach po dzikich zwierzętach w ogrodzie królewskim i pastwiono się nad nim przez cały czas trwania procesu. A., pozbawiony tytułów i rang, spalony został żywcem ; stracono również na torturach margrabiego Tavora, starą margrabinę Eleonorę Tavora, margrabiego Antognie i kilku innych panów; jezuici, wmieszani do procesu, zostali wygnani z Portugalii.

Avé-Lallemant Fryderyk, Kryś ty an Benedykt (* w r. 1809 w Lubece), po ukończeniu studyów prawniczych w Jenie, został w r. 1834 adwokatem w Lubece, w r. 1843 naczelnym prokuratorem, a w r. 1851 najwyższym urzędnikiem policyjnym tego wolnego miasta. Dzieło jego pod tytułem „Das Deutsche Gaunerthum“, wydane w Lipsku w trzech tomach, w latach 1858—1868, stanowi cenny materyał do historyi obyczajowości w Niemczech.

Avé-Lallemant Robert, Krystyan, Bartold (* 25 lipca 1812 w Lubece), poświęciwszy się sztuce lekarskiej, uczęszczał na uniwersytet w Berlinie, Heidelbergu, Paryżu i Kiel; tamże r. 1837 zostawszy doktorem med., udał się do Rio de Janeiro, gdzie był bardzo czynnym, bądź to jako praktyk, bądź też jako lekarz szpitali, szczególniej podczas strasznej epidemii febry żółtej (1850) rozwinął działalność nadzwyczaj użyteczną. Powróciwszy 1855 r. do ojczyzny, z polecenia A. Humboldta brał udział w austryackiej podróży naokoło świata. Zbadał Brazylię i Peruwię i powrócił 1859 r. znów do Lubeki; 1869 wyjechał na otwarcie kanału Sueskiego, a przy tej sposobności odbył Nilem drogę aż po za Syene. Powróciwszy osiadł w mieście rodzinnem, gdzie też i umarł w r. 1884. Z dzieł jego najważniejszą jest „Monografia febry żółtej “, wydana w 4 tomach, w języku niemieckim, angielskim i portugalskim, oraz dwutomowy opis podróży do Egiptu; był także współpracownikiem życiorysu Humboldta (Lipsk 1872), oraz wydał liczne monografie z dziedziny nauk przyrodniczych, szczególniej etnografii i botaniki.

Avé-Lallemant Juliusz, Leopold, Edward, wydał dzieło: „Deplantis quibusdam Italiae-borealis et Germaniae australis rarioribus“. Berolini 1829, in 4-o.

Avella (w starożytności grecka kolonia Abella) 1842 r. z rozkazu wszechwładnego naó wczas dy-miasto w prowincyi włoskiej Avellino (Kampania ktatora Eosasa, wywieziony po śmierci ojca przez Neapolitańska), w górzystej, lecz bardzo urodzajnej rodzinę za granice kraju, powrócił dopiero po upad-okolicy, wydającej oliwę, wyborne wino i orzechy, znane już starożytnym ze swej wielkości i dobroci

And. S.

K. .1.

A d S.

Avellino Franciszek Mary a (* w Neapolu f tamże 1850), poważny archeolog włoski, argentyńskiej (* 1 paźdz. 1836 r.), syn Marcosa A-y, I lubo kształcił się początkowo na prawnika. Po gubernatora prowincyi Tucumanu, zamordowanego ! odbyciu studyów nad archeologią, a zwłaszcza nu-

,(nuces avellanae), 4,000 m-ców.

Avellana (paleont.), rodzaj wymarły mięczaka brzuchopetza (Gasteropocla), z rzędu tyłoskrzelnych (Opisthobranchiata). Skorupa kulista o zwoju krótkim, z licznemi spiralnemi i równemi prążkami na powierzchni. Gęba wąska, rozszerzona ku dołowi, pół-księżycowata. Warga zewnętrzna zgrubiała, zwykle karbowana. Brzeg wrzecionowy z 2 lub 3 fałdami. Rodzaj wyłącznie kredowy. Gatunki A. incrassata z górnego goltu w Anglii, Francyi, Szwajcaryi; A. -cassis d'Orb. z piętra eenomańskiego we Francyi

Avellaneàa A 1 o n z o Fernande z, pseudonim, nieznanego z nazwiska, pisarza hiszpańskiego (może Ludwika de Aliaga, albo Jana Blanco del Paz), który w r. 1614 wydrukował w Tarragonie własnego pióra dalszy ciąg „Don Quixota“ Cervan-tesa p. t. „Segundo tomo del ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha“. Utwór ten, uważany powszechnie za słabszy od Carvantesowego, przerobił na francuski Lesage p. t. „Nouvelles aventures de Don Quichotte de la Manche“ (Paryż 1704, 2 tomy). Germond de Lavigne, który przetłumaczył go na jęz. francuski (Par. 1853) przyznaje A-dzie pod niektóremi względami wyższość nad Cervantesem.

Avellaneda Gertruda Gomez de (* 1816 w Puerto Principe na wyspie Kubie—f 1873 w Sewilli), poetka hiszpańska, córka oficera marynarki, młode lata spędziła na wyspie Kubie, a po śmierci ojca przeniosła się do Hiszpanii i w r. 1840 osiadła w Madrycie. Tu zaraz dała się poznać dramatem „Leoncia“ (1840) i zbiorem pieśni p. t. „Poesias liri-cas“ (1841). Po nich ukazały się nowele: „Sab“ (1842), „Dos mugeres“ (1842), „Espatolino“ (1842), „Guatimocin“ (1843), „Dolores“ (1843) i t. d., oraz dramaty: „Alfonso Munio“ (1844) i „El principe de Viana“ (1844). przyjęte bardzo przychylnie dla żywej i namiętnej akcyi. W r. 1846 A. oddała swą rękę Sabaterowi, ale już w tym samym roku owdowiała i na czas jakiś zamknąwszy się w klasztorze loretańskim w Bordeaux, szukała pociechy w uprawie poezyi religijnej. Po opuszczeniu klasztoru wystąpiła z tragedyą „Saul“ i dramatami „Recaredo“ (1851), „La verdad vence apariencias“ (1852) i t. d., oraz komedyą „Simpatia y antipatia“ (1850). Utwory te są w ogólności słabsze od poprzednio wymienionych, doznały jednak niemałego powodzenia na lepszych scenach hiszpańskich; wszystkie one okazują pewne cofanie się od romantycznego sposobu tworzenia. W r. 1854 A. wyszła powtórnie za mąż za pułkownika Yerdngo Masieu, ale już w 1860 znów owdowiała. W 1867 ogłosiła drukiem „Devocionario“, zbiór poezyj religijnych, napisanych w klasztorze w Bordeaux. Ostatnie lata życia spędziła w Sewilli, Utwory jej wyszły p. t. „Obras literarias, coleccion •compléta“ (Madryt, 1869—71, 5 tomów).

Avellaneda Mikołaj, prezydent rzeczypospolitej

ku Rosasa (1852). Studyował prawo na wszechnicy w Córdobie i Buenos-Aires; 1859 r. objął redakcyę „Nationalu“, naczelnego w stolicy organu stronnictwa liberalnego; 1861 r. mianowany profesorem ekonomii politycznej na uniwersytecie w Buenos-Aires. Obrany 1860 r. do izby posłów, obejmuje, za prezydentury Sarmienta, ministeryum sprawiedliwości, oświaty i wyznań—i na tern stanowisku dał początek radykalnej, zbyt może, jak na stosunki argentyńskie, szeroko zakreślonej reformie wychowania publicznego, wzorowanej na spółczesnych urządzeniach europejskich. W tym samym czasie jednak zbliżył się do zachowawczego stronnictwa federalistycznego i na wiosnę 1874 r., z upływem prezydentury Sarmienta, ogłoszony był kandydatem tego stronnictwa. Kandydat stronnictwa unitarya-nów, a zarazem reprezentant stoli :*y, gen. Mitrę, uległszy A-dzie na wyborach powszechnych, podniósł przeciw niemu rokosz zbrojny, lecz, pobity w kilkakrotnych utarczkach, ustąpić przed nim musiał. A. objął rządy Î2 paźdz. 1874 i sprawował je do 1880 r., kiedy za jego wpływem obrany został prezydentem gen. Roca, zdecydowany fede-raiista. Przez dwuznaczne swe zachowanie się na tych ostatnich wyborach A. ostatecznie zniechęcił dla siebie stronnictwo liberalne, będące dzisiaj u steru.

Avellino. 1) departament włoski w Kampanii neapolitańskiej, przerżnięty głównym łańcuchem rozluźnionego tu Apeninu (liczne przełęcze i wąwozy) i obficie skropiony przez rzeki, z których najważniejsze: Ofanto i Calore; 3,649 km. □, 419,688 m-ców, t. j. 115 na 1 km.    Tak wielkie sku

pienie ludności zawdzięcza prowincya zdrowemu i łagodnemu klimatowi, oraz glebie nader urodzajnej, która hojnie rodzi zboża wszelkiego gatunku, owoce południowe, wino i t. p.; dobre pastwiska żywią liczne trzody bydła rogatego, a głównie owiec; lasów stosunkowo mało; przemysł i handel nie zasługują na uwagę. Departament dzieli się na 3 okręgi: A., Ariano i S. Angelo de’Lombardi. —• 2) A., stolica departamentu poprzedniego i siedlisko biskupa (Abellinum), na wschód od Neapolu, w okolicy górzystej, malowniczej i bardzo urodzajnej, w bliskości źródeł rz. Sabbato i słynnych wąwozów Kaudyńskich; 13,446 m-ców (commune 24,296 m-ców). Jak za czasów rzymskich, tak i obecnie słynie z uprawy orzechów laskowych, których krzaki starannie hodowane całe pola zajmują. O godzinę drogi na północ, na górze Yergine wznosi się opactwo benedyktyńskie; zbudowana w XII w. kaplica ściąga na odpust liczne tłumy pątników z odleglejszych nawet okolic. — Starożytne Abellinum leżało nieco dalej ku wschodowi, w pobliżu dzisiejszego miasteczka Atripalda (ob.), gdzie po dziś dzień znajdują się ślady murów miejskich i amfiteatru.

1788

Àvempace — Àvercamp Hendrick.

ÎO

S. S.

F-n.

And •>

mizmatyką klasyczną w Rzymie pod kierunkiem Zoegi, Mariniego i innych, wrócił do Neapolu (1809) i został przy tamecznym uniwersytecie profesorem greczyzny i wychowawcą dzieci króla Joachima Murata. Przez swoje prace archeologiczne zyskał taką powagę, że w r. 1820 powierzono mu skatalogowanie numizmatów w „Museo Borbonico“; w r. 1839 został dyrektorem tegoż muzeum; nadto już od r. 1832 był sekretarzem akademii herkulań-skiej (Ercolana). Prace swoje A. pomieszczał w różnych czasopismach specyalnych; wiele z nich wydał zbiorowo p. t. „Opuscoli diversi“ (Neapol, 1831—36, 3 tomy), a od r. 1843 do 1848 wydawał: „Bulleti-no archeologico Napoletano“.

Avempace (właściwie: Ibn Badża), najpierwszy filozof z pomiędzy arabów hiszpańskich. Urodził się w końcu XI w. w Saragossie, przebywał w Marokko na dworze Almorawidów w charakterze lekarza i słynął prócz tego jako poeta i filozof — f 1138 r. w podeszłym wieku w Fez. Prócz dzieł lekarskich i komentarzy do pism przyrodniczych Arystotelesa, pozostawił A. księgę p. t. „Kierownictwo samotnika“, w której traktuje o doskonaleniu się duchowem przez stopniowe podnoszenie się od wrażeń zmysłowych do biernego pojmowania umysłowego, będącego właściwie emanacyą umysłu czynnego, czyli Boga.

Avena, ob. Owies.

Avenaceae, ob. Gramineae.

Avenarius Michał (* 1835 r. w Carskiem Siole), profesor fizyki w uniwersytecie kijowskim, i dyrektor obserwatoryum meteorologicznego, jest jednym z najznakomitszych fizyków russkich tego-czesnych. Większa część dzieł jego i artykułów, pisanych bądź to w russkim, bądź w niemieckim lub francuskim języku, należy do zakresu nauki o elektryczności, a szczególnie o termo-elektrycz-ności. Działalność jego naukowa uznaną została przez russką Akademię nauk i przez Towarzystwo fizyczne berlińskie, których jest członkiem, rząd zaś francuski, za wystawę elektryczną paryską, obdarzył go medalem srebrnym i orderem legii honorowej.    *

Avenarius Ryszard (* 1843), współczesny filozof niemiecki, profesor w Zurychu. W dziele swo-jem: „Philosophie als Denken der Welt gemäss dem Princip des kleinsten Kraftmasses, Prolegomena zu einer Kritik der Erfahrung“ (Lipsk, 1876), odróżnia A- doświadczenie czyste, właściwe, od doświadczenia naiwnego, to jest z przymieszką subjektywi-zmu osoby doświadczającej. Od r. 1876 A. wspólnie z W. Wuńdtem i M. Heinzem wydaje w Lipsku kwartalnik filozoficzny pod tyt. „Vierteljahrsschrift für wissenschaftliche Philosophie“, w którym od czasu do czasu pomieszcza i swoje studya z zakresu teoryi poznania ludzkiego. Ostatniemi czasy wydał A. obszerne dzieło, w którem zawarł wynik badań swoich z tego zakresu wiedzy, p. t. „Kritik der reinen Erfahrung“ (Lipsk, 1890, 2 tomy).

AvenarîtlS Bazyli (* 1839), współczesny pisarz russki, studyował w Petersburgu nauki przyrodnicze, poczem w r. 1861 udał się do Niemiec dla wyspecyalizowania się w cukrownictwie, ale po

Sncyklopedya Powszechna iluitr T. VI.

powrocie do kraju, dla braku odpowiedniego zajęcia, wstąpił do służby urzędniczej, i od r. 1882 jest urzędnikiem w przybocznej kancelaryi cesarskiej. A. zaczął doświadczać sił swoich na polu literac-kiem jeszcze w uniwersytecie; zwrócił wszakże na siebie uwagę dopiero w r. 1867 dziełem: „Uporania CMjibi“, złożonem z 2-ch powiastek satyrycznych, wyśmiewających ówczesną młodzież i pseudoliberalizm. Później przerzucił się na pole literatury dla młodzieży i w tym kierunku największem cieszy się uznaniem. Z licznych prac jego w tym rodzaju celniejsze są: „KHura o icieBCKMX'L 6oi aThipaxb“ (1875), „TpM^ąaTŁ Jiyqumxi. hobhxî. CKasout“ (1877), „Cna3Ka o MypaBbh-óoraTLjph“ (1883) i „^kTCida CKa3Kn“ (1885).

Avenches (Aventimm, po niemiecku: Wiflisburg) miasteczko okręgowe w kantonm szwajcarskim Waadt (Vaud), leżące na południe od jeziora Morat (Murten), niedaleko uścia rzeczki Broye; 1,783 m-ców, z których ’/₆ stanowią żydzi. Jest to jeden z naj-starożytniejszych grodów szwajcarskich; niegdyś stolica Helwetów, znana rzymianom pod nazwą Colonia Julia Aventicorum. Za Wespazyana i Tytusa miasto doszło do wielkiego znaczenia i rozkwitu i miało liczyć do 60,060 m-ców; o tej świetnej przeszłości świadczą pozostałe liczne zwaliska rzymskie. W r. 307 zburzyli je alamanowie, a w V wieku, hunnowie. Do VI stuleciu A. było stolicą biskupią, którą przeniesiono następnie do Lozanny. W tutejszem muzeum ciekawy zbiór wykopalisk i starożytności z czasów rzymskich.

Aveninum, alkaloid bezkształtny, otrzymany przez André Sansonaz owsa. Chlorek i siarczan aveniny jest krystaliczny. Wynalazca przypisuje mu, na zasadzie doświadczeń, zdolność wzmacniania pobudliwości nerwo-mięśniowej.

AventimiS Jan (ob. T hurmayer Ja n).

Aventinus mons, ob. Awentyńska góra.

Avenza, przystań nad m. Liguryjskiem we Włoszech w departamencie Massa e Carrara, uważa się za port wywozowy marmuru z licznych kopalni okolicznych i w tym celu połączoną jest za pomocą kolei żelaznej z Karrarą (nadto z Pizą i Genuą); roczny wywóz morzem do 200,000 cnt. surowego marmuru i do 3,000 cnt. w wyrobach.

Avenzoar, ob. I b n - Z o h a r.

Avercamp Hendrick Van A., przezwany, jak powiadają, dla swej małomówności „Niemym z Kämpen“ (de Stommę van Kämpen), jeden z najdawniejszych holenderskich pejzażystów i malarzy rodzajowych, był, według wszelkiego prawdopodobieństwa, rodem z miasteczka Kämpen nad Yssel, gdzie też przemieszkiwał i pracował między 1612 a 1625 rokiem. Daty jego urodzenia i śmierci nie są stanowczo wiadome, ale, opierając się na dość poważnych danych, można odnieść pierwszą do 1585 r., drugą zaś do 1635. Oryginalny ten artysta malował przeważnie krajobrazy zimowe, ale liczne figurki, jakiemi je zapełniał, zdają się głównie pochłaniać jego uwagę, pejzaż służy tylko za dodatek i schodzi na plan drugi—i każdy obrazek staje się raczej kompozycyą obyczajową, przez co A. zasługuje na miano jednego z twórców malarstwa ro-

09

dzajowego w Holandyi. Wszystkie te sceny są dowcipnie pomyślane, doskonale ugrupowane, pełne życia i ruchu; a jeżeli rysunek, jakkolwiek dokładny, zdradza niekiedy pewną niezręczność i zbyteczną naiwność, to okupuje tę wadę koloryt, zawsze harmonijny, gorący i trzymany we właściwym tonie.

I. A.

And. S.

A. N. .T.

Avemo (lago d’A.), jedno z jezior w tak zwanych polach fłegrejskich pod Neapolem, właściwie dawny krater wulkanu, wypełniony wodą i mający strome zbocza, prawidłowo ze wszystkich stron nachylone, a głębokość dosięgającą 125 m. Podług Eneidy Wergiliusza, było to dzikie skaliste zagłębienie, zawierające w sobie wodę ciemnego koloru, o brzegach ciągnących się aż do morza i pokrytych cyprysowym lasem. Tajemniczość i czary biły z tego miejsca: wybuchy wulkaniczne, wyziewy gazów, dobywających się ze skalistych szczelin, bijące od czasu do czasu strumienie gorących wód, kazały wierzyć starożytnym ludom, iż tam jest wejście do krainy śmierci. W tamtejszych-to grotach dawano siedlisko homerycznym cymmeryjczykom, tam to Ulisses miał wzywać duchy zmarłych, a Sybilla kumejska wydawała wyrocznie, tam wreszcie mieściły się wrota, przez które Eneasz zstąpił do piekieł. Legenda twierdzi dalej, że skały te dawały źródło piekielnym rzekom, a ich wnętrza mieściły kuźnie Wulkana i schroniska cyklopów. Za Augusta, Agryppa, budując port Juliański, zmienił całą tę miejscowość, wykarczowawszy las i przebiwszy kanał aż do morza; lecz trzęsienie ziemi w r. 1538 przeistoczyło zupełnie dawny wygląd A. i zniszczyło prace Agryppy. Grota na południowem wybrzeżu nosi po dziś dzień miano „groty Sybilli“. Podług Wergiliusza i innych starożytnych autorów, nazwa A. (àopvoç) ma oznaczać „coś szkodliwego ptakom“ (bez ptaków), gdyż przelatujące po nad jeziorem A. ptaki, padały jakoby martwe, dusząc się od jego wyziewów. Wszystkie te legendy i opowieści nie dadzą się uzasadnić dzisiejszym stanem jeziora i okolicy, gdyż woda jest czystą i ryb pełną, stoki górskie pokrywają gaje i winnice, szkodliwych wyziewów niema śladu—owszem, dokoła klimat zdrowy i łagodny.

Averrhoa L. Oskomian. Rodzaj należący do rodziny roślin Szczawikowatych (Oxalideae), bardzo blizki rodzaju Szczawika (Oxalis), od którego różni się owocem mięsistym, nietorebkowatym. Kwiaty jego umiarowe i obupłciowe składają się z kielicha 5-listkowego, trwałego, korony 5-płatkowej, o płatkach naprzemianległycli z listkami kielicha, od nich dłuższych, krótko-paznogietkowych, w przedkwitnie-niu zwiniętych, a następnie rozwartych. Pręcików 10, z których 5 są przeciwległe listkom kielicha i 5 przeciwległe płatkom korony; te ostatnie w niektórych gatunkach bywają płonne. Pylniki 2 woreczkowe, dośrodkowe, otwierające się w dwie podłużne szpary. Zalążnia słupka górna, beztrzonkowa, 5-komorowa, 5-kątna lub z 5-ma brózdami, uwieńczona pięcioma szyjkami nitkowatemi, zakończonemi znamionami główkowatemi. W kącie wewnętrznym każdej komory znajduje się po jednym szeregu zalążków wsteczno-zwrotnych. Owocem jest jagoda 5-kątna lub 5-ma brózdami oznaczona, 5-komorowa, zawierająca w każdej komorze liczne nasiona jedno-szeregowe, które pod swemi powłokami nagiemi lub czepeczkiem pokrytemi, zawierają zarodek pro-stoległy, umieszczony w osi mięsistego bielma. Oskomiany są drzewami indyjskiemi, o liściach na-przemianległyeh, nieparzysto-pierzastych, bez przy-listków, i o kwiatach, zebranych w grona wierzchołkowe, tworzące wiechę. Przytoczymy z tego rodzaju dwa użyteczne gatunki: 1° A. Bilimbi L. u którego wszystkie pręciki są płodne, nasiona pozbawione czepeczków, owoc opatrzony w pięć żeber mało wydatnych: owoc ten jest kwaśny i, tak samo jak cytryna, służy głównie tylko do robienia li-moniady, 2° A. Carambola L. posiada pręciki przeciwległe płatkom korony, płonne, nasiona opatrzone w czepeczek, a owoce w pięć bardzo wydatnych żeber. Owoce te są jadalne i mają smak bardzo przyjemny kwaskowaty, orzeźwiający, na-dewszystko z drzew hodowanych.

Averrhoes, oh. Ibn-Ruszt.

Avers, dzika i urwista dolina w Alpach^w szwajcarskim ■kantonie Gryzonów (Graubünden); płynie w niej potok górski t. im., wpadający do Tylnego Renu powyżej wioski Andeer. Wioska Cresta (1949 m. nad poziom morza) i osada Juf (2042 m.) należą do najwyżej w Europie położonych stałych siedzib ludzkich.

Aversa, miasto włoskie w departamencie Ca-serta, w Kampanii neapolitańskiej, w urodzajnej, gęsto zaludnionej i nakształt ogrodów uprawnej okolicy, o 12 kim. na północ od Neapolu; 23,941 m-ców.; założone r. 1029 w pobliżu starożytnej Atelli (ob.), przez normandów, którzy tę dzielnicę otrzymali od Sergiusza, księcia Neapolu, za udzieloną mu pomoc przeciw Pandulfowi kapuańskiemu, miało za zadanie strzedz Kapui i Neapolu. Karol Andegaweński obiegł i zburzył miasto, ale odbudowano je wkrótce. Andrzej król węgierski, małżonek Joanny I-ej neapolitańskiej, był tu uduszony (1345), za co brat jego, Ludwik Il-gi, król węgierski, zniszczył Aversę.

R. 1805 miasto ucierpiało wiele od trzęsienia ziemi. Murat założył w A-ie szpital dla obłąkanych, który jest dziś jedynym z najpierwszych tego rodzaju zakładów we Włoszech. Jest tu siedlisko biskupa, piękna katedra św. Pawła, dom podrzutków i t. p. Okolica A., przerżnięta strumieniem Clamio, produkuje wino musujące, znane pod nazwą As-prino.

Aves (ptasie), grupa wysepek z archipelagu Małych Antylskich, przy brzegach Wenezueli, do której należą—z pokładami guana, niezamieszkałe.

Avesnes sur Helpe (Advesnae, Avenne). Stolica okręgu w departamencie francuskim Nord; 6092 m., położona na stoku wzgórza, na lewym brzegu rzeczki Helpe (prawy dopływ Sambry); sta-cya drogi żelaznej Północnej, linia Aulnoye-Hirson; jest silną warownią drugiego rzędu; posiada łomy marmurowe, fabrykh gwoździ, sukna, mydła, garbarnie i farbiarnie; prowadzi nader ożywiony handel zbożem, węglem, drzewem budulcowem i chmielem; wyrabia sery, zwane Maroilles. W A. znajduje się: biblioteka publiczna, towarzystwo rolnicze,

And. S.

And. S.

towarzystwo archeologiczne, które wydaje od r. 1864 „Pamiętniki“ (Mémoires). Początki A. sięgają XI wieku i pierwotnie należały do hrabstwa Hennegau.

R. 1477, po śmierci Karola Śmiałego, przybył pod mury A. król francuski, Ludwik XI, a gdy mu mieszkańcy bram otworzyć nie chcieli, zdobył je szturmem i zrównał z ziemią. Odbudowane następnie i przechodząc kolejno z rąk francuskich w ręce austryacko-hiszpańskie, A. wcielone zostało ostatecznie do korony frąncuskiej w r. 1659, na mocy traktatu Pirenejskiego i przez Vaubana zostało obwarowane. R. 1814 zajęli miasto rossyanie, a r. 1815 prusacy, poczem powróciła znów załoga rus-ska i pozostała aż do roku 1818. A. posiada bardzo piękny kościół w stylu gotyckim, pod wezwaniem św. Mikołaja, ozdobiony malowidłami malarza Watteau.

Avesta (A v e s t a d), miasteczko szwedzkie w o-kręgu Kopparberg, nad rzeką Dal-Elf, węzeł czterech kolei żelaznych,—fabryki wyrobów żelaznych i miedzianych; tu od 1644 do 1831 r. bite były wszystkie miedziane monety szwedzkie.

Avesta, ob. Zend -Avesta.

Aveyron, rzeka we Francyi z systematu Ga-ronny, bierze początek na wschodniej stronie departamentu, któremu dała nazwisko, u stóp góry Tour de Sermeillets, w pobliżu miasta Sévérac-le-Château, płynie ku zachodowi aż do Villefranche, gdzie zwraca się na południe, lecz wkrótce po wejściu do departamentu Tarn et Garonne odzyskuje dawny kierunek, i ubiegłszy ogółem 240 km., wpada do Tarnu poniżej m. Montauban. A. ma bieg dość bystry, spławny jest tylko w dolnej części od Ne-grepélisse, średnia szerokość koryta wynosi 40 m., miejscami płynie w dolinie głębokiej, wyżłobionej w skałach granitu lub łupku, a tak malowniczej, że ją zaliczają do najpiękniejszych w całej Francyi. Z dopływów prawych ważniejsze: Alzou i Lère, a z lewych: Viaur i Cérou. Cały systeinat nieza-sobny w wodę.

Aveyron, departamet francuski w dorzeczu Ga-ronny, otrzymał nazwisko od przerzynającej go rzeki, graniczy na północ z dep. Lot i Cantal, 'na wschód z dep. Lozère i Gard, na południe z dep. Hérault i Tarn, na zachód z dep. Tarn et Garonne i Lot,— 8743.33 km. □ i 415,826 m-ców (47.₅ na 1 km. □ ). Leży on na południowo-zachodnim krańcu wyżyny centralnej i jako taki stanowi niejako przejście do nizinnych nadatlantyckich obszarów; z tego też względu ma powierzchnię całkowicie niemal górzystą, wyższą na wschodzie a zwolna zniżającą się ku zachodowi. Jest to szereg wyniosłości, rozległych wyżyn, nazywanych tu Causses, urodzajnych dolin i nader pożywnych pastwisk, co wszystko razem wzięte spowodowało rozmaitość kultury ziemi; trudność zaś komunikacyi z dalszemi okolicami, jak z jednej strony wytwarzała w ludności konserwatyzm co do dawnych zwyczajów i obyczajów, tak z drugiej opóźniała bieg oświaty, która tu niższą jest znacznie, niż w innych dzielnicach Francyi. Orograficznie należy departament do systematu gór Owerniackich na północy i Seweńskich na południu. Pierwsze, wulkaniczne i najwyższe, przejawiają się w rozległym massywie gór Aubrac (ob.) na granicy z dep. Lozère, który przechodzi następnie w wyżynę Via-dène; najwyższym szczytem jest tu pograniczny Mailhebiau (1471 m.); do tejże grupy należy Causse de Sévérac po prawej i Montagne de Palanges (le Pal 1157 m.), po lewej stronie górnego Aveyronu. Do systematu gór Seweńskicli przylegają wyniosłości na południowschodzie, jak np. Levezou (M-t Seigné 1128 m.) i obszerne płaszczyzny wyżynowe Causse Noir (885 m.), Larzac (921 m.) Causse de Saint Af-frique(761 m.), M-ts de Lacaune (szczyt Merdelou 1110 m.).—Pod względem hydrograficznym, cały zapas wody zabiera Garonna z pomocą dwóch swoich dopływów bezpośrednich: Tarn na południu i Lot na północy, z tych pierwszy, prócz Aveyronu otrzymuje liczne dopływy, jak Dourdau, Muzę i t. p. zaś między dopływami rz. Lot najważniejsze są Truyère z prawej i Dourdou z lewej strony. Wszystkie te jednak rzeki nie są zasobne w wodę, tak, że w całym departamencie liczą zaledwie 70 km. drogi wodnej, podatnej dla żeglugi. Klimat w kraju, który przecięciowo ma znaczne wzniesienie nad poziom morza, jest surowy i wykazuje ostre różnice między temperaturą lata i zimy; w dolinach i niższych miejscowościach warunki są łagodniejsze; panujący wiatr wschodni, lub północno-zachodni, rzadziej południowy, lecz ten za to spada nagle i jest bardzo gwałtowny.Roczny opad 90 cm.(Rodez 102 cm.,Sévérac 80 cm., w całej Francyi 70 cin.).Znaczna ilość opadów atmosferycznych powoduje bujnośó wegetacyi: lasy, choć nie zajmują wielkich przestrzeni, są jednak wspaniałe i odznaczają się rozmaitością gatunków (dąb, buk, jesion, topola, jodła); rolnictwo w stanie kwitnącym: pszenicę sieją w miejscach niższych i cieplejszych, w wyższych zaś żyto, owies, kartofle, buraki pastewne etc.; wina obfitość (298,567 hektol. rocznie), lecz średniego gatunku, kasztany tworzą całe gaje. Wyborne pastwiska na stokach górskich tuczą dość liczne stada bydła rogatego i owiec, a ta okoliczność wpłynęła na rozwój zyskownego gospodarstwa nabiałowego (sławny ser Roquefort). W lasach spotkać można jeszcze wilka i lisa—zajęcy i ptactwa dzikiego podostatkiem. Bogactwo mineralne jest bardzo wielkie: żelazo znajduje się w wielu miejscowościach (Miramont, Combę, Trem on), węgiel występuje obficie w kilku zagłębiach, a głównie nad brzegami rzek Lot i Aveyron; obok tego inne kruszce zjawiają się w wielkiej rozmaitości, ale w ilościach nieznacznych; są przytem po całym departamencie porozrzucane i niedbale wyzyskiwane (mangan, ołów, miedź antymon, srebro, nieco niklu, złota, arszeniku, chromu i t. p.). Z tem wszystkiem przemysł metalurgiczny zajmuje w kraju pierwsze miejsce, gdyż nieliczne inne fabryki (szkła, papieru, tkanin) są podrzędnego znaczenia. Handel mało ożywiony, ogranicza się do wywozu żelaza, wełny, sera, trufli, bydła rogatego i owiec, w przywozie zaś zaznacza towary galanteryjne, modne tkaniny wszelkiego rodzaju, machiny i t. p. środki komunikacyjne (z natury samego terenu) są niewystarczające,—266 km. dróg żelaznych i około 800 km. dróg bitych. Ludność wzrasta powoli ale stale: w r. 1801 liczono głów 326,340; w 1851 r. 394,283; w 1871 r. 402,476;

w J886r. 415,8*26, obecnie około 420,000. Oświata położone nad dawnetn jeziorem Fucino, którego osuną niskim stopniu, choć liczba szkół niższych i śre- szenie jeszcze przez cesarza Klaudyusza rozpoczęte, dnich jest dość znaczna. Departament A. utworzo- lecz dopiero przez księcia Torlonia dokonpne zostało; ny został wr. 1789 z części Gienii (Guyenne), z tak słynne winnice, muzeum wykopalisk i starożytności zwanej dzielnicy Rouergue i Marche, administracyj- rzymskich.

nie dzieli się dziś na pięć okręgów: Espalion, Millau, Avianus, bajkopisarz łaciński z w. IV lub V po Rodez, S-te Affrique i Villefranche; miasto główne Chr. Ułożył 24 bajki, wzorując się na Fedrze, nie

And. S-

Rodez nad rz. Aveyron.

doścignął wszakże jego prostoty, pisał bowiem sty-Avezac (d’) de Castera Macaya Armand lern zbyt retorycznym i nadętym. Mimo to jednak, Pascal, geograf francuski (* w Tarbes 1800 — w średnich wiekach, bajki A-usa były powszechnie f w Paryżu 1875). Był najpierw adwokatem, po- używane po szkołach, przy czem niektóre z nich tern wstąpił do ministeryum marynarki i oddał się rozszerzono, niektóre sparafrazowano, skąd powstał badaniom geograficznym, a szczególniej studyom „Novus Avianus“ Neckmanna, w w. XII. Najnowsze nad dziejami geografii. Był także sekretarzem ge- wydania są: Lachmanna (Berlin, 1845) i Fröhnera neralnym franc. Towarzystwa geogr., a kilkakroć (Lipsk, 1865).    *

Avicebron, ob. I b n - G a b i r o 1.

Avicenna, właściwie Abu Ali elHosein Ben Abdallah Ibu (lub Ebn) Sina, jeden z najznakomitszych uczonych arabskich (* 980 r. w Afszenie, wioseczce w bliskości miasta Charmatyn, należącego do Buchary, z ojca wysokiego urzędnika (poborcy podatkowego). Niedługo po jego urodzeniu ojciec przeniósł się do Buchary i tutaj młody chłopiec, obdarzony zdumiewającemi zdolnościami, oraz nadzwyczajną żądzą wiedzy, pobierał doskonałą naukę. Pamięć miał tak olbrzymią, że już w 10 roku życia umiał na pamięć cały koran i kilka całkowitych ksiąg filologicznych; wogóle wiedzą swoją powszechne obudzał zdumienie. Studya swe wyższe rozpoczął od nauki prawa, ucząc się współcześnie filozofii, uprawiając matematykę i astronomię, a później medycynę, w której takie czynił postępy, że już jako 16-letni młodzieniec wezwany został przez starszych lekarzy na naradę do chorego sułtana Ben-Mansura. Wyzdrowiawszy, sułtan zamianował go swym przybocznym lekarzem. W tej godności otrzymał pozwolenie korzystania do swych stu-dyów z bogatej biblioteki sułtańskiej. Biblioteka ta niezadługo potem stała się pastwą pożaru, ^a złośliwi nieprzyjaciele A-y twierdzą, że to on sam ją spalił z zazdrości, aby inni z niej wiedzy czerpać nie mogli. Ukończywszy w 18 roku życia swe studya, objął po ojcu urząd, oddając się współcześnie nader rozległej działalności piśmienniczej, tak, że w trzy lata później, dla jednego ze swych przyjaciół napisał wielkie dzieło „Collectio“ obejmujące, oprócz matematyki, całą ówczesną wiedzę, a nadto zdążył opracować kilka dzieł specyalniej-szych, dotyczących zagadnień filozoficznych i etycznych. Gdy miał lat 22, stracił ojca i rozpoczął życie tułacze, które raz umieszczało go w najświetniejszych warunkach na dworach znakomitych książąt (między innemi był czas jakiś wezyrem emira S z e m s e d-D a u 1 a w Hemadanie), to znowu narażało na stokrotne niebezpieczeństwa, których zaledwie uniknąć zdołał, aż mu się nareszcie udało osiedlić się na czas dłuższy w Ispahanie na dworze emira A 1 a - e 1-D a u 1 a. Przyjęty przez tego ostatniego z oznakami czci wielkiej, towarzyszył mu jako lekarz przyboczny w czasie kilku pochodów wojennych i podczas 14 lat, które na dworze ispahańskim spędził, opracował liczne dzieła filozoficzne, astro-

jego prezesem. Z prac jego naukowych, które po większej części ogłaszał w „Buletynie paryskiego Towarzystwa geograficznego “w „Annales de voyages“ i innych czasopismach wybitnych, godne są zaznaczenia następujące: „Essais historiques sur le Bigorre“

(1823); „Esquisse générale de l’Afrique“ (1837):

„Relations de Mongols ou Tartares par Jean de Plan de Carpin“ (1838); „Iles de l’Afrique“ (1848);„Ethi-cus et des ouvrages cosmograph. intitulés de ce nom“

(1852); Considérations géogr. sur l’histoire du Brésil“

(1857); „Les voyages d’Améric Vespuce“ (1858);

„L’expédition génoise des frères Vivaldi au XIII siècle (1859); „Aperçu historique sur la bousole“

(1860); „Coup d’oeile historique sur la projection des cartes géographiques“ (1863); „Les navigations terreneuviennes de J. et S. Cabot“ (1869); „Canevas chronologique de la vie de Chr. Colombe“ (1873);

„Aperçus historiques sur la rose de vents“ (1874). *

Avezzana Giuseppe (* w Chieri 1797—f w Rzymie 1879; generał i patryota włoski. Mając lat 16, zaciągnął się do armii napoleońskiej, a po upadku cesarstwa wstąpił do wojska piemonckiego, w stopniu oficera. Podczas wypadków w r. 1831, skazany zaocznie na śmierć i stracony w podobiznie, przeszedł do Hiszpanii i bił się w szeregach kon-stytucyonalistów; wzięty do niewoli i wypuszczony następnie na wolność, udał się do Ameryki, gdzie w Nowym Orleanie i Tampico, założywszy wielkie przedsiębierstwo, prowadził handel metalami. Brał udział w wojnie meksykańskiej i w nagrodę za swe czyny otrzymał od Sant’Anny gubernatorstwo wojenne trzech stanów wschodnich. Udawszy się w r.

1834 do Stanów Zjednoczonych, osiedlił się w Nowym Yorku i oddał interesom handlowym. Rok 1848 powołał A-ę do Włoch, gdzie otrzymał stopień generała gwardyi genueńskiej; po przegranej bitwie pod Nowarą przystąpił do powstania genueńskiego.

W miesiącu maju 1849 r. został ministrem wojny rzeczypospolitej rzymskiej. Po zdobyciu Rzymu przez francuzów pojechał na Maltę. R. 1860 brał udział w wyprawie Garibaldiego do państwa neapolitań-skiego i odznaczył się w bitwie nad Volturno. Powołany do parlamentu włoskiego, A. zasiadał na ławach stronnictwa skrajno-postępowego; był także prezesem komitetu stowarzyszenia „Italia irredentn.“

Aveszanc- Miasto włoskie w Abrnzzach, w departamencie Aquila, stolica okręgu t. im.; 6,371 m.;

F—n.

K. J.

nomiczne i filologiczne, a także to dzieło lekarskie, które ugruntowało jego sławę i wpływ naukowy na następnych lat 500, mianowicie „Kanon medi-cinae“ (po-arab. el Kanun fil Teb, t. j. wskazówki, czyli prawidła medycyny praktycznej). Pędził on przytem życie hulaszcze, wyczerpujące siły i popadł w ciężką chorobę, która też przecięła pasmo jego życia, jak mówią złośliwi, wskutek działania lekarstwa, które sam sobie błędnie zaordynował. Zmarł, mając lat 57 w 1037 r., rozdzieliwszy swe mienie pomiędzy ubogich, a to, co zdaniem swem nabył niesłusznie, zwróciwszy poszkodowanym i niewolników obdarzywszy wolnością. Pewien poeta arabski mówi tedy o nim, że jego filozofia nie nauczyła go dobrego obyczaju, ani też jego medycyna nie obdarzyła go sztuką przedłużenia życia własnego lub utrzymania krzepkiego zdrowia. W dziejach nauk, a zwłaszcza nauki arabskiej, A. zajmuje miejsce uader wybitne. Jako filozof, rozwijając naukę Al-Farabiego, zmienił ją o tyle, że odrzucił liczne zasady neoplatonizmu, zbliżył się do nauk Arystotelesa i przez światło, jakie wniósł do owoczesnej filozofii, stał się dzielnym poprzednikiem znakomitego Averrhoesa czyli Ibn-R u s z t a (ob.). Jako lekarz, w swoim „Kanonie“ stworzył co do formy najdoskonalsze dzieło lekarskie całych wieków średnich, otrzymał też za nie głównie zaszczytny przydomek „księcia medycyny“ (el-Scheich e 1 R e ï s), i zaćmił niem na długie wieki znaczenie i wpływ wielkich lekarzy starożytnej Grecyi. Piśmiennicza działałność A. jest ogromna, obejmująca najrozmaitsze dziedziny wiedzy; tak W ü s t e n f e 1 d ( „ Geschichte der Arabischen Aerzte und Naturforscher“, 1840) wylicza 105 prac jego, a między niemi kilka bardzo obszernych. Z pośród jego pism filozoficznych i alchemicznych, niektóre już w XV-m stuleciu wydano po łacinie, z prac zaś prawniczych, matematycznych, astronomicznych i muzycznych znane są zaledwie tytuły. Z pomiędzy dzieł lekarskich pierwsze miejsce zajmuje wspomniany powyżej „Kanon“. Jest to kompletny system medycyny, obejmujący w pięciu księgach: anatomię i fizyologię, ogólną patologię i terapię, farmakologię, naukę o chorobach pojedyńczych części ciała (a capite ad calcem), gorączkowo przebiegające choroby ogólne i naukę o lekach złożonych, wreszcie uwzględniający chirurgią i okulistykę. Każda księga rozpada się na kilka działów (Fen), każdy dział na traktaty (tractatus v. doctri-nae), każdy traktat na summy, a te wreszcie na rozdziały (caput)\ tak, że zarówno ze względu na obfitość i zupełność materyału, jakoteż na ład i uszykowanie, niema podręcznika medycyny średniowiecznej, któryby z Kanonem mógł iść w porównanie. Pod względem naukowego poglądu i opracowania przedmiotu, A. s oi całkowicie na stanowisku Galena, którego system rozwija w sposób jak najwięcej pomysłowy i najsprytniejszy. W biologii ogólnej idzie, jak Galen, za Arystotelesem; anatomia i fizyologia jest opracowana podług Galena; nader starannie A. opracował dyetety-kę, jest też to jeden z najlepszych rozdziałów jego dzieła; w patologii ogólnej i szczegółowej ujawnia

gruntowną znajomość greckich i żyjących przed nim arabskich lekarzy, najczęściej cytując wielkiego Rhazesa i Ali Abbasa; własnych spostrzeżeń A-y napotykamy niewiele; w opisach cierpień miejscowych podaje, po wyłożeniu zasad Galena o własnościach głównych (ąualitates elementariae), najdziwaczniejsze rozróżnienia szczegółowe. Jego skarbiec leczniczy jest olbrzymi: obok licznych świeżo wprowadzonych leków roślinnych (zwłaszcza arabskich i indyjskich) apteka Aëtiusa odgrywa rolę przeważną. Nie tyle bogatej swej treści realnej, ile raczej doskonałej formie i do drobiazgo-wości posuniętej systematyce, która czyni użycie dzieła nader dogodnem i żadnego pytania bez odpowiedzi nie pozostawia, oraz pewności apodyktycznej argumentacyi zawdzięcza Kanon nieograniczone uznanie, jakie znalazł, i potęgę wpływu, jaki wywierał na leniwą nmysłowość współczesnych i następców A-y przez lat półtysiąca. Arabskie wydanie Kanonu drukowano w Rzymie r. 1593; łacińskich przekładów i wydań istnieje z jakie 30; ostatnie, najlepsze, choć niedokończone, zawiera bowiem tylko księgę I i II, jest sporządzone przez Fortunatusa Plempiusa (Lovani 1652); hebrajski przekład wyszedł już 1491 w Neapolu. Z innych pism lekarskich A-y niektóre pomniejsze wyszły po łacinie, bądź oddzielnie, bądź jako dodatki do wydań Kanonu. Porównaj: Wüstenfeld: „Geschichte der arabischen Aerzte und Naturforscher“ 1840.—Choulant: „Geschichte und Literatur der ael-teren Medicin“. Leipzig. 1841.—Ledere: „Histoire de la Med. arabe.“ Paris 1876. Tomów 2).

Avicula Klein (paleont.) Rodzaj małżów z rzędu omułkowatych (Mytilacea), z rodziny perłówek (Aviculidae). Połówki skorupy nierówne; lewa większa, bardzo wypukła, z płatkiem wystającym, prawa mniejsza, słabo wypukła albo płaska, z płatkiem nieznacznym. Więź podwójny, zewnętrzny na brzegu zawiasowym, wewnętrzny w głębokiej jamce. Przeżył od okresu węglowego aż do dni dzisiejszych. Gatunki: A. conforta Porti, charakterystyczny dla wierzchniego kajpru w Alpach i za Alpami; A. exi-lis Stop., charakterystyczny dla piętra karnijskiego (średniego piętra kajpru) w Alpach południowych; A. Gesneri Thurm w piętrze kimmerydzkiem (biała jura) w Niemczech północnych i szwajcarskiej jurze; A. seminuda, pospolita w piętrze cenomań-skiem (najniższem ogniwu górnej kredy); A. pha-laenac.ea Link i A. Studeri May w dolnym mioce-nie (morskim molassie) szwajcarskim; A. margariti-fera L. dziś Meleagrina margaritifera (prawdziwy perłopław) żyjący w oceanie Indyjskim.

Avicula (zoologia), obacz Perłopław czyli Perłowa muszla.

Avicularia obacz Bryozoa oraz P t a s z n i k (Mygale).

Aviculidae (paleont.) Rodzina kopalnych mięczaków małżów (Lamellibranchiata) z rzędu omułkowatych (Mytilacea), dzielona przez paleontologów na dwie gruppy: jedną o więzie prostym, niedzie-lonym poprzecznie, obejmującą rodzaje: Pterinea Gf., Pseudomonotis Beyr., Avicula Klein i Aviculo pecten M’Coy; druga o więzie podzielonym w po-

K. J.

K. J.

Zn.

And. S.

And. S.

przek wielokrotnie, leżącym w szeregu jamek, prostopadłym do brzegu zawiasowego, z rodzajami Gervillia Dfr. i Inoceramus Sow.

Avieulopecten M’Coy (paleont). Rodzaj kopalnego małża z rodziny Aviculidae, z wydłużonego ale prostego więzu i płaskiej formy skorupy bliskiego rodzajowi Avicula. Jest on pośrednim rodzajem między rzędem omułkowatych (Mytilacea) a grzebyko-watych (Pectinacea). Bardzo pospolity w formacyi węglowej; występuje też i w permskiej jeszcze. Gatunek A. papyraceus Sow. z formacyi węglowej w Anglii i Niemczech.

Aviditas (chem.). Powinowactwem chemicznem (affinit as) nazywamy dążność rodzajów materyi do wstępowania pomiędzy sobą w działania chemiczne. Wiadomo, że w różnych rodzajach materyi dążność ta przejawia się w różnym stopniu, tak, że np. kiedy fosfor trudno ustrzedz przed połączeniem się z tlenem przy zetknięciu tych ciał ze sobą, to platyna może się stykać z tlenem we wszelkich warunkach fizycznych, a połączenie tych ciał nigdy nie następuje na drodze bezpośredniej. Powiadamy, że powinowactwo tlenu do fosforu jest wielkie, a do platyny—małe lub w pewnym względzie żadne. Ilekroć odbywa się jakiekolwiek zjawisko chemiczne, zawsze towarzyszą mu zmiany w stanie termicznym działających materyj, t. j. ciepło zostaje wydzielone albo pochłonięte. Przyjmujemy, że wielkość tych zmian zależy od wielkości powinowactwa między działaj ącemi na siebie rodzajami materyi i ilość wydzielonego ciepła bierzemy za miarę powinowactwa. Jeżeli przeto kwas siarczany, tworząc z wo-danem sodu siarczan sodu obojętny, wydziela 157 cal., a kwas azotny, dając z wodanem sodu azotan sodu, wydziela tylko 137 cal., powiadamy, że powinowactwo kwasu siarczanego do wodanu sodu jest większe, aniżeli powinowactwo kwasu azotnego. Jeżeli wszakże zrobimy mieszaninę, złożoną z równoważnych ilości kwasu siarczanego, kwasu azotnego i wodanu sodu, to po ukończeniu zjawiska chemicznego możemy się przeświadczyć, że ilość utworzonego azotanu sodu jest dwa razy większa od ilości utworzonego siarczanu sodu. Większa zatem ilość wydzielanych kaloryj nie wywołuje utworzenia się większej ilości produktu działania chemicznego. Zupełnie podobnie dzieje się przy zetknięciu innych kwasów i iunycli zasad: nigdzie niema prostego stosunku pomiędzy ilością utworzonej soli a ilością wydzielonego ciepła. Jeszcze w r. 1854 powyższą okoliczność wskazał Juliusz Thoinsen, a przyczynie, rządzącej ilościami wytworzonych lub rozłożonych związków, nadał nazwę aviditas. Wyraz ten, dotychczas po polsku nie oddany, może prze-łożyć-by można wyrazem żądność.

Avienus R u f u s F e s t u s, poeta łaciński, z IV w. po Chr. (* w Volsinium w Etruryi). Był prokon-sulem w Afryce (r. 366), potem w Achai (372 r.). Według Serwiusza, scholiasty Wergiliusza (Ad Aen. X. vs. 272 i 388), miał on ułożyć jambami całego Wergiliusza i całą historyę Tytusa Liwiusza (Avienus, qui totum Vergilium et Livium jambis scripsit), ale oba te dzieła zaginęły. Doszły do nas niektóre tylko poematy dydaktyczne i epigramaty, jak przekład z Aratusa „Fenomenów“ (1325, hexametrôw) i „Prognostyków“ (552 hex.), Descriptio orbis terrae (opisanie ziemi, 1394 hex), Ora maritima (703 jamby). To ostatnie dzieło, zawierające opis brzegów morza Śródziemnego od Kolumn Herkulesa do Marsylii, jest tylko ułamkiem poematu, w którym A. miał zamiar opisać wszystkie brzegi zachodnie i południowe Europy. Widzimy z przytoczonych pism jego, że nie był to bynajmniej talent twórczy, oryginalny; co zaś do formy, wiersze jego są ciężkie, zawiłe, język przepełniony archaizmami, ubogi, bezbarwny, posługujący się utarte mi, a ciągle się powtarzaj ącemi zwrotami.

Avigliano, miasto włoskie w departamencie Po-teuza (dawna prowincya Basilicata), w dorzeczu rz. Bradano, przy drodze żel. Potenza-Melfi, na wyniosłem wzgórzu położone i otoczone lasami jodłowe-mi; 13967 m-ców (gmina 20,506), zajmujących się wydobywaniem marmuru i hodowlą bydła rogatego; w okolicy źródła mineralne.

Avignon, ob. Awenion.

Avignonet, osada w departamencie francuskim Wyższej Garonny, na granicy z dep. Aude, przy kanale Laugwedockim (du Midi) i drodze żelaznej Tuluza-Carcasonne. Tu Albigensi zamordowali kilku inkwizytorów papieskich, co dało powód do podjęcia przeciw nim krucyaty.

Avila, 1) departament hiszpański na południo-wschodzie Starej Kastylii, graniczący z departamentami: Salamanki, Walladolidu, Segowii, Madrytu, Toledo i Caceres, 7,882 km. □, 190,834 m-ców (25 głów na 1 km. □). Południową część kraju stanowi wyniosły łańcuch Sierra de Gredos, dosięgający w szczycie Plaza de Almanzor 2,661 m. (wy sokość Tatrzańskiego Gierlachu); łańcuchowi temu z północnej strony towarzyszą niższe równoległe pasma: La Paramera de A. (2,105 m.), Sierra de A. La Serrota, Sierra de Malagon i. t. p. Wszystkie te wyniosłości nie są jednak zwarta i ściśle z sobą spojone, skutkiem czego komunikacya nie natrafia na przeszkody. Północna część departamentu jest bardziej płaską, należy do wyżyny starokastylskiej i nachyla się stopniowo ku rzece Duero. Klimat w całem znaczeniu tego wyrazu lądowy, lato gorące, zimy ostre, na niższych miejscowościach warunki łagodniejsze, w górach o wiele surowsze, opady atmosferyczne stosunkowo nieznaczne, stąd rzeki nieliczne i w wodę niezasobne. Należą one do zlewiska Duero przez Adajo, Zapardiel, Trabancos i Tor-mes, zaś do zlewiska Tagu przez Alberche i pograniczny na południu Tietar. Grunt nie wszędzie do uprawy roli podatny, miejscami zupełnie jałowy, wszakże w okolicach lepiej zwilżanych, zwłaszcza w bliskości rzek, bywa bardzo urodzajny i wydaje zboża wszelkiego rodzaju, len, konopie, wino, kasztany i t. p. Znaczną część kraju pokrywają pastwiska, żywiące stada zwierząt domowych, głównie owiec, których rasa merynosów zalicza się do najlepszych w całej Hiszpanii; stąd też mieszkańcy prowadzą zyskowny handel wełną. Lasów niewiele— tylko w stronie południowo-wschodniej spotkać można dość znaczne bory sosnowe. Komunikacye w nieszczególnym stanie: jedna tylko linia drogi żelaznej

jednak staranne odebrał wychowanie; studya uniwersyteckie odbył na wszechnicy w Koimbrze; po powrocie do rodzinnego miasta Horta, na wyspach Azorskich, trudnił się nauczycielstwem (1827). Wybuchłe w tym czasie niesnaski domowe w Portugalii wysunęły A-ę na widownię polityczną. Dom Pedro, cesarz brazylijski, po śmierci ojca, króla Jana VI, (marzec, 1827) zrzekł się korony portugalskiej na rzecz małoletniej swej córki, Maryi II da Gloria, pod warunkiem, aby wyszła za swego stryja Dom Miguela i rządziła krajem na zasadzie konstytucyi liberalnej. Przekorny i despotyczny Dom Miguel, wbrew intencyom starszego brata, zwołał samowolnie kortezy i kazał się obwołać królem (lipiec, 1828), wyzuwając żonę, Maryę, ze wszelkich praw do tronu. Zarazem rozpoczęło się krwawe prześladowanie stronnictwa liberalnego, stojącego przy prawej spadkobierczyni korony. Kiedy wskutek tego przywódcy liberalni, zgromadzeni na wyspach Azorskich pod kierunkiem Palmellego i samego cesarza Pedra, przybyłego umyślnie z Brazylii, uformowali regencyę i przy pomocy angielskiej rozpoczęli walkę z Dom Miguelem, przyłączył się do nich A. i zyskał wkrótce zaufanie cesarza. Wskutek zawartego w kwietniu 1834 r. aliansu poczwórnego: Anglii, Turcyi, Hiszpanii i Portugalii, Dom Miguel zmuszony był do ustąpienia, a zarazem przywrócone zostały porządki konstytucyjne w Portugalii. Odtąd Ą., bądź to jako deputowany do Izby posłów w przebiegu przeszło lat dwudziestu, bądź zajmując wysokie stanowiska w administracyi kraju, wywierał wpływ pierwszorzędny na bieg stosunków wewnętrznych w Portugalii. Od 1841—42, a następnie od 1849—51 r. i 1857—59 piastował urząd ministra finansów w rozmaitych gabinetach. W długotrwałej walce politycznej t. zw. „septem-brystów“, czyli radykalnych zwolenników konstytucyi z 1820 r., a t. zw. „moderados“, pragnąc zachować w mocy umiarkowaną ustawę konstytucyjną Dom Pedra z 1826 r., trzymał A. z tern ostatniem stronnictwem umiarkowanem. W ministeryach Lou-le'go i Bandeiry objął tekę spraw zagranicznych (1869—62, 1865); 1870 r. znów powrócił do wydziału finansów; 1868, 1870 i 1877 r. sam miał sobie powierzone złożenie gabinetu, lecz żaden z tych rządów nie cieszył się długą trwałością. Zainaugurował wszakże stałe zwycięstwo partyi umiarkowanej, która odtąd aż do 1886 bez przerwy prawie utrzymywała się u steru. — Mianowany parem (1861), hrabią (1864), margrabią (1870), wreszcie księciem de A. i Bolama (1878). Był wice-preze-sem Akademii umiejętności w Lizbonie; ze szcze-gólnem zamiłowaniem oddawał się naukom statystyki i ekonomii politycznej.

Madryt - Medina przecina departament w stronie wschodniej. Podział na sześć okręgów sądowych: A. Arevalo, Piedrahita, Cebreros, el Barco de Avilo, Arenas de S. Pedro. 2) A. miasto główne powyższego departamentu nad rz. Adajo (lewy dopływ Duera) przy drodze żelaznej Madryt-Medina, na wyżynie wzniesionej 1,144 m. nad p. m., 9,117 m-ców. Jest to starodawna Obiła rzymian w prowincyi Tar-raconensis, zwana także Obuła i Abela. Miasto ma wygląd ponury i ulice wąskie, zbudowane jest bowiem z ciemnego granitu na granitowej skale, zato ma okolicę malowniczą i urodzajną; otacza je dokoła wysoki mur, licznemi najeżony wieżami. Niegdyś kwitnące i bogate, z dawnej świetności posiada dziś tylko wspaniałą katedrę, zamek z czasów mau-rytańskich i kilka kościołów. Słynny w swoim czasie uniwersytet, założony w 1482 r., zniesiony został w 1808 r. W pobliżu znajdują się ciekawe rzeźby, wykute w granicie i przedstawiające postacie zwierząt (byki z Guisando); pochodzą one niewątpliwie z bardzo odległej epoki na wiele wieków przed Chr. A. jest miejscem urodzenia S. Teresy (1515—1582); w historyi pamiętną jest zgromadzeniem szlachty hiszpańskiej (5 czerwca 1465 r.), która zdetronizowała Henryka' IV i powołała na tron brata jego, Alfonsa XI. Tu także 29 lipca 1520 odbyło się walne zgromadzenie deputowanych miast hiszpańskich pod wodzą Jana Padilli (Związek

And. S.

owięty).

Avila (takżeDavila) Gil Gonzaleś de, (* 1577— f 1658), archeolog i historyk hiszpański, jezuita i kanonik w Salamance, od r. 1612 historyograf obu Kastylij, a później (1641) i Indyj, opracował: „Historia de las antiguedades de la ciudad de Sa-lamanca“ (Salamanka, 1606); „Teatro eclesiastico de las iglesias de Espańa“ (Madryt, 1645—53, 4 tomy); „Teatro eclesiastico de las iglesias de las In-dias“ (1649—56, 2 tomy); „Historia del rey D. Hen-rique de Castilla“ (Madr. 1638); „Historia del in-clito monarco D. Felipe III“ (Madr. 1770 w Men-dozy „Monarqhia de Espańa“ tom III), i kilka innych. Wszystkie one mają wielką wartość, jako obfity zbiór materyału historycznego.

Avila Sancho, głośny generał hiszpański, żyjący w końcu XVI w. (f 1579); służył z początku pod księciem Alba i w r. 1567 dowodził jego gwardyą. Podczas wojny domowej w Niderlandach pobił hrabiego Hochstraete nad brzegami Mozy, ale i sam doznał porażki w bitwie pod Quesnoy. Requesens, następca księcia Alby, wysłał A-ę (1574) morzem do obleganego Middelburga z żywnością i amuni-cyą, ale wyprawa nie powiodła się. Roku następnego, A. odniósł walne zwycięstwo nad Ludwikiem Nassauskim w bitwie pod Mook i zdobył Antwerpię, gdzie żołnierze jego dopuścili się strasznych nadużyć, których wódz nie był w stanie ukrócić. R. 1577 A. udał się do Włoch i otrzymał gubernatorstwo Pawii; wyruszywszy zaś ponownie, pod rozkazami księcia Parmy, Aleksandra Farnese, do Niderlandów, poniósł śmierć przy oblężeniu Maëst-richtu.

A.

Avila y Suniga Ludwik de (* około 1490 w Placencyi), historyk, wojownik i dyplomata hiszpański, powiernik Karola V, towarzyszył mu w wyprawie do Tunisu (1535), do południowej Francyi (1536) i do Niemiec podczas wojny szmalkaldzkiej; posłował nadto do Pawła IV i Piusa IV w sprawie soboru trydenckiego. Jako naoczny świadek walk Avila Antonio José ks. de (* 8 marca 1806— i Karola z protestantami, opracował z uwzględnieniem f 3 maja 1881) mąż stanu portugalski, syn szewca, ¹ uwag monarchy „Comentarios de la guerra de Ale-

Aviles, miasto główne okręgu t. im. w hiszpańskim departamencie Oviedo (Asturya), leży nad bezpieczną i jedną z najdogodniejszych dla przystani morskiej zatoką (Ria de A.) w odnodze Biskajskiej; połączone jest koleją żelazną ze stolicą prowincyi Oviedo, ma szkołę marynarki, huty cynkowe i miedziane, fabryki szkła i 9,000 m-ców, którzy obok tego zajmują się rybołówstwem i słyną jako

And. S.

A. Pu).

And. 8.

And. S.

mańos hecha por Carlos V en 1546 y 1547“ (We-nec., 1548—1553; Toledo 1549 i często później), dzieło bardzo poczytne i tłómaczone na różne języki; sam A. przetłómaczył je na włoski (Wenec., 1548; z uzupełnieniem, 1549). Przekład łaciński wyszedł w Antwerpii (1550), francuski w Antwerpii (1550) i w Paryżu (1551); niemiecki w Wolfenbüttel (1552). Oryginał został wydany ostatnio wpublikacyi „Biblioteca de autores espańoles“(Madryt, 1852).

Aviler Augustyn Karol de, architekt (* w Paryżu 1653 — f w Montpellier 1700) w 20 roku życia już współubiegał się o medal złoty akademii i nagrodę Rzymską otrzymał. Wsiadł na okręt w Marsylii razem z Desgodeliem i słynnym starożytnikiem, Janem Foi-Veillant. ale okręt, przez korsarzy napadnięty, zaprowadzony został do Tunisu, gdzie 16 miesięcy w więzieniu pozostać musiał; nie przestał wszakże pracować i podług jego planu w Tunisie meczet postawiony został. W 1676 roku uwolniony, popłynął do Rzymu, gdzie 5 lat studyo-wał dawnych mistrzów. Po powrocie pracował jakiś czas pod Mansard’em, następnie udał się do Montpellier. Tu zbudował bramę Peyron, a później dużo innych budowli w Carcassonne, Bézier Nîmes i w Tuluzie. Tu jest najważniejsze jego dzieło—pałac; został w nagrodę za to mianowany budowniczym prowincyi całej. Był też dobrym teoretykiem. Przetłómaczył i objaśnił sześć ksiąg Scamozzego, jako też i Vignolę. Wydał swój kurs architektury, tłómaczony na niemiecki język przez Sturma. Pierwszy rzucił myśl słownika architektonicznego, nad który aż do „Quatremere de Quincy“ lepszego niebyło. Wykonał rycinę na miedzi portretu Michała Anioła.

odważni żeglarze.

Avisio, jeden ze znaczniejszych dopływów lewych Adygi (Etsch), ma źródła na wschodnim stoku góry Marmolate w Alpach Dolomitowych; płynie długą i, krętą doliną w kierunku południowo-wschodnim i ubiegłszy przeszło 100 km., wpada do Adygi, powyżej Trydentu. Dolina jego górna zowie się Passa, średnia Fieme (Fleimser), dolna Cembra.And- s-

Avis, aviso, w stosunkach handlowych, oznacza po prostu zawiadomienie o wystawieniu wekslu lub wysyłce towarów.

A vista (franc, à me), jest formułą, odpowiadającą polskiemu: za okazaniem, używaną dla weksli, które ulegają bezzwłocznej wypłacie.

A vista lub prima vista (włos.; francus. a vue) wyr. muz.=grać lub śpiewać z nut bez przygotowania się, a nawet bez uprzedniego przejrzenia danej kompozycyi.

Avitus M. M a e c i 1 i u s, cesarz zachodniego Rzymu, panował od r. 455 do 456; pochodził ze szlachetnej rodziny senatorskiej i wychowywał się na królewskim dworze wizygockim w Tuluzie, pod okiem Teodoryka. Cesarz Walentynian III wyprawił go w r. 451 do Wizygotów w celu zawarcia między nim i iRzymem przymierza przeciw hunnom. W r. 454 mianowany był przez cesarza Petroniu-sza Maksyma rządcą Gallii, a po śmierci jego, przy pomocy Wizygotów, ogłosił się cesarzem w Arelacie w r. 455. Przybywszy do Italii, nie wiele znalazł przychylnych sobie, ale mimo to uznany był panującym, nietylko tu, lecz i w Konstantynopolu. Zniechęciwszy naród hulaszczem swojem życiem, rychło ściągnął na siebie nienawiść i został strącony z tronu przez Rycymera. Po abdykacyi żądał, aby go uczyniono biskupem w Placencyi, ale senat natomiast posłał mu wyrok śmierci. Jakoż uciekającego do Galii w drodze pojmano i zabito.

Avitus Alcimus E c d i d i u s (f prawdopodobnie po r. 525), poeta chrześciański rzymski, potomek rodziny senatorskiej z Auvergiiii, w r. 490 zasiadł po śmierci ojca na arcybiskupiej stolicy w Vienne. Jako gorliwy wyznawca ortodoksyi, energicznie zwalczał sekciarzy i wpływem swoim sprawił, że król burgundów, Gundebald, i syn jego, Zygmunt, nawrócili się do kościoła prawowiernego; moralnie dopomagał także Klowisowi, katolickiemu królowi franków, do odebrania aryańskim wizygotom południowej Gallii. Oprócz 87 listów, ważnych dla ówczesnych dziejów, pozostały po nim dwa poematy łacińskie: „De spiritalis historiae gestis“ i „De consolatoria laude castitatis“; pierwszy z nich, opiewający upadek pierwszych ludzi, potop i przejście izraelitów przez morze Czerwone, odznacza się wiel-kiemi zaletami poetycznemi i swobodnem traktowaniem tekstu biblijnego. Dzieła A-a wydał Sirmond „Aviti opera“ (Paryż, 1643) —Poro wn.: Parizel „St. Avite, sa vie et ses écrits“ (Leodyum, 1859).

Aviz, miasteczko w portugalskiej prowincyi Alem-tejo, departame >cie Portalegre, na lewym brzegu rz. Seda, przy uściu Rib. Grande — pośród mało zaludnionej i słabo' uprawnej płaszczyzny, zwanej Cam-po de Benavilla, 282 m. nad p. m.—Dziś podupadłe, liczy zaledwie 1,800 m-oów; w średnich wiekach było jednak Sławnem siedliskiem zakonu rycerskiego reguły św. Benedykta, który założony został w 1143 r., w celu wypędzenia maurów z półwyspu. Królowa Marya sekularyzowała zakon 1789 r, i w zamian za to ustanowiła order zasługi wojskowej (krzyż zielony z liliami na brzegach, na zielonej wstążce), udzielany oficerom, mającym najmniej 20 lat służby.

Avize, miasteczko w departamencie francuskim Marny (Szampania), okręgu Epernay, wielkie składy wina szampańskiego, mieszczące się w piwnicach w skale wykutych.

Avlona (Awlona, włoska Valona, albańska Wljones, Vljores, średniowieczna Apollonia, starożytny Aulen), miasto nad zatoką Adryatyku tegoż imienia, w Albanii, w sandżaku Berackim (Berat), 5,000 mców. Leży ono na wzgórzu, pośród gajów oliwnych, o dwa kim. od wybrzeży morskich, od których oddziela je pas niezdrowych bagnisk — jest stolicą prawosławnego metropolity, prowadzi

ożywiony handel solą, winem, skórami, smołą i zbo- składa się z pewnej liczby cząsteczek chemiczny eh, żem, jest stacyą okrętów Lloyda austryackiego i te- stanowiących najdrobniejsze grupy atomów, samo-legrafu podmorskiego (A.-Otranto) i posiada wiele dzielnie istniejące, oraz że wszystkie gazy pod je-zabytków z epoki wojen krzyżowych (przeprawa dnakiem ciśnieniem i w jednakiej temperaturze za-Boemunda z Brindisi do A. 1096 r.) i czasów wła- wierają jednaką ilość takich cząsteczek. Druga dzy rzeczypospolitej weneckiej, od której w roku 1691 przez Turków oderwaną została. Odtąd datuje się upadek miasta, które do dawnego znaczenia i świetności nigdy już nie doszło. Zatoka A.

z tych zasad znana jest obecnie pod nazwą „prawa Avogadra“, początkowo jednak wspomniana rozprawa nie zwróciła na siebie uwagi, a wprowadzone przez A-a wyróżnienie cząsteczek najdrobniejszych chemicznie i najdrobniejszych fizycznie (molécules intégrantes i molécules élémentaires), zdawało się, że raczej gmatwa, aniżeli wyjaśnia teorye chemiczne. Z rozwojem dopiero nowej teoryi gazów (ob. gazy) pogląd A-a zyskał należyte uznanie. Dokładny życiorys A-a mieści się w pamiętnikach aka-

s. K.

(Baja di Yalona) utworzoną jest przez wyskakujący ku północy językowaty półwysep Akrokerauński, górzysty (838 m) i stromo opadający w morze; natomiast północna część jej lądowego wybrzeża jest płaska, bagnista i niezdrowa, rzeki bowiem składając tu swe osady, tworzą błota i laguny. Niewielka wysepka Saseno, położona wprost przylądka demii turyńskiej (II serya, t. 17).

Avoirdupois, nazwa angielskiego funta handlowego, imperial pound avoirdupois.. Nazwa ta, pozornie tylko francuska, napotyka się poraź pierwszy w wieku XIV, w pewnym edykcie Edwarda III, pisana jako averdeboiz lub haberdepois\ miała ona powstać z wyrazu łaciny barbarzyńskiej averia, oznaczającego towar małej wartości, oraz wyrazu francuskiego poids, ciężar. Nazwę zaś funta menni-cznego trog-funt wyprowadzają niektórzy od nazwiska Troja nova, t. j. Londynu, który, według pewnej legendy, miał być założony przez zbiegów trojańskich. Co do stosunków liczebnych ob. a ligi el skie miary i wagi.

Avola (starożytna Abola), miasto portowe na Sycylii, w departamencie Syrakuzańskim, okręgu Noto, przy drodze żel. z Syrakuz do Noto, 12,286 m-ców; zniszczone przez trzęsienie ziemi 1696 roku, odbudowało się na nowo; słynie z miodu (mel abo-licum), wina, zwanego syrakuzańskiem, i jest jedynem miastem na Sycylii, w którego okolicy uprawia się trzcina cukrowa; gaje migdałowe, pomarańczowe i oliwne dostarczają owoców, któremi mieszkańcy

And. 4

And. S.

Glossa (Linguetta), przedłuża zatokę, która tym sposobem ma około 25 kim. długości i jest bezpiecz-nem schronieniem dla łodzi i okrętów podczas częstych i groźnych burz na Adryatyku.

And. S.

Avoca (Ovoca), rzeka pobrzeżna w Irlandyi, w hrabstwie Wicklow, wpada do morza Irlandzkiego pod Arklow; brzegi jej urocze przyciągają licznych turystów i były opiewane przez poetów (Tomasz Moore).

A voce sola (włos.) wyr. muz. — tylko na jeden głos.

Avocetta czyli Awoceta (obacz Szablodziób).

Avogador, tytuł przynależny członkom trybunału weneckiego, mającego kontrolę nad sprawami państwowemi, a zwłaszcza politycznemu Trybunał ten składał się z trzech członków, mianowanych przez Wielką Radę na wniosek senatu i posiadał prawo veto. (Ob. Wenecya).

Avogadro Piotr, malarz z Brescii, uczeń Ghi-lisa około r. 1730. Uczył się na bolońskiej szkole i naśladował ją z pewnym odcieniem koloryzmu weneckiego, szczególnie co do krwistości ciała.

Avold, Saint A.: miasto przedtem francuskie, dziś należy do cesarstwa niemieckiego w Lotaryn-gi, okręgu Forbach, przy drodze żel. Remilly-Saar-briicken, 3,000 m-ców. Założone w 730 r. przez biskupa Sigibalda z Metzu, miało niegdyś kopalnie srebra i ołowiu na sąsiedniej górze ołowianej (Blei-berg), dziś posiada wielkie garbarnie i źródła mineralne; w wojnie francusko-pruskiej z 1870 roku często wspominane, jako główna kwatera drugiego korpusu armii francuskiej pod Frossard’em, a nastę-

And. S.

W zarysach pewny, w kompozycyi rozumny znaczny handel prowadzą, i przyjemny. Za najlepsze dzieło uważani są św.

Kryspin i Kryspinian w kościele św. Józefa.

Avogadro, Amadeo di Quaregna, hr., fizyk włoski (* 1776 r. w Turynie—f 1856 tamże). Pochodził z zamożnej rodziny piemonckiej, kształcił się w mieście rodzinnem, w r. 1796 został doktorem prawa, a następnie zajmował urząd w adwokaturze generalnej. Z zamiłowaniem wszakże zajmował się fizyką, której też następnie oddał się zupełnie. Został repetytorem w kolegium prowin-

Avon (celtyckie słowo=.woda, rzeka), nazwa kilku rzek na wyspie Wielkiej Brytanii, z tych ważniejsze: 1) A. (South A.) wypływa z wzgórzy Marl-borough w hrabstwie Wilts, przerzyna równinę Salisbury i wpada do kanału La Manche pod Christ-church. 2) A. (Lower A.=niższy A.) ma źródła na wyniosłości Cottswold Hills, na granicy hrabstwa Wilts i Gloucester, przepływa pod Bathem i Brystolem i wpada z lewej strony do lejkowato rozszerzonego uścia rzeki Sewern, Jemu-to Brystol, o 12 kim. od-

cyonalnem, należącem do uniwersytetu turyńskiego, pnie króla pruskiego następnie profesorem fizyki w liceum w Vercelli, a w r. 1820 objął nowo utworzoną w uniwersytecie turyńskim katedrę fizyki wyższej (fisica sublima), którą zajmował do r. 1850. Ogłosił znaczną liczbę rozpraw w różnych czasopismach, a oprócz tego • dzieło „Fisica dei corpi ponderabili“ (4 t., 1837—

1841). Najważniejszą jego rozprawą jest: „Metoda oznaczania względnych ciężarów cząsteczek pierwiastków, oraz stosunków, według których wchodzą w związki“ („Journal de physique“, t. 73 z r. 1811).

W rozprawie tej, opierając się na prawie Gay Lus- dalony od morza, zawdzięcza swe handlowe znacze-suca, według którego gazy łączą się w stosunkach nie, gdyż fala przypływu morskiego, wdzierająca się prostych na objętość, uzasadnia, że każde ciało w gardziel A-u, wprowadza do miasta największe

A. S. J

statki morskie. 3) A, (Upper A.—wyższy A.), lewy dopływ Sewernu, bierze początek na wyżynie (Tab-leland) hrabstwa Northhampton, przepływa hrabstwo Warwick i pod Tewkesbury wpada do Sewernu. Nad jego brzegami leży Stratford, ojczyzna Szekspira, który niekiedy nazywany bywa łabędziem z nad A/u.    A" s-

Avont Peeter van A., malarz flamandzki, urodzony w Malines w 1600 r., umarł w swej posiadłości Deurne, koło Antwerpii, w r. 1652. Nie znamy nazwiska jego nauczyciela, wiemy tylko, że nasz malarz został przyjęty, jako mistrz wyzwolony, przez bractwo św. Łukasza w Antwerpii w r. 1622—23, i że jego namiętność do budowania doprowadziła go do ruiny, tak, że umarł niewypłacalnym. Van A. celował głównie w malowaniu małych dzieci, aniołków i geniuszów, któremi ozdabiał krajobrazy Janów Brueghlów, ojca i syna, Łukasza Van Uden, Jana Wildens, Jakóba Artois, Achtschel-lincka, de Vaddera i Dawida Vinckeboons, a z Janem Brueghlem młodszym był złączony węzłami serdecznej przyjaźni. Kopiował on także często obrazy Rubensa i Van Dycka, a ponieważ malował bardzo dużo, dla zadośćuczynienia swej manii budo-wniczej, nie wahał się puszczać w obieg prac, całkiem niewykończonych i wykonanych zbyt pośpiesznie; w utworach wszakże jego, głębiej pomyślanych i staranniej wykończonych, podziwiać trzeba wdzięk kompozycyi, słodycz, a zarazem siłę egzekucyi, miękkość modelowania i karnacyi, żywość i lekkość pędzla. Był on także dobrym rytownikiem.

Avoué, zastępca i pełnomocnik strony w procesie sądowym. Był czas, kiedy stronom, prowadzącym spory przed sądami, nie wolno było bronić się przez zastępców. W Rzymie miało to miejsce pod panowaniem procedury legis actiomim (ob.). Później dopuszczano zastępstwa przez tak zwanych cognitor i procurator, z których pierwszy ustanowionym być musiał wobec obu stron, wyrazami uroczystemi przed magistratem; drugi mógł być upoważnionym bez żadnych fonu, a dowieść mandatu swego był obowiązany tylko wtedy, gdy występował w imieniu powoda, lub jako procurator praesentis (ob.). We Francyi było także początkowo zasadą: „Nul en France ne peut plaider par procureur, hors le roi“, której-to zasadzie nadano później i dotąd utrzymujące się znaczenie, że we Francyi mógł tylko występować w zastępstwie króla z urzędu swego, bądź jako powód, bądź jako pozwany, ustanowiony przez króla raz na zawsze pełnomocnik (prokurator, u nas prokuratorya). Niedogodności, z praktyki początkowej wynikające, usuwano różne mi sposobami; lecz i przy ścisłem jej zastosowaniu dozwalano stronie stawać wspólnie z doradcą, którego bądź sama przybierała, bądź przydawał na jej żądanie sąd, zwykle nawet z pomiędzy sędziów. Później dozwolono, lecz tylko chorym i kalekom, posyłać na swoje miejsce do sądu, lecz nie innego zastępcę, jak syna lub domniemanego spadkobiercę. W następstwie wprowadzano coraz nowe wyjątki, które w końcu były tak liczne, że stały się niemal regułą. Ci, którzy się zastępstwa podejmowali, musieli mieć jednak pozwolenie od sądu i to płatne, które wymagało odnowienia corocznie. Dopiero za panowania Franciszka I możność bronienia się przez zastępcę stała się prawem ogólnem. Ale nadużycia pełnomocników, którzy, przez zwyczaj dawny, przybierali miano prokuratorów, stały się tak rażące, że już za Karola VIII usiłowano wprowadzić, a za Ludwika XIII, przez ordonansę z r. 1620, postanowiono, że profesya prokuratora miała być nadal urzędem kupnym i że liczba tych urzędów przy każdym sądzie ma być ściśle ograniczoną. Ustanowiono też prokuratorów przy wszystkich niemal jurysdykcyach i uczyniono ich przybieranie przez strony, w większej części przypadków, obowiązko-wem. ■ W czasie rewolucyi zajęcia prokuratorów obu-dzały powszechną niemal wzgardę. Prawo z dnia 20 marca 1791 r. zniosło sprzedaż ich urzędów i odjęto im nazwę prokuratorów, a natomiast nazwano ich „avoués“, jak dawniej zwano osoby stanu szlacheckiego, którym kościoły powierzały zarząd swoich spraw doczesnych. Kouwencya narodowa, przez prawo z dnia 3 brumaire’a r. II, uznała raczej za właściwe znieść zastępców i wszelką procedurę. Doświadczenie okazało niepraktyczność i szkodliwość tego systemu. To też prawo z dnia 27 ventose’a r. VIII przywróciło „avoués“, lecz nie przyznało im jeszcze możności sprzedawania swoich urzędów. Możność tę nadało im prawo z dnia 28 kwietnia 1816 r., lecz pod nazwą „prawa prezen-tacyi“. Na mocy tego prawa, A., który chce odstąpić swój urząd, przedstawia swego następcę władzy, która może przyjąć go lub odrzucić i czuwa nad tern, ażeby sprzedaż tych urzędów nie dopełniała się za ceny zbyt wysokie. Kto chce wykonywać czynności avoué, powinien wykazać, że używa praw cywilnych i politycznych, że ma skończonych lat 25 wieku, odbył aplikacyę, tak zwaną „stage“, przez prawo przepisaną, i posiada dyplom bakalarza lub licencyata prawa, lub przynajmniej świadectwo uzdolnienia, wydane przez* fakultet prawny uniwersytetu. W zasadzie wymaganemi są także: świadectwo dobrego sprawowania się, wydane przez mera gminy, i opinia przychylna trybunału, przy którym urząd zawakował. Mianuje A. prezydent Rzeczypospolitej, lecz mianowany, zanim obejmie urząd, musi złożyć przysięgę, a także przepisaną kaucyę. Avoués ustanowieni są tylko przy trybunałach i przy sądach apelacyjnych. Przy sądzie kasacyjnym i przy Radzie stanu funkcye adwokatów i A-ós są z sobą połączone. A-és każdego sądu tworzą korporacyę, którą reprezentuje rada, zwana „Conseil de discipline“ ; jeżeli jednak ich liczba mniejsza jest od czterech, władzę rady sprawuje sąd miejscowy. Przybieranie A-śs w sprawach jest obowiązuj ącem dla stron: przed sądami apelacyjne-mi w materyi cywilnej i handlowej, przed trybunałami w materyi tylko cywilnej. Znaczy to, że stronom nie wolno przed temi sądami inaczej, jak przez pośrednictwo A-ós, sporządzać akt ów proceduralnych i przedstawiać swoich żądań — czynności, które w prawniczym języku francuskim oznaczają wyrazy: „postuler et conclure“. Mandat A. poddany jest w ogólności zwykłym przepisom o pełnomocnictwie. Ze względy jednak na charakter urzędowy tego za-

J.

And. S

stępcy i rękojmi specjalnych, jakie on przedstawić musi, A. może dawać zezwolenia, robić zaofiarowania, czynić przyznania, które dotąd są ważne, dopóki strona interesowana nie wytoczy przeciwko niemu procedury nieprzyznania. Działania A-ćs są płatne; dla zapobieżenia jednak nadużyciom i usunięcia wymagań nadmiernych, prawo ustanowiło taksę ich wynagrodzeń. W sprawach zwyczajnych (oh.) otrzymują oni zapłatę za każdy akt proceduralny, w sprawach sumarycznych (ob.) płaci im strona, za wszystko, jedno ogólne wynagrodzenie, zwane: „droit d’obtention de jugement“, którego wysokość jest zmienna, w miarę tego, czy sprawa jest oczna lub zaoczna, i odpowiednio do wartości pieniężnej przedmiotu sporu. Akeya Ą. o wynagrodzenie przedawnia się z upływem dwuletniego przeciągu czasu. Zarządy ceł, zaregestro-wania i szpitale nie są obowiązane do przybierania A-ćs w swoich sprawach; pozwani w tych sprawach nie są uwolnieni od tego obowiązku i ponoszą koszta swego zastępstwa, nawet gdy wygrywają sprawę. Przed sądami handlowemi i sądami pokoju urząd A-ćs nie istnieje. Przy znaczniejszych tylko sądach handlowych niektóre osobv pełnią, z upoważnienia trybunału, czynności zastępców stron w sprawach, lecz ich przybieranie nie jest obowiązkowe i nie są oni, narówui z A-ćs, urzędnikami mi-nisteryalnymi. Przed sądami karnemi zastępstwo A. jest dopuszczalnem tylko przed sądami policyi, gdy obwinionemu nie zagraża kara więzienia, lecz i w tym razie sąd może zawTsze nakazać stawienie się osobiste obwinionego, a przed sądami policyi prostej—zawsze. Tak nazwana „strona cywilna“, wedle jurisprudencyi, która wszakże jest sporną, może przybrać zastępcę, lecz nie jest do tego obowiązaną. Oprócz swoich czynności zwykłych, A-ćs mogą także spełniać i te, które w zasadzie należą do powołania adwokata (ob.), to jest przedstawiać obrony, mianowicie w sądach pokoju i trybunałach handlowych pierwszej instancyi, a także w niektórych przypadkach wyjątkowych, wskazanych w prawie, wykonywać to wspólnie z adwokatami. Gdy liczba adwokatów przy pewnym trybunale nie jest dostateczną, A-ćs mogą otrzymać od sądu apelacyjnego upoważnienie do bronienia spraw wspólnie z adwokatami. Oprócz tego, po-za udziałem swoim w sprawach cywilnych i karnych, prowadzonych w drodze spornej, spełniają oni pewne czynności jurys-dykcyi dobrowolnej, jak: w uskutecznianiu przed sądami sprzedaży dobrowolnej, w interesach małoletnich, spadków wakujących lub przyjętych z dobrodziejstwem inwentarza; licytują za strony przy sprzedażach przymusowych; asystują dziedzicowi lub mężatce, gdy ta lub tamten chce uczynić de-klaracyę co do przyjęcia bezwarunkowego lub z dobrodziejstwem inwentarza, lub zrzeczenia się spadku.— (Glasson w „La Grande Encyclop.“).

Avranches, stolica okręgu w departamencie francuskim Manche nad zatoką św. Michała (Bai de S-t Michel) leży na wyniosłości, staczającej się ku morzu między rzekami Sće i Selune; 8,000 m-ców. Jakkolwiek port dostępnym jest tylko dla mniejszych statków, jednak handel miasta dość ożywiony, a bardziej jeszcze przemysł, dostarczający świec woskowych, gwoździ, koronek, kafli, trykotaży i t. p. Do roku 1791 było A. siedliskiem biskupa, posiada kilka starożytnych kościołów, biliotekę miejską, ogród botaniczny i piękny pałac po-biskupi, w którym dziś mieści się muzeum starożytności. Jest to starodawny gród celtycki w kraju Abrinkatów (stąd nazywany Abrinca), który w X w. należał do hrabiów d’A. i w wojnach angielskich, jako ważna pozycya strategiczna, niejednokrotnie był zdobywany.

Avrigny Hiacynt R o b i 11 a r d d’ (* w Caen 1675—f 1726), historyk francuski, członek zakonu jezuickiego, profesor kolegium w Alençon. Opracował dwa ważne dzieła, odnoszące się do dziejów w. XVIII: „Mémoires chronologiques et dogmatiques pour servir à l’histoire ecclésiastique, 1600—1716“ (Par. 1720, 4 tomy) i „Mémoires pour servir à l’histoire universelle de l’Europe depuis 1600—1716 avec des reflexions et des remarques critiques“ (Par. 1725, 1757, 1782), dzieło wciągnięte do indeksu ksiąg zakazanych przez kościół.

avrigny Karol Józef Laeillard d’(*1760 na wyspie Martynice — f 1823 w Paryżu), poeta francuski, napisał wiele wodewilów i tragedyj bez wartości; tylko tragedya „Jeane d’Arc“ (1819) miała chwilowe powodzenie, dzięki panującej naówczas niechęci francuzów do anglików.

Avril Filip, jezuita francuski, misyonarz, z w. XVII. Studyował w Paryżu filozofię i matematykę. O życiu jego tyle tylko wiadomo, co sam podał o sobie w opisie swej podróży p. t. „Voyage en divers états d’Europe et d’Asie entrepris pour découvrir un nouveaux chemin à la Chine etc.“ 3 wyd. w Paryżu 1691, 1692 i 1693). Dzieło to, ważne z wielu względów, a pomiędzy innemi przez ciekawe wiadomości o wewnętrznych stosunkach Rossyi, było przetłómaczone na języki: angielski (1693), holenderski (1694) i niemiecki (1705). A. był wysłany przez swą zwierzchność do Chin dla upatrzenia dogodniejszej komunikacyi misyj katolickich z Europą. Udał się przez Livorno do Lewantu, ztamtąd przez Persyę, Kurdystan i Armenię, aż nad morze Kaspijskie, a dalej russkim statkiem do Astrachania, skąd zamierzał do Chin się dostać. Nie mając wszakże listów polecających, ruszył ztamtąd do Moskwy, aby tam się przyłączyć do wielkiej karawany, do Chin się wybierającej. Podejrzany o jakieś nieprzyjazne względem Rossyi zamiary, mimo pro-tekcyi życzliwego mu ks. B. Golicyna, został wraz z towarzyszem swoim, Barnabą, wydalony z jej granic. Udał się tedy do Warszawy, i tam się doczekawszy listów polecających Ludwika XIV, r. 1687 po raz wtóry przybył do Moskwy, lecz znowu z najwyższego rozkazu musiał opuścić Rossyę, przez którą mu podróż do Chin była wzbroniona; więc przez Litwę, Multany i Carogród wrócił do Francyi. Za pobytu swojego w Rossyi zebrał bogate mate-ryały, pomiędzy któremi szczególniej uwagi jego o stosunkach cudzoziemców katolików i protestantów w tern państwie są bardzo zajmujące.

Avril Adolf, baron (* 1823), dyplomata i pisarz francuski, w r. 1866 został konsulem i agentem politycznym w Bukareszcie; w 1873 był reprezentan-

554

Avulsio — Awarowie.

części, a właściwie z dwóch opowiadań: o fakcie przeszłości i fakcie chwili obecnej. Fakta przeszłe opowiada zwykle Budda, który jedynie posiada pamięć dostateczną na przywołanie do życia faktów minionych. Każda A. kończy się zwykle pewną nauką moralną. W północnej literaturze buddyjskiej A-y odgrywają wybitną rolę. Dzielą się na vâkaranas, czyli takie opowiadania, w których Budda przepowiada przyszłość, zamiast wspominać przeszłość, i d ż â t a k a, czyli opowiadania o faktach, w których sam Budda brał udział bezpośredni. Porów. Burnouf: „Introduction à l’histoire du Bouddhisme“ 64, 99, 437; Weber: „Indische

Dr. 15. A. H.

tern francuskim na konferencyi, która w Konstantynopolu układała taryfę dla kanału sueskiego; w r. 1883 usunął się do życia prywatnego. Napisał:

„Le théâtre en France depuis le moyen âge“ (1862)'

„Bulgaiie chrétienne“ (1863), „Documents relatifs aux églises d’Orient“ (1869); Voyage sentimentale dans les pays slaves“ (1875), „Saint Cyrille et saint Méthode“ (1886) i kilka innych.

K. J.

Avulsio w prawie rzymskiem oderwanie przez rzekę całego kawału jej brzegu. — Avulsion grunt w ten sposób oderwany (ob. A11 u v i o).

Literaturgeschichte“ 262.

Awak J a n (ob. WTakowski).

Awangarda, ob. Straż przednia.

Awantnryn (miner.). Nazwa pochodzi od francuskiego wyrazu: aventure (traf). Kiedy bowiem niegdyś w Murano, pod Wenecyą, topiono szkło z dodatkiem opiłek mosiężnych, lub z innego metalu, to opiłki te, pozostając w niem nierozpuszczo-ne, ale wtopione tylko, nadawały mu odbłysk złocisty. Ponieważ zdarzyło się to przypadkowo, więc szkło to nazwano A-em

a następnie miano to przeniesiono na podobny mu kamień. A. rodzimy jest żółtym, czerwonym lub brunatnym kwarcem, przepełnionym w masie swojej łuszczkami miki, lub drobnemi spękaniami, przez co wnętrze kamienia usiane jest błyszczącemi złotawemi punkcikami. Znajdują go pod Madrytem wśród głazów narzutowych granitowych, we Francyi w Nantes, w Szkocyi w Glen Fernat, w Bawaryi pod Ascliaffenburgiem w gnejsie, w Styryi w Mariazell, na Uralu między Miaskiem a Złatoustem, gdzie tworzy grube pokłady w łupku mikowym, w Ałtaju w okolicach Koływańska. Wyrabiają z niego oczka do pierścionków, szpilek, kolczyków, bransolet i t. p. szlifując go ze szmirglem na krążku miedzianym i polerując tryplą lub popiołem cynowym na krążku cynowym. Zwykle nadaje mu się postać owalną, soczewkowatą, dla uwydatnienia jego migotliwości. Cena jego zależy od piękności barwy ogólnej i równego rozdziału w masie jego łuszczek miki czy spękań, oraz od żywego ich błyszczenia. Dziś ceni on się niewiele. Często też wyrabiają go ze szkła sztucznie, piękniejszy nawet od rodzimego, ale znacznie miększy od niego. Ze sztucznych A-ów słynny jest czerwonawy z wyspy Murano pod Wenecyą, obecnie dosyć pospolity w handlu, którego wyrób jest sekretnym. Pod lupą dają się w nim wyróżnić drobne ośmiościanki miedzi; P e t-t e nkofer zaś w Monachium miał odkryć sposób wyrabiania tego A-u weneckiego.

Awarowie, plemię, należące do szczepu uralo-czudzkiego (niektórzy twierdzą, że tureckiego); najpierw widzimy ich mieszkających na wschód od rzeki Wołgi, pod panowaniem hana tureckiego. Wydostawszy się na wolność około 557 r., przeszli Wołgę i połączyli się z mieszkającemi tam pokre-wnemi sobie plemionami: sabirów, uturgurów i ku-

And. S.

oraz

Awa, niegdyś ludne i kwitnące, dziś zupełnym upadkiem zagroź ne miasto królestwa birmańskiego, na półwyspie Indochińskim w Azyi, na lewym brzegu rzeki Irawadi, pod 21" 50' sz. pn., 96° 5' dł. wd. Gr. Było od r. 1364 aż do 1783 i następnie od 1822 do 1837 stolicą królestwa, lecz gdy władcy Birmanii przenieśli swą rezydencyę najprzód do Amarapury (ob.), a potem jeszcze bardziej w głąb państwa do Mandalay (ob.),świetność A-y niknąć poczęła, zwłaszcza, gdy ją w r. 1839 nawiedziło straszne trzęsienie ziemi. Ze 100,000 m-ców, których niegdyś posiadała, liczono ich w 1827 r. nie więcej nad 30,000, a obecnie zaledwie około 8,000. Ponieważ większość budowli wznoszoną była z drzewa, przeto prócz kilku świątyń buddyjskich (niektóre w ruinach) i murów miejskich, nic godnego uwagi z czasów dawnych nie pozostało. Jak całe dzisiejsze królestwo birmańskie, tak i A. zostaje pod wpływem anglików, którzy od wybrzeża morskiego zbudowali kolej żelazną aż do Mandalay i utrzymują ożywioną żeglugę parową po Irawadi aż do Bliamo. Urzędowo była A. przez władze zwaną Ratnapura, t. j. perła miast. Porów, artykuł Birma.

Awa, Ava, Av a-k a v a. Nazwy te na wyspie Tahity stosują się do gatunku pieprzu — Piper methisiicum Forst, używanego przy fabrykacyi napoju odurzającego z mleka orzechów kokosowych, w Nowej zaś Kaledonii—do rośliny Broussonetia papyrifera.

K. J.

And. S.

Awacza, jedna z najlepszych i najbezpieczniejszych w świecie naturalnych przystani morskich na wschodniem wybrzeżu Kamczatki, pod 52° 15' sz. pn. (prawie na wysokości Warszawy). Zatoka, mogąca pomieścić flotę wojenną i handlową wszystkich państw, ma wejście głębokie i swobodne, dokoła zaś otacza ją szereg wyniosłych szczytów wulkanicznych i chroni zarówno od wiatrów, jak i od gwałtowności fal morskich. W głębi na pn. wschodniej krawędzi leży niewielkie miasto portowe, dawniej A., dziś Petropawłowsk. Między wulkanami, które okrawędziają zatokę, jest także Awaczyń-ska sopka, dosięgająca 2716 m. wysokości: ostatnie ze znanych jej wybuchów nastąpiły w 1737 i 1855 r.

Awadana (avadhana), nazwa jednej z dwunastu grup pism buddyjskich, używana u buddystów północnych. Ściśle biorąc, jest to opowiadanie o pewnym fakcie przeszłości, uczynione na inten-cyę danego wypadku. Każda A. zawiera pewną turgurów. Po długich wędrówkach na wschodzie naukę moralną, wykazując, jak dobre czyny są Europy między Wołgą i Dnieprem, zjawili się naraz wynagradzane, a złe karane. A. składa się z dwóch w dzisiejszej Gaticyi, gdzie, podbiwszy plemię sło-

wiańskie Dulębów, upamiętnili się dziką srogością: wprzęgali do pługów pó trzy, cztery niewiasty du-łebskie. Ztąd atoli niebawem, pod dowództwem liana swego, Bajana, przeszli Tatry i pokonali plemiona słowiańskie w górnych Węgrzech, w Czechach i Morawach, zamieszkałe na opuszczonych dawno siedzibach plemion germańskich : marko-manów, herulów, longobardów i t. d. W r. 563 Bajan najechał ziemie franków, ale pobity przez ■Sygeberta, króla austrazyjskiego, w bitwie nad Łabą, musiał się cofnąć. Jednakże w r. 567 Sygebert poniósł porażkę od A-ów i nawet wzięty był do niewoli, lecz okupił się złotem. Tegoż roku Bajan razem z longobardami zagarnął ziemię gepidów, w dzisiejszych Węgrzech wschodnich, a w r. 568 król longobardów Alboin (ob.) odstąpił mu Panonię. W ten sposób na ziemiach dzisiejszej monarchii Austro-węgierskiej powstało nowe państwo azyatyckie. Głownem siedliskiem nowych najeźdźców były równiny węgierskie, gdzie A-wie ukrywali łupy wojenne i wszystkie te skarby w taborach okopanych wałem.. Połczas zimy sadowili się w osadach słowiańskich, uciskając ludność miejscową. Słowianie musieli płacić im daninę i odbywać służbę w wojsku, w którem składali piechotę, gdy sami A-wie tworzyli jazdę. W bitwach zwykle stawiali słowian w miejscach najniebezpieczniejszych, wysuwając na czoło ich szeregi, sami zaś kryli się za nimi, i dopiero gdy piechota słowiańska była rozbitą, rzucali się na nieprzyjaciela. Często A. przeprowadzali rodziny słowian z jednych miejsc na drugie, pospolicie na granice swego państwa dla obrony przed ościennym nie-przyjaciem. Niektóre np. plemiona słowiańskie w tym celu z ziemi dulebów przeniesione były za Tatry do Panonii. Przy pomocy słowian zdobyli A. górny Noryk, krainę naonczas niezaludnioną wcale, co wywołało w r. 595 wojnę, z frankami, podczas której lian Bajan wtargnął do Turyngii i tu zmusił franków do okupienia pokoju złotem. W tym samym czasie toczyli A. ciągłe walki z Bizancyum: v r. 599 Bajan dotarł aż pod mury Konstantynopola. Był to jeden z najgłośniejszych wodzów; państwo jego na południe dotykało Sawy i Dunaju; cesarze bizantyjscy płacili mu haracz. Umarł w r. 603. Następca jego dalej wiódł wojnę z grekami. Cesarz wschodni Herakliusz, będąc zajęty wojną z persami, prosił A-ów, by zawarli z nim pokój; w tym celu obaj panujący przybyli na zjazd do He-raklei w r. 619. Podczas igrzysk w cyrku miejscowym, na dany przez liana znak, rzucili, się A. na eesarza i jego świtę i ścigali pierzchających aż do samego. Konstantynopola, gdzie złupili przedmieścia i mnóztwo ludzi uprowadzili z sobą do niewoli. Mimo to, pokój między hanem i cesarzem był zawarty w 620 r. Podczas wojny, toczonej z grekami od r. 622 do 628, król perski Cliozru zawarł przymierze z A-mi, którzy obiegli Konstantynopol, posiłkowani licznemi zastępy słowian, persowie zaś wtargnęli jednocześnie do Chalcedonu. Grecy bronili się energicznie i zwycięsko odparli wszystkie ataki nieprzyjaciół do stolicy. Opuszczeni przez słowian, A. musieli odstąpić od oblężenia. W tym samym czasie słowianie w Czechach, Noryku i Morawach, korzystając z nieobecności liana i znacznej części wojska jego, wybili się na wolność pod dowództwem franka Samona (623—626). Nieco później powstały przeciw A-om plemiona serbo-chorwackie między Sawą i Drawą i w Dalmacyi; również panowanie ich w ziemi halickiej ustało wcześniej jeszcze, bo około 600 roku. Gdy po śmierci Samona potęga połączonych słowian: Czech, Moraw i Noryku, poczęła się rozpadać, A. usiłowali znowu podbić te plemiona, atoli udało im się tylko zagarnąć ziemie dzisiejszej Austryi dolnej, które straszliwie spustoszyli (680 — 700 r.). Nieco później ciągłemi napadami zmusili słowian w Noryku do szukania przeciw nim opieki u bawarów i poddania się pod zwierzchnictwo franków około 748 r. Za czasów Karola Wielkiego A. łączyli się z bawarami i napadali na ziemie franków, co zmusiło Karola do przedsięwzięcia na nich wielkiej wyprawy w r. 791 z trzema wojskami: pierwsze, środkowe, wiódł sam Karol, drugie szło stroną północną przez ziemie słowian czeskich i morawskich, a trzecie, pod dowództwem Pipina, syna Karola, ciągnęło z Włoch. A. byli wszędzie pobici aż do rzeki Raab, tem łatwiej, że znacznie ich osłabiały ciągłe wewnętrzne niezgody. Walka mimo to ciągnęła się i w latach następnych. W r. 799 Herrik, markgraf furlandzki (Friulu), i wojewoda Karyntyi, Wojnimir, zajęli główną warownię A-ów między Drawą i Raabem, a wkrótce potem Pipin opanował drugą warownię większą i wyparł A-ów za Dunaj i Cisę. Tam ostatecznie pobici, wycieńczeni długoletnią wojną i ciągle przytem niszczeni przez słowian, musieli wieść życie spokojne, nie licujące bynajmniej z ich wojo-wniczem usposobieniem, i stopniowo poczęli ginąć. Pozostałe ich resztki w części zlały się ze słowianami, a w części, jak się zdaje, z węgrami. Ostatnią wzmiankę o nich w Panonii znajdujemy pod r. 822 i 824. Ziemie ich po rzekę Dunaj zajął Karol Wielki, który w ringu, czyli stołecznym obozie hagana, znalazł ogromne skarby, nagromadzone z łupów wojennych. Południowe części ich siedzib zagarnął potem, król bułgarski Krum. „Starożytności słowiańskie“ Szafarzyka, „Historya narodu czeskiego“ Tomka (t. I), „Historya awarów“ Decker a (1889 r.)

Awarye są to uszkodzenia, którym uległ okręt lub jego ładunek, w czasie od swego wyjścia z portu aż do powrotu. Dawne prawodawstwo morskie francuskie, a mianowicie ordonansa z r. 1681, odróżniała trzy rodzaje awaryj: proste czyli szczególne, wielkie czyli ogólne, i drobne. Pierwsze ponosiły w całości okręt lub towary, które niemi zostały dotknięte; drugie spadały proporcyonalnie na okręt i wszystkie towary, stanowiące jego ładunek; ostatnie osią-żały w trzeciej części okręt a w dwóch trzecich częściach towary. Obowiązujący w kraju tutejszym, choć we względzie handlu morskiego bez zastosowania pozostający, kodeks handlowy, tak zwanych dawniej awaryj drobnych, a mianowicie kosztów sterowego, przyciągania statków, wprowadzania do zatok lub rzek i wyprowadzania z nich, opłaty wyjścia z portów, rewizyj, raportów, wymiarowe-

go, znako wego, kotwicowego i innych opłat żeglarskich nie poczytał za uszkodzenia, ale je uznał za zwyczajne koszta, które sam okręt ponosi; co zaś do awaryj wielkich i szczególnych, przyjął nadal zasady, przez ordonanse z r. 1081 postanowione. Do rzędu wielkich, czyli ogólnych, zaliczył on: 1° rzeczy dane drogą okupu, oraz tytułem wykupu okrętu i towarów; 2° rzeczy wrzucone w morze; 3* liny lub maszty zerwane lub ucięte; 4° kotwice i inne przedmioty opuszczone dla wspólnego ocalenia;

w mitologii LilyjsYiaj ohja.vie.iie bôsUv.i na ziemi, już to w ludzkiej, już to w zwierzęcej postaci. Nauka o awatarach stauowi głó.vae tło bramiuizmu, nie zakreślającego prawie żiluej granicy pomiędzy pierwiastkiem boskim a ludîkim, pomiędzy niebem a ziemią. Najwyższy rozwój A-y spotykamy u Wisznia Teologowie indyjscy przypisują mu JO (niektórzy nawet 24) awatar. Każda następna A. czyli wcielenie Wisznu jest doskonalszą od poprzedzającej. W pierwszej Wisznu ukazuje się jako-ryba, t.j. jako jedno z najmniej doskonałych stworzeń w hierarchii zwierzęcej; w drugiej występuje

tniejszej formie, jako pół - człowiek, a pół - lew; w piątem wcieleniu Wisznu występuje wprawdzie jako człowiek, lecz dopiero w postaci karła; w szó-stem jest bohaterem śmiertelnym, któremu bóstwo-użycza swej pomocy do celów ziemskich; w siódmem bóstwo stnje się człowiekiem i walczy już dla zbawienia ludzkości nie przeciwko człowiekowi, jak w poprzedniem wcieleniu, lecz przeciwko olbrzymom, demonom; w ósmem Wisznu ukazuje się w postaci półboga. Jest to jedno z najdoskonalszych wcieleń, pierwowzór wszystkiego, co jest piękne, dobre i szlachetne. W następnej A-rze Wisznu występuje jako mistrz boski, lub jako sam Bóg dla zbawienia ludzkości; w ostatniej wreszcie Wisznu otrząsa się ze wszystkich cech ziemskich i ukazuje się ludziom pod koniec świata, żądając od nich sprawy ze wszystkich czynności na ziemi. Kosmogoniczne księgi starożytnych Indów wspominają o 28 awa-târach Sziwy.    Dr- B- A• H-

Awdiejew Michał (* 1821 w Oremburgu f 1876), powieściopisarz i literat russki, kształcił się w Ufie, później w Petersburgu, a po ukończeniu nauk, od 1842 do 1852 służył w wojsku. Skłonności literackie rozbudził w nim jeszcze w Oremburgu Tomasz Zan, który zapoznał go z literaturą obcą i swojską; talent jego wszakże ujawnił się dopiero w powiastkach: „BapnHLKa“ (1849), „3anncKH Tumr-pwta“ (1850) i „MBanoBi.“ (1851), które stanowią organiczną całość i wyszły zbiorowo p. t. „Tawa-pnHï>“ (1852). Potem ukazały się: HhiHiimmn ;tio-ÖOBb“ (1852), „IlopH^OUHBlfi ueJlOBiKB“ (1854), „IlpMJiMUHafl napTin“ (1856) i inne, słabsze nieco od „Tamaryna“, oraz różne szkice z podróży. W r. 1860 A. po powrocie z zagranicy wydrukował w „Sowremienniku“ swój najlepszy romans „Ilo^BO^HHfi KaMetib“ (wyszedł osobno w r. 1863, w 2 tomach), osnuty na tle kolizyj pożycia małżeńskiego, wyzyskanych w duchu ówczesnych prądów soeyalnych. Ta sama tendencya przenika i późniejsze utwory powieściarskie A-a: „Meayty jtByxb omen“ (1868, 3 tomy), „Cyxaa jhoöobb“ (1870), „IlecTpeHBKaa jkmbhb“ (1870) i inne, którym nawet przychylna krytyka zarzucała ekscen-tryczność. W r. 1875 ogłosił satyryczną powiastkę „nepenncKa Aßyxrb ÔapbmieHï»“ w której biczuje powierzchowne wykształcenie kobiet russkich ze sfer wyższych, następnie romans „Bb copoKOBHXB ro-,gaxB“, drukowany w „Wiestniku Europy“ (1876).

5° szkody wrzuceniem w morze zrządzone w towarach pozostałych na okręcie; 6° opatrywanie i żywienie majtków rannych w obronie okrętu; pła- w postaci żółwia, więc jako twór, stojący wy-cę i żywienie majtków w czasie przytrzymania, gdy żej w hierarchii zwierzęcej; w trzeciej przyjmuje okręt zatrzymany został w podróży z rozkazu ja- postać dzika; w czwartej ukazuje się w szlache-kiego mocarstwa, i w czasie naprawy szkód, poniesionych dobrowolnie dla wspólnego ocalenia, jeżeli okręt najętym jest miesięcznie; 7° koszta wyładowania dla ulżenia okrętowi i wejścia do zatoki lub rzeki, gdy okręt zmuszonym jest do tego albo burzą, albo ściganiem przez nieprzyjaciela; 8° koszta poniesione dla przywrócenia do żeglugi okrętu, osiadłego na mieliźnie, celem uniknienia całkowitej straty lub zabrania, i w ogólności szkody, poniesione dobrowolnie, oraz wydatki, poczynione wskutek umotywowanej narady dla dobra i wspólnego ocalenia okrętu i towarów, od chwili ich władowania i wyjścia, aż do powrotu i wyładowania. Za awa-rye szczególne poczytano w tymże kodeksie: 1° stratę, zrządzoną w towarach przez własną ich wadę, burzę, zabranie, rozbicie lub osadzenie na mieliźnie; 2° koszta, wyłożone na ich ratowanie; 3° stratę lin, kotwic, żagli, masztów, lin żaglowych, zrządzoną przez burzę lub inny wypadek morski; wydatki, wynikające z wszelkich zawijań do portów, bądź z powodów wypadkowej straty tych przedmiotów, bądź z potrzeby zaopatrzenia w żywność, bądź dla naprawienia okrętu, do którego woda się wciska; 4° żywienie i płaca majtków w czasie, gdy okręt został zatrzymany w podróży z rozkazu jakiego mocarstwa, tudzież w czasie napraw potrzebnych, jeżeli okręt najęty jest na całą podróż;

5° żywienie i płaca majtków w czasie kwarantanny, gdy okręt jest najęty bądź na całą podróż, bądź miesięcznie, i w ogólności wydatki oraz szkody, poniesione bądź dla samego okrętu, lub dla samych towarów, od chwili ich władowania i wyjścia aż do powrotu i wyładowania. Prawo urząiza nadto stosunki stron na przypadek awaryj, doznanych przez okręt lub towary, w razach, gdy miały miejsce: kontrakt losowy (prêt à la grosse), ubezpieczenie szkody, wyrządzonej z winy kapitana, z uderzenia się okrętów (art. 330, 363, 405, 407). Awa-ryami nazywa prócz tego kodeks handlowy uszkodzenia, zrządzone przedmiotom przewożonym, w czasie ich transportu lądem lub wodą. Obowiązek rękojmi względem onych wkłada na przewożącego artykuł 98 t. pr. — Merlin: „Reportoire de jurisprudence v. Avarie.“ „Wykład prawa handlowego“ przez Szymanowskiego.

Awarys, ob. Abarys.

Awasaxa, Aawasaxa, on. Afwasaxa.

Awatara (avatâra, dosłownie zejście), oznacza

Oprócz tego A. pisywał artykuły krytyczne i stu-<lya literackie do niektórych czasopism. Wyszły one osobno w kilku zbiorach: „ Hanie oómecrBu bt> re-poax'b m repoHHaxb JiHTepaTypw“ (1873), „3;io5a j,hii bi> JinrepaTypt“ (1873) i „TKchipuhm pyc-(Knx⁻b imcaTeuefi“ (1879).

znękany na ciele i na duchu, r. 1710 odprzysiągł się przed arcybiskupem swego obrządku i został wyświęcony na księdza katolickiego. Odzyskawszy wolność w ten sposób, mieszkał w Paryżu aż do zgonu. Pamiętnik jego, napisany w języku armeńskim, przechowuje się w archiwum paryskiem. Chevalier de Taules, w dziele wydanem 1825 r., dowodził, jakoby „Żelazna maska“ i A. byli jedną osobą,—mylnie wszakże, gdyż, tamten już r. 1698 znajdował się w Bastylli; jednakże dzieło jego ma tę zasługę, że on pierwszy odsłonił w niem tę tajemnicę stanu, gdy znowu Topin pierwszy odmalował nieszczęsne losy A-a, czerpiąc dane ze źródeł urzędowych. — Ob. artykuł Gablera w „Osvete“ 1879:

And S.

Awe, górskie jezioro szkockie w hrabstwie Ar-gyle, 38 kim. długie do 2 kim. szerokie, rybne, usiane mnóstwem wysepek, bardzo głębokie; wybrzeża strome; całość malownicza, nieco dzika.

„Muż se żeleznou maskou“. — („Ottuv

Awedyk (Awidik, Awedis, Affe ndyk), ród ormiański, osiadły we Lwowie. W najstarszych a-ktach miejskich lwowskich znajduje się wymieniony Awedis, jako „antiquus Armenus“. Piastowali oni wysokie godności miejskie: radców, sędziów i t. p.

Awedyk Konstantyn (* 11 marca 1708 na Rusi), do zakonu jezuitów 1724 przyjęty, we Lwowie 1742 profesyę czterech ślubów uczynił. Przez cztery lata wykładał tu liumaniora, przez 2 filozofię, tyleż lat prawo natury, prawo kościelne i teo-

JW. Michała na księstwie poryckim Czackiego“ (Lublin, 1745); „Kazania w niektórych materyach tego polityczniejszego i uczeńszego wieku wielce potrzebnych“ (Lwów 1724, drugie wyd. 1757, str. 424); „Kazania na niedziele całego roku“ (Lwów, 1766, str. 621). Prócz tego brał on udział w głośnej natenczas sprawie nawracających się, za powodem Franka, izraelitów, i wydał, tyczące się tej kwestyi, dwa dzieła: „Opisanie wszystkich dworniejszych okoliczności nawrócenia do wiary świętej Contratalmu-dystów albo historya krótka, ich początki i dalsze sposoby przystępowania do wiary świętej wyrażająca“ (Lwów 1760, str. 26, 121); „Kazania po dysputach Contratalmudystów we lwowskiej katedrze miane, przytem historya o Contra tal mudy-stach“ (Lwów 1766). Szczegółowo prace A-a wylicza Józef Brown: „Biblioteka pisarzów asystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego“ (Poznań 1862,

P. Ohm.

Trudnili się kupiectwem i rzemiosłami. W XVIII Slovnik naucny“). w. znikają Awedykowie, jako ród osobny, są zato Awedyki Bernatowicze i Awedykowicze. Awedyk Gabryel, trzeci biskup ormiański, w różnych spisach figuruje, jako Gabryel bez nazwiska lub z nazwiskiem Awedyk, lecz z dodatkiem, że Awe-•dyk znaczy to samo co Gabyrel. (Ztąd, według poda- logię moralną. Był kaznodzieją fary piotrkowskiej, nia rodzinnego, że w nazwisku Avedic brzmią dwa kierował misyą białocerkiewską. Wydał dużo kazań, łacińskie wyrazy: Ave—bądź pozdrowiony i dico — z których wymienić należy: „Kazanie na pogrzebie mówię; a jak wiadomo, od ave zaczyna się zwiastowanie, zaniesione Maryi Pannie przez archanioła Gabryela). Objął on stolicę biskupią we Lwowie w roku 1415 lub 1445 i zasiadał na niej do 1460, najbliższy bowiem jego następca w tym roku rozpoczął swe urzędowanie. Rządził także biskupstwem Kaniień-ea podolskiego i mołdawskiem. Zresztą nic o nim nie wspominają ani akta kapituły ormiańskiej, ani inne archiwa. Brak dokładniejszych o nim wiadomości konstatował już Józef Epifaniusz Minasowicz, w swoich tetrastychaeh o biskupach ormiańskich we

Lwowie.

K. Wid.

Awedyk (Ave tik), patryarcha ormian tureckich obrządku wschodniego (* w połowie XVI w.— j 1711 r.), wyniesiony był na tę godność r. 1702, ule już wkrótce potem, wskutek sporu pomiędzy Ormianami katolickimi a gregoryańskimi, za wpływem posła francuskiego, lir. Ferriola, destytuowa-ny, uwięziony i zesłany do Syryi. Wszelakoż, gdy str. 107).

Awedyk Michał Jan, spółcześnikKonstantyna, pisarz teologiczny, znany z panegiryków łacińskich to ku czci św. Jana Nepomucena: „Epaminondas pro domo vitae humanae... decertans, S. Joannes Ne-pomueenus dum ad canonizationem introduceretur“ (Kraków 1729); „Praesidium universi Cracias inter turres“ ( tamże 1731), toku czci św. Teresy i Jana od krzyża: „Pantheon veri numinis“ (tamże 1730); to dla uczczenia kandydatów akademii krąkowskiej: „Conchylinm Aristotelici Eurippi“ etc. (tamże 1728).

Awedyk Jan Nepomucen, rodem z Krakowa, gdzie kształcił się w naukach filozoficznych i lekarskich. W r. 1739 został bakałarzem, 1741 doktorem filozofii; po powrocie z Rzymu 1749 r. został profesorem przy akademii lekarskiej krakowskiej, (ob. Koś m i ń s k i).

Awedyk Jan Michał, lekarz, syn Michała

Ormianie zebrali znaczną sumę dla wielkiego wezyra, A. uzyskał przebaczenie i w r. 1704 na stolicę swoją powrócił, co zniweczyło plany stronnictwa katolickiego. A. starał się wyjednać u posła francuskiego protekcyę dla ormian wschodnich, ale na-próżno; już w r. 1706 był powtórnie złożony ze swej godności i wysłany do Jeruzalem, a wtedy Ferriol, podmówiony przez jezuitów, przekupiwszy •czauszów, którzy patryarchę eskortowali, w drodze przy wyspie Chios kazał go porwać i zawieźć do Marsylii. Porta reklamowała go u posła francuskiego, lecz ten się zaparł swego czynu. Zaparł się i Ludwik XIV, a dla zatarcia całej sprawy kazał osadzić A-a w zapadłym klasztorze benedyktyńskim na Mont Saint Michel, gdzie znikł bez wieści, tak, iż nawet i hr. Ferriol o nim nie wiedział. Domaganie się A-a, aby stawiony był przed sądem, nie odniosło żadnego skutku, a król r. 1707-go pisał krakowianina, nauki odbywał w Krakowie i Ezy-kłamliwie do w. wezyra, że już on umarł. W r. mie, gdzie 1741 r. uzyskał stopień doktora filozofii 1709 przeniesiono go do Bastylli paryskiej, gdzie, i obojga praw. W r. 1744 promowany w Krakowie

doktora teologii; w pięć lat później, w czasie dłuż- ! zawierająca 102,000 t. i 2,800 rzadkich rękopismów,. szego, powtórnego pobytu w Rzymie, otrzymał dy- j muzeum starożytności, jedno z największych we plom doktora medycyny. Pracował w kuryi papies-Idej i został mianowany pronotaryuszem apostolskim.

na

Francyi, obejmujące zbiór rzeźb, obrazów i wykopalisk, ciekawe archiwa miejskie zwłaszcza z epoki pobytu papieżów, piękne ogrody i spacery, ogród botaniczny, muzeum Requin z okazami roślin, zwierząt, minerałów i skamieniałości, jakie w departamencie znajdują się, pomniki Moliera, Kornela, Pe-trarki, Althena, który w XVII w. wprowadził tu uprawę; dziś mocno zaniedbanej marzanny farbiarskiej, wreszcie Filipa Girarda, wynalazcy machiny przędzalniczej (Żyrardów). Laura Petrarki umarła w 1348 w A-e i była pochowaną w kościele Franciszkanów. Obecny przemysł miasta znajduje się w stanie kwitnącym: fabryki tutejsze wyrabiają tkaniny jedwabne, kapelusze, machiny, przetwory chemiczne, skóry, mydło; są tu nadto odlewnie żelaza, działolejnie, farbiarnie, szlifiernie marmuru i t. p. A. na teraźniejszym swrnim obrzarze liczył w czasach najświetniejszych do 100,000 m-ców, dziś ma ich zaledwie 40,000, stąd, pomimo ruchliwości przemysłowej i handlowej, miasto nie wydaje się ożywionem. Ze stremej skały wapiennej, na której wznosi się pałac papieżów, roztacza się wspaniały widok na. Alpy, Sewenny i okolice uścia Redanu. And. s.

Dzieje Awenion u. Zamieszkałe od czasów najdawniejszych przez plemiona celtyckie wzgórze A-u znanem było od fenieyan, a zwłaszcza massa-liotów, którzy lam zakładali swoje faktorye i wystawili świątynie na cześć Herkulesa i Dyany FAes-kiej. Później, w epoce rzymskiej, A. stał się je-dnem z najważniejszych miast Gallilr Narbońskiej. i przewodniczył plemieniu kawarów („Avenio Cavarum, urbs munitissima“). Sprzymierzywszy się bardzo wcześnie z Rzymem, A., według Pliniusza,, przemienił się w| miasto łacińskie, otrzymał własną organizacyę gminną i przywileje i posiadał liczne świątynie, cyrk, teatr, kąpiele publiczne i t. d. Są to niezaprzeczone dowody ówczesnego znaczenia i kwilnącego stanu miasta; ale wszystkie te gmachy zostały zburzone podczas najścia barbarzyńców. Przy schyłku cesarstwa zachodniego przeszło ono pod panowanie burgundów (413), a jeden z ich królów⁷, Gondebald, pobity przez Klodoweusza pod Di-żonem, schronił się w A-ie, gdzie wytrzymał pamiętne oblężenie króla franków (500), R. 509 zdobył miasto potężny król ostrogotów, Teodoryk,. i ustanowił w niem swojego namiestnika w osobie Wandili. R. 733, gdy arabowie wtargnęli do Prc-wancyi, wodzowie Karola Martela usiłowali obronić A., ale, wskutek zawarcia traktatu między Mauron-tem a najeźdźcami, miasto, które i tak sprzyjało tym ostalnim, dostało się: do rąk Yussufa, gubernatora Nar bony, który wyciął w pień garnizon au-strazyjski (736). Karol Martel zjawił się niebawem, powtórnie pod murami A-u i po kilkakrotnym szturmie opanował miasto ostatecznie, zburzył potrójne-mury, a załogę i mieszkańców wytępił ogniem i mieczem. Z pod panowania franków miasto przechodziło kolejno pod władzę królów burgundzkich i hrabiów Prowancyi—i doczekało się ery spokoju i dobrobytu. R. 1154 biskup Godfryd (Geoffroy); ułożył dla A-u konsularną kartę konstytucyjną, któ-

F-n.

Już będąc kanonikiem łowickim i sądeckim, proboszczem w Grocholinie i Spytkowic, prebendarzem w Tęczynku, instalowany został na kanonikat dokto-ralny (1744 r.) gnieździeński, z którego zrezygnowawszy w 1749 r., uzyskał kanonię doktora medycyny lundi Sieradz przy kapitule gnieźnieńskiej. Praktyką lekarską wcale się nie zajmował.

Awenion (francus. Avignon, starożytne Avinio,

Avenio Cavarum), stolica departamentu Vaucluse we Francyi południowej i zarazem okręgu t. im. 41,000 m-ców. Nader dogodne położenie na lewym wyniosłym brzegu Rodanu, pośród uśmiechniętej i żyznej niziny, bliskość morza i uścia znacznej rzeki Durance, centralne stanowisko między górami Se-weńskiemi i systematem alpejskim, ruchliwość wreszcie i przedsiębiorczość mieszkańców, wszystko to, razem wzięte, nadało tej osadzie tak za czasów rzymskich, jak i w wiekach średnich, wyjątkowe znaczenie. Najwyższego rozkwitu dosięgnął A. za czasów przymusowego tu pobytu papieżów (1309—1377) i z tej epoki posiada wiele cennych zabytków średniowiecznej architektury; natomiast pamiątki po starożytności są nieznaczne i ograniczają się do szczątków arkad, ścian, fundamentów i t. p., które weszły następnie w skład nowszych budowli. Samo miasto, pomimo malownicześci swego położenia, nie przedstawia się wewnątrz powabnie: ulice kręte, wąskie, ciemne i strome, styl ważniejszych budowli massywny, „forteczny“, olbrzymie mury miejskie (zbudowane przez Innocentego VI, 1352 — 1362) wraz z 39 wieżami i trzema dotąd zachowanemi zamkami obronnemi—nadają całości wygląd poważny, surowy, niemal ponury. Z gmachów dawniejszych przedewszystkiem zwraca uwagę pałac papieżów (Palais des Popes) (fig. 154), monumetalna budowla, dzieło kilku papieżów i architektów; projekt odnowienia tego kolosalnego pomnika budownictwa podał w swoim czasie Viollet-le-Duc, lecz dopiero w 1881 dokonano częściowej restauracyi. Kościół katedralny (Notre Dame des Domes) zbudowany w VII—IX w. na ruinach świątyni Herkulesa, ma wiele cennych obrazów, rzeźb i pomników (mauzoleum Jana XXII).

Kościół Saint Agricol, założony w 680 r. na ruinach cyrku starożytnego, przebudowany został w XV w. podobnie kościół S. Piotra, założony w 433 r., przebudowany zaś w XIV w. Prócz powyższych, ma A. wielką ilość kościołów, klasztorów i kaplic, a miał ich dawniej jeszcze więcej, tak, że Rabelais nie bez słuszności nazwał go dla mnóstwa dzwonów kościelnych „la ville sonnante“. Jedną z ciekawszych osobliwości miasta jest most św. Benezeta z kaplicą pośrcdku (fig, 153): pochodzi on z epoki gallo-rzy niskiej i przebudowany został w XII w., lecz znaczny wylew Redanu w XVI w. zniszczył go w części, tak, że dziś pozostały tylko cztery przęsła od strony miasta. Z nowszych budowli i obecnych urządzeń miejskich godne są wzmianki: pałac prefektury, ratusz, teatr, szpital (założony 1354 r. przebudowany w XVII w.), wielce interesująca biblioteka (z XII w.),

a:

-SÄvarSSSäSSKEs™,

IfjjSi

jlfer

_-=3—;

ilï

!âr\ i

fagasa w

'yi-

rą zatwierdził w r. 1157 cesarz Fiyderyk Barla-rosa, i miasto, przyjąwszy formę rzeczypospolitej z uznaniem zwierzchności biskupów i cesarza, którego oiła zamieściło w swej tarczy, rządziło się samodzielnie od roku 1198 do 1251. Cesarska ta rzeczpospolita obierała sama swoich urzędników, posiadała własny skarb i milicyę, lila swoje pieniądze, miała prawo zawierać przymierza i traktaty handlowe — cieszyła się, jednem, słowem, tą samą niepodległością i znaczeniem, co sąsiednie jej res-publiki włoskie, z ktćremi utrzymywała stałe stosunki handlowa i sojusze. Ten stan szczęśliwy trwał jednak krótko; położyły mu kres: wojna Al-bigensów i wewnętrzne rozterki, z czego korzystając, Ludwik VIII, król francuski, zdobywszy A. po krótkiem oblężeniu, wyciął w pień jego obrońców-, a wysłannik papieża Inocentego III, kardynał Saint Ange, rozkazał mieszkańcom zburzyć własnemi rę-

przez Filipa Śmiałego hrabstwo Venaissin, a od r. 1805 rezydowało w A-ie, utworzyło sobie nad brzegami Redanu małe państwo, którego A. stał się stolicą. Osadzenie tronu papieskiego w A-ie (1309) było dla miasta wypadkiem wielkiej doniosłości, gdyż uczyniło je ogniskiem polityki europejskiej i pizjozdobiło licznemi gmachami. Następujący papieże rezydowali w A-ie: Klemens V (Bertrand de Got), 1305 — 1314; Jan XXII (Jakób d’Euse), 1316 — 1334; Benedykt XII (Piotr Fournier), 1334 — 1342; Klemens VI (Piotr Roger de Beaufort), 1342 — 1352; Inocenty VI (Stefan Aubert), 1352 — 1362; Urban V (Wilhelm Grimoard), 1362 — 1370; Grzegorz XI (Piotr Roaer dc Beaufort), 1371—1378. Antipapieże: Klemens VII (Robert de Genève), 1378—1394; Benedykt XIII (Piotr de Luna), 1394—1409. Wyjazd z A-u Grzegorza XI-go (1376) stał się dla miasta, tak świetnie od

--

'^PSĘt~

Fig. 153. Most Saint-Benezd z kaplicą w Awenionie

kami obronne mury, zasypać fosy, rozwalić trzysta domów i wszystkie baszty, wreszcie wydać królowi francuskiemu wszystkie narzędzia wojenne i zapłacić mu wielki okup. R. 1251 miasto musiało znów, ulegając własnej słabości i intrygom swojego podesty, Barrala de Baux, podpisać konwencyę z Alfonsem, hrabią Tuluzy, i Karolem, hrabią Prowan-cyi, a bratem Ludwika IX-go, króla francuskiego. R. 1290 m. A. przeszło w zupełne posiadanie Karola Ii-go Andegaweńskiego, hrabiego Prowancyi, a zarazem króla Neapolu i Sycylii. Karol, umierając, zostawił tron i wszystkie swoje posiadłości trzeciemu swojemu synowi, Robertowi, a także zapisał A. wnuczce swojej, Joannie Neapolitańskiej, która sprzedała miasto r. 1348 papieżowi Klemensowi VI za 80,000 florenów w złocie. Klemens VI, idąc za przykładem poprzedników swoich od Klemensa V, założył w A-ie swoją rezydencyę. Tym sposobem papiestwo, które już od r. 1274 posiadało ustąpione

Et- VïCTPpa rr'5,’s rrbna TlnCrr-^ar* . T VI.

rodzonego, powodem upadku; wojny, wywołane przez schyzmę, sprowadziły na nie cały szereg klęsk, przypominających straszne dni z XIII wieku. Anti-papież Benedykt XIII został oblężony w apostolskim pałacu, a miasto, wytrzymawszy liczne szturmy, uległo przemocy katalończyków, prowadzonych przez Rodryga de Luna i poszło na pastwę zdobywców (1411). Po koncylium bazylejskiem i upadku schyzmy, kardynał de Foix, wysłannik papieża Eugeniusza IV, jako legat A-u, obiegł raz jeszcze miasto i utrwalił w nieńi ostatecznie władzę ponty-fikalną. Od wyjazdu papieży A-em rządzili legaci, wybierani przeważnie z pośród nepotów papieskich, i vice-legaci, z których niektórzy nosili głośne w dziejach imiona. Ludwik XI i XII usiłowali kilkakrotnie wcielić A do swych posiadłości; uczynił to Ludwik XIV (1663—1664), ale zwrócił je potem papieżowi, i dopiero za Ludwika XV (1768) miasto przeszło powtórnie do Francyi. Podczas rewolucyi

71

wszczęły się tam ruchy, ale położył im koniec de- i porządzenia, co poprzednie. W r. 1326 zjechali się kret Zgromadzenia Narodowego (14 września 1791), na sobór przedstawiciele trzech prowincyj: Arles, Aix orzekający wcielenie A-u i hrabstwa Venaissin do Francyi. Traktat w Tolentino (1797) potwierdził to wcielenie. A. nie obył się w peryodzie rewolucyjnym bez krwawych scen; wstrząsnęły miastem bunty i mordy (la Glacière). Później, w czasie reakcyi w r. 1815., powtórzyły się znów, jakwogóle na calem południu, nadużycia i rzezie, wśród których padł ofiarą marszałek Brune, zamordowany w samem starem mieście. W A. odbywały się liczne sobory; było ich od r. 1050 do 1745 dwadzieścia jeden, a r. 1849 odbył się sobór prowin-cionalny. Znaczniejszemi były następujące: r. 1209 za panowania papieża Inocentego III, z rozpoczęciem prześladowania Albigensów, w rok po zabójstwie Piotra de Castelnau, legaci papiezcy zwołali sobór, na który zjechali przedstawiciele czterech prowincyj kościelnych przy współudziale czterech arcybiskupów i dwudziestu biskupów. Sobór ten wydał 21 kanonów, z których II głosił, że panowie ¹ wszystkie inne osoby zaprzysiądz mają zagładę

i Embrun i wydali 59 kanonów, tyczących się przywrócenia karności i potwierdzających poprzednio wydawane w tym względzie edykta; LVII zaś kanon nakazywał żydom nosić znaki, odróżniające ich od chrześcian, i okładał ich domy i dobra podatkiem na rzecz kościoła. W r. 1337 sobór prowincjonalny wydał 70 kanonów, omawiających przeważnie poprzednie rozporządzenia, a V kanon głosił, że post w sobotę na cześć Matki Boskiej nie był ogólnie obowiązującym.—Mansi: „Sacrorumconciliorum nova etamplissimacollectio“ (Florencya i Wenecya 1757)— Harduin:

„Conciliorum collectio regia maxima“ (Paryż, 1715); Hefele: „Conciliengeschichte“ (Frejburg, 1813; 2 wydanie).—(„Gr. Enc. Fr. Lamirault’a“).

Awentyńska góra (Mons A v e n t i n u s), jeden z siedmiu pagórków, na których zbudowany Rzym. (Ob. Rzy m).

Awerkijew Dymitr (* 1836 w Jekateryno-darze), współczesny dramaturg i powieściopisarz rus-ski, wychowaniec uniwersytetu petersburskiego, upra-

rad

ist,

n

l;; rinÄVv' '

II

SIL

,• Ift

K,

wmm

m\L Yfl mirr

Fig. 151. Pałac papieski w Awenionie.

heretykom, nie dawać żydom żadnych zajęć ni pracy i używać do służby jedynie chrześcian. III nakazywał wyklinać we wszystkie niedziele i święta lichwiarzy. VI nakładał interdykt na ziemie, których właściciele ustanawialiby taksy bez zezwolenia suzerena. VII zabraniał osobom nie duchownym obciążać podatkami księży i kościoły. XVII zabraniał tańczyć i śpiewać sprośne pieśni w kościołach, w wigilię świąt. XX odbierał krewnym zabójców Piotra de Castelnau i Milona, aż do czwartego stopnia, możność posiadania kiedykolwiek beneficyów. W roku 1270 sobór prowincyonalny wydał 8 kanonów. VII rzucił klątwę na księży, którzyby się uciekali do władzy świeckiej przeciwko swoim biskupom. W r. 1279 zwołany sobór przez Bernarda de Saint-Martin, arcybiskupa z Arles, wydał 15 kanonów, mających głównie za zadanie zapewnić nietykalność i przywileje dóbr i juryzdykcyi kościoła i odnowić środki represyjne przeciw żydom, wyklętym i lichwiarzom. W r. 1282 sobór, zwołany przez Bernarda de Saint-Martin, wydał 11 kanonów,zawierających teżsame roz-wia przeważnie dramat historyczny: „Mauaeno no-öomu,e“ (1865), „II,api> IleTpn u papemiun Ajie-Eckii“ (1872), „Kimmim Yatana BaaeMcnaa“ (1875), ÙapeBHUE AjieKokü“ (1878), „TpornpcKÜi Boeno.ua“ (1882). Ważniejsze jego komedye są: „ilk-min“ (1866), „Tepeimfi, Myatu ^amuießiimb“ (1867), „Kone^ia o pyccuoMb ^Bopamink, Opoak CKaökeßk (lfc68), „HenorpkmnMbie“ (1879), „Cn-ÆopKMHO AkJio“ (1881), „Sojiotoö /i,k;i,rb“ (1885) i t. d. Oprócz tego napisał wiele romansów i drobniejszych powieści: HcTopia ÖJik;i,Haro MOJiOAOro îKejJOBkKa“ (1873), „jlnxo“ (18ö0), „Mecrb hmuto-uHaro uejiOBkKa“ (1885) i inne.

Awersya, wyraz prawny, już teraz nieużywany; w dawnem prawie publicznem znaczył wynagrodzenie pieniężne lub inne, udzielone tym, którzy korzystali z pewnych służebności osobistych lub rzeczowych, jak np. pańszczyzny, prawa połowa* nia i t. p.

Awgust (A u g u s t), samozwaniec, ostatni z rzędu kilku samozwańczych synów Iwana Groź-

wyżyna.

Awsiejenko Bazyli (* 1842 r. w gub. czerni-howskiej), współczesny historyk, literat i publicysta russki; po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Petersburgu i Kijowie, ogłosił rozprawę: „M/ra-jiiflHcmfi noxo^n Kapjia VIII h ero iiocjrfeÆCTBia ÆJifl <ï>paHi;iu“ (1863) i został docentem historyi przy uniwersytecie kijowskim. Wkrótce jednak opuścił to stanowisko i od r. 1864 do 1866 wydawał (początkowo wspólnie z Szulginem) dziennik: „KieBJiflHnuL“; w tym też dzienniku, oprócz wielu pomniejszych artykułów, wydrukował obszerne stu-

nego, pojawił się w Astrachaniu w r. 1609. Był jakiś czas narzędziem w ręku kozaków, którzy łupili okolice Astrachania i Saratowa; w końcu ci jego niby stronnicy wydali go drugiemu, potężniejszemu samozwańcowi, zwanemu Tuszyńskim złodziejem, a ten go kazał na moskiewskiej drodze powiesić.

Awraamij P a 1 i c y n, mnich ławry troicko-ser-giewskiej (f 1626 r.), należy do wybitniejszych osobistości z czasów bezkrólewia i zamieszek w Moskwie na początku XVII w. Urodzony w pobliżu Rostowa, pochodził z rodziny bojarów; za udział w spisku Szujskiego w r. 1588 był przez Borysa Godunowa pozbawiony majątku i wysłany na mnicha do monasteru Sołowieckiego. Po wstąpieniu na tron Szujskiego, otrzymał w r. 1608 urząd cela-ryusza przy Ławrze Troickiej św. Sergiusza, a więc stał się jej reprezentantem na sądach i przed panującym. Po strąceniu Szujskiego znajdował się w liczbie posłów, wyprawionych do króla Zygmunta III z ofiarowaniem korony Władysławowi. Po powrocie zastał już Moskwę w ręku Gosiewskiego, a gdy niezadowolenie mieszkańców stolicy z każdym dniem wzrastało, począł organizować oddziały zbrojne w monasterze, razem z archimandrytą Dyo-nizyuszem, i brał udział w bitwach z polakami, jednocześnie dostarczając dowódzcom amunicyi ze składów klasztornych. Czynnym też był wielce przy obronie ławry od oblegających ją: Sapiehy i Lisowskiego. Listami, wysyłanemi wciąż do Pożar-skiego i Minina, zachęcał ich do energicznego wystąpienia przeciw polakom. W r. 1613 znajdował się w deputacyi duchowieństwa, która wspólnie z bojarami ofiarowała w Kostromie koronę Michałowi Romanowowi. Gdy w r. 1618 królewicz Władysław obiegł ławrę, A. znacznie się przyczynił do skutecznej obrony. Umarł w monasterze Sołowiec-kim, dokąd udał się dla przepędzenia resztek swego życia. Pozostawił po sobie w rękopisie szczegółowy opis oblężenia Ławry Troickiej w r. 1608 i 1610, tudzież późniejszych wypadków w Rossyi. Rękopis ten wyszedł po raz pierwszy z druku w roku 1784 w Moskwie, p. t. „ĆKaaame o6r> oca-Æk TpOHUKO-CeprteBCKaro MOnacTupa otb itojih-

KOBb H .JIhTBBI U 0 Öl.IBIUHXB IIOTOMB BT> PoCClU MHTejKaxT»“. Jest to jedno z najcelniejszych źródeł. O A-e i jego pracy pisał D. P. Gołochwastow w swem dziele p. t. „BaMlmaHia oöt, oca^h Tponu,-KOM JlaBpw 1608—1610 r. u oniicanie oiioii hcto-puKUMii XVII, XVIII ii XIX ct.“ (Moskwa, 1842). Mniej przychylnie ocenia działalność jego, zarzucając chęć przechwalania się i przyznawania sobie zasług zmyślonych, Zabielili, w monografii p. t. „Mhhhht, m IloJKapcKiä“ (Moskwa, 1883).

Awraamij, zwany „Niżegorodziec“ dla miejsca swego pochodzenia z gubernii niżegorodzkiej, jeden z propagatorów i pisarzy roskolników w drugiej połowie XVII w.; był z początku mnichem w monasterze w Łysko wie nad Wołgą i wiódł przez pewien czas życie pustelnicze w okolicach Niżnego Nowogrodu. Skutkiem reform kościelnych patryar-ehy Nikona, przybył do Moskwy, aby przed carem Aleksym Michajłowiczem zaskarżyć patryarchę o burzenie starej wiary; tu spotkał się z protopopem Aw-wakumem (ob.), świeżo wróconym z wygnania, i przejął się jego poglądami, przeciwnemi nowym reformom. Wezwany w roku 1666 na sobór duchowny dla usprawiedliwienia się przed duchowieństwem, zdołał wprawdzie odeprzeć wszystkie czynione mu zarzuty, jednakże skazany był mimo to na pokutę w monasterze Troicko-Siergiejewskim. Skutkiem podania nowej prośby do cara o wprowadzenie liturgii patryarchy Józefa, był uwięziony i przez sąd duchowny pozbawiony kapłaństwa, poczem skazany najpierw na wygnanie, a następnie, gdy mimo to nie przestawał nadal propagować swoich idei, na spalenie na stosie. Był to człowiek bardzo oczytany, doskonale znający Pismo święte i całą literaturę teologiczną, jak o tern świadczą jego „Suplika“ (MejiooKTiian), podawana do cara Aleksego, oraz „Ilocjiauie CTappa A. kb HfiKoeny öorojiroö-ny o noCJih^HeML npeMeHn“, a także „OtbŁti. CTappa A. MHTponojiHTy llaBJiy KpyTMiipoMy h BjiacTHMTj“. A. był pierwszym z roskolników, który głosił, że Antychryst już się narodził, a jest nim mianowicie patryarcha Nikon; wynajdował w nim nawet wszystkie cechy Antychrysta, wskazane przez Biblię. Całkowite wydanie dzieł A-a, umieszczone w Vll-ym tomie „Materyałów do historyi roskolni-ctwa“ przez prof. N. bubotiua, który tamże zamieścił i rozprawę o nim.

Awram węgierski, sekciarz w drugiej połowie XVII w. w Rossyi. Z pochodzenia—żyd węgierski, został mnichem i począł gorliwie szerzyć nowe dogmaty na Syberyi, a mianowicie w miasteczku Tiumeniu. Nauka jego, nosząca na sobie cechy nauki sekty popowców, głosiła, że dla zbawienia duszy potrzeba się palić i że Antychryst nie duchowo odczuty, ale zmysłami może być pojęty. Dlatego awramowców zwano też „zmysłowcami“ (uyBCTBeH-HHKaMM).

Awratyńskie góry, książkowa, coraz rzadziej używana, nazwa wyniosłości, odrywającej się od systemu karpackiego, w okolicach źródeł Sanu i Dniestru, i ciągnąca się ku południo-wschodowi, wzdłuż lewego dorzecza Dniestru, przez dorzecze Bohu—ku Dnieprowi. Częściej spotkać się można z nazwami pojedyńczych działów tej wyżyny, jak np. Miodobory, Gołogóry, Woroniaki, Kozie i t. p. Niekiedy A-emi górami zowią tylko wyniosłość, znajdującą się w południowej części gub. wołyńskiej i na Podolu rossyjskiem aż do tak zwanego „Kamiennego wału“ (KaMemma rpa^a) nad Dnieprem. Bliższe szczegóły ob. Podole, Podolska

And. S.

dyum historyczne: „Majiopoccin bl 1767 ro;iv“

giej i uciążliwej podróży przybył do Tobolska, gdzie był bardzo dobrze przyjęty przez arcybiskupa i gdzie mógł żyć spokojnie z rodziną swToją. Gwałtowna, fanatyczna natura wzięła jednak górę, i za cały szereg' nieledwie dzikich, choć na tle religijnem opartych, wyskoków, został wyprawiony nad Lenę; gdy zaś przybył do Jenisejska, zastał tam ukaz z Moskwy, poddający go pod dozór wojewodzie Pa-szkowowi. W czasie wyprawy wojennej do Dauryi, A. za swe gwałtowne wystąpienia był zbity przez wojewodę, otrzymał 72 knuty i zamknięty został w Brackim ostrogu, gdzie długo przesiedział „w zimnej baszcie“. Sześć lat spędził A. w „Daurskiej ziemi“, między Nerczyńskiem, Szyłką i Amurem, do czasu, gdy przyszło rozporządzenie zwrócenia go do Rossyi; więc w r. 1664 przybył do Moskwy.—Tu A. rozpoczął znowu gwałtowną propagandę o dawną wiarę przeciw zmianom, zaprowadzonym przez Nikona, za co po roku został wysłany do Mezenia; tu kilkakrotnie starano się na niego wpłynąć, by odstąpił od swoich zasad; lecz żadne przekonywania, a nawet bicie i tortury wpłynąć na niego nie mogły. Został więc wysłany do ostrogu w Pu-stoziersku i zamknięty w podziemnem więzieniu,

(1864). Inne jego większe studya historyczne i hi-storyczno-publicystyczne z tych czasów są: „Oe;te-pania Mrajim no M^euMb 1848 ro,na“ („Pyccnaa pmib“, 1861 r.); „MajiopocciwcKoe inaaxercTBO bt> 1767 ro/iy“ („Pyccidii Bt.CTiinKt“, 1863 r.) i „Bopbóa Benepin ci, ABCTpieio bb 1848 n 1849 ro^axi»“ („ BhcTHHin» Eupoiinr, 1866). Z tych też czasów pochodzą i pierwsze jego próbki beletrystyczne bez większego znaczenia. W r. 1869 A. został w Petersburgu urzędnikiem w ministe-ryum oświaty, a obok tego od r. 1883 redaguje gazetę: „C.-IIerrepóyprcKia bI^omocth“. W Petersburgu, oprócz wielu artykułów dziennikarskich i krytycznych, A. napisał wiele romansów i drobniejszych powiastek, osnutych przeważnie na tle życia warstw wyższych; ważniejsze z nich są: „Ha pacnyTLM“ („3apa“, 1870 i osobno 1871), „Hansa Guam seMiibixb“ („Pyccnin ühCTimKb“, 1872

1    osobno 1873), „BonpcKan nopa“ (tamże, 1873),

„MueuHhiH iiyTb“ (tamże, 1875—76 i osobno 1876,

2    tomy), „^(tjio parnio Miinymunxb ;;ueh“ (tamże,

A-a w zamknięciu szczegóły mamy w jego autobiografii p.t.„HKiiTie“ i widzimy, że przeszło sześćdziesięcioletni człowiek, który tyle cierpień za swe przekonania poniósł, ani na chwilę się nie zachwiał* Ta siła przekonań długo okrywała go jakimś urokiem; szanowano go, lecz list, napisany przez niego do cara Pieodora Ałeksiejewicza, przepełnił czarę cierpliwości władz wyższych i ściągnął na niego wyrok spalenia wraz ze współwięźniami, którzy przez długie lata byli jego uczniami. W d. 1 kwietnia 1681 A., Epifani Łazarz i Nicefor ponieśli śmierć na stosie. Ogólna liczba znanych prac A-a, podług prof. Subbotina, jednego z najlepszych znawców odszczepieńczej literatury, wynosi 44, które rozdzielić można na: 1) Tłómaczenia Pisma świętego, 2) Traktaty teologiczno-polemiczne, 3) Pisma autobiograficzne, 4) Odezwy różne w kwesty ach religijnych. Wszędzie występował jako najzapaleńszy wstecznik, jako wróg wszelkiego postępu. (Tnxo-HpaBOBh: „/Kurie Hporonoua ABBaKy.ua.“ CiiG. 1860. BeHrepoBfc: „Biurp.-Kpur. caoBapb“)

Ax, A c q s, miasto główne kantonu t. im. w departamencie francuskim Ariège, na północnym stoku Pirenejów, leży na prawym brzegu rz. Ariège, niedaleko od jej źródeł i przy uściu czterech dolin górskich, połączone jest koleją żelazną z Tuluzą; ma około 1800 m-ców i słynie z mineralnych źródeł siarczanych (25°— 78°C.), pomocnych w cierpieniach reumatycznych i chronicznych chorobach skóry. Komora celna pograniczna; elektryczne oświe-

Aiid. S.

1877), „CeMeÖHun pa^ocTii“ (tamże, 1880), „3jiom ^.yxn“ (tamże, 1881 — 83) i kilka innych. Kilka jego drobniejszych powiastek wyszło zbiorowo p. t. w ktorem przebył lat 14. O ostatnich latach pobytu „IIobKctii m pa3CKa.3H“ (Petersburg, 1886).

Awuls. W dawnym języku prawniczym znaczył ten wyraz części gruntu, nieprawnie oderwane od jakiego majątku, a także folwark bez włościan, należący do większej posiadłości ziemskiej.

Awwakum Piotrowicz (* około 1620 we wsi Gry-gorjewie, dziś w gub. niżegorodzkiej, f 1681), pro-topop w Jurjewiu Powołskim, jest niezawodnie jedną z najwybitniejszych osobistości z epoki zaburzeń religijnych, wywołanych przez patryarchę Ni-kona w XVII w. Historyk Sołowjew nazywa go „protopopem bohaterem“, Tichonrawow—„Piotrem Wielkim, tylko odwrotnie uważanym“, starowiercy zaś „kapłanem męczennikiem“ i zachowują jego wizerunek ze czcią. W dziecinnych latach utracił ojca, tamtejszego proboszcza; sieroca jego dola bardzo ciężką była. Dzięki staraniom matki ożenił się z Anastazyą Markowówną, córką niezamożnego kupca; był to jedyny szczęśliwy fakt w jego smutnem życiu, połączył się bowiem z kobietą, która była jego „prawdziwą pomocnicą do zbawienia“ i nieodstępną towarzyszką w najcięższych przejściach, wśród nieustannej walki o to, co on uważał za praw d ę.

Axalp, w Szwajcaryi, w kantonie Berneńskim nad jez, Brienz 1570 metrów n. p. m., uzdrowisko górskie w ścisłem znaczeniu; zakład mleczny i żęty czny, Koleją do Interlaken, następnie statkiem do

Około 1640 r. znajdujemy A-a proboszczem we wsi Łopaticy, i tutaj już zarysował się wyraźnie jego gwałtowny rygoryzm, nieznoszący żadnej opozycyi, nie dopuszczający żadnego kompromisu. W r. 1651 musiał schronić się aż w Moskwie, gdzie za wpływem spowiednika carskiego, Stefana Wonifatiewa, brał udział w „poprawie ksiąg“, przedsięwziętej przez patryarchę Józefa, lecz został usunięty od te- tlenie, go zajęcia po śmierci Józefa przez .następcę jego,

Br A. P.

Axamenta, ob. S a 1 i a r i a Carmin a.

Nikona. W 1655 r. A. występuje z supliką (ue-JioOnTHaa) do cara Aleksego Michajłowicza, że Nikon zaprowadza obrzędy, zupełnie prawosławiu przeciwne, i prosi o przywrócenie dawnego rytuału. Za Giessbach, stąd już pocztą. Urządzenie skromne,, upór i stałość w swych przekonaniach i gwałtowne pobyt tani. wystąpienia A. został zesłany do Syberyi, i po dłu

Axamitowski Wincenty (* 1763—f 1828) uro- i dwa medale, a nakoniec wielki medal złoty „de dzid się we wsi Nagórzanach,    pod Kamieńcem Po-    l’Assistance publique“,    r. 1H57 został docentem

dolskim, z ojca Ignacego, cześnika latyczowskiego    (prof, aggrégé)    i wkrótce    potem lekarzem szpitalnym

i Tekli Wittównej, córki późniejszego komendanta w zastępstwie Andral’a i Rostan’a. Na cztery lata Kamieńca. Po skończeniu nauk w Kamieńcu, wstą- przed śmiercią zapadł na ciężką chorobę mózgu, pił do wojska; 19 lutego 1777 r. mianowany zo- (f- 25 sierpnia 1876). Z prac jego na wyszczegól-stał przez króla Stanisława-Augusta—stiickjunkrem nienie zasługują: „Des lésions atrophiques de la w korpusie artyleryi koronnej, w r. 1779 awanso- moelle épinière“ (Arch. générales 1863), „Traité wał na podporucznika, w d.    31 sierpnia 1785 r.    des névrosés“    (1883), a osobliwie „Rapport sur les

na porucznika tejże broni. W    r. 1794 jako kapitan    progrès de la    médecine    en France“ wydany wspól-

artyleryi służył pod Kościuszką. W r. 1797 z Dą- nie z J. Béclard’em (1867). browskim i Wielhorskim organizował artyleryę w Mantui, we Włoszech. W r. 1799 w d. 8 maja,

12 i 24 lipca odznaczył się w bitwach, za co otrzymał pochwałę publiczną. Podczas kapitulacyi Mantui przez francuzów, uratował Axamitowski wraz z Mostowskim 150 legionistów, których przeprowa- minut, dził do Francyi. W r. 1800 został wysłany przez Dąbrowskiego wraz z Grabińskim do Medyolanu dla organizowania legionów. W r. 1803, po wcieleniu legii do wojsk francuskich, półbrygadę Axamito-wskiego w d. 4 lutego t. r. przeznaczono wraz z półbrygadą 114 francuską na wyspę św. Dominika. W r. 1806 Axamitowski, powróciwszy do kraju z legionami, dostał dowództwo 1-ej brygady; w r. 1807, z. częścią legii wysłany został do Francyi. W r. 1812 towarzyszył Napoleonowi I-u, mając pod swem dowództwem brygadę, złożoną z pułków 9 i 10, i przeznaczony został wraz z Niemojew-skim do wielkiej przedniej straży, będącej pod dowództwem króla neapolitańskiego. Do r. 1825 pozostawał w czynnej służbie b. wojska polskiego „O zmroku“, „Pogrzeb“, „Włoszka“, „Studyum ko-w stopniu generała brygady. Posiadał ordery „Vir- biety“. Przy studni w Wenecyi“, „Na ulicy“, „Za-tuti militari“ i „Legii Honorowej“. Zmarł w War- sadzka“ nabyty przez lir. Starzeńskiego; „Gęsi na

łące“ i t. p. W r. 1888, z prac tego artysty w Warszawie wystawiony był „Pogrzeb włościański na Podolu galicyjskiem w zimie“, i rysunek „Wiec starosławiański“, w którym szczególnie dobrze pochwycona była charakterystyka postaci z tej

T. M.

wysokości 786 m., leży stacya klimatyczna Axen- j [ kauczuk. Drzewa i ljany kauczukowe przepeł-stein.    And. s. njają iaSy nadbrzeżne, leżące między A. (twierdzą)*

szawie, pozostawiając syna Augusta, p. porucznika artyleryi lekko-konnej w wojsku polskiem, zrodzonego z Wincencyi Stoppani, z którą ożenił się w r. 1802 podczas bytności w Medyolanie. (Z dokumentów familijnych).

Axel, oh. A b s a 1 o n.

Axenberg, góra wapienna na wscliodniem wybrzeżu jeziora Czterech Kantonów w Szwajcaryi (1022 m.) w pobliżu wioski Fliielen, spadająca stromo ku jezioru i będąca właściwie gałęzią rozległego pnia Rosstocku. U jej stóp leży płyta Telia (Tellsplatte), na którą, według legendy, skoczył Tell,, uciekając przed pogonią wysłańców Gesslera, oraz kaplica Telia, odnowiona w 1883 r. Wspaniały gościniec bity, wykuty w skale, wiedzie z Fliielen do Brunnen pod nazwą Axe n strass e; zbudowano go w latach 1862—5 z wielkim nakładem, nad wybrzeżem jeziora; na przestrzeni 15 kim. jest 6 krótkich tuneli i kilka wiaduktów; całość robi wrażenie dzieła monumentalnego, które jednak z otwarciem gotardzkiej kolei żelaznej utraciło swe praktyczne znaczenie. Pod miasteczkiem Brunnen, na

Axenfeld August, profesor patologii i lekarz, szpitala Beaujon w Paryżu (* w Odessie d. 25 października 1825), uczył się medycyny w Paryżu i został 1853 doktorem. W latach 1848 i 1854 odznaczył się podczas panowania cholery, za co otrzymał

lir. j. r.

Axenstein. w Szwajcarii, w kantonie Schwyz nad jeziorem Czterech Kantonów, 750 metrów nad p. m. Uzdrowisko górskie, zakład mleczny i żętyczny. Urządzenie wspaniałe. Stacya kolei żel. w Brunnen, na linii Altdorf-Schwyz -Zug, skąd szosą w 50.

Dr. A. P.

Axentowicz Teodor (* r. 1859 w Siedmiogrodzie w Brasso (Kronstadt), ukończył szkołę realną we Lwowie. Kształcił się w malarstwie w Monachium, w r. 1879 do 1883, gdzie za swoje prace otrzymał trzy medale srebrne w latach: 1881—82 i 83; następnie udał się do Paryża, malując przeważnie portrety, przyjmowane stale do tamtejszego Salonu dorocznego; poważna krytyka dobrze się o nich odzywa. Oprócz rodzaju portretowego, oddaje się i malarstwu rodzajowemu, z wybitną cechą wyższego talentu wykonywanemu. Na wystawie Krywulta znajdowały się w różnych czasach obrazy tego artysty: „Paź“, „Górale powracający z miasteczka“, „Wkuchni“, „Nad brzegiem morza“, Przy karczmie“.

odległej epoki przedhistorycznej

Axia, ob, N a x o s.

Axim, najdalej na zachód posunięty okrąg („district“) kolonii angielskiej Złotego Wybrzeża w Afryce zachodniej. Główne miasto i twierdza A. leży w jednej z najobfitszych w złoto okolic tej kolonii (ob. R. Burton: „To the Gold Coast for Gold“, Londyn, 1883). Twierdza A. założoną została w XVI wieku przez holendrów i pozostawała w ich posiadaniu do 1872 roku, w którym wraz z Elminą i ostatniemi punktami holenderskiemi odstąpioną została Wielkobrytanii na mocy traktatu, podpisanego przez rządy interesowane w 1871 r. W czasach niewolnictwa kraj A. odgrywał ważną rolę, jako stacya i faktorya „negryerów“, czyli handlarzy niewolników. Obecnie najważniejszemi arty-I kulami wywozu są: złoto, olej palmowy, pistacye a Dixcove, głównym punktem sąsiedniej prowineyL Przywóz składa się głównie z tkanin bawełnianych i jedwabnych, tytoniu, spirytualij, wyrobów z żelaza i szkła.—Pod względem historycznym zasługuje kraj A. na uwagę głównie przez próby kolonizacyjne.

podjęte tu przez wielkiego elektora brandeburskiego nych na płaszczyźnie pochyłej względem kierunków w XVII wieku, który wysłał w 1682 r. dwie fre- głównych tychże figur. W architekturze np. ma-gaty pod dowództwem niejakiego Fryderyka von ehin za kierunki główne poczytujemy krawędzie der Groeben, w celu założenia „kolonij brandebur- pionowe, krawędzie poziome fasady podłużnej, oraz skich w zafoce gwinejskiej między Senegambią i takież krawędzie fasady bocznej. Te trzy kierunki a Angolą“. Okręty te stanęły na kotwicy w blis- | uważać można jako równoległe do trzech krawędzi kości przylądka „Three Points“, przed osadą mu- i czworościanu trójprostokątnego. Jeżeli ustawimy pła-rzyńską Accoda, w kraju A., i nie bawem emisaryusz j szczyznę rzutu w ten sposób, aby te trzy krawę-brandeburski zawarł traktat z krajowcami, oddają- j dzie były do niej pochyłemi, i następnie uskutecz-cymi się pod protektorat elektora. Główną twier- j nimy rzut ortogonalny (pionowy) figury danej na tę dzą brandeburczyków na tych brzegach był „Gross- j płaszczyznę, otrzymamy właśnie rzut aksonom e-Friedrichsburg“, naokoło której miała się utworzyć j t rycz n y, zwany także „perspektywą aksonome-kolonia rolnicza. Władze hole nderskie jednakże nie | tryczną“. W rzucie tym czworościan przedstawi się uznawały posiadłości brande burskich na Złotem pod postacią trójkąta, podzielonego prostemi, wy-Wybrzeżu. Po licznych pertraktacyach rezydenta ehodzącemi z punktu wewnętrznego, na trzy trójką-i komendanta A-u i innych punktów nadbrzeżnych, ty. Te trzy proste będą rzutami krawędzi głównych przyszło do ogólnych starć i wojen między krajów- I czworościanu, a długości ich w stosunku do długo-cami, z których jedna część trzymała stronę holen- ści samych krawędzi będą skróconemi. Jeżeli ma-drów, druga zaś—nowoprzybyłych, podczas gdy ci my skale, według których skrócenia te zachodzą, ostatni nie mogli liczyć na pomoc z Europy. Przy- potrafimy też znaleźć i kąty, jakie tworzą wzaje-tem jeszcze kolonia brandeburska nie mogła i ze mnie rzuty krawędzi na płaszczyźnie rysunku. Ma-względów ekonomicznych bytu swojego podtrzymy- jąc te dane, możemy już znaleźć rzut dowolnego wać; gdy zaś główny jej inicyator, wielki elektor, punktu figury danej, a zatem i wykreślić rzut ca-życie zakończył, upadło ostatecznie zamorskie jego lej figury. Jeżeli trzy kąty, jakie tworzą wzaje-przedsięwzięcie i zakwestyonowane przestrzenie mnie rzuty krawędzi czworościanu, są sobie równe pozostały w ręku Holandyi, jak wspomniano wyżej, (t. j. gdy każdy z nich równa się 120°), rzut nazy-do 1872 r.    s. s. a wa sję iz o metr y cz nym; jeżeli tylko dwa kąty

Axiomat, ob. Pewni k.

Axiometr, narzędzie żeglarskie, służące do wskazywania kierunku rudla, na statkach sterowanych za pomocą koła. A. mieści się w pośrodku statku, na wale, połączonym za pośrednictwem sznura z kołem steru.

Axios, ob. War dar.

Axis, ob. J e 1 e ü.

Axis (paleont.). Gatunek jelenia, inaczej zwany Cervus Etueriarmm Croiz et Job, o rogach z sześcioma gałęziami i okrągłym ich przekroju; szczątki jego spotykają się we francuskich i włoskich pokładach górnego pliocenu.

Axman Józef, rytownik wiedeński (* w Brnie 1793), uczył się od portrecisty Weidlicha, przybył do Wiednia i tu się piórowemi rysunkami odznaczył. Uczył się pod kierunkiem profesorów Maurera i Fischera, następnie rytownictwa od Blaschego.

Wykształceniu jego przyszła w pomoc zapomoga stanów morawskich. Słynne są jego winiety do „Roman bibliothek“, do dzieł Szyllera i Stollberga, jako też do kieszonkowych wydań historycznych Hornrayra i Mednyans kiego; rytował „Venus“ i „Adonisa“ z Haekerta, „Wodospad“

therburga, „Noc“ v. d. Neera, krajobrazy z Artois;

Vandyka „Samsona“; do opisu Wiednia Hormayra wr.

1823 wielką rycinę, podług obrazu Gauermana, styryjska rodzina Kohlerów.

Axminster, miasto w angielskiem hrabstwie Devon, na lewym brzegu rzeki Axe; 2872 m-ców; słynęło długi czas z wyrobu strzyżonych dywanów, które znane były w handlu pod nazwą „ax-minsterskich“.

Axolot, ob. Amblystom a.

Axonometrya, jest to dział geometryi wykreśł-nej, podający metody kreślenia rzutów figur da- historyę odkrycia i rozpowszechnienia malarstwa

s. 1).

są równe, nazywamy go di metr y czn ym; gdy zaś wszystkie trzy kąty są różne—trymetry cz-nym. Zamiast rzutu ortogonalnego na płaszczyznę rysunku można w A-i stosować i rzut ukośny; perspektywa izometryczna ukośna znana jest pod nazwą „perspektywy Cavaliera“, albo wojskowej. Zadania aksonometryczne można też rozwiązywać za pomocą metod geometryi analitycznej.

K. .1.

K. J

üxophyllidae (paleont). Wygasła rodzina korali wieloczułkowych(Z o a n t h a ri a), z grupy Z. r u g o s a, o koralowinie zwykle złożonej, rzadko pojedynczej, kielichu z wyraźnie rozwiniętym słupkiem osiowym, która istniała wyłącznie w okresie węglowym. Rodzajami do niej należącemi są: Lithostrotion Flem i Lonsdaleia M’Coy.

And. S.

Axpoele lub Axelpoele, stara rodzina artystyczna z Gandawy, która dostarczyła szkole flamandzkiej kilku malarzy w XIV wieku. Głową tego domu był Geraert A., uznany mistrzem w 1338 roku, a wybrany na przysięgłego w r. 1341. Syn jego, Daneel, został mistrzem w r. 1375, a dziekanem bractwa w r. 1381. Najsławniejszy z rodziny, Willem A., syn i uczeń Daniela, dostąpił Burzę“ podług Lou- mistrzostwa w r. 1387, a dziekanem został obrany w 1399. W r. 1419 rada miasta Gandawy powierzyła mu, wspólnie z Janem Martinsem, ozdobienie obrazami olejnemi wielkiej sieni miejscowego ratusza; chodziło tu o przemalowanie na olejno portretów hrabiów Flandryi, które dawniej już dekorowały salę, ale były wykonane farbami wodnemi i bardzo ucierpiały wskutek działania czasu. Te 30 portretów, wielkości naturalnej, miały być wykończone, według brzmienia umowy, w przeciągu czterech miesięcy. Odkryto niedawno resztki tych ciekawych malowideł, które rzucają nowe światło na

olejnego w Niderlandach. Willem Van A. miał za : że niezalługo potem Arabi i poi i liio,va stanów-ucznia Willema Van Loevendeghema, za wiernego ! czo wyzwoliła się z pod pa no w a da A-u. Ostatnim zaś towarzysza i współpracownika — Jana Mar- | znanym królem dynastyi rzekomo Salomonowej

A. N. J.

tinsa.

(1670), in 12°.

J A.

tomek dawnej dynastyi i ta z czasem (w r. 1270) wróciła na tron za sprawą świętego mnicha, noszącego imię Takla-Haimanot. Wskrzesicielem ro-du Salomonowego był Ikuno-Amlak. Przeniósł on stolicę do Gondar w Amharze i odtąd A. pozostało tylko miastem korouacyjnem. Przez dwa wieki trwał znowu okres pomyślny w dziejach Abissynii; słynęli szczególnie królowie: Zara-Jakob, którego poselstwo ukazało się we Florencyi na soborze-r. 1439; Baeda-Mariam (1468— 1478) i Alexander (1478 — 1494). Upadek zaś poczyna się od króla Dawida (1508 — 1540), gdy muzułmanin Achmed: Grańje, sułtan Adalu, zdobył kilka prowincyj abis-syńskich, zniszczył mnóstwo kościołów i klasztorów,., zburzył A. w 1535 r. Dawid szukał schronienia w kryjówkach górskich i wezwał pomocy Portugalczyków. Przybył w istocie Krzysztof Gama z 450-arkebuzyerami, ale już za panowania następcy jego, Klaudyusza, czyli Atznaf-Sagada (1540—-1559). Odparto przecież Achmeda i odzyskano część ziem, utraconych. Z Portugalczykami przybyła misya jezuicka, pod przewodnictwem Koniusza Barettusa i Andrzeja Oviedusa, żeby pociągnąć Abissynię do posłuszeństwa Stolicy Apostolskiej w Rzymie. Wynikły stąd rozterki wewnętrzne, zakończone wygnaniem jezuitów za panowania Fasilidasa (1632 — 1667). Następuje potem- rozpadanie się państwa na części i coraz głębszy upadek znaczenia królów, którym odmawiają posłuszeństwa naczelnicy prowincyj lub wodzowie zuchwali (oh. Habesz). — Ludolf: „Historia aethiopica“ (Frankfurt, 1671). — Salt: „Voyage to Abissynia“ (Londyn, 1814).—Riip-pell: „Reise in Abessinien“ (Frankfurt, 1838—1840). Podobne podróże Lefebvre’a (1845—50) i Heuglina (1868).—Dillmann: „Ueber die Anfänge des axumi-tischen Reiches“ i „Zur Geschichte des axum. Reiches“, w „Abhandlungen der berliner Akademie d. Wiss.“ (1878, 1880). — Rohlfs: „Meine Mission in Abessinien“ (Lipsk, 1883).

Axynit, ob. A k s y n i t.

A y, miasto główne kantonu t. im. w departamencie francuskim rzeki Marny, na południowych stokach wapiennego wzgórza (Montagne de Reims)-w pobliżu m. Epernay; uprawa wybornego wina szampańskiego tak białego, jak i czerwonego (Vin

And. S.

.1. Ł.

był Delnaod, zdetronizowany około r. 900 przez, Axt J. Konrad. Lekarz i botanik niemiecki, naczelnika rodu Zague. Ten nowy ród wydał około-który żył w połowie XVII-go wieku i ogłosił: 11 królów, których panowanie obejmuje 330 lub-„Tractatus de arboribus coniferis et pice conficien- 376 lat. Wszyscy są gorliwymi chrześcianami, da, aliisque ex illis arboribus provenientibus“. Jena, a król Lilibala zasłużył na miano świętego i zasłynął z wielu świątyń, które na rozkaz jego wy-Axuchos Jan Komnenes, cesarz Trebizondy, kuli misternie w skalach majstrowie egipscy. Wszak-syn cesarza Alexego I, a szwagier Andronika; wstą- że w prowincyi Szoa znalazł schronienie jeden popił po nim na tron 1235—f 1238 r. Za jego panowania Kolchida oddzieliła się od Trebizondy.

Axum miasto w Abissynii, w prowincyi Tigre, o 16 klin. od Adowy, położone na równinie wśród gór wulkanicznych, obecnie zaledwo paręset domów liczące, ale zawsze jeszcze używające czci u całego narodu. Główny kościół jest otoczony murowanem ogrodzeniem, które służy za nietykalne schronienie (asylum). Obeliski większych i mniejszych rozmiarów, kamienne schody i siedzenia zrujnowane, tablica z napisem greckim króla Aeizanesa, katakumby i znajdowane tu monety starożytne, świadczą o świetniejszej przeszłości, gdy A. było stolicą państwa tegoż imienia, czyli rzeszy, która obejmowała niegdyś Habesz, Nubię i wybrzeże, a nawet część Arabii południowej. Dzieje tego państwa nie dają się wyjaśnić dokładnie, z powodu niedostateczności i małej wiarogodności źródeł.

Dawna dynastya A-u wywodziła się. od króla izraelskiego Salomona i Asaby czyli Makedy, królowej Saby. W istocie przybysze z Arabii, himiaryci, byli prawdopodobnie założycielami tego państwa wśród ludności etyopskiej czyli chamickiej, pokrewnej gallasom i somalijczykom. Wpływ zhelleni-zowanego Egiptu z okresu Ptolemeuszów ujawnił się w rozpowszechnieniu pisma greckiego, czci Zeusa i Posejdona, legendy o pochodzeniu królów A-u od Aresa. Za czasów Wespazyana około 70 r. po Chr. panował tu Zoskales, umiejący mówić po grecku. Port Adulis nad morzem Czerwonem nabrał wielkiego znaczenia, jako stacya handlowa pomiędzy Aleksandryą a południowymi krajami nad Oceanem Indyjskim. W IV wieku, za cesarza Kon-stancyusza, panował wyżej wspomniany Aeizanes, który tytułował się „królem królów, królem Axu,-mitów, Horn ery tó w i Sabejczyków“ na istniejącej do dziś dnia, lubo nadniszczonej tablicy, a zatem posiadał władzę nad częścią Arabii. Z tych czasów pochodzą też starożytne monety. Wiarę chrze-ściańską przynieśli do Abissynii Edezyusz i Fru-meneyusz; ten ostatni został wyświęcony przez pa-tryarchę aleksandryjskiego Atanazego na arcybiskupa A-u; lecz ugruntowanie tej wiary, nawrócenie całego ludu nastąpiło dopiero po r. 500. Panował właśnie król Ela-Amida, gdy mnisi z Egiptu

rozszerzyli naukę monofizycką. 8ynem jego był d’Ay); 6075 m-ców.

Ayacucho, 1) departament w Ameryce południowej w rzpltej Peruwiańskiej, otoczony departamentami: Apurimac, Cuzco, Junin, Huancavelica, Ica i Arequipa; przedstawia wyniosłą wyżynę środkową między dwoma łańcuchami Andów, których szczyty przenoszą 4000 m. Z zachodniego pasma nadbrzeż-

Tazena „król A-u, Himiaru, Raidanu, Saby, Salhenu;

Tziamo, Begi, Kazu“, tak się bowiem tytułuje w napisie etyopskim, ogłoszonym przez RUppella.

Król Elesbaas w r. 525 toczył walkę z Dhu-Nuwa-sem, królem żydowskim himiarytów w Arabii, ale zwycięstwo jego nie było trwałam. Ziaje się, nego rzeki spływają do Pacyfiku, z wyżyny zaś nio w Madrycie, 1873 — 70) i wreszcie dziełka o po-■środkowej wody . torują^ sobie drogę przez pasmo j lowaniu „De la caza de las aves“ (Madryt, 1809). wschodnie ku zlewisku Amazonki, a mianowicie ku ' We wszystkich swoich pracach A. jest wybornym Apurimacowi (ob.),który, jako źródłowa rzeka Ucayali, | stylistą i w dziejach prozy kastylskiej wybitne zaj-cały prawie kraj odwadnia. Przy znacznem wznie- muje stanowisko, sieniu nad poziom morza, klimat, pomimo bliskości równika (11° 15¹/₂U sz. pd.), jest stosunkowo dość surowy, grunt jednak, zwłaszcza w niższych okolicach i nad - brzegami -licznych rzek, urodzajny, stoki gór pokrywają liczne lasy i dostarczają dobrych pastwisk, stąd rolnictwo i hodowla bydła stanowią główne zajęcie mieszkańców, których liczą obecnie około 224,000 na 62,709 kim. □. Administracyjnie dzieli się departament na 6 okręgów. 2) A. Stolica departamentu pierwszego, w pięknej dolinie rzeki Huamanga,

Ayala Baltazar, publicysta holenderski (*1548 —f 1584) poprzednik Hugona Grotiusa w teoryi prawa międzynarodowego, a zwłaszcza prawa wojennego. Poznawszy, sposób prowadzenia wojny i stosunki wojenne w służbie hiszpańskiej, jako starszy audytor wojskowy w Nidelrandach, napisał godne uwagi dzieło: „De jure et officiis belli“ (Antwerpia, 1597 r.), w którem roztrząsa powody słusznych wojen, przymierza międzynarodowe, oraz inne przedmioty, odnoszące się do spraw wojennych.—Nys: „Le droit de la guerre et les précurseurs de Grotius“ . (Bruksella, 1881 r.).

Ayala Sebastyan (* 1744—f 1817), należał do zgromadzenia Jezusowego, a po zniesieniu jego, został ministrem rzeczypospolitej dubrownickiej (raguskiej) przy dworze wiedeńskim. Był przyjacielu Metastazya i wydał jego dzieła pośmiertne (Wiedeń, 1785 r., 3 tomy in 8°). Napisał i ogłosił wiele pamfletów przeciwko Mirabeau i rzeczypospolitej francuskiej. Najsławniejszy, wydany w trzech językach, ma tytuł: „De la liberté et de l’égalité des hommes et des citoyens avec des considérations politiques“ (Wiedeń, 1792). Emigranci szeroko pamflet ten rozpowszechnili, w celu podżegania umysłów przeciw nowemu porządkowi rzeczy we Francyi.    *

Ayala (Mar i an o d’), pisarz wojenny i mąż, stanu włoski (* 1809—f 1877). Kapitan i profesor artyleryi w Neapolu, współpracownik Progress o, odrazu dał się poznać przez swe dzieła techniczne i opinie liberalne. W r. 1844 i 1847 więziony był razem z Karolem Poerio i innymi patryotami. W r. 1848, po ogłoszeniu rządu konstytucyjnego, zamianowany został intendentem prowincyi Aquila; ale po kontrrewolucyi 16 maja wyniósł się do Toskanii, gdzie w. książę dał mu tekę ministra wojny w ministeryum demokratycznem pod prezydencyą Montanellego. Po upadku Leopolda II, wziął dymi-syę i przeniósł się do Piemontu, gdzie został bibliotekarzem księcia genueńskiego. Rewolucya 1860 roku powołała go do rodzinnego kraju. Był tam z kolei generałem gwardyi narodowej w Neapolu, komendantem wojskowym w Caltanisetta, deputowanym z Avezzano, potem znów z Neapolu, a nareszcie wszedł do senatu. Oprócz prac specyalnych z zakresu wojskowości, ważniejsze jego dzieła są: „Vocabolario militare“, „I Piemontesi in Crimea“, „Vita del Re di Napoli“, i wiele życiorysów patryo-tów neapolitańskich, jak między innymi Caracciolo, Alessandro Poerio i t. d.    *

2560 m. nad poz. morza, prowadzi ożywiony handel, jest siedliskiem biskupa, ma uniwersytet, założony jeszcze w 1677 r., ulice proste i szerokie, obszerne place, katedrę z XVI wieku i około 12,000 m-eów.

W okolicy obfitość kaktusów, na których hoduje się koszenilla. Miasto przedtem zwało się Huamanga i założone zostało w 1539 r., gdy jednak podczas wojny o niepodległość kraju, generał Sucre odniósł świetne zwycięstwo nad wicekrólem hiszpańskim (9 grudnia 1824) w wąwozie A., zwanym później wąwozem umarłych (puerta de los muertos), naów-czas pierwotna nazwa urzędownie została skasowaną i na pamiątkę zwycięstwa zamienioną na A.

And. S.

Oficerowie hiszpańscy w czasie kapitulacyi, jaka po tej klęsce nastąpiła, podawali wyższe rangi, niż mieli rzeczywiście, aby za powrotem do ojczyzny mieć prawo do wyższego uposażenia, co gdy ujaw-nionein zostało, sprowadziło na nich pogardliwą nazwę „Ayacuchos“. Takie przezwisko dostało się później stronnikom wypędzonego w 1843 r. z Hiszpanii Espartery.

Ayala Aleardo Lopez de (* 1829 w Gua-dalcanal—f 1879 w Madrycie), polityk i poeta hiszpański; studyował prawo w Sewilli, potem oddał się polityce, był czynnym członkiem t. z. liberalnej unii, uczestniczył w obaleniu rządów Izabeli II (1868) jako autor manifestu rewolucyjnego. Po ogłoszeniu rzeczypospolitej był czas jakiś ministrem kolonii, później przyłączył się do stronnictwa alfonsystów.

Ayala Piotr Lopez de (* 1332 w Murcyi— i 1407 w Całahorze), mąż stanu, historyk i poeta hiszpański, w młodym wieku został dworzaninem Piotra Okrutnego, ale już w r. 1366 stanął po stronie jego współzawodnika do tronu, Henryka Trasta-mare, i walcząc w jego sprawie, w bitwie po dNa-xerą (1367) dostał się do niewoli anglików. Po wstąpieniu Henryka (II) na tron, A., wypuszczony z niewoli, został jego wielkim kanclerzem i urząd ten piastował przy jego następcach: Janie I, Henryku III i Janie II. Podczas wojny z Portugalczykami dostał się powtórnie do niewoli pod Aljubarotą, ale wprędce wolność odzyskał. W ostatnich latach życia usunął się od spraw publicznych. Był to wielki miłośnik nauki—jak na owe czasy—bardzo wykształcony; znał literaturę rzymską i włoską; tłóma-czył na język kastylski historyę Liwiusza: (Salamanka 1497 i 1552) i Bokacyusza („Caida de principes“, druk. w 1495). Jest on autorem poematu dydaktycznego „Rimado de Palacio (druk. 1864), poświeconego rozważaniu życia i obowiązków monarchów i dostojników dworskich, drobniejszych poezyi p. t, „Cantares y decires“, cennej kroniki współczesnej, opowiadającej wypadki od r. 1350 do 1396, p. t. „Cronica de los reyes de Castilla“ (drukowanej częściowo w 1495 i później, w całości zaś w Madrycie, 1779—80, 2tomy i ostat-

And. S.

J. A.

Aud. P.

deń, 1853).

And. S.

To też po wstąpieniu na tron Alfonsa XII został ponownie ministrem kolonii i umarł na stanowisku przewodniczącego kortezów. Jako poeta A. odznaczył się w dramacie; wprawdzie pierwsze jego sztuki: „El hombre de estado“ (Polityk, 1849), „Culpa y per-don“ (Wina i przebaczenie)—nie posiadają trwalszej wartości; późniejsze za to: „El tanto por ciento“ (Tyle od sta, 1861), „El tejado de vidrio“ (Szklany dach), „Consuelo“ (1878) i inne zajęły wydatne stanowisko we współczesńej literaturze hiszpańskiej: wolne są od pompatycznej deklamacyi, właściwej ogółowi dra-maiurgów hiszpańskich, odznaczają się francuską prawie żywością akcyi i malują ludzi rzeczywistych. Jego „Obras“ (Madryt, 1882—87, 7 tomów), znajdują się w „Coleccion de escritores castellanos“.

Ayamonte, miasto główne okręgu w prowiucyi hiszpańskiej Huelva (Andaluzya), port przy uściu Gwadyany i zarazem twierdza na granicy z Portu-galią, 6,000 m-ców, którzy wraz z osadą sąsiedniej wioski, Isla Cristina, (zwanej także la Higuerita), założonej przez rybaków katalońskich, zajmują się połowem tuńczyków i sardynek na wielką skalę.

Ayapana. Nazwa rośliny Eupatorimn Ayapana Vent., z rodziny złożonych (Compositae), rosnącej w Brazylii i w Indyach Zachodnich, a nateraz hodowanej i na wyspie św. Maurycego. Liście jej barwy żółtawej mają smak korzenny, gorzki i ostry i są aromatyczne, posiadaiące woń przyjemną, podobną do woni Bobu-Tonki (Coumarouna odorata). W ojczyźnie swej cieszą się one wielką sławą jako wyborny środek na mnóstwo chorób. Najwięcej zaś są używane w razach ukąszenia przez jadowite żmije: świeże roztarte liście w tych wypadkach przykładają na ranę i jednocześnie wyciśnięty sok zażywają wewnątrz. Też same liście są używane jako herbata.

Aylesbury, starożytne miasto angielskie i stolica hrabstwa Buckingham, na północo-zachód od Londynu w dorzeczu Thame (lewy dopływ Tamizy) i w rozszerzonej dolinie tej rzeki, która zwie się także doliną A. i na swych pastwiskach tuczy liczne trzody bydła rogatego, drobiu i owiec. Mieszkańcy w liczbie około 18,000 zajmują się głównie hodowlą kaczek i gęsi dlar Londynu; wogóle zaś całe hrabstwo uważa się za spiżarnię olbrzymiej stolicy Anglii.

Aymarowie, Aj mar o wie (Aymara), plemię indy an Ameryki południowej, należące do gałęzi ludów peruwiańskich, pokrewne plemieniu kwiczuów; zamieszkuje południowe okolice jez. Titicaca. Język ich należy do rzędu aglutynacyjnych i jest bardzo rozpowszechniony na wyżynie peruwiańsko - boliwijskiej (równoznaczny z językiem plemienia kol-lów). A. wchodzili w skład dawnego państwa in-kasów, twierdzenie jednak, że ta dynastya z ich szczepu pochodzi, jak również, że byli oni głównymi przedstawicielami kultury peruwiańskiej, nie daje się dziś należycie uzasadnić.— Porówn. For-bes: „On the Aymara Indians of Bolivia and Peru“, w dzienniku londyńskiego towarzystwa etnologicznego, a także Tschudi: „Die Keclmasprache“ (Wie-

And. S

Ayodya (Ajodja) nazwa miasta starożytnego w Indyach, dzisiejsze Onde. Szczegółowy opis jego znajdujemy w Ramajanie (6, 112, 47).

Ayr, 1) hrabstwo w południowo-zachodniej Szko-cyi, nad zatoką Clyde; 2,975 km. □, 217,519 m-ców. Składa się z 3-ch części: północnej górzystej, zwanej Cuningham, środkowej—Kyle, znacznie niższej, miejscami torfowiskiem pokrytej, i południowej, najwyższej—Arrick, dosięgającej w niektórych szczytach do 500 m. nad p. m. Klimat zdrowy, grunt, zwłaszcza w północnych okolicach, urodzajny; w górach bogactwo węgla kamiennego i żelaza, a także wapienia i piaskowca,—stąd rozwój przemysłu znaczny, mianowicie pod względem wyrobów żelaznych i bawełnianych, oraz budowy statków i okrętów. Stoki górskie dostarczają wybornych pastwisk, skutkiem czego hodowla bydła rogatego stanowi zyskowną gałąź zajęcia mieszkańców i wytworzyła specyalną rasę (Ayrshire) ze skrzyżowania bydła górskiego z nizinnem. Stolicą hrabstwa jest: 2) A., przy uściu rzeki t. im. do zatoki Clyde, jedno z piękniejszych miast szkockich; niezła przystań morska; w okolicy kopalnie węgla; żywy handel z Irlandyą; 10,230 m-ców.

Ayrand Piotr (Petrus Aerodius) (* wr. 1536 w Angers), adwokat parlamentu paryskiego, prezydent wydziału kryminalnego (Lieutenant Criminal) parlamentu w Angers, (f w r. 1601). Z dzieł jego odznaczają się szczególnie: „De l’ordre et instruction judiciaire chez les Grecs et les Romains“ (Angers, 1591 r.) i „Traité de la puissance paternelle“ (1586). Powodem do napisania tego ostatniego dzieła było porwanie jego syna przez jezuitów i zniewolenie do przywdziania sukienki duchownej, nieuchylone, mimo odwołania się jego do papieża i do króla. Kompletne wydanie dzieł jego wyszło w Lyonie w r. 1642.KJ

Ayrenhoff Korneliusz Herman von (* 1733—f 1819), poeta dramatyczny niemiecki, do r. 1814 służył w wojsku austryackiem. Napisał sześć tragedyj („Hermanns Tod“, „Virginia“ i t. d.), oraz dziewięć komedyj, pomiędzy któremi udatniej-sze są: „Der Postzug“ (1769) i „Die grosse Batterie“ (1770). A. był stanowczym przeciwnikiem Szekspira, Goethego i wogóle nowszego kierunku; swoje utwory dramatyczne, dziś zapomniane, pisał w smaku klasyczno-francuskim. Dzieła jego, między któremi są i drobne poezye, wyszły zbiorowo p. t. „Sämmtliche Werke“ (Wiedeń, 1814; 6 tomów, wyd. III).

Ayre Józef (* 1781 w Lynn, w hrabstwie Norfolk—f 15 stycznia 1860 r.); mając lat 14 wstąpił do służby morskiej i porzucił ją dopiero w 23 roku życia, by się poświęcić nauce lekarskiej w Londynie; 1804 r. przeniósł się na uniwersytet edym-burski i, otrzymawszy tam (1807) godność doktora medycyny, osiedlił się w Hull, gdzie wkrótce polecono mu zarząd szpitala głównego (General Infir-mary), oraz kilku innych zakładów dobroczynnych. R. 1824 przeniósł się do Londynu i cieszył się powodzeniem w stolicy; otrzymawszy wypadkowo ranę ciężką w głowę, rok przeszło chorował, wyzdrowiawszy zaś, do Hull powrócił (1831). Podczas pobytu w Londynie wydał dzieło, cenione bardzo przez spółczesnych, p. t. „Pathological researches into the

nature and treatement of dropsy etc“ (Londyn, 1825; i ci przed nim wysłanych przewodniczących: Andrew-tłom. niem. Ilmenau, 1829). Gdy się 1831 cholera sa, Winna i Bacona, którzy padli ofiarą febry afry-poraz pierwszy pojawiła, badał ją w Sunderland i Newcastle, a gdy w roku następnym zaraza sro-żyła się w Hull, odznaczył się w jej zwalczaniu, wyniki zaś swych badań nad nią ogłosił w pracy p. t. „A report of the method and results of the treatment for the malignant cholera“ (Londyn, 1833).

Gdy 1848 r. cholera wybuchła w Hamburgu, natychmiast tam się udał, aby uzupełnić badania swe nad jej leczeniem i własnościami; owocem badań tych było przekonanie o jej niezaraźliwości, które wypowiedział w dziele p. t. „Cholera: its nature,

Symptoms and treatment“ (Nowy York, 1849). R.

1856 praca jego o leczeniu cholery, p. t. „A me-moir on the treatment of the epidemie cholera“

(Londyn, 1856), nagrodzoną została przez akademię paryską. W Hull przez długie lata przewo-

l)r. J. P.

s. s. R.

T. M.

dniczył komitetowi sanitarnemu.

Ayrer Jakób (f 1605 w Norymberdze), dramaturg niemiecki; za młodu trudnił się w Norymberdze handlem, później był w Bambergu prokuratorem sądowym; w r. 1593, jako protestant, musiał opuścić Bamberg i wrócić do Norymberg! ; tu piastował także urząd prokuratora i notaryusza. Jest on autorem wielu sztuk dramatycznych—-tragedyj, komedyj, fars, w których widoczny jest wpływ ówczesnego dramatu angielskiego (obfitość scen krwawych), a potrosze i włoskiego (śpiewy). Grzeszą one wprawdzie rozwlekłością i brakiem dramatycznego ożywienia, ale okazują pewien postęp w jednolitości budowy i szczęśliwej niekiedy charakterystyce. Najlepsze stosunkowo są komedye. Utwory A-a (nie wszystkie) wyszły po jego śmierci, p. t. „Opus theatricum“ (Norymb. 1618); ostatnio wydał je uzupełnione 3 sztukami, Keller (Stuttg. 1865); wybór sztuk A-a, ze wstępem, ogłosił Tittmann w „Schauspiele aus dem XVI Jahrhundert“ (Lipsk, 1868, tom. II). Oprócz tego A. opracował rymowaną: „Chronik der Stadt Bamberg, (wydał Heiller, Bamberg, 1838).—P o r ó w u. Schmitt: „ J. A.“ (Marburg, 1851).

Ayrer Justyna, malarka w Gdańsku, urodzona tam w r. 1704, uczyła się od Dumasa; malowała portrety, miniatury i obrazki potoczne (f 1790); była ciotką Daniela Chodowieckiego, którego do sztuki malarskiej zachęciła.

Ayres s. M., Dr., amerykański misyonarz i filantrop, jeden z głównych i w rzeczywistości ostateczny założyciel murzyńskiej rzeczypospolitej, L i b e r y i (ob. L i be r y a), na zachodnim brzegu Afryki, i jej stolicy, M o n r o w i i. Z pochodzenia mieszaniec (mulat), urodzony w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, zajął się żywo kwestyą emigracyi murzynów z Ameryki do pierwotnej ich ojczyzny. Gdy pierwsze próby ko-lonizacyjne nie udały się, wskutek nieprzychylnego zachowania się władz angielskich kolonii Sierra Leone względem czarnych wychodźców republikańskich z Ameryki, Dr. A. ofiarował swe usługi towarzystwu kolonizacyjnemu, mającemu na celu utworzenie „ murzyńskiej cywilizowanej kolonii “ w Afryce zachodniej, a dowiedziawszy się o śmier-kańskiej, wyruszył w 1821 r. do zatoki gwinejskiej, w towarzystwie nowej partyi emigrantów-murzynów. A., zbadawszy warunki klimatyczne i polityczne obranych pierwotnie przez wychodźców amerykańskich wysp S h e r b r o i Campelar, w pobliżu Sierra Leone, poznał pierwszy całą ich nieużyteczność i przeniósł na własną odpowiedzialność zaczątek dzisiejszej Rzeczypospolitej Liberyj skiej z owych miejscowości na obecny jej grunt. Na przylądku Me sur a do, oddalonym o 150 mil morskich od Sierra Leone, w punkcie nieskończenie zdrowszym od dawniej obranych miejsc, zakupił (15 grudnia 1821 r.) odpowiedni obszar ziemi od naczelników krajowych i położył tu pierwsze podstawy przyszłej rzeczypospolitej murzyńskiej, rozpo-cząwszy budowę pierwszej osady, dzisiejszej jej stolicy, M on r owi i. Każdy kolonista otrzymał wtedy 5 mórg ziemi dla siebie, 2 dla swej żony i 3 dla dzieci; początkowo zaś zakupiony przez A-a kraj miał mniej więcej 96 mil □ (60 m.—1°) powierzchni. Później jednak A. wiele ucierpiał, tak od własnych swych kolonistów, jak i od tubylców, którzy wkrótce po zawarciu tranzakcyi zaczęli napadać na powstającą kolonię „czarnych obcych“. Wydał kilka broszur w Stanach Zjednoczonych, z których większość przechowuje się w archiwum w Monrowii.

Ayres Piotr, urodzony w Turynie, uczeń tamtejszej Akademii sztuk pięknych sprowadzony do Warszawy przez St. hr. Potockiego, ministra oświecenia, w którego domu wiele pracował; w Willano-wie, w galeryi otwartej od ogrodu, malował r. 1816 na pilastrach muzy; pomiędzy zaś pilastrami, na ścianach krajobrazy al-fresco i dwa sufity; na jednym z nich piękny obraz historyczny ku czci króla Sobieskiego; tego rodzaju prace wykonał w Gucinie i w domku wiejskim w Morysinie. W galeryi Willanowskiej znajdują się dwa jego krajobrazy Nr. 50 i 385 katalogu. Na wystawie sztuk w Warszawie roku 1819 oglądano jego obraz oryginalny— „Zachód słońca, powrót Sylena z uczty od Bachusa“: obraz ten zachowany jest dotąd w galeryi willanowskiej. Z Warszawy wyjechał do Anglii. Porów. „Słownik malarzy Polskich.“

Aysyńskie starostwo grodowe, ob. Hajsyńskie.

Aytoun William Edmond sto une (* 1813 w Edymburgu f 1865 w Blackills), poeta i literat angielski, kształcił się w Edymburgu i tu w r. 1840 został adwokatem; w 1845 otrzymał katedrę retoryki i literatury przy uniwersytecie edymburskim, a w 1854, po śmierci teścia swojego, Wilsona, objął nadto redakcyę dziennika torysowskiego „Black-woods magazine.“ W r. 1852 torysowskie ministe-ryum Derby nadało mu godność szeryfa i wiceadmirała wysp orkadzkich i szetlandzkich. Młodzieńcze swoje poezye wydał A. p. t. „Poland, Homer and other poems“ w r. 1832; później, zostawszy współpracownikiem „Blaakwoods magazin’u“, drukował w nim swoje wiersze humorystyczne i satyryczne, skierowane przeciw spekulantom kolejowym i ten-deneyom ekonomistów szkoły manchesterskiej. Wydane później osobno p. t. „Bon Gualtier ballads“

F—n.

S.S.

(1844), doczekały się licznych wydań. W innym zupełnie rodzaju są jego „Lays of the scottish cavaliers“ (1848), cykl pięknych balad, poświęconych opiewaniu czasów Stuartów. W r. 1854 ogłosił znów satyryczny utwór „Firmilian, a spasmodic tragedy“, wyszydzający przesadność współczesnych poetów angielskich. W r. 1856 ukazał się jego poemat „Botwell“, a w 1862 romans „Norman Sinclair.“ Wielką wartość naukową posiadają wydane przez niego krytycznie „Ballads of Scottland“ (1858, 2 tomy).—Porówn. Martin „Memoir of W. E. A.“ (Edymburg, 1867).

Ayuecata, Ob. Persea gratissima.

Ayuiltamiento. Nazwa rad municypalnych w Hiszpanii, sprawujących aaministracyę gminną. Jest ich ogółem 9,361; wsie, które nie posiadają 30 mężczyzn, rady swojej nie mają, a przyłączone są do sąsiednich wsi, z któremi tworzą wspólną gminę. Członków A., których liczba różni się od 4 do 48, zależnie od znaczenia i ludności danej miejscowości, wybierają przez głosowanie mężczyźni, stanowiący głowę rodziny i zamieszkali na miejscu („vecinos que siendo cabezas de familia tienen casa abierta“). Członkowie wybierają z pomiędzy siebie alkada (wójta) i rządzą nieograniczenie funduszami gminy, jakoteż wszystkiemi sprawami, wchodzącemi w zakres rady municypalnej. Na tych radach ciąży utrzymanie sądów pokoju, kolegiów i wolnych uniwersytetów, a do ich atrybucyj należy: ustosunkowywanie podatków, układanie list wyborczych i sądów przysięgłych, organizacya gwardyi narodowej i zarząd policyą w obrębie okręgu. A. jest bardzo starą instytucyą Hiszpanii i sięga, zdaje się, jeszcze czasów rzymskich. Roku 1521, w następstwie zbuntowania się gmin, rady A. zostały zniesione; w r. 1812 kortezy przywołały je ponownie do życia. Ferdynand VII skasował je r. 1815; otwarte znów przez kortezy r. 1821, zamknięte zostały jeszcze raz r. 1823. Dopiero konstytucya z r. 1837 przywróciła im całą moc dawną, a gdy w r. 1840 królowa Marya Krystyna pokusiła się o zniesienie tej instytucyi, Èspartero ogłosił powstanie i rząd Maryi Krystyny upadł. Prawo z r. 1844 ograniczyło nieco dawne atrybucye A. i zorganizowało tę instytucyę prawie na wzór francuskich rad municypalnych.

Ayuso Franciszek Garcia (* 1846 w Madrycie), uczony lingwista hiszpański, pierwszy profesor lingwistyki porównawczej w Madrycie; po ukończeniu nauk teologicznych w Escurialu, dla poznania języków wschodnich podróżował po Afryce, później słuchał wykładów uniwersyteckich w Monachium (1869—71). Ważniejsze jego prace są: „El estudio de la filologia en su relacion eon el sanscrit“ (Madr. 1871), „Los pueblos iranios y Zo-roastro“ (tamże 1874) i „Ensayo critico de la grama tica comparada“ (tamże, 1886).

Ayuthia, Ajudhja, oh. Aj u t hia,

Azaderaoh, ob. Me li a.

Azadirachta. Pod tą nazwą wprowadzono nieda-wmo w użycie korę i liście rośliny indyjskiej: Azadirachta indica, zalecając je przeciw zinmicy. Zawie-ra podobno skuteczny alkaloid, nazwany „Azadi-r y na“.

Azaïs Piotr-Hyacynt, pisarz moralista (*1766 w Sorèze—f 1845 w Paryżu). A. należy do tycli pisarzy na przełomie zeszłego i obecnego stulecia, którzy sławę swoją sami przeżyli. Systemat jego filozoficzny równowagi powszechnej albo raczej „powszechnego wyrównywania“ („système des compensations“) głośnym był w swoim czasie, zwłaszcza w epoce, gdy autor, nie poprzestając na całym szeregu dzieł wielotomowych, wydanych pomiędzy latami 1800 i 1840, myśl jego przewodnią rozwijających, popularyzował swoje idee w wykładach publicznych, miewanych w Ateneum paryskiem. Rok 1827, w którym A. gromadził w ogrodzie swoim w Passy znakomitych słuchaczy i wielbicieli, był punktem kulminacyjnym jego sławy, która odtąd powoli słabnąć zaczęła i w końcu została tylko jako wspomnienie dla byłego jej wybrańca. Bo też systemat filozoficzny A., będący właściwie tylko naiwnym optymizmem, nie był opartym na żadnym głębszym gruncie filozoficznym, ani też obleczony w piękną szatę języka. Systemat ten zaciekawił w swoim czasie czytelników, ale nie zaspokoił ich oczekiwań głębszej natury. Miłość ludzkości z jednej strony, a z drugiej propagowanie moralności i zachęcanie do rezygnacyi, miały jednak tyle wówczas powabu, że jednały swemu głosicielowi wielu zwlenników, pomimo, że wiedza autora i oparte na niej wnioskowania pozostawiały wiele do życzenia. Ważniejsze z dzieł A. są następujące: „Bu Malheur et tu Bonheur“ (1800); „Introduction à Fessais sur le monde“ (1806); „Des Compensations dans les destinées humaines“ (1808); „Le précis du système universel“ (1809—12) 8 tomów; „Cours de philosophie générale“ (1819—24), 8 tomów.; wydane powtórnie pod tytułem „Explication universelle“ (1826); „Jeunesse, maturité, religion, philosophie“ (1837).

Azalea L. Azalia. Rodzaj należący do rodziny roślin wrzosowatych (Ericaceae), plemienia Różanko wych (Bhodoreae) ma cechy następujące: Kielich 5-dzielny. Korona lejkowata, nieforemna, 5-kla-powa, pręcików 5, z koroną niezrosłych, o pylni-kach 2-woreczkowych, grzbietem uczepionych, otwierających się dwiema wierzchołkowemi dziurkami. Zalężnia górna 5-komorowa, wielozalążkowa, Szyjka wraz z pręcikami wystająca, od nich dłuższa, tak samo jak nitki pręcikowe wygięta; u szczytu przy znamieniu zgrubiała. Owoc toreba 5-komoro-wa, otwierająca się w przegrodach. Nasiona liczne, bardzo drobne. Azalie są krzewy o liściach naprze-mianległych, opadających, bez przylistków. Są one blizko spokrewnione z Różańcami (Rhododendron), od których różnią się liśćmi opadającemi i liczbą pięciu pręcików, chociaż i niektóre Różańca zamiast dziesięciu mają po pięć pręcików. Znanych jest około 16 gatunków A-ij, żyjących przeważnie w Ameryce północnej. Niektóre zamieszkują Kaukaz, Azyę mniejszą, Chiny i Japonię. Kilka gatunków, wytrzymujących nasz klimat, nadaje się w ogrodach, w gruncie, jako rośliny ozdobne, najczęściej zaś następujące: 1° A. pontyjska (A. pontica L.) pochodząca z Kaukazu i Azyi mniejszej. Jest ona

Ho do-

J. A.

krzewem, niekiedy przeszło dwa metry wysokim, o liściach owalnych, lancetowatych, rzęsowatych, zrzadka okrytych włoskami, o kwiatach zebranych w baldaszkogrony nagie, liśćmi nieotoczone, opatrzonych w przy kwiatki błoniaste, opadające, z koronami lepkiemi, barwy żółtej lub pomarańczowo -czerwonej. Wszystkie jej części uchodzą za trujące: nektar zbierany przez pszczoły z jej kwiatów zmienia w truciznę miód w okolicach, gdzie ta roślina rośnie obficie. Utrzymują, że takim właśnie miodem potrnło się wielu żołnierzy z wojska Ksenofon-ta, obozującego nad brzegiem morza Czarnego (Pon-tus-Euocinus), przy słynnym odwrocie z Persyi jego dziesięciotysięcznej armii. 2° A. nadobna (A. amoe-na), pochodząca również z Kaukazu. Krzew od

0.40 m. do 0.50 m. wysoki, o liściach owalnych, całych, o kwiatach żółtawo-czerwonych, zebranych w baldaszkogrony wierzchołkowe, rozwijających się w czerwcu. Znane są trzy odmiany: hybrida, rosea, lateritia. 3°. A. lepka (A. viscosa L.) pochodząca z zimnej strefy Ameryki północnej, o liściach podłużnie owalnych, rzęsowatych, z obu stron gładkich i tylko na nerwach omszonych, o kwiatach białych lub czerwonych, których korony okryte włoskami. 4° A. m o-

jj.it

Fig. 155. Azalea L. (Azalia).

dra (A. glauca Lam.), z miejsc błotnistych Ameryki północnej, dość podobna do poprzedzającej, o liściach ze spodu modrych. 5) Ą. miękka (A. mollis Blum.) pochodząca z Chin i Japonii, obecnie bardzo w ogrodach rozpowszechniona; odznacza się liśćmi eliptycznemi, ku podstawie zwężonemi, okry-temi, zarówno jak młode pędy i szypułki kwiatowe, miękkiemi, długiemi włoskami. Kwiaty w liczbie od 3 do 6, na końcach gałązek żółte; lecz istnieją odmiany o kwiatach białawych, różowych i czerwonych, w różnych odcieniach. A-e, będąc blizko spokrewnione z różańcami (Rhododendron), ze skrzyżowania z niemi wydały mieszańce, które w ogrodnictwie znane są także pod nazwą A-j. Różnią się one od właściwych A-ij liśćmi trwałemi, większą liczbą pręcików i kwiatami daleko okazalszemi. Najwięcej ich powstało ze skrzyżowania z gatunkiem Rhododendron indicum Siveet, i dla tego wogóle noszą nazwę A-ij indyjskich. Wytworzyło się z nich tysiące odmian, które noszą nazwy wszystkich znakomitości świata. Pod względem obfitości kwiatów, rozmaitości i świetności ich barw w najrozmaitszych odcieniach, tej kategoryi A-e nie mają sobie równych rywali; muszą jednak ustępować wielu roślinom pod względem woni, gdyż same żadnego zapachu nie mają. W kwiaciarstwie nader ważną one odgrywają rolę i dlatego stały się przedmiotem specyalnej hodowli w wielu zakładach ogrodniczych, która w takim, jak nasz, klimacie, musi być prowadzoną w szklarni zimnej. Budują dla nich szklarnie nizkie osobnej konstrukcyi, nie szczędząc kosztów, które zresztą dobrze się ogrodnikom opłacają, gdyż dla pięknych kwiatów te zwłaszcza A-e zawsze chętnych znajdują nabywców, wla A-ij. Wszystkie A-e dają się rozmnażać z nasion i sadzonek. Jeżełi nasiona zostają otrzymane ze skrzyżowania dwóch gatunków lub odmian, z ich siewu wychodzą mieszańce. Chcąc zaś rozmnożyć daną odmianę, należy ją sadzonkować lub szczepić. A-e wymagają koniecznie ziemi wrzosowej, jak prawie wszystkie rośliny z rodziny Ericaceae. Przy szklarniowej kulturze indyjskich A-j, należy dawać pilne baczenie w porze zimowej na utrzymanie stałej temperatury, zaledwie na kilka stopni wyżej zera, na przewietrzanie, na dobre oświetlanie i na mały stopień wilgotności w doniczkach, które w tej porze należy podlewać o tyle tylko, iżby nie dopuścić uschnięcia korzonków. Gdy po dobrem przezimowaniu rośliny na wiosnę zaczną wychodzić do kwiatu, przenoszą je do mieszkań lub w inne miejsca, stosownie do ich przeznaczenia. Po okwitnie-niu zaraz się przesadzają, dając im świeżą, jak najsubtelniejszą ziemię' wrzosową, doprawioną ziemią liściową. Urządza się przytem drenaż, kładąc na spód doniczki czerepek i przykrywając go deli-katnemi włókienkami, wybranemi z ziemi wrzosowej, co bardzo dopomaga do rozwoju korzeni A-ij. Po przesadzeniu, rośliny na kilka dni stawiają się w cieniu, bądź w szklarni, bądź pod gołein niebem, zakopując w ziemię doniczki aż po sam wierzch; potem podlewa się je, tak jednak umiarkowanie, iżby nigdy w doniczkach nie było ani zbyt sucho, ani zbyt mokro; przy tern dla odświeżenia skra-piają i liście roślin, najlepiej wodą deszczową, a w jej braku i źródlaną lub studzienną, byleby nie zawierała w sobie zbyt dużo rozpuszczonych soli mineralnych. W dalszym ciągu, przez całe lato, rośliny pozostawiają się pod gołem niebem, należy tylko osłaniać je podczas silnych upałów, lecz nie pozostawiać dłużej pod osłoną, jak tylko tyle, ile jest koniecznem do usunięcia szkodliwego wpływu silnej insolacyi. Tak się rośliny prowadzi do jesieni; z nadejściem tej pory, przenosi się je do szklarni i pielęgnuje, jak wyżej było powiedzianem. W końcu musimy nadmienić, że A-e, hodowane w doniczkach, łatwo nadają się do formowania; można im nadawać różne kształty według upodobania; lecz dla otrzymania pięknych okazów, operacye potrzeba rozpoczynać od pierwszej młodości roślin i umiejętnie kierować krążeniem ich soków przez racyo-nalne uszczykiwanie pędów, wykonywane nade-wszystko podczas trybowania.

And. S.

I przez Foudras’a

Azalus (Pompüius Placentinus), przyrodnik z epo- także w rękopisie pracę o Ameryce północnej, którą ki odrodzenia, napisał dzieło „l)e omnibus rebus znał dokładnie.—(„Gr. Enc. Fr. Lamirault’a“). naturalibus“ (Venetiis 1544), w którem znajduje się

J. A.

Azaleina, ob. A 11 i 1 i II a.

rozdział: „De arboribus et plantis“.

Azan, syn Arkasa, eponiin Azanii, południowej dzielnicy Arkadyi (ob. Arkad y a).

Azangaro 1) Okrąg w peruwiańskim departamencie Puno, na wyżynie peruwiańsko-boliwijskiej 14,300 km. □, 60,000 m-ców. 2) A. miasto główne tegoż okręgu nad rz. 3) A., która wypływa z wyniosłości Carabaya i wpada z północnej strony do jeziora Titicaca.

Azanza Don Miguel José de (* 1746 w Aviz —f 20 czerwca 1826 w Bordeaux) hiszpański mąż stanu. W 17-m roku życia udał się do jednego ze swoich wujów, urzędującego na Hawannie, i ten go wziął z sobą do Meksyku. R. 1768 otrzymał urząd sekretarza przy generalnym inspektorze Nowej Hiszpanii i sprawował ważne zlecenia w Sonorze i Kalifornii. W r. 1771 wstąpił do wojska europejskiego, ale wkrótce wrócił do Hawanny w stopniu oficera i powołany został na sekretarza przez generała-kapitana wyspy, margrabiego de la Torre. R. 1777 przyjechał z margrabią do Europy, potem pojechał z nim do Petersburga, gdzie czasowo zarządzał ambasadą. R. 1784 wysłany został do Berlina w charakterze „chargé d’affaires“; r. 1788 został intendentem prowincyi; r. 1788 intendentem i korregidorem Salamanki; r. 1789 intendentem królestwa i armii walenckiej; r. 1793 intendentem armii w Roussillon podczas kampanii francuskiej i wreszcie w grudniu tegoż roku ministrem wojny. Po trzechletniem piastowaniu tej teki, A. został zamianowany wice-królem Nowej Hiszpanii; było to polityczne wygnanie, gdyż dwór chciał go się pozbyć, i rzeczywiście, w r. 1799 A. wycofał się z życia publicznego i osiadł w majątku swoim, opatrzony skromnym tytułem radcy stanu; tak stał na uboczu, dopóki rządy sprawował Godoi. Przy wstąpieniu na tron Ferdynanda VII A. otrzymał tekę finansów (marzec r. 1808), ale zaraz w miesiącu maju podał się do dymisyi, nie chcąc ulegać Muratowi, który juncie dyktował swe prawa. Jednakże w kilka dni potem poddał się Napoleonowi i uznał Józefa za króla Hiszpanii; uczynił to z taką usłużnością, że Napoleon zamianował go prezesem junty, zwołanej w m. czerwcu i powierzył mu ministeryum spraw Indyj. W r. 1809 A. został ministrem sprawiedliwości, a r. 1811, z okazyi odprawionego przy cesarzu francuzów nadzwyczajnego poselstwa, otrzymał tytuł księcia Santa-Fó i order Złotego-Runa. Gdy Józef musiał opuścić tron hiszpański, A. towarzyszył mu do Montauban i następnie do Paryża (1813), gdzie mieszkał do r. 1820. Korzystając z amnestyi, ogłoszonej po rewolucyi madryckiej, A. przyjechał do Hiszpanii, ale, źle przyjęty przez Ferdynanda VII, wrócił r. 1822 do Francyi i żył tam z pensyi, wypłacanej mu przez rząd hiszpański. Wielu współczesnych zarzucało A-zie zdradę i podłość. By się usprawiedliwić, napisał on r. 1815, wespół z 0’Farrillim, kolegą swym ministeryalnym, pamiętnik, który został przełożony na język francuski .

(Paryż, 1815). A. pozostawił

Azara Don Jose Nicolas de (* w Barbuna-les w Aragonii 1731—f w Paryżu 26 stycznia 1804) hiszpański mąż stanu, miłośnik literatury i sztuk pięknych. Wstąpił r. 1765 do służby dyplomatycznej przy ambasadzie hiszpańskiej w Rzymie i brał znaczny udział we wszystkich negocya-cyach, szczególnie w sprawie wydalenia jezuitów. Po śmierci ambasadora Grimaldego, A. powołany został na jego miejsce. Zajęcie tak znakomitego stanowiska ułatwiło A-rze zawiązanie stosunków z luminarzami ówczesnego Rzymu w świecie lite-racko-artystycznem. Między innymi zaliczali się do jego przyjaciół: Bernis, Winckelmann, d’Agincourt, Visconti, Canova, Angelica Kaufmann i Rafael Mengs. Z tym ostatnim zwłaszcza zostawał w wielkiej zażyłości i wyjednał mu u króla hiszpańskiego potwierdzenie stałej pensyi, którą od rządu madryckiego pobierał. Po śmierci Mengsa A. wydał swoim kosztem, w przepysznej edycyi, jego utwory

1    zaopiekował się po ojcowsku rodziną, pozostałą po wielkim artyście. A. utworzył wspaniałe zbiory posągów i obrazów, wydobywszy wiele cennych zabytków sztuki, w Tivoli i w willi Pisanich. Jako światły mecenas, wyjednywał wielu uczonym i artystom zapomogi i obstalunki. On sam, oprócz dzieł Mengsa, opatrzonych przedmową (Parma 1780,

2    tomy in-4), wydał w tłómaczeniu książkę Bow-les’a pod tyt. „Introduccion a la historia natural y a la geografia fisica de Espaiia“, która miała trzy wydania (3-e wydanie Madryt 1789), i także pracę Middletona o Cyceronie: „Historia de la vida de Marco Tulio Ciceron“ którą nader pięknie prze-tłómaczył. Książka ta wyszła w dwóch wydaniach; drugie wydanie (Madryt, 1804, 4 tomy), było opatrzone rysunkami archeologicznemi. W burzliwych czasach, jakie nastąpiły po rewolucyi z r. 1789, A. musiał się oddać wyłącznie polityce; był on bardzo przywiązany do Piusa VI, wspierał go świa-tłemi radami i usiłował osłonić przed gniewem Dyrektoryatu francuskiego po zabiciu generała Du-phot przez gwardzistów papiezkich. A., cieszący się przyjaźnią i zaufaniem generała Berthier, rozpoczął pertraktacye z francuzami, lecz w tej chwili został odwołany z Rzymu i otrzymał nominacyę na ambasadora w Paryżu (1798). Był to w owej chwili najtrudniejszy do utrzymania posterunek, lecz A., mający licznych przyjaciół we Francyi, został bardzo dobrze przyjęty przez Dyrektoryat i przy ofi-cyalnej recepcyi wypowiedział bardzo pochlebną dla rządu francuskiego mowę. Stosunki między Francyą a Portugalią były wówczas zerwane; A. począł traktować w imieniu tej ostatniej o warunki pokoju, ale fałszywa polityka dworu lizbońskiego i szalbierstwa ministra Pinto obróciły wniwecz te usiłowania. Na prośbę Dyrektoryatu A. zredagował notę do wszystkich państw europejskich w sprawie zamachu, jakiego się dopuścili w Ra-stadt na osobie pełnomocników francuskich au-stryaccy huzarzy. To powiększyło jeszcze wpływ i popularność, jakiemi się cieszył A. w Paryżu, ale

Z prac jego wynienić należy obszerne dzieło pod tyt: „IlaTpnpin ii IT;ie6eii bb Phm'ê“ (Petersburg, 1873), „HcTopia Bu armuCKaro np^Ba“ (187*5— 1878, 2 tomy); „IIpeKapiyMB no puMCKOMy npa-By“ (1877 r.); studya pod tyt:

też i ściągnęło nań podejrzenie ministra liiszpańskie-jgo, Urquijo, który zresztą był jego osobistym nieprzyjacielem. A.- został odwołany. Dyrektoryat chciał wystąpić do Madrytu z życzeniem zatrzymania nadal A-y, lecz on sprzeciwił się takiemu wystąpieniu i, uścisnąwszy rękę przyjaciela swego, Bonapartego, opuścił Francyę (1799). Mieszkał naprzemian w Barcelonie i Barbunalès i był raz w Aranjnez, gdzie go król przyjął z odznaczeniem. R. 1801 rząd hiszpański powierzył mu napowrót ambasadę w Paryżu. Przy negocyacyach o traktat w Amiens A. brał bardzo czynny udział, ale od tej chwili zaczął napotykać na coraz poważniejsze trudności w utrzymaniu pokoju między swoim rządem a pierwszym konsulem. Gdy w r. 1803, wskutek coraz to ciemniejszej polityki hiszpańskiej, zadanie to stało się prawie niemożebnem » do spełnienia, A. zażądał odwołania; a gdy do całej tej sprawy przyłączyły się jeszcze intrygi dworskie, przysłano mu z Madrytu zastępcę, zachowując mu tytuł radcy stanu i wszystkie przywileje i zaszczyt}-, należne jego stanowisku. Wkrótce A. zachorował śmiertelnie; Bonaparte odwiedzał go przed zgonem. Zapisał on swojemu królowi testamentem przepyszną kollekcyę posągów marmurowych, która stanowi dzisiaj główną ozdobę muzeum Prado w Madrycie, obrazy zaś swoje i książki, w liczbie przeszło 20,000 sztuk, przekazał spadkobiercy swojemu, margrabiemu de Nibbiano d’A.—Bourgoing, „Notice historique sur le chevalier d’Azara“, Paryż, 1804. — Don José-Nicolas de Azara. „Mémoires originales, publiés par son cousin, marquis de Nibbiano“, 1847. — Castellanos: „Historia de la vida civil y politica del caballero Azara“. Gr. Enc. fr. Lamirault’a.

„BiauHBie 3Jie-

F. J.

MeHThi u HXB BHaneme“, „ Ahtuuuh Mipt, ii xpu-CTiaucTBo“ (1880), dzieło, podające w wielkich zarysach obraz knlturnych stosunków za czasów cesarskich (w Rzymie). W r. 1885 począł wydawać swoje odczyty o prawie rzymskiem pod tyt: „Mai» iuKniu no puMCKOMy npaBy“ (w Odessie). Wiele jego study ów ukazało się w „Dzienniku prawa cywilnego i karnego“. (yitaBHau «lacTL ÖCBgtTHon b^obh, 1880. Pycuiu öpaKB 1880, Mct puno - iopug.uu. ccMunapia bb rop. Unat“ i inne); wtemże piśmie zamieścił on biografię R. Sheringa. Odznacza się też jego artykuł historyczny w „Russkim Wiest-niku“ pod tyt: „lOpugmiecKaa iuKoaa ni. cpeg,neBl)-KOBOu Mrajiiu“ (1882 r.). Najnowszą pracą jego jest „Chctcmu piiMCKaro npaBa (1887, I część). A. należy do najznakomitszych pracowników na polu rzymskiego prawa; w pracach jego znać liczne ślady samodzielnego badania; wszelako niektóre jego poglądy, mianowicie: w „Dziejach bizantyjskiego prawa“, gdzie usiłował wykazać zupełny rozdział prawa bizantyjskiego od ogólnego rzymskiego, przeciwstawiając je sobie, jako samoistne gałęzie, spotkały się. z krytyką, zwłaszcza ze strony profesora S: Muromcewa i jego szkoły. Porów: „Ottuv Słownik Naućni“.

Azara Feliks d’, podróżnik hiszpański, (* w Barbunoles (Aragonia) w r. 1746—fwr. 1811), był generałem brygady w armii hiszpańskiej. W roku 1781 został wysłany do Ameryki w charakterze członka komisyi, mającej za zadanie łącznie z ko-misyą portugalską oznaczyć granice dwóch państw. Korzystając ze feposobności, zajmował się on badaniem historyi naturalnej tych krajów, i rezultaty swoich prac ogłosił w kilku dziełach, między inne-mi w swojej: „Voyage dans Amérique méridionale, 1781—1801“ (Paryż, 1809, 4 tomy, in 8°) dziele, którego część poświęcona botanice amerykańskiej.

Azaryasz Arystaces, generalny opat ormiański, kongregacyi mechitarystów w Tryeście (* 1782 w Konstantynopolu — f 1855). Starał się gorliwie o ukształcenie naukowe zakonników i o rozkwit studyów teologicznych, filozoficznych, przyrodniczych i lingwistycznych. Owocem tego było widoczne wzbogacenie literatury armeńskiej. R. 1826 uwolniony od urzędu opata; r. 1827 został zamianowany arcybiskupem cezarejskim in partibus. W roku 1854 święcił 50-letni jubileusz kapłański, przy czem udarowany został wielkim krzyżem orderu żelaznej korony i tytułem radcy tajnego. Żywot jego opracował i wydał Fryderyk v. Harter 1855 r.

Azaryasz, król judzki, ob. O z y a s z.

J. A.

P. Chm.

Azazel, lub Azazil. U izraelitów w dzień sądny składano na ofiarę dwa kozły. Arcykapłan stawiał je przede drzwiami przybytku i rzucał losy. Na którego kozła padł pierwszy los, ten miał być zabity na ofiarę, drugiego obciążano grzechami ludu i wolno puszczano na pustynię. W księgach kapłańskich napisano o tym obrzędzie: „jeden los Panu, drugi Azazelowi“, ztąd podania rabinów i gnosty-ków pod imieniem A. rozumieją demona, księcia upadłych aniołów; ale duch prawodawstwa mojże-szowego nie pozwala przypuszczać, aby izraelici mieli jemu składać ofiary. Właściwiej zatem przyjąć

Azarycz Ludwik, pseudonim Stanisława Trembeckiego, który użył go mianowicie przy wydaniu swej przeróbki (umiejscowienia) pięcioaktowej ko-Azarewicz Dymitr syn Jana, russki pisarz medyi Woltera „Syn marnotrawny“ (Warszawa, prawny (* 13 października 1848) studyował prawo 1780, u Grölla). w Petersburgu, gdzie w r. 1870 nagrodzony został medalem za pracę konkursową de mandate». W r. 1872 otrzymał stopień magistra za rozprawę: „O paa-Jrauin Meæ^y oneitou u noneuuTejiBCTBOMB iio pu>i-CEOMy upaBy“. W r. 1873 wysłany został w podróż naukową za granicę, a za powrotem został profesorem nadzwyczajnym w Demidowskiem praw-niczem liceum; w roku 1888 mianowanym był zwyczajnym profesorem prawa rzymskiego w uniwersytecie noworosyjskim, gdzie też miewał odczyty o russkiem prawie cywilnem i handlowem; obecnie jest profesorem, prawa rzymskiego i dziekanem wydziału prawnego w uniwersytecie warszawskim. ] tłómaczenie Pisma św. Siedmdziesięciu, którzy A.

And. S.

w. G.

przełożyli przez „wypuszczenie“ „swobodę“, przytoczony więc ustęp z ksiąg kapłańskich, brzmiałby: „jeden los dla Pana, drugi dla wypuszczenia“; lub się zgodzić na wykład komentatorów żydowskich, że A. znaczy górę skalistą na pustyni, o którą, według podań rabinów, kozła owego rozbijano. W re-ligii chrześciańskiej oba kozły, składane w przybytku Pańskim w dzień sądny, uważane są za figurę tajemnicy odkupienia; kozioł bowiem ofiarny, niewinny (Syn Boży), idzie na śmierć dlatego, aby kozłowi A-a, obciążonemu grzechami (t. j. rodzajowi ludzkiemu) wyjednać wolność (synów Bożych), oh. „En-cykl. Kościelna“. — W islamie A. jest imieniem demona, za bunt przeciwko Bogu z niebios strąconego.    *

Azbejowski, malarz warszawski, żyjący w połowie XVIII wieku. Wzmiankę o nim podają akta radzieckie starej Warszawy: wymieniony w wykazie dłużników, wedle rachunków kupieckich po Makiniin, rajcy i kupcu warszawskim, r. 1758 zmarłym.

Azben (Asben, Air), wyniosłość w Saharze południowej pod 17'/₂° sz. pn. i 9° dł. wd. Gr., składająca się z szeregu gniazd górskich, pożłobionych głębokiemi wąwozami przez erozyę i dosięgających 1,500 m. wysokości. W ogólnym układzie wyniosłość ta zniża się stopniowo ku zachodowi, ku wschodowi zaś opada bardziej stromo; doliny ma urodzajne, niekiedy bardzo malownicze; deszcze zwrotnikowe padają dość regularnie od połowy sierpnia do końca września. Ludność tej okolicy, mogącej się słusznie nazywać oazą, stanowi przeważnie szczep tuaregów, którzy, w przeciwstawieniu do swych pobratymców koczujących, prowadzą przeważnie życie osiadłe, w dość licznych miastach i wioskach, rozsypanych po dolinach i wąwozach. Uprawiają wino, daktyle, ghussub (rodzaj prosa), jarzyny, indygo i dobywają sól, która stanowi ważny artykuł w handlu zamiennym z Sudanem. Główne miasta A-u są Tin-tellust i Agades. Badali go podróżnicy H. Barth w 1850—51 i E. Bary w 1877 r.

Aze, właśsiwie Adzer Daniel Jensen, syn włościanina z Szlezwigu, zasłynął jako medalier; wykształcił się w Rzymie, wzorując się na Hedlin-gerze i du Vivier. Po powrocie z Rzymu został pensyonowanym przez Akademię król. w Kopenhadze, a następnie pierwszym medalierem królewskim duńskim i członkiem akademii. Dużo monet wykonał i medal na nagrody Towarzystwa Rolniczego—-j w r. 1808.

Aze L u d w i k, Walery, A d o 1 f, malarz francuski (* w Paryżu 4 marcä 1824—f tamże 14 marca 1884). Pierwszy raz wystąpił w Salonie Paryskim w r. 1845. Był uczniem Roberta Fleury i w szkole paryskiej sztuk pięknych od 1842—44. Podróżował po Włoszech i po zachodzie. Mimo wielką pracowitość, nie zdobył sobie uznania, równego innym, nie przez brak talentu, ale z powodu małej oryginalności, która sprawia, że obrazy jego na wystawach nie odróżniają się od innych niczem wybitnem. Oto niektóre z prac jego: „Lesueur w klasztorze w Chartreux“ (1846); „Rada kardynałów“ (1851), za którą otrzymał medal 3-ej klassy; „Jean Goujon“; „Filip II“. Od r. 1865—67 wystawiał w Salonie paryskim obrazy algierskie; z historycznych „Gio-vani Bellini w Wenecyi“ i inne.

Azedarach, roślina, ob. Me li a.

Azeglio Cezar Taparelli, margrabia d’, (* 1763—f 1830), mąż stanu włoski, wywodził się z rodziny pierwotnie bretońskiego pochodzenia, która następnie przeniosła się do Piemontu. Wczasie kampanii włoskiej 1792 r. wstąpił do armii sardyńskiej i wzięty do niewoli przez francuzów, za restauracyi monarchicznej posłował od Wiktora Emanuela I u Kuryi rzymskiej, wydawał długi czas wpływowe pismo zachowawcze „Amico d’Italia“. Najstarszy jego syn, Robert Taparelli d’A., (* 24 września 1790—f 24 grudnia 1862) służył celom polityki unifikacyjnej Karola Alberta, czem zyskał sobie wielką popularność w 5-tyrn 10-ku lat w. b., po wypadkach 1848 r. cofnął się od zajęć politycznych i oddał studyom nad sztuką, w charakterze dyrektora królewskiej galeryi obrazów w Turynie. Był też członkiem korespondentem instytutu paryskiego. Por. jego „Studi solle arti del disegno“ (1862), oraz „Ri-tratti d’uomini illustri i t. d. (1863, Firenze).—Por. studyum biograficzne Morozzo: „II marchese Cesare A.“ (Fir., 1884). Najznakomitszym wszakże z rodziny stał się młodszy brat poprzedniego, Massimo Taparelli, margrabia d’A (* 24 paź. 1798 — f 15 stycznia 18661, głośny pisarz i mąż stanu włoski. W 14-ym roku życia, za kłótnię z osobą duchowną, był ekskomuuikowany i dopiero dzięki wpływom rodziny zdjął z niego ekskomunikę arcybiskup turyński, Pracuje później w Rzymie u boku ojcowskiego w ambasadzie sardyńskiej przy Kuryi; oddaje się muzyce i malarstwu; ulegając woli ojcowskiej, wstępuje, wbrew własnemu życzeniu, do służby wojskowej; lecz urlopowany niebawem z powodu choroby, a następnie dymisyowauy, przesiaduje w Rzymie i wyłącznie poświęca się malarstwu (1821 — 1829). Po śmierci ojca osiada w Medyolanie, zawiera ścisłą przyjaźń ze znakomitym poetą, Aleksandrem Manzonim, z którego córką wstępuje w związek małżeński. Pod wpływem Man-zoniego odsuwa się nieco od malarstwa, które nie było właściwem jego powołaniem, a rzuca się na studya i próby literackie. Owocem tych usiłowań były powieści „Ettore Fieramosca“ (1833) i „Niccolo deLapi“ (1841). Śmiała tendencya polityczna, szczerość uczucia patryotycznego, oto główne zalety tych utworów, mało interesujących pod względem formy, w których brak szerokiego spokoju i uczonej rozwagi Manzoniego, brak też naturalności i miary artystycznej. Zaprzyjaźniwszy się w tym czasie z Wincentym Giobertim (ob.), A. zapalił się do jego pomysłów śmiałych zjednoczenia Włoch i przywrócenia dawnego icn stanowiska w Europie, przy pomocy zreformowanego w duchu pojęć postępowych papieztwa. W tym czasie A. odbywał wycieczki agitacyjne po wszystkich ziemiach włoskich, wszędzie w wymownych słowach głosząc swoje plany patryotyczne, którym zdawało się zapewniać powodzenie zachowanie się obiecujące Piusa IX, stojącego podówczas u szczytu popularności. Pierwsze reformy papieża (1847) podjęte zostały pod bezpośrednim wpływem A-a., który po śmierci

na

W kwietniu 1852 roku, zniechęcony

Dr. lir. Al. H.

Grzegorza XVI przebywał stale w Rzymie. Kiedy Karol Albert sardyński zdecydował się przyjść z pomocą Lombardyi powstańczej przeciw Austryakom, A. przyjmował udział w wojnie, w stopniu dowódcy legionu w wojsku weneckiem, nie chcąc z papieską armią Durand’a przyglądać się bezczynnie walce Sardynii i Wenecyi z przemagającą potęgą austrya-cką; lecz ciężko ranny pod Vicenzą, był świadkiem klęski, zadanej wiochom pod Novarą przez feldmarszałka Radeckiego. Obrany deputowanym do Zgromadzenia Narodowego sardyńskiego, objawiał A. poglądy umiarkowanie liberalne, stale przytein zaznaczając swój charakter gorliwego katolika i rojalisty. Powołany w maju 1849 przez Wiktora Emanuela II prezesa gabinetu, sam objął wydział spraw zagranicznych; urząd ten w chwili nieustannych za-wikłań z dyplomacyą europejską sprawował bez należytej energii, czem naraził się jeduocześnie na ataki opozycyi liberalnej w Izbie posłów, oraz na kolizye z Covourem, który był naówczas ministrem skarbu.

wyborem osobiście mu nieprzychylnego Ratazzego na preydującego w Izbie, A. podał się do dymisyi, której król wszakże nie przyjął, poleciwszy natomiast A-i złożenie nowego gabinetu. Do nowego ministeryum weszły żywioły zupełnie już zachowawcze, będące w sprzeczności z większością liberalną w Izbie, to też już w październiku t. r. A. zmuszony ostatecznie się usunąć; miejsce jego zajmuje Cavour, jak wiadomo, z wielką dla Włoch korzyścią. A., mianowany senatorem, piastował jeszcze jakiś czas urząd gubernatora Medyolanu. Pod koniec życia zupełnie się cofnął do zacisza domowego. Zmarł w mieście rodzinnein, Turynie, gdzie mu też 1873 pomnik wystawiono. Pośmiertnie wydane zostały przez córkę notatki jego autobiograficzne p. t. „I miei ricordi“ (Fir., 1867, liczne dotąd wydania i przekłady).—Por. Rendu „Correspond, polit, de Massimo d’A.“ (Par. 1867). — „Scritti politici e letterari“ (Fir. 1872, 2 t.). W różnych czasach wydawane jego „Lettere“ (1878, 1883 i 1885, w Medyolanie i Rzymie) obejmują część zaledwie pozostałej ko-respondencyi A-a. W przekł. polskim ukazała się powieść A-a. „Nicolo de Lapi“, z oryg. włoskiego przełożył Ajo (Rogosz), Lwów 1871; nowy przekład w „Bibl. najcelniejszych utworów lit. europ.“. A-

Azer 1) dziewiąty miesiąc roku perskiego, miesiąc ciepła i ognia; 2) A. dziewiąty dzień każdego miesiąca, a szczególniej A-a, dzień świąteczny z powodu jednoimienności z miesiącem. W dniu tym, persowie, nawiedzając świątynie ognia, składali tam ofiary i zasięgali rady w sprawach świeckich; 3) A. imię ducha, mającego opiekę nad wszelkim ogniem. (Ob. niżej).

Azer (właściwie A t a r, późniejsza forma a tasz i a dar), jeden z geniuszów czyli bogów opiekuńczych u starożytnych irańczyków, specyalnie duch opiekuńczy ognia. Już w pierwocinach cywilizacyi, ogień dostarczał ludziom korzyści nieocenionych i ta okoliczność była poniekąd przyczyną niezwykłego kultu, jaki starożytni irańczykowie oddawali temu potężnemu żywiołowi przyrody. Liczba geniuszów opiekuńczych u irańczyków dochodziła do 30-tu i A. zajmował pierwsze miejsce pomiędzy mmL Fierwiastkowo irańczycy czcili ogień w jego zwykłej, ziemskiej postaci; w miarę jednak rozwoju cywilizacyi, ogień czczono nie tylko w jego ziemskiej, lecz i abstrakcyjnej formie. Najbardziej uduchowioną postacią ognia był blask olśniewający, zwany przez irańczyków kwareno (quareno), stanowiący niejako wypływ światła pierwotnego. Pojęcie irańskie kwareno najlepiej daje się przetłómaczyć przez wyraz majestat. Spotykamy się z nim w rozmaitych miejscach „Zend-Awesty “. Kwareno obdarzeni są: księżyc, słońce, Mitra, Sraosza, powietrze, prawo. Ahara i Mitra mają nawet przydomek „kware-nagasztema“, czyli posiadający najwięcej majestatu. Nietylko jednak istoty boskie obdarzone są majestatem; posiadają ony i niektóre okolice aryjskie oraz królowie legalni. Według pojęcia irańczyków, majestat królewski jest pochodzenia boskiego: posiadali go, jakto widzimy z „Awesty“, królowie Yima, Husznawa, Wisztaszpa i wielu innych; nie posiadali go jednak królowie Dahaca i Fragraszi, gdyż obaj, byli uzurpatorami. Wprawdzie i legalni królowie mogą być, według wierzeń irańskich, pozbawieni majestatu, gdy się dopuszczają niesprawiedliwości lub popełniają czyny niemoralne. Z kwareno spokrewnione jest duchowo bóstwo ognia, przezwane N a i r y o s z a g a, znajdujące się jakoby w pępku królów. Jako fazę przejściową od tych uduchowionych form ognia do ziemskiej stanowi ogień, wyprowadzający wprawdzie swój rodowód z nieba, lecz, mający stały pobyt na ziemi i będący przeto przedmiotem kultu w rozmaitych świątyniach. Pisma irańczyków rozwodzą się obszernie o tym ogniu, zwłaszcza LI rozdział Bundehesz. Z tego ostatniego dowiadujemy się, że ogień był rozpowszechniony już w najodleglejszej starożytności; że za panowania Ta-humarata rozpadł się na 3 części, które, pędzone wiatrem, błąkały się długo po świecie, póki nie-znalazły stałego pobytu. W miejscach, gdzie ognie te zatrzymały się, pobudowano wspaniałe świątynie, dokąd pielgrzymowało mnóztwo pobożnych. Rzeczone trzy części A. nosiły nazwę: Azer Frobâ, Azer Gaszant i Azer Bnrzin Mihr. Ognie te były, według nauki irańskiej, bogami opiekuńczemi trzech stanów:, kapłanów, wojowników i rolników. Czwarta wreszcie postać ognia, czyli zwykły ogień ziemski, był również przedmiotem kultu. Weobrażano go sobie-przeważnie jako osobę, jakkolwiek księgi irańczyków nie dostarczają nam żadnego skończonego obrazu tego ognia. Nierzadko w „Ąwesta“ ten ostatni uważany jest jako syn Ahury-Mazdy. W „Yasna“ wyszczególnione są rozmaite gatunki ognia ziemskiego.-Berezivaga (dosłownie dostarczający korzyści), Vo-hufryana (ogień znajdujący się w ciele człowieka), Urwaziszta (znajdujący się w drzewie), Vaziszta (ogień błyskawiczny) i wreszcie Speniszta. Azerbeidżan ob. Aderbeidżan.

Azevsdo Emanuel A n t o n i A1 v a r e s de, ob.. Alvares de Acevedo.

Azhari (al), znakomity filolog arabski, pochodzenia perskiego (* w Heracie 895—f tamże 980). Studyował filologię w mieście rodzinnein, a potem dokształcał się w podróżach. W drodze do Mekki, ; oj ma

Azogues 0 Cannar, prowincya w rzeczypospoli-vvoli, co mu nastręczyło sposobność zapoznać się tej Równikowej (Ecuador), w południowej Ameryce, z ich nieskażoną mową. Uwolniony, udał się do Bagdadu i słuchał tam Niftawaihiego, poczem do Heratu powrócił—i wkrótce stał się jednym z najsławniejszych gramatyków arabskich. Pilnie zbierał wyrazy różnych dyalektów i znaczenie ich właściwe bystro przenikał; owocem zaś tej pracy jest , główne dzieło jego: „Tah-zibul-lugati“ (oczyszczony język), bardzo cenne w zakresie leksykograficznym, ułożone w porządku abecadłowym, odznaczające się wielkiem bogactwem, ale trudne do zrozumienia i dlatego prędko zapomniane. Bardzo ważnem jest „Gabril-ul-Fikha, dzieło traktujące o zawiłych i niejasnych terminach prawnych, uznane jako kanoniczne za ich wykład gruntowny.    *

ny przez beduinów, przesiedział rok cały u nich w nie-

na wyżynie między dwoma łańcuchami Andów, wy-chodzącemi z węzła Loja, otoczona prowincyami: Chimborazo, Orientes, Azuay i Guayas, słabo zaludniona (45,000 m-eów na 16,590 kim. □) z miastem głównem t. im., 4,000 m-ców.

Azoiczne formacye (geol.) Zwane inaczej for-macyami pierwotnemi, przedsylurskiemi albo eozo-icznemi, stanowią przeszło na 30,000 metrów gruby systemat pokładów skał krystalicznych, złożonych przeważnie w dolnej swej połowie z gneisów, łupków hornblendowych, kwarcytów i wapieni krystalicznych; w górnej zaś z łupków mikowych, chlo-rytowych, talkowych i glinianych, a w części ze zlepieńców (konglomeratów). Charakterystyczną dla nich jest obfitość współczesnych pokładów i żył metalicznych. Nazwa ich grecka wskazuje na nieobecność w nich szczątków organicznych. W istocie, w najwyższych tylko poziomach tych formacyj dają się z pewnością stwierdzić rzadkie ich ślady, stanowiące odciski pierwszych morszczyn, szczątki pierwszych liliowców (Crinoidea) i ślady pierścieuiowatych (.Annelides). Niektórzy geologowie w wapieniach dolnych poziomów przypuszczają istnienie szczątków pierwszego korzenionoga, E o z o o n, co jeszcze wiele spotyka zarzutów.—Na tej więc zasadzie uważają pokłady te nie za „azoiczne“, czyli bezzwierzęce, ale okres ich tworzenia za jutrzenkę już poczynającego się życia organicznego i ztąd zowią je „eozoicznemi“. Bądź cobądź, azoiczne te formacye są osadami pierwotnego oceanu, złożonemi bezpośrednio na skrzepłej skorupie ziemskiej, a pokrytemi najniższemi warstwami dolnej formacyi syluryjskiej, zawierającemi już skamieniałości, w niezgodnem z niemi uławice-niu, co dowodzi, że owe azoiczne pokłady istniały już poprzednio. Zdają się one istnieć na całym globie, ale po większej części przykryte są lorma-cyami późniejszemi. Wedle wspomnianego wyżej odmiennego charakteru petrograficznego, dzielą się one na formaeyę laurentyjską i formacyę h u-r o ń s k ą.

Azolitmin barwnik lakmusowy, pozbawiony brunatnej substancyi, która zwykle znajduje się w lakmusie. Różni się od lakmusu tern, że tworzy rostwory silniej zabarwione i czulej reagujące, aniżeli barwnik surowy. Rostwór A. do użytku przyrządza się przez rozpuszczenie w wodzie, zawierającej węglan sodu i zneutralizowanie płynu kwasem szczawiowym.

Azolla Lamk. Rodzaj roślin skrytopłciowych, spokrewniony z rodzajem Salvinia, z którym tworzy małą rodzinę Salviniaceae, w rzędzie Bdeł (Hydropte-rides v. Rliizocarpeae). Są to drobne roślinki, pływające na powierzchni wód stojących, o łodyżkach pierzasto lub podwójnie pierzasto rozgałęzionych, tworzące rozetki, zaledwie kilka centymetrów wynoszące. Jakkolwiek niepokaźne, są bardzo interesujące roślinki ze względu na szczególny ustrój ich organów roślenia, a nadewszystko organów rozrodczych. Na górnej stronie ich cienkich łodyżek są osadzone we dwa rzędy naprzemianlegle drobne jajowate listeczki, które, zachodząc na siebie, pokrywają się jak dachówki na dachu. Każdy listeczek,

And S.

Azi Girey, ob. H a d ż i Girey.

Azincourt (cz. Azękur), po angielsku: Agincourt (cz. Edżynkort). Wieś francuska w okręgu Saint-Pol, departamencie Pas-de-Calais; 415 mieszkańców. Tu stoczyły bitwę d. 25 października 1415 r. wojska króla angielskiego Henryka V i króla francuskiego, Karola VI, którym rządziła wówczas partya Armagnac’ôw (ob.). Wojsko angielskie cofało się na Calais a tymczasem konetabl Karol d’Albret,

Boucicault i Clignet de Brabant zajęli pozycyę nad rzeką Sommą, nie zdołali jednak wzbronić anglikom przeprawy, chociaż przewyższali ich liczbą.

Ale między A. i Tramecourt anglicy musieli się zatrzymać, mieli bowiem drogę przeciętą. Henryk V, zrozpaczony, zaproponował układy; odrzucono je: więc pozostało mu tylko zwyciężyć lub zginąć.

K. i

Ad. Jaw.

Rezultat walki wypadł wcale niespodzianie. Wojsko francuskie, złożone przeważnie z hufców armaniac-kich i szlachty niderlandzkiej, stanowiło świetną lubo nie karną konnicę, która nie mogła wcale manewrować, ponieważ stanęła niebacznie na gruntach, przesiąkniętych deszczem; łucznicy angielscy wystrzelali ją prawie doszczętnie. Rzeź była niesłychana; siedmiu książąt padło: dwaj bracia księcia burgundzkiego, konetabl d’Albret, książę Alen-ęon i trzej książęta de Bar. Dostali się między innymi do niewoli: książęta de Bourbon i d’Orléans; tego ostatniego uprowadzono do Anglii i trzymano przez dwadzieścia pięć lat w wieży Ponfret. Podczas zajęcia tery tory urn francuskiego w roku 1816, jeden z generałów angielskich kazał odkopać jedną z trzech olbrzymich mogił, gdzie było pogrzebanych 6,000 poległych, i mimo protestu podprefekta z Saint-Pol, wydobyte zbroje i monety zabrał do Londynu, gdzie utworzono z nich muzeum A.

Azo V. Azzo Pontius, wielce wsławiony nauczyciel prawa w Bolonii, uczeń Jana Bastianusa, zwany „mistrzem prawa i studnią ustaw“ (f 1200, podług innych w 1224 lub 1230 r.). Liczba jego słuchaczy była tak wielka, że musiał częstokroć miewać odczyty na placu św. Stefana w Bolonii.

f. L

Pisma jego, przez bardzo długi czas w najwyższem poszanowaniu będące, tylko częściowo zachowały się i wydrukowane zostały; „Summa juris“, łącznie z glosami nad pandektami i kodeksem, wyszły w Spirze w r. 1482.

rozdzielony poziomo na dwie blaszki: górną, powietrzną, pływającą i spodnią w wodzie pogrążoną.

Pierwsza dość gruba, z powierzchnią brodaweczko-watą, w swoim miękiszu, obficie wypełnionym zielenią, posiada duże przestwory powietrzne, w których często gnieżdżą się wodorosty z rodzaju Nostoc; tylko dwa lub trzy rzędy skrajnych komórek zieleni nie posiadają, przez co obwódka tej blaszki jest bezbarwna. Druga czyli spodnia blaszka, stosunkowo większa, zieleni zawiera bardzo mało, głównie przy nasadzie i na jednym brzegu. Z dolnej strony łodyżki wychodzą korzonki pojedyncze, bez bocznych włókienek, opatrzone na końcu, tak jak u rzęsy, w czepeczek. W komórkach ich kory znajduje się nieco zieleni, przez co korzonki, w młodym zwłaszcza stanie, są blado-zielonawe. Włoski korzeniowe wyrastają nie na całej ich powierzchni, jak to bywa u innych roślin, lecz tylko w pewnych odstępach, i układają się we dwa rzędy. U niektórych gatunków włoski te wyrastają pęczkami, które W dwóch rzędach stoją naprzemianlegle. Gdy korzonki wydłużać się przestają, włoski wyrastają i na ich końcach, przyczem czepeczki zostają zepchnięte i odrzucone. Korzonki po utracie włosków przyjmują barwę żółtobrunatną i zamierają. Część łodyżki po utracie czynnych korzonków takaż obumiera, lecz pozostała jej część żywa rośnie dalej, 1882). wydając coraz nowe gałązki. Te ostatnie wychodzą nie z kątów liści, jak to ma miejsce u innych roślin, lecz z punktów, położonych bądź ponad liśćmi, bądź pod niemi. Organy rozrodcze A. rozwijają się na dolnej blaszce pierwszego liścia każdej gałązki.

Tworzą one tak zwane sporocarpia, zbiorniki, które są dwojakiego rodzaju. Jedne przedstawiają worki prawie kuliste, nieco spłaszczone, mające ściany gładkie, błoniaste, utkane z pojedyńczej warstwy komórek płaskich; worki te zawierają w sobie bardzo liczne maleńkie błoniaste woreczki, tak samo z komórek płaskich utkane, osadzone na długich trzoneczkach, wychodzących z podstawy sporocarpi-um. Są to tak zwane microsporangia, małe zarod-nie, w których wnętrzu, w tkance w nich zawartej, rozwijają się bardzo liczne microsporae, małe zarodniki. Macierzyste komórki tych ostatnich, rozpływają się Bw ciało galaretowate, które następnie, twardniejąc, rozpada się na 3 do 8 bryłek mniej więcej zaokrąglonych, lub kanciastych, zawierających w sobie owe małe zarodniki i zarazem uwięzione pęcherzyki powietrza. Na powierzchni tych bryłek i dają się widzieć wyrostki na podobieństwo włosków, rozmaicie ukształtowane, stosownie do gatunku. Po zniknięciu ścian zbiorników, microsporangia z nich się wyswobadzają i przy pomocy owych pęcherzyków powietrznych, zawartych w pomienionych bryłkach, wypływają na powierzchnię wody. Drugiego rodzaju sperocarpia stosunkowo są daleko mniejsze, formy stożkowatej, o ścianach również błoniastych; rozwijają się one zwykle po dwa obok siebie; każde z nich obejmuje tylko jedną wielką zarodnię, macrosporan-gium. To ostatnie powstaje na niskiej podpórce i posiada wewnątrz 8 komórek macierzystych, z których każda tworzy 4 zaczątki zarodnikowe, lecz x tych 32 zaczątków wzrasta i rozwija się w duży

F—n.

JO

zarodnik (macrospora) tylko jeden, reszta bowiem marnieje i obraca się na jego korzyść. Macrospora, w miarę powiększania się, rozciąga macrosporangium, które ostatecznie zostaje zresorbowane. a wtedy ona wypełnia wprost sporocarpium. To ostatnie w stanie zupełnej dojrzałości otwiera się wieczkiem, na podobieństwo urny mchów, przyczem górna część makrospory obnaża się.. Macrospora, zupełnie dojrzała, posiada specyalną, szczególniej na przednim końcu silnie rozwiniętą, osłonę (episporium Van Tiegh. perinium Strasb.), która wraz z pozostałemi resztkami zresorbowanego macrosporangium w postaci włó-kienkowatego pędzelka tworzy osobliwy przyrząd, rodzaj pływaka, przy którego pomocy makrospora wznosi się na powierzchnię wody. Tak mikrospory jak i makrospory, dostawszy się na powierzchnię wody, kiełkują, wydają przedrośla, z których rozwijają się organy płciowe A-i. Znane są 4 gatunki A-i, a mianowicie: A. filiculoides Lamk, A. carolimanct

W., A. pinnata R. Br, A. nilotica Dcne. Dwa pierwsze właściwe Ameryce, trzeci Oceanii, czwarty zaś Abissynii. Bywają one hodowane w ogrodach botanicznych, jako rośliny bardzo interesujące we względzie naukowym (ob. Strasburger: „Ueber Azolla“, Jena 1873.—Berggren: „Le prothale et l’embryon de l’Azolla“ w Ann. des sc. natur. 6 série, XIII

J. A.

Azoospermia od a priv. zoon zwierzę i sperma nasienie, a więc brak ciałek nasiennych. Pod tern mianem rozumiemy nie brak zupełny nasienia, zwany aspermią lub aspermatyzmem (ob.), lecz jedynie brak ciałek nasiennych (spermatozoa v. Zoospermia). A. stanowi najczęstszą przyczynę niepłodności męskiej. Dotychczas mało zwracano na stan ten uwagę, gdyż u dotkniętych A-ą potentia coëundi była zwykle zupełnie zachowaną. Nasienie wydziela się w prawidłowej ilości i w prawidłowy sposób, lecz jest ono bardzo płynne, serwatkowate, a drobnowidz wykrywa w jego osadzie, zamiast nitek nasiennych, tylko rozpad drobnoziarnisty i kryształki nasienne. Najczęstszą przyczyną A-i stanowią sprawy zapalne przyj ądrza, sznurków nasiennych, a pomiędzy niemi najpospoliciej zapalenia rze-rzączkowe.

Azorskie wyspy (portug. Açores, ang. W e-stern Islands) na oceanie Atlantyckim, na równoleżniku Lizbony i w odległości od niej prawie 200 m geogr. między 37° i 39³/₄° sz. pn., oraz 25° a° dł. zd. Gr. Obejmują one 2.388 km. □ z ludnością (1881 r.) blisko 270,000 głów, t. j. 113 na 1 km. □, i nie licząc drobnych skał samotnie z morza sterczących, składają się z dziewięciu zamieszkałych wysp, w trzy grupy ułożonych: zachodnią stanowią wyspy: Flores, najpowabniejsza ze wszystkich, i Corvo, najmniejsza; środkową—Fayal, z najzdrowszym klimatem, Pico z najwyższym wulkanem, Graciosa, prawie dokładnie okrągła i ogrodem Azorów nazwana, Saö Jorge i Terceira (trzecia z kolei odkryta, stąd nazwa); grupę wreszcie wschodnią składają: Saö Miguel, największa i najgęściej zaludniona, oraz Santa Maria, najprzód odkryta ze wszystkich. Brzegi wysp są wogóle strome i trudno dostępne, dlatego przystani dogodnych niema prawie na żadnej wyśpię; kanały jednak i cieśniny między wyspami są głębokie i dla żeglugi bezpieczne; cała bowiem grupa, jakkolwiek wyrasta z podmorskiej wyżyny Atlantyku, wszakże podnosi się z niej gwałtownie i mielizn zgoła nie posiada. Wnętrze wszystkich wysp jest całkowicie górzyste; są one wulkanicznego pochodzenia i składają się ze skał wybuchowych, hądź starszych,, bądź nowszych, jak lawa, tuf, trachity, zlepieńce i t. p. Skały osadowe trafiają się wogóle rzadko (wapień muszlowy na wyspie Santa Maria). Siły wulkaniczne przejawiają się nieustannie; tak np. jedna tylko wyspa Saö Miguel, od r, 1444 aż po dobę obecną, doświadczyła dwanaściekroć skutków trzęsienia ziemi i wybuchów lawy; na wielu z nich znajdują się źródła gorące i dymiące solfatary (siarkowice), niekiedy zaś powstają z morza nowe wyspy i giną po niejakim czasie; przykładem takiego zjawiska jest wysepka Sabrina, która w styczniu 1811 r. podniosła się nagle z dna morskiego (na północo-zachód od wyspy

S. Miguel), i wskutek gwałtownego wybuchu wulkanicznego, w czerwcu tegoż roku, przybrała kształt ostrokręgowy, a rosnąc powoli, dosięgła blisko 100 m. wysokości i dwóch kilometrów w obwodzie; po ustaniu wybuchu, krater tego wulkanu wypełniony był wrzącą wodą. W październiku (1811) rozpoczęło się powolne opadanie oabriny, tak, że w parę lat znikła całkowicie w falach oceanu, a w 1823 r. sondowanie wykazało w tern miejscu 40 m. głębokości. Góry wysp A-ch dosięgają wysokości dość znacznej: Pico na wyspie t. im. mierzy 2,320 m., Vara na S. Miguel 1090 m., Bagacina na Terceirze 1050 m. nad poziomem morza; zbocza górskie i wyniosłe płaszczyzny pokrajane są głębokiemi erozyj-nemi wąwozami, nadającemi całości piętno malo-wniczości i powabu; wyższe szczyty pokrywa niekiedy śnieg na 3—4 miesięcy. Klimat wszystkich bez wyjątku wysp odznacza się nader wielką łagodnością: od północy otula je gałąź ciepłego Golf-sztromu (Westwind Trift) i wpływem swym zmniejsza ostrość różnic temperatury miesięcy letnich i zimowych (28° i 10°C.); przecięciowa temperatura powietrza wynosi lóy^C., przecięciowa zaś temperatura powierzchni wody około 18°. Dzięki tym warunkom, klimat tutejszy należy do najzdrowszych na świecie. Grunt jest wszędzie bardzo urodzajny, skutkiem czego bujność i rozmaitość wegetacyi, przy odpowiedniej ilości ciepła i wilgoci (150 cm. wody spadłej z deszczem rocznie) jest istotnie zdumiewającą. Prócz zbóż i traw europejskich, ziemia wydaje obficie wszelkie owoce południowe: banany, kawę, trzcinę cukrową, wino znakomitej dobroci, znane pod nazwą fayal i uchodzące za najlepszą maderę, dalej ananasy, drzewo oliwne, migdały, palmę woskową, mnóstwo roślin lekarskich i t. p. Śposób uprawy ziemi zostawia jednak wiele do życzenia. Lasów w ścisłern tego słowa znaczeniu brak zupełny, stąd materyał budowlany jest kosztowny i sprowadza się z Europy. Faunę tutejszą stanowią zwierzęta domowe, sprowadzone przez Portugalczyków—zwłaszcza owce, kozy i nierogacizna; fauna pierwotna jest nader ubogą; z wielkiej niegdyś ilości jastrzębi, które wyspom nazwę nadały, (jastrząbznaęor) niema dziś ani śladu,—natomiast inne gatunki ptaków, oraz ryby, żółwie, ostrygi, znajdują się w wielkiej obfitości. Bogactwo mineralne żadne, równie jak przemysł, tak rękodzielniczy, jak i fabryczny; za to handel w stanie kwitnącym, zwłaszcza z Portuga-lią, Stanami Zjednoczonemi, Brazylią i Wielką Brytanią. Polega on głównie na wymianie surowych płodów, których wyspy mają do zbytku, na fabrykaty europejskie i amerykańskie; wywożą więc stąd: pomarańcze (najważniejszy przedmiot handlu) wino, zboże, rośliny strączkowe, ser, szynki, oliwę, mięso solone; przywożą zaś: tkaniny wszelkiego rodzaju, wyroby metalowe i galanteryjne. Obok tego, wyspy, leżące na drodze z Europy do Ameryki, służą okrętom za ważną stacyę dla zaopatrzenia się w zapasy żywności, co stanowi także źródło znacznego dla mieszkańców dochodu. Pod względem politycznym Azory stanowią nie kolonię lecz siódmą prowincyę Portugalii, i jako takie, zaliczają się do Europy; tak je też dawni traktowali geografowie, wbrew nowszym, którzy mniej właściwie przyłączali je do Afryki: podobieństwo klimatu z krajami Europy południowej, tożsamość flory, położenie bliższe Europy niż Afryki, wreszcie i ludność, złożona z europejskich osadników—wszystko zdaje się przemawiać za słusznością zaliczenia wysp A-ch do naszej części świata. Administracyjnie dzielą się one na 3 okręgi: Angra do Heroismo (ob.) na Ter-ceirze, Horta na wyspie Fayal i Ponta Delgada na w. Sao Miguel, i podlegają katolickiemu biskupowi w Angra. Oświata na niskim stopniu i wymaganiom europejskim nie odpowiada. Dzieje. Wyspy Azorskie, według dość powszechnego mniemania, mają być jednym ze szczątków Atlantydy (ob.), o której wspominają starożytni pisarze; w każdym razie były one znane kartagińczykom (monety, znalezione na wyspie Corvo) a po nich normanom i arabom. Przez długi jednak przeciąg czasu pamięć o nich zaginęła,—dopiero w 1431 r. Portugalczycy odkryli na nowo skalisty pień Formigas, w 1432 r. S-ta Maria, w 1444 r. S. Miguel, poczem 1449 r. inne wyspy, a w 1453 ostatnią, Graciozę. Na żadnej z wysp nie znaleziono mieszkańców i dlatego kolonizacya odbywać się mogła swobodnie. Alfons V-ty oddał wyspę Fayal ciotce swej, a matce Karola Śmiałego, Izabelli Burgundzkiej w 1466, która sprowadziła tu flamandzkich osadników, ta zaś okoliczność sprawiła, że wyspy A. nazywały się przez czas pewien flamandzkiemi (ilhas flamengas). Od r. 1580—1640 należą do hiszpanów, którzy 1582 r. biją tu flotę francuską, spieszącą na pomoc portugalskiemu pretendentowi. W tej epoce odbywa się znaczna immigracya maurów, wypędzonych z kraju hiszpanów, którzy przyczyniają się wielce do podniesienia ogólnego dobrobytu przez swą pracowitość i przedsiębiorczość; z chwilą atoli, gdy Portugalczycy, odzyskawszy wyspy w 1640 r., wypędzili z nich hiszpanów, rozpoczyna się powolny upadek, którego usiłowania Pombala powstrzymać nie zdołały. Za czasów Napoleona I-go, gdy „system kontynentalny“ uciskał całą Europę, otworzyła się nowa era pomyślności dla wysp A-ch, prowadzących poniekąd handel swobodny. W walce, prowadzonej

And. S.

K J.

nem moczu.

mocz-

moczu

między Dom Miguelem a królową Maryą de la Gloria i jej ojcem Dom Pedrem, A-e wyspy stały po Stronie tych ostatnich, prawowitych władców Portugalii. Terceira i główne jej miasto Angra były wtedy ogniskiem oporu przeciwko przywłaszczycie-lowi tronu. Tu organizowały się uzbrojenia i wyprawy, które ostatecznie uwieńczyły się świetnem zwycięstwem, jakie flota wysp, pod wodzą hrabiego Villafior, odniosła nad Dom Miguelem pod Terceirą w 1832 r. Porównaj: Morelet: „Iles Açores“ (Paryż 1860); Boid: „Description of the Azores“ (Londyn 1835); Godman: „Natural history of the Azores“ (Londyn, 1870); Kerhallet: „Description nautique des Açores“ (Paryż, 1865).

Azoryt (miner.) Minerał, nazwany tak przez Teschemacher a, a znaleziony w trachicie wysp Azorskich pod postacią ośmiośeianów kwadratowych biało-zielonawej lub żółtawej barwy; tw. 5—6. Jest on, według Haye sa, tantalanem wapnia.

Azot (Nitrogenium), gazowy pierwiastek chemiczny, cięż. at.=14; symbol chemiczny N. Gaz ten cokolwiek jest lżejszy od powietrza (c. właść. w stosunku do powietrza stanowi 0.972), które jest mieszaniną, złożoną z około 79 objętości azotu, 21 objętości tlenu i stosunkowo drobnych ilości dwutlenku węgla, pary wodnej, związków azotu i pyłu mineralnego i organicznego. W znaczeniu fizycz-nem pod nazwą powietrza atmosferycznego pojmujemy mieszaninę mechaniczną, złożoną w ⁴/f) z azotu, w ¹/₅ z tlenu. A. wprost z powietrza otrzymać możemy, pozbawiając powietrze tlenu np. przez połączenie tego ostatniego z jakiem palnem ciałem. Pod dzwonem, mieszczącym w sobie ograniczoną ilość powietrza, możemy wolny tlen zużyć, spalając fosfor; wówczas z czystego powietrza (mieszaniny tlenu i A-u) pozostanie jedynie A. Gaz to przezroczysty, bez barwy, smaku i zapachu; przez znaczne ciśnienie i niską temperaturę został skroplony (Pictet, Cailletet i Wróblewski). Nie pali się ani podtrzymuje palenia i oddychania, stąd nazwa (à i CeoV) — życie). Bezpośrednio A. nie łączy się z przeważną liczbą pierwiastków chemicznych: jedynie z borem i tytanem łączy się energicznie. Dla otrzymania licznych innych jego związków trzeba współdziałania sił zewnętrznych. Związki takie natury nieorganicznej tworzą się z A-u, tlenu i wody w atmosferze, pod wpływem wyładowań elektryczności atmosferycznej. W postaci tych związków (azotanów, azotonów, soli amonowych) A. przechodzi do ciała roślin, gdzie dalszym ulega przeobrażeniom, mianowicie staje się składową częścią niezbędnych dla życia roślin ciał organicznych, głównie t. zw. związków białkowatych (związki azotu). Te ostatnie związki azotowe, posiadające zawiły skład chemiczny i zawierające prócz A-u jeszcze węgiel, wodór, tlen i siarkę, rozszczepiają się po obumarciu ciała roślinnego i zwierzęcego i znów wyzwalają A. w postaci prostszych związków nieorganicznych, które w dalszym ciągu odżywiać mogą roślinę. Rozszczepianie to odbywa się pod wpływem czynników atmosferycznych, przy współudziale najdrobniejszych istot, t. z w. bakteryj. Zjawiska takiego rozkładu materyi organicznej nazy-

wamy gniciem, butwieniem. Nowsze badania zdają się przemawiać za tern, że na pewnych gruntach i przez pewne rośliny wolny A. atmosferyczny może, jako taki, przy udziale bakteryj,być przyswajany, bez współdziałania elektryczności atmosferycznej i nie przechodząc poprzednio w związki tlenowe i wodorowe. A. wchodzi w skład wielu ciał organicznych i związków wybuchowych; łączy się z tlenem, tworząc pięć rozmaitych związków (tlenki azotu); z wodorem tworzy znany gaz amoniak, dalej hydrazynę i kwas azotowodorny (Curtius 1890) z tlenem i wodorem daje kwasy (azotny i azotowy) i hydroksyliak. Sole kwasów A-u należą do ciał dość rozpowszechnionych w naturze; sole kwasu azotnego znane są pod nazwą saletr (nitrum stąd łacińska nazwa nitrogenium). Związki te opisane są pod odpowiedniemi nazwami. Zupełnie czysty A. otrzymuje się przez ogrzewanie azotonu amonu, który rozkłada się przytem na A. i wodę: NH₄ N0₂ -- N₂ + 2H₂ O. Wydziela się on także przy działaniu chloru na amoniak (w nadmiarze): 8NH₃ + 3 Cl₂ = 6 NH₄ Cl +- 2 N, a nakoniec przy zmieszaniu trójtlenku A-tu z amoniakiem: 2NH₃ + N₂ 0₃ = 4 N -f- 3H₂ O.    m k-

Àzotos (po hebrajsku A s z d o t) , jedno z siedmiu główniejszych miast filistyńskich, siedlisko czci bałwochwalczej Dagona, wydzielone przez Jozuego pokoleniu Judy. Leżało prawie w pośrodku między Askalonem i Ekronem i było silną twierdzą filistyńską, a jako klucz do Egiptu, wytrzymywało często oblężenia. Król Ozyasz zniszczył jego mury; za czasów Izajasza oblegał je król asyryjski, Sargon, a później król egipski, Psametyk T, według Herodota, przez lat 29. Wreszcie walczyli przeciw niemu Judasz i Jonatan Machabejczycy. Za czasów chrze-ściańskich było tu siedlisko biskupa, sufragana ce-zarejskiego. Dziś leży na tem miejscu mała wioska, zwana przez arabów Esdud.

Azoturya, moczówkaazotowa, zwana też inaczej moczówką prostą (Diabetes insipidus) w przeciwstawieniu do moczówki cuk r z y co w ej, czyli c ukromo c z u. Cechuje się ona powiększeniem dobowej ilości wydzielanego moczu, oraz współczes-zwiększeniem wydzielania stałych składników Ciał nieprawidłowych w takim moczu nie bywa. Często również wzajemny procentowy stosunek pojedyńczych składników normalnych nie ulega zmianie, niekiedy wszakże niektóre z prawidłowych części składowych, mianowicie też nik, wydziela się w ilości znakomicie powiększonej. Odróżniają jeszcze od A-i prostą polyuryę, czyli zwiększenie ilości moczu (Lecorché i Willis), rozumiejąc pod A-ą wzmożone mokrzenie ze współczesnem pomnożeniem części stałych w moczu, prostą zaś polyaryą zwąc wogóle jedynie obfitsze wydzielanie bez zwiększenia części stałych. Inni (Senator) podziału tego nie przyjmują. Co się tyczy warunków powstawania A-i, to pospolicie odnieść je można do zaburzeń nerwowych. Doświadczalnie wykazano, że gdy podrażnimy lub obrazimy pewne miejsce na dnie komórki czwartej mózgu, leżące bezpośrednio przed punktem, którego ukłócie wyzwala cukromocz (piqûre diabétique Bernarda]

wówczas powstaje moczówka prosta, bezcukrowa, czyli polyurya lub azoturya. Dalej można też wywołać polyuryą przez przecięcie nerwów trzewo-wych, lub przez drażnienie nerwu, współczulnego na szyi (Peyrani). Napotykamy ją również nierzadko przy nowotworach mózgowych, zapaleniu gruźliczem opon, zapaleniu mózgu, epilepsyi, oraz innych cierpieniach ośrodków nerwowych. Przyczynę A-i upatrują we wzmożonem zgorzeniu białka złożonego w organach ustroju (Cantani, Lecorchć). Przyjmują przytem, że to wzmożone spalanie jest przeważnie wynikiem nieprawidłowej inńerwacyi, wychodzącej z mózgowia. Nadmierne spalanie się białkowców sprowadza A-ę, przeładowanie krwi produktami azotowemi, a ta ostatnia wywołuje A-ę i moczówkę prostą. Zagęszczenie krwi, przy A-i konieczne, ze swej strony sprowadza żwawe odciąganie wody z tkanek, co znowu staje się przyczyną zwiększonego pragnienia (polydipsia). Przez odjęcie wody tkankom objętość krwi się zwiększa, parcie ościenne, szczególniej w kłębkach (glomeruli) nerkowych, się wzmaga, powstaje diabetyczna polyurya. Mocz przy A-i bywa pospolicie barwy blado słomianej, niekiedy jest nawet jasny, jak woda. Ilość dobowa, zawsze

Dzieje Azowa. Na obecnem terrytoryum A-a stało w starożytności staro-greckie miasto Tanais; zdobył je król Pontu Mitry dates w r. 115 przed Chr. i wcielił do swego królestwa Bosforu. Podług Strabona, Tanais był punktem zbornym handlu barbarzyńców Europy i Azyi. Ku końcowi X w. należał do księcia Rusi, Włodzimierza św., i wraz z Tmuta-rakaniem dostał się po jego śmierci jednemu z synów, Mścisławowi. Około r. 1067 zajęli go kumani (połowcowie) i zdaje się, iż jeden z ich książąt, Asufa, nadał miastu swoje imię. W XIII wieku A. należał do genueńczyków, którzy założyli tu swoje kantory, umocnili basztami i nazwali go: Tana; w XIV wieku zburzył Tanę do szczętu Ta-merlan (1395); genueńczycy odbudowali ją w r. 1400, lecz r. 1471 zabrali ją turcy i, przezwawszy Azak, utworzyli z niej fortecę dla powstrzymywania napadów kozackich. Handlowe znaczenie swoje A. utracił, skutkiem zamknięcia morza Czarnego dla okrętów chrześciańskich przez turków i odkrycia drogi morskiej do Indyi przez portugalczyków. W r. 1637 kozacy dońscy, przy pomocy zaporożców, zdobyli A. i całą ludność wycięli co do nogi. Ztąd robili na czajkach wyprawy po morzu Czarnem, czyniąc spu-

turcy oblegali A. bezskutecznie, lecz w 1643 sami kozacy opuścili go z rozkazu cara Michała Fedorowicza. W r. 1695 wyruszył na czele 40,000 ludzi na zdobycie miasta Piotr Wielki, ale nie mógł przełamać silnych fortyfikacyj tureckich. Roku następnego wyruszyła nowa wyprawa w 60,000 wojska lądowego, z udziałem świeżo zbudowanej Azowskiej flotylli (ob). D. 19 czerwca 1696 A. został zdobyty. Turcy próbowali go później odebrać, ale bezskutecznie, a zawarty traktat w r. 1701 wprowadził Rossyę w posiadanie miasta. Piotr Wielki przerobił A. na sta-cyę handlową, ustanowił w nim jarmarki, i zaludnił miasto skazanymi na wygnanie bankrutami. W następstwie kampanii nad Prutem (1711) turcy weszli znów w posiadanie A-a, lecz musieli z niego ustąpić r. 1736, traktat zaś, zawarty w Belgradzie, przyznał ostatecznie A. Rossyi; fortyfikacye jednak musiały być zburzone. W r. 1775 A. był stolicą gubernii, która wkrótce, w r. 1782, zamienioną została na Ekaterynosławską. Wtedy A. nazwany został fortecą, a w r. 1810 osadą gubernii Ekaterynosław-skiej powiatu Rostowskiego; w r. 1888 przyłączony został do ziemi kozaków dońskich. Taepi. „IlcTopia A30Ba“ BT> MoCKBHTHHHHii 1841. Ck8JILKOBCKifl „HoBopocciäcKiö npafl“ (I, 145).

Azowska flotylla początek swój zawdzięcza cesarzowi Piotrowi I, który, zamierzywszy zawładnąć twierdzą turecką, Azo wem, zamykającą wyjście z Donu, rozkazał budować statki na rzece Woroneżu, przy uściu jej do Donu. Pierwsze oblężenie Azowa (1695), rozpoczęte bez floty, nie powiodło się, ale przy wytężonej pracy, nawet i zimą, pod okiem samego cesarza, już na wiosnę 1696 były gotowe: 2 okręty (promy), 2 galeasy, 23 galery i 4 bran-

F-n.

wielka, dochodzi w krańcowych przypadkach do 20 j stoszenia na wybrzeżach Azyi Mniejszej. R. 1641 litrów. Odczyn bywa kwaśny, 'ciężar właściwy niski (około 1.003—1.006) i zostaje w odwrotnym stosunku do obfitości wydzieliny. Rozpoznanie A-i opiera się głównie na zwiększonym wywozie części stałych, który oznacza się łatwo za pomocą współczynnika Trappa (2) lub Haesera (2.33). Gdy bowiem pomnożymy setne i tysiączne liczby, oznaczającej ciężar właściwy moczu, przez współczynnik Haesera, to iloczyn da liczbę gramów części stałych w 1000 gramach moczu. Mocz prawidłowy zdrowego człowieka daje przy tem obliczeniu średnio 70 gramów ciał stałych na dobę. Gdy tedy tych składników znajdziemy znacznie więcej, a współcześnie ilość moczu bardzo wielką, wówczas mamy do czynienia z moczówką bezcukrową (Diabetes insipidus), czyli z azoturyą. Zwykłemi objawami A-i są: zwiększony głód (polyplragia) i zwiększone pragnienie (polydipsia), Przebieg choroby zwykle bardzo przewlekły, znamionujący się wychudnięciem, osłabieniem, suchością skóry, wyrazem twarzy bardzo cierpiącym, tętnem drobnem i slabem, zniżeniem ciepłoty ciała, oraz rozlicznemi przypadłościami ner-wowemi, jak: nerwobóle, bezsenność, zaduma, niemoc płciowa i t. d. Rokowanie zwykle niepomyślne, wyleczenie bardzo rzadkie.

Azów, u turków A sak, Azak, starożytne miasto w Rossyi, w obwodzie wojska dońskiego, na lewym brzegu Donu, o kilkanaście kilometrów od uścia,

20,000 mieszkańców. Było ono niegdyś ważnym pośrednikiem w handlu towarami indyjskiemi, które szły od morza Kaspijskiego, i stanowiło zarazem klucz Donu, atoli zamulenie portu oraz rozkwit w sąsiedztwie kilku miast, dogodniej położonych i prócz tego drogami żelaznemi z wnętrzem Rossyi połączonych (Rostow, Taganrog), przyczyniły się zna- dery. Głównym naczelnikiem tej floty, z tytułem cznie do upadku miasta, którego głównym źródłem admirała, został Lefort, a potem genueńczyk de dochodu jest dziś rybołówstwo i prawie nieznaczny Lima i francuz de Losier. Galery wybudowano

And. S.

handel.

według wzoru, sprowadzonego z Holandyi; okręty:

czynny brała udział w wojnie

na

zaś, czyli promy, były to poprostu pudła o płaskich dnach, o dwóch masztach, każdy zbrojny w 44 działa. Ciężkie, niepodatne w manewrowaniu, przeznaczone były właściwie nie do żeglugi na pełnem morzu, lecz tylko do działania przy fortach nadbrzeżnych; a ponieważ spławienie ich po płytkim i krętym dolnym Donie nastręczało wielkie trudności, przeto je rozebrano i lądem odwieziono do Czerkaska, gdzie na nowo złożono i spuszczono na wodę. Flotylla ta, przy powtórnem oblężeniu, wielce się przyczyniła do zdobycia Azowa. Potem Piotr I postanowił w ciągu lat trzech (1697—1699) zbudować jeszcze 55 okrętów i fregat, oraz 11 branderów i statków bombardowych; a ponieważ zasoby skarbu państwa na to nie wystarczały, przeto większą część kosztu cesarz ściągnął z bojarów, mieszczan i duchowieństwa, poczynając od patryarchy. Jednocześnie też przystąpiono do urządzenia portu w Taganrogu. W r. 1708 na brzegach Donu założono nowe warsztaty okrętowe : w Nowo-Pawłowsku i Tawrowie, jakoteż nad rzeką I korcem. We wszystkich tych warsztatach od r. 1690 do 1710 zbudowano 67 okrętów, fregat i promów, mniej więcej tyleż galer, branderów i bom-bardów, oraz do 1000 brygantyn i innych statków mniejszych. Pokój, zawarty z Turcyą nad Prutem (1711), zadał cios stanowczy A-iej f-i: Azów został zwrócony turkom, Taganrog zrównany z ziemią, statki, jakie w nim były, w części sprzedane, w części zaś zniszczone na miejscu, a majstrowie i robotnicy przeniesieni do Petersburga i Ołońca. W r. 1722 Piotr I kazał wznowić budowanie okrętów w Tawrowie i Woroneżu, lecz ze śmiercią imperatora wej Katarzyny I (r. 1727) wszystkie roboty tam ustały i przez lat dziesięć były zaniedbane zupełnie. Roku 1736, w początkach wojny z Turcyą, vice-admirał Bredal, wysłany na Don dla objęcia dowództwa nad pozostałą tam flotyllą, miał z niej wielki pożytek przy zdobyciu Azowa, w końcu zaś tegoż roku i w początkach 1737 zbudował w miejskich warsztatach okrętowych 500 łodzi, z których każda pomieścić mogła 50 ludzi wraz z prowiantem. Łodzie te, każda o dwóch 3-funto-wych armatach, utworzyły tak zwaną „A-ą f-ę“ i w r. 1737 oddały bardzo wielką usługę armii lądowej hr. Lascy w wojnie z tatarami krymskimi; lecz tegoż roku połowę tej flotylli zniszczyły burze, a resztę przyszło spalić, żeby jej nie wydać flocie tureckiej, przez którą była otoczona. A. f,, wznowiona przez Katarzynę II pod nazwiskiem „flotylli dońskiej“, z Turcyą; w roku zaś 1783, po przyłączeniu Krymu do Rossyi, część jej została przeniesioną do Sewastopola, gdzie stała się zawiązkiem floty czarnomorskiej (ob.).    *

Azowskie morze, północno - wschodnia część morza Czarnego, odcięta od niego przez dwa wyskakujące ku sobie ze stron przeciwnych półwyspy:

zachodzie Kerczeński, stanowiący zakończenie półwyspu Krymskiego, i Tamański na wschodzie; zawarta między niemi cieśnina Kerczeńska albo Jenikalska łączy oba morza. W ogólnym zarysie A. m. przedstawia kształt trójkąta rozwartokątnego, zwróconego ostrzami do uścia Donu i do przesmyku Perekopskiego, kątem zaś rozwartym opartego o podstawę półwyspn Tamańskiego pod m. Tem-rjukiem. Wybrzeże całe przebiega linię dość urozmaiconą: na północy oraz na półwyspie Kerczeń-skim jest ono twarde, stałe i spada stromo ku morzu; w pozostałych częściach przedstawia się w postaci odsepisk piaszczystych, niskich, usianych mnóstwem lagun i z powodu płytkości morza niedostępnych. Charakterystyczną cechę brzegów stanowią liczne, mierzeje i wąskie, językowate półwyspy, zwane kosami, które zwłaszcza na północy odznaczają się jednostajnością układu i kierunku; takiemi są kosy: Bieglicka pod Taganrogiem, Krzywa pod No-womikołajewskiem, Biełosarajska na południe od Mariupola, Berdjańska pod Berdjańskiem, Obitoczna pod Nogaj skiem, Fedotowa na południe od Melito-pola — wreszcie na wschodniem wybrzeżu kosy: Jejska, Długa, Kamyszewata, Jasieńska, Tamań-ska. Wszakże najważniejszą z nich jest kosa (inaczej strzałka) Arabacka, biegnąca wzdłuż wschodniego wybrzeża Krymu na długości 125 kim. i oddzielająca morze A. od jego zachodniej części, znanej pod nazwą Siwaszu albo m. Zgniłego; wąska i płytka cieśnina Geniczeska łączy obie te części z sobą. — Morze Zgniłe, o brzegach dziwacznie poszarpanych i mnóstwem płaskich wysp pokryte, zowie się w okolicy Perekopu—Czongarem i jest wogóle tak płytkiem, że zbudowanie przez jego środek drogi żelaznej z Melitopola do Symferopola poważniejszych nie nastręczyło trudności; jest ono zresztą nie morzem, ale raczej szeregiem powiązanych z sobą błot i jezior, zarosłych trzciną, napełnionych stęchłą wodą, w której gniją organizmy roślinne i wytwarzają zabójcze miazmaty (gorączka krymska). Całkowita powierzchnia morza A-go ze wszystkiemi jego częściami wynosi 37,605 kim. □ i rozdziela się między cztery gubernie: Taurydzką, Jekaterynosławską, Obwód Doński i obwód Kubański. Głębokość morza wogóle nieznaczna i pod tym względem należy ono do najpłytszych w święcie; największa głębokość dosięga 16m (przecięcio-wo 7m), i zmniejsza się najbardziej ku północo-wschodowi, tak, że w okolicach Taganroga nawet 4¹¹¹ nie dochodzi. Ma to wpływ ujemny na żeglugę; większe bowiem statki zmuszone są zarzucać kotwicę w odległości kilku, a czasami nawet kilkunastu wiorst od właściwego portu i ładunek swój przewozić za pomocą mniejszych łodzi. Do szkodliwych dla handlu czynników zaliczyć także należy gwałtowność panujących wiatrów i małą słoność morza. Pierwsze, czy to półn.-wschód., czy też połud.-zachod., sprowadzają częstokroć liczne katastrofy: statki bowiem, z konieczności małe, nie zawsze mogą się oprzeć sile wiatru; co się zaś tyczy nieznacznej słoności morza, wywołanej obfitością wpadających do niego rzek słodkich, ta jest przyczyną łatwego zamarzania wody i zazwyczaj czyni ją od listopada do kwietnia niezdatną do żeglugi. Między rzekami tego zlewiska pierwsze miejsce trzyma Don, w kilku ramionach oddający mu swe wody; prócz niego wpadają liczne strumienie drugorzędne, jak np. Mius, Mokry Jełanczyk, Gruzskoj, Kalmius, Berda,

z czasem

skie.

And S.

Mołoeznaja, Sałgir czyli Kara-su (do Siwaszu), Mokry Kagalnik, Mokry Czubur, Jej a, ramiona prawe Kubania i t. d. — wszystkie te jednak rzeki ilością prowadzonej wody nie dorównywają Donowi. Poziom morza A-go jest o półtora metra wyższy od poziomu m. Czarnego, a nadto nierównomierny w ciągu roku; w kwietniu bowiem i maju, po stajaniu śniegów i puszczeniu rzek, zwierciadło wody podnosi się nieco i ułatwia żeglugę, natomiast pod koniec lata, przy dużem parowaniu, zwierciadło się obniża i handel doznaje wtedy największej mitręgi. Pomimo takich właściwości ujemnych, morze A. ma ważne dla Rossyi znaczenie: najprzód—dla wielkiej obfitości ryb (10 mil. rubli rocznie), apowtóre—że, wdzierając się głęboko w ląd, zmniejsza obszary stepowe, zbliża bogaty pas czarnoziemny do wybrzeży i ułatwia zbyt produktów rolnych. Tej okoliczności przypisać należy fakt istnienia już w starożytności licznych kolonij na brzegu morza (Mare Maeotis), jak Chersones (dzisiejszy Kercz) i Fanagorya w cieśninie Kerczeńskiej (Bosfor Cymeryjski), lub Tanais w delcie Donu. Kolejne zajmowanie wybrzeży przez rozmaite ludy huńskiego szczepu, przez kumanów, peczeniegów, Złotą Ordę, nie zdołało przeszkodzić ruchowi handlowemu, który tu podtrzymywała Piza, Genua i Wenecya; właściwy jednak rozwój stosunków handlowych datuje się od owładnięcia całego morza przez Rossyę, która w dążności swej od wnętrz» ku wybrzeżom pragnęła mieć dla siebie taką drogę do m. Czarnego i Śródziemnego na południu, jaką już posiadała do Bałtyckiego na zachodzie. Powstały też szybko nowe miasta i osady, dawne zaś cofnęły się na plan dalszy. Potężny niegdyś Azów ustąpił pierwszeństwa przed Rosto-wem, zakwitł Taganrog i wzmogły się nieznaczne przedtem miasteczka: Mariupol i Berdjańsk. Znaczenie m. A-go podniosło się jeszcze bardziej od chwili, gdy drogi żelazne złączyły je z dorzeczami Dniepru i Wołgi, oraz gdy odkryte nad Dońcem kopalnie węgla wywołały w okolicy żwawy ruch przemysłowy,—choć z drugiej strony zaprzeczyć nie można, że istnienie wielkich ognisk przemysłowo-handlowych, jak: Odessa, Cherson, Mikołajów—po drugiej stronie Krymu, odciąga pewną część interesów i na szybszy rozwój azowskich wybrzeży niekorzystnie wpływa. Przeszłość m. A-go była niegdyś o wiele świetniejszą: zalewało ono ogromne przestrzenie i łączyło się bezpośrednio z m. Kas-pijskiem wzdłuż północnych stoków Kaukazu; przyszłość natomiast, jeśli nie zajdą jakie zmiany tel-luryczne, łatwą jest do przewidzenia: wielkie ilości stałych osadów, jakie rzeki w bezustannej swej pracy składają na dnie morza, zamulą je zupełnie, a jakkolwiek jest to czynność powolna i nie wszędzie z równą siłą występuje, to jednak celu swego ostatecznie dopiąć zdoła. Już dziś, tak cieśnina Kerczeńska, jak i porty wielu miast nadbrzeżnych, muszą być pogłębiane, gdyż inaczej statki, nawet mniejszych rozmiarów, na miejsce przeznaczenia dojśćby nie mogły.    And. s

ÀZ0W3kie stepy, są to obszerne równiny, rozciągające się na południe od niższego Donu i jego dopływu lewego, Manycza, aż w okolice dorzecza

Kubania. Tworzą je rudawe gliny i piaszczyste ławy, spoczywające na skale wapiennej, pokryte nader skąpą roślinnością, nieurodzajne i przesycone solą. Dość liczne rzeczki mają stepowy charakter, płyną leniwie i giną zwykle w piaskach, błotach, lub lagunach nadbrzeżnych. Stąd zaludnienie całego kraju nader słabe, większych osad brak zupełny. Było to niegdyś dno morza, które dorzeczem dzisiejszego Manyczu łączyło morze Kaspijskie i Azow-

And. S.

Azpeitia, miasto w departamencie hiszpańskim Guipuzcoa (Ziemia Basków) na lewym brzegu rzeczki Urola, wpadającej do odnogi Biskajskiej, pamiętne zwycięstwem karlistów nad wojskami królew-skiemi 6 listopada 1833 roku; 6836 m-ców. Na południe od miasta leży, przedtem klasztor, dziś muzeum i archiwum Loyola, miejsce urodzenia św. Ignacego Lojoli.

Azrael, Az raił lub Izrail, w islamie imię anioła śmierci („imalak-ul -mauti“), jak czytamy o nim w Koranie (XXXII, 11). Obowiązkiem jego jest: „wyciągać“, ma się rozumieć—duszę ludzką z ciała umierającego. Opisanie jego w eschatologii (nauce o rzeczach ostatecznych) muzułmańskiej jest nadzwyczaj fantastyczne.    *

Azrak, A z r e k, ob. B a h r - e 1 - A z r e k.

Azteki, plemię indyan Ameryki środkowej, należące do grupy meksykańskiej. W chwili odkrycia Ameryki zamieszkiwało ono południową część wyżyny Anahuac, tworząc rozległe państwo Azteckie, rozciągające się od Oceanu Wielkiego do odnogi Meksykańskiej i od 16° do 22° sz. pn. Nie była to wszakże ich ojczyzna; A. bowiem przybyli z północy w XIII w., podbili w ciągu przeszło jednego stulecia wszystkie plemiona tych okolic i ugruntowali swą władzę na fundamencie dawnej kultury ulmeków i tolteków, którzy wyrobili już sobie własną, względnie wysoką cywilizacyę. Był to lud bitny i wojowniczy. Główny cel wychowania młodzieży polegał, jak u Spartanów, na przysposobieniu krajowi zdrowych, wyćwiczonych i odważnych w boju obywateli, — przypisywane A-m powszechnie okrucieństwo, zwłaszcza przy składaniu ofiar ludzkich, miało swe źródło niewątpliwie w takim sposobie wychowania.—Rząd spoczywał w ręku króla, wybieranego przez najprzedniejszą klasę z pomiędzy członków rodziny zmarłego monarchy. Król był zarazem prawodawcą i prawie nieograniczonym władcą swych poddanych, rządził surowo i terroryzmem utrzymywał w karbach jedność swego państwa. Cicha nienawiść podbitych plemion była mu zapłatą, skutkiem czego, gdy Kortez pojawił się na ziemi meksykańskiej, znalazł dla siebie grunt podatny i w krótkim czasie zdołał zebrać naokoło siebie liczne przeciwko A-m za-stępy. — Religię ich stanowiła wiara w niewidzialną istotę, Taotl, której podlegało wiele bóstw niższego rzędu; szczególniejszej czci doznawał bóg wojny, Huitzlipochtli: składano mu w ofierze jeńców wojennych i uważano go za patrona państwa. Charakterystyczna u ludów amerykańskich liczba cztery występuje i u A-ów, pod postacią ofiar ludz-

lin 1878).

And. S.

Leg.).

Fig. 156.

kich, składanych czterem wiatrom. Wiara w życie pozagrobowe była rozpowszechnioną, i to mianowicie albo w miejscu wiekuistej szczęśliwości, albo w krainie potępienia, albo wreszcie w otchłani, między powyższemi pośredniej. Pomimo absolutnej władzy monarchy, kasta kapłanów i arystokracyi miała wielkie znaczenie i poważanie u ludu.—Na żeglarstwie znali się mało, i tą drogą stosunków z innemi narodami nie utrzymywali; co najwyżej odważali się na podróż wzdłuż wybrzeży w łódkach, wątłych i najczęściej z jednego pnia wyżłobionych; doznali też niewymownego przestrachu, gdy wielkie żaglowce Korteza dostrzegli na swych lagunach.—Za to w naukach i sztukach zdumiewające uczynili postępy. Ich kalendarz, a właściwie rok słoneczny, dokładniej był obliczony, niż u greków i rzymian; posiadali sztukę pisania; znali się na malarstwie; w szkołach uczyli się historyi swego kraju; rolnictwo postępowo rozwijali; wydobywali z łona ziemi srebro, ołów, cynę i miedź; wyrabiali z kruszcu i gliny kunsztowne przedmioty; drogie kamienie oprawiali w srebro i złoto; mieli rozliczne tkaniny własnego wyrobu; wznosili wspaniałe gma-•chy, różne stylem od tolteckich, a monumentalnością nie ustępujące egipskim; budowali drogi; osuszali bagna; nie brakło im nawet ogrodów zoologicznych, w których, dla braku zwierząt domowych, karmili aligatory i tygrysy amerykańskie mięsem ludz-kiem. Słowem, była to kultura, której podobnej, z wyjątkiem państwa inkasów peruwiańskich, nie znaleźć w Ameryce; świadczyła o tein i stolica sama Tenuehtitlan (dzisiejszy Meksyk), zbudowana na lagunach jez. Texcoco, ubezpieczona groblami, zaopatrzona w mosty i bramy, licząca do 2000 świątyń różnego rodzaju i w chwili zdobycia jej przez Korteza do 250,000 mieszkańców. Kolebką A-ów miały być okolice Wielkich -Jezior półnoeno-amery-kańskich, według bowiem twierdzenia Buschmanna, w języku ich znajduje się wiele wyrazów, mających podobieństwo do języka Atabasków. Mówią oni językiem Nahuatl, którego do dziś dnia używa wiele szczepów południowo-meksykańskich. Potomkowie A-ów żyją jeszcze w dość znacznej liczbie pomiędzy ludnością hiszpańską i tworzą dziś grupę Azteko-zapotecką,—utracili jednak wszystkie prawie swe cechy pierwotne, przyjęli obyczaje, ubiór i religię swych zdobywców, od których różnią się tylko językiem i znacznie spłowiałemi cechami swej rasy. Wiele nazw miejscowości w dzisiejszym Meksyku i Gwatemali, a nawet w Nikaragwie, zawalzięcza swoje źródło językowi A-ów. Bliższe szczegóły co do państwa i kultury A-ów porównaj artykuły: Ameryk a—Dzieje i Meksyk w niniejszej En-cyklopedyi, a także Prescott: „History of the conquest of Mexico“ (Boston 1843); Falies : „Etudes historiques et philosophiques sur les civilisations Aztèques“ (Paryż 1869—74). Bancroft: „The native races of the Pacific States of North America“ (S. Francisco 1875) Bastian: „Die Kulturländer des Alten America“ (Ber-

And. S.

Azua, prowineya na wyspie Haïti, w rzeczypo-spolitej San Domingo, na południowem wybrzeżu, obejmuje kraj niski i niezdrowy, otoczony dokoła

wyniosłemi górami—z głównem miastem A., poło-żonem w bliskości zatoki Ocoa.

Azuay, ob. A s s u a y.

Azulewicz, herb polski. Na tarczy w polu czei wonem srebrna strzała, żeleźeein zwrócona w górę. W koronie szlacheckiej nad hełmem prawe zbrojne ramie z mieczem, podniesionym w górę do eięcia; miecz ze złotą rękojeścią i łopotem. Herb ten wraz z szlachectwem otrzymał za waleczność (1768 r.) ród tatarski Azule-wiczów, osiadły w Trockiem. —

(Niesiecki — J. S. Borkowski—Vol.

W. K. Z.

Azuni DominikAlbert (*

1749—f 1827),historyk i prawnik włoski; urodził się w Sassari, na wyspie Sardynii, umarł w Cagliari. Był najpierw adwokatem w Cagliari, potem sędzią handlowym w Nicei; w r. 1792, powołany do Paryża, brał udział w redągowaniu praw handlowych ; później objął posadę prezesa sądu apelacyjnego w Genui. Po upadku Napoleona, przez pewien czas pozbawiony był posady, aż dopiero król sardyński, Karol Feliks, powołał go na członka wyższego trybunału w Cagliari. A. wydał następujące dzieła: „Sistema univ. dei principi del diritto maritimo dell’Europa“ (Florencya, 1795; 4 t.). — „Origine et progrès du de législ. maritime“ (1810).— „Diziona-rio univ. ragionato délia giurisprudenza mercantile“ (Nicea, 1786 — 88; drugie wydanie w Liworno 1822) i „Recherches pour servir à l’histoire de la piraterie“ (Genua, 1776) —są to dzieła, tyczące się prawodawstwa morskiego. Do prac historycznych A-ego należą: „Dissertazione suH’origine délia bus-sola nautiea“, w którem wynalazek broni palnej przypisuje francuzom.— „Essai sur l’histoire de Sardaigne“ (1799). — „Histoire géographique, politique et naturelle de la Sardaigne“ (1802) i „Memoir pour servir à l’histoire des voyages maritimes des anciens navigateurs“ (Genua, 1813).

Azurara Gomes Eannes de, historyograf portugalski z drugiej połowy wieku XV, kustosz archiwum królewskiego w Torre de Tombo; opracował w znacznej części na podstawie materyałów archiwalnych: „Chronica del rei don Joâo I" (druk. w Lizbonie, 1644); „Chronica do conde dom Pedro de Menezes“ (druk. w tomie I wydawnictwa „Col-lecçâo de livros ineditos de historia portugueza“); „Chronica dos feitos de don Duarte de Menezes“ (tamże, tom II) i „Chronica do descobrimento e eon-quista de Guiné“ (Paryż, 1841).

Azuryt Beudant, Lazur albo Błękit miedziany Werner, C h e s s y 1 i t (miner.). Minerał jednoskośnoosiowy, w kryształach, przedstawiających liczne kombinacye, których Schrauf 51 odróżnia. Są one zwykle krótkiemi, słupowatemi postaciami, czasami grubemi tabliczkami, a nawet długiemi słupkami, wytworzonemi przez przeważne hemido-my, płaszczyzny wierzchołkowe i ortodiagonalne, wydłużone w kierunku osi bocznej prostopadłej; średniej wielkości — aż do bardzo małych, zwykle

połączone w grupy. Bywa też wkropiony w zbitych i promienistych odmianach, a w postaci nalotu — w ziemistych. Pseudomorfozy po miedzi czerwonej, płowej i dolomicie. Łupliwość klinodomatyczna, dosyć wyraźna; odłam muszlowy—do nierównego i zadziorowego. C. wł. 3.7—3.8; Tw. 3.5—4. Barwy lazurowej, w odmianach ziemistych jasno-niebies-kiej. Blask szklisty, przeświecanie słabe. Jest on węglanem miedzi zasadowym: 2CuCo₃-)-Cu(OH)₂, albo Cu₃(0H)2.(C0₃)₂, zawierającym 69.19 tlenniku miedzi, 25.58 kwasu węglanego i 5.23 wody. W kolbce wydziela wodę i czernieje; pod dmuchawką na węglu topi się i daje guzik miedzi; w kwasach i amoniaku rozpuszcza się ze wzburzeniem. Znajduje się wśród rud miedzianych; najpiękniejszy w Chessy pod Lyonem, w Nowej Mołdawie w Siedmiogrodzie, w Koływaniu i Niższym Tagilsku w Syberyi, w Redruth w Kornwallis, u nas w Miedzianogórze pod Kielcami; w Phoenix-ville w Pensylwanii, w Burra-Burra pod Adelaidą w Australii. Stanowi wyborną rudę miedzianą; używa się na wyrób koperwasu miedzianego i jako farba błękitna.    K-J

Azy lub Azowie, w mitologii skandynawskiej, nazwa bogów, którzy nastąpili po olbrzymach i zwalczyli złych bogów Wanów, przyjąwszy jednak kilka z nich do grona swojego. Nazwa ta brzmi po sta-roskandynawsku w liczbie pojed. â s s, w mnogiej aesir; zdaje się, że gocka nazwa półbogów a n-sis (u Jornanda, połowa VI w.) odpowiada nazwie Azów i że wchodzi ona, jako cząstka składowa, do imion germańskich Ans gary, O s w ald i t. p.; pewnego pokrewieństwa nazwy tej z wyrazami innych języków aryjskich dotąd nie wykryto; może staropers. a n h mr:pan najprędzej zbliżyć tu wypada; po anglosasku brzmiała ona é s e. Późniejsi kronikarze skandynawscy twierdzili, że nazwa ta ma związek z Azyą i, ewhemeryzująe po swojemu legendy ludowe, opowiadali, że z Azyi przez kraj Sasów przywędrowało plemię Azów i zdobyło Skandynawię pod wodzą Odyna, którego za to po śmierci ubóstwiło. Eddy, naśladując liczbę głównych bogów w mitologiach klasycznych, wymieniają dwunastu Azów (Odyna, Tora, Baldera, Hödera, Frejra i t. d.); mieszkanie Azów zwą Asgardhr, „gród Azów“, albo Asaheimr, „dziedzina Azów“; tęcza jest mostem, zwanym A s h r ń (most Azów) lub B i f r ö s t (drżąca droga), po którym bogowie przechodzą do Asgardru; bóstwa żeńskie zwą się po staro-skandynawsku À s y n j u r (niemcy mówią A s in-n e n), niby A z y n y ; ważniejsze z nich są Frigg (ztąd podobno nasza fryga), F r e j a, Saga; Edda (patrz Gylfaginning §§ 35—37) umie ich kika-naście wyliczyć. — P o r ó w n. Bugge „Studien üb. die Entstehung der nord. Göttersagen“ Mnichów, 1881—89, str. od 1.—Paul „Grundriss der german. Philologie“ Sztrazburg, 1891, I, 1053. — Grimm „Deutsche Mythologie“ wyd. 3-cie, 22—23. J- K-Azya. Największa i kulturalnie najstarsza część świata, zajmująca większą, północno-wschodnią część wielkiego wschodniego kontynentu, czyli tak zwanego „Starego Świata“, którego część południowo-zachodnią stanowi Afryka; tym sposobem A.

Zt^klopedy.i Pmr«7.eAna. iliutr. T. VI,

stanowi główną wschodnią część północnej części Starego Świata, zwanej E u r a z y ą, której część zachodnią, przestrzennie bardzo podrzędną, zajmuje Europa. A. i Europa — „azi“ (wschód) i „ereb“ (zachód) fenicyan—pojęcia analogiczne do włoskich: „Levante“ i „Ponente“ (Riviera), stosowane pierwotnie do niewielkich, znanych starożytnym, części ziemi na wschód i na zachód morza Egiejskiego i cieśnin, zostały z biegiem czasu rozszerzone na całe obszary dzisiejszych dwóch części świata, zrośniętych ze sobą wzdłuż Uralu i Kaukazu, niby (że nadużyjemy porównania) bardzo nierównej wielkości „siostry siamskie“.— 1) Położenie. Rozmiary. A., oblana z północy oceanem Północnym, ze wschodu—Wschodnim, z południa—Indyjskim, z zachodu, na małej przestrzeni, częścią Atlantyku — morzem Śródziemnem i Czarnem (zresztą, jak wspomniano, zrośnięta tu z Europą), zajmuje położenie środkowe między częściami świata, zbliżając się do nich (cieśniną Beringa — do Ameryki, archipelagiem Malaj skim—do Australii, cieśni ną Bab-eLMandeb—do Afryki, wyspami archipelagu Greckiego, oraz cieśninami: Dardanelską i Bosforem—do Europy), lub nawet łącząc się z niemi (przesmykiem Suezkim — z Afryką, przesmykiem Kaukaskim i linią Uralu—z Europą). Położenie takie miało ułatwiający wpływ na oddziaływanie tej wielkiej i bogato od przyrody uposażonej części świata na wszystkie inne, przedewszystkiem pod względem etnograficznym: przez cieśninę Beringa i wieniec wysp Aleuckich dostały się ludy mongolskie (a później rossyanie) do Ameryki; przez pomost archipelagu Malajskiego — ludy malajskie do Polinezyi; przez cieśninę Bab-el-Mandeb i przesmyk Suezki—ludy semickie do Afryki; przez pomost archipelagu Greckiego i' cieśniny, przez przesmyk Kaukaski i przejścia w niskim Uralu (Brama Narodów i t. d.)—ludy aryjskie i mongolskie do Europy. Człowiek był przytem roznosicielem bogatej azyatyckiej flory i fauny.— Co do geograficznych współrzędnych, to najpółnocniejszy punkt A-i, a zarazem całego Starego Świata, przylądek Czeluskin, sięga 777a⁰ szervpn. (podczas gdy nąjpołudniowszy punkt Starego Świata, przylądek Iglasty—35° szer. pd.); nąjpołudniowszy punkt A-i, przylądek Buru, na południowym krańcu Malakki, sięga lYt⁰ szer. pn. Najzachodniejszy punkt, przylądek Baba, na zachodniem wybrzeżu Azyi Mniejszej, leży pod 44° dług. wsch. F.; naj wschodniej-szy — przylądek Wschodni, na północno-wschodnim rogu A-i, nad cieśniną Beringa — pod 208° dług. wsch. F. (czyli 152° dług. zach. F.). Tym sposobem ląd A-i leży cały na półkuli północnej, tylko niektóre wyspy południowo-wschodniego rogu A-i przekraczają równik: przecina on Sumatrę, Borneo, Celebes i Dżilolo; Jawa zaś i sąsiednie ku wschodowi leżą całkiem na południe od niego. A. leży też cała na półkuli wschodniej, wyjąwszy niewielką część północno-wschodniego rogu, która przekracza za południk 180°. W kierunku równoleżnikowym A. rozciąga się bardziej niż którakolwiek inna część świata, zajmuje mianowicie blisko połowę ziemskiego obwodu

74

(208° — 44° = 164°). Południk 110° F., albo dokładniej 90° Gr. (półwysep Taimyr, jezioro Lob-nor, delta Brahmaputry) i równoleżnik 40° (przylądek Baba, Lob-nor, Pekin), przecinające się w pobliżu jeziora Lob-nor, połowią każdy zosobna, zatem ćwiertują razem, ląd azyatycki. — Największa długość lądu z południo-zachodu na północo-wschód, od przylądka Baba do przylądka Wschodniego, wynosi 9,646 km. (1,300 mil); największa szerokość, od przylądka Czeluskin do przylądka Buru— 8,620 km. (1,160 mil). Obszar lądu wraz z wyspami wynosi blisko 45,000,000 km. □ (przeszło 800,000 mil □), t. j. ¹/₃ całego obszaru lądu na ziemi, a przeszło bl/₂ razy więcej od Australii; z obszaru tego na wyspy przypada 2,650,000 km. □ , co stanowi ¹/₁₇ albo 5.8°/₀ï na półwyspy — 8,600,000 km. □, t. j. blisko I/₅ albo 19.3%. Obwód lądu wynosi 57,000,000 km., t. j. przeszło 4 razy więcej, niż w jednostajnej Australii (14,000,000), a nawet jeszcze blisko dwa razy wię-sza, niż w bardzo urozmaiconej, ale mniejszej, Europie (32,000,000). W A-i więc wypada na jeden km. brzegu 733 km. □, podczas gdy w najnieko-rzystniej pod tym względem uposażonej Afryce na 1 km. brzegu przypada 1,128 km. □, w najkorzystniej zaś uposażonej Europie—288 km. □; w Australii, lubo też mało urozmaiconej jak Afryka, ale za to bardzo małej, stosunek ten, który może służyć za miarę dostępności, jest korzystniejszy, niż w A-i, mianowicie na 1 km. brzegu przypada tam 539 km. □. Największa odległość brzegowa na płaszczyźnie wynosi w A-i 3,652 km. (w Europie 1,716 km., w Australii 1,558 km.); odległości te, brane na kuli (co jest dokładniej, ze względu na kulistość ziemi), r wypadają nieco większe (np. dla A-i — 3,704). Średnia odległość brzegowa wynosi w A-i 776 km. (w Europie tylko 336; cyfry te również orzekają o dostępności A-i (por.

C. Rohrbach, w „Petermann’s Mitteilungen“ z r. 1890). — 2) Ukształtowanie poziome. A., jak wo-góle trzy północne części świata (Azya, Europa, Ameryka północna), w przeciwieństwie do południowych (Australia, Afryka, Ameryka południowa), odznacza się bogatem rozczłonkowaniem (tak półwyspo-wem, jak wyspowem), urozmaiceniem linii brzegowej, a stąd dość znaczną, jak na swą wielkość, dostępnością (cośmy już widzieli na wyżej przytoczonych cyfrach). W każdym razie jednak, z powodu kolosalnych rozmiarów A-i, pozostaje jeszcze dość znaczny obszar zbitej masy lądowej, do którego morze nigdzie się nie wdziera, niejako oddzielny świat, stanowiący kontrast z obfitością rozczłonkować. Ten lądowy pień A-i ma kształt czworokąta, którego wierzchołki przypadają: na zatokę Karską, zatokę Arabską (przesmyk Suezki), zatokę Tonkińską i cieśninę Beringa.—R o z c z ł o n-kowania na boku północnym (ocean Pół-nocny) tego czworokąta są nieliczne: jedna tylko wąska zatoka Obska wdziera się tu głęboko w ląd, sięgając na południe do koła biegunowego, w każdym więc razie nie tak daleko, jak odpowiednie zatoki dwóch pozostałych północnych części świata: morze Białe, a szczególniej zatoka Hudsońska. Zatoka Obska wraz z morzem Karskiem i zatoką Karską ograniczają długi półwysep Jalmal, albo Samo-jedzki, który zresztą przynosi tu raczej szkodę, niż pożytek dla żeglugi, mianowicie dla stosunków handlowych między Europą i Syberyą; albowiem okręty, chcące się dostać z Europy do uścia Obi, muszą odbywać długą drogę około tego półwyspu, przedłużonego przytem jeszcze przez leżącą u jego północnego krańca poblizką wyspę Białą. Droga ta wobec niekorzystnych stosunków lodowych na morzu Karskiem, zasługującem na miano „lodowni“, jest bardzo trudna, a często i niemożebna (ztąd projekt kanału w poprzek półwyspu, od zatoki Karskiej do łuku Obi; oraz projekt kolei żelaznej przez Ural, od systematu Peczory do systematu Obi). Na wschód od zatoki Obskiej wybrzeże wybiega ku północy tępym półwyspem Taimyr, któremu niewielkie zatoki uścia Jeniseju i Chatangi dają nieco ściślejsze ograniczenie; na północnym krańcu tego półwyspu leży znany już nam najpółnocniejszy punkt Starego świata, przylądek Czeluskin, którego opły-nięcie stanowiło oddawna desideratum geograficzne, związane z kwestyą wynalezienia tak zwanego północno-wschodniego przepływu. Opłynięcie to, a zarazem i rozwiązanie kwestyi północno-wschodniego przepływu, udało się, jak wiadomo, dopiero 1878 r. uczonemu podróżnikowi szwedzkiemu, Nordenskiöl-dowi, a to dzięki temu, że, oparty na teoretycznych wywodach, obrał on inną niż jego poprzednicy porę żeglugi, mianowie: nie środek, lecz koniec lata oraz początek jesieni; albowiem nie małe letnie ciepło tych okolic wpływa na topienie lodów, lecz raczej ciepłe wody wielkich rzek. sybirskich, biorących początek w dość niskich szerokościach geograficznych, wśród klimatu kontynentalnego. Gorące lato tych okolic silnie ogrzewa wodę w górnych częściach tych rzek, lecz te ogrzane wody z powodu długości rzek dochodzą do oceanu dopiero przy końcu lata, a ulegając zboczeniu na prawo w skutek wirowania ziemi, wytwarzają wzdłuż północnych brzegów Azyi prąd ciepły ku wschodowi, który tworzy kanał wolny od lodów, dostępny dla żeglugi. Na wschód zatoki Chatangi, ograniczającej półwysep Taimyr od wschodu, wybrzeże biegnie jednostajnie aż do cieśniny Beringa; tylko wkraczająca w morze delta Leny, oraz niektóre pobliskie wyspy (archipelag Nowej Syberyi i Ziemia Wransla) nadają mu pewne urozmaicenie Ta jednostajność północnego wybrzeża Azyi wynika, z negatywnej zmiany linii brzegowej, t. j. wynurzania się dna morskiego (jak tego dowodzą muszle morskie na lądzie oraz tak zwane „góry drewniane“, t, j. masy drzewa napływowego śród tundry) dno morskie odznacza się jednostajnością plastyki, gdzie więc ono swem wynurzaniem warunkuje zarys linii brzegowej, tam linia ta musi być jednostajna. Bra kiem rozczłonkowań, większem wysunięciem na północ i brakiem ogrzewającego Golfstromu, północne wybrzeże Azyi stoi niżej od północnego wybrzeża Europy: to też nie mógł w Azyi powstać świat analogiczny do tego, który grał tak ważną rolę w dziejach Europy, mianowicie świat skandynawsko-normański (zaledwie jakieś zaczątki podobnego rozwoju spotykamy dopiero u żeglarskich Czukczów

w no

na-

nad cieśniną Beringa). Cieśnina Beringa wąska i płytka (i ztąd niedopuszczająca ciężkich zimnych wód polarnych na południe) prowadzi do oceanu Wielkiego, który oblewa bok wschodni azya-tyckiego czworokąta. Bok ten przecina się z poprzednim pod kątem ostrym i tym sposobem powstaje wydłużony półwyspowy północno-wschodni róg Azyi (półwysep Czukocki), którym zbliża się ona symetrycznie do podobnegoż rogu północno-zachodniej Ameryki. Bok wschodni jest daleko bogatszy w rozczłonkowania niż północny; charakteryzują go szczególniej morza skrajne, leżące u krawędzi lądu i oddzielone od oceanu girlandami wysp. Pierwsze z tych mórz, morze Beringa, oddzielone od oceanu girlandą wysp Aleuckich (które tworzą jakby łańcuch zczepiający dwie części świata), jest po części azyatyckiem, po części amerykań-skiem i stanowi jakby przedsionek (przedmorze) prowadzący z oceanu Wielkiego do Północnego; podobnie jak np. morze Marmora (Propontis) stanowi przedmorze morza Czarnego (Pontu). Dalej następują morza: Ochockie, oddzielone od oceanu lancetowatym półwyspem Kamczatką i zwieszającym się z jego południowego krańca „niby sznur pereł“ łańcuchem wysp Kurylskich. Morze Japońskie, oddzielone od oceanu girlandą wysp Japońskich (przyczem różny charakterem od innych wysp Japońskich Sachalin oddziela morze Japońskie od Ochockiego). Morze Wschodnio-Chińskie (z morzem Żółtem i zatoką Peczili), oddzielone od oceanu girlandą wysp Liu-Kiu, a od poprzedniego półwyspem Koreą, stanowiącym pomost od lądu na wyspy Japońskie. Morze Południowo-Chińskie oddzielone od oceanu Wielkiego gromadą wysp Filipińskich i Moluckich, a od Indyjskiego girlandą wysp Sundskich i analogicznym do Kamczatki, lecz dłuższym, lancetowatym półwyspem Malakką, od poprzedniego zaś morza wyspą Formozą, przez którą przechodzi zwrotnik. Morze to w północno-zachodniej swej połowie posiada jedną tylko wyspę Hainan, zamykającą zatokę Tonkińską, ale w swej południowo-wschodniej połowie jest napełnione wyspami i rozpada się na części (noszące różne nazwy), z powodu wielkich wysp Borneo i Celebes, które wraz z Dżilolo odznaczają się wspólnym kształtem swych szkieletów górskich, podobnym do litery K. („geograficzne homologie“ Peschla). Stanowi ono morze przejściowe między oceanem Wielkim i Indyjskim, jak morze Beringa między Wielkim i Północnym. Ten bogaty rozwój wyspowy wschodniego wybrzeża Azyi przedstawia jakby długi łańcuch, spuszczony z Kamczatki i dźwigający kotwicę, której jedno ramię sięga Sumatry, drugie Nowej Gwinei. Łańcuch ten nie opuszcza się prosto, lecz składa się z części wygiętych, łukowato zwróconych otwartością czyli stroną wewnętrzną łuków ku lądowi, zewnętrzną zaś ku oceanowi, jak gdyby łańcuch ten, nie będąc zupełnie wyprężony, był w pewnych punktach zawieszonym na kołkach. Ten łukowaty kształt łańcuchów wyspowych, czyli wyrażając się przyczynowo — łańcuchów górskich na wyspach, znajduje odbicie w łukowatych zarysach przeciwległych wybrzeży lądu: wybrzeża Ochockiego, Mandżurskiego i Chin właściwych, co znów wynika

z kształtu warunkujących te wybrzeża gór lądowych: Stanowych Mandżurskich (Sichota Alin) i południowo Chińskich. Wyspy te, a zarazem i ograniczone przez nie morza skrajne, powstały w skutek zalania nadbrzeżnych kotlin przez morze w epoce trzeciorzędnej: wyniosłe, nadbrzeżne, łukowate krawędzie tych kotlin utworzyły łukowate wyspy; gdyby obecnie poziom morza wzniósł się nieco lub lądu obniżył, to równina Mandżuryi zmieniłaby się we morze skrajne, a ograniczający ją od wschodu grzbiet Sichota Alin w nową łukowatą girlandę wysp. Widzieliśmy, że kształt wybrzeży wschodniej A-i uwarunkowany jest zewnętrzną stroną łukowatych gór nadbrzeżnych; taki kształt wybrzeży Suess żywa typem pacyficznym w przeciwstawieniu do typu atlantyckiego, gdzie nie zewnętrzne strony łuków gór fałdowych warunkują kształt wybrzeży, lecz zapadnięcie wyżyn lub wewnętrznych stron gór fałdowych. Bok południowy czworokąta (ocean Indyjski) posiada najgłębiej w ląd wdzierające się zatoki otwarte: Bengalską i Indo-Arabską (podobne np. do Gwinejskiej i Biskajskiej) z dwoma analogicznemi rozgałęzieniami śródziern-nemi nakształt worków przewiązanych: zatoką Oman z zatoką Perską (przewiązanie w cieśninie Ormuz) oraz zatoką Aden z zatoką Arabską (przewiązanie w cieśninie Bab-el-Mandeb). Zatoki te i ich śródziemne odgałęzienia, wraz z wymienionem wyżej morzem Południowo-Chińskiem, rozczłonkowały A-ę południową na trzy olbrzymie półwyspy, analogicznie z trzema południowemi półwyspami Europy, a nawet Ameryki północnej (tylko w tej ostatniej dwa skrajne półwyspy: Floryda i Kalifornia, występują w formie zanikowej, środkowy zaś—Meksyk, wskutek zrośnięcia z Ameryką południową, utracił charakter półwyspu). I tak: na wschodzie, t. j. na południowo-wschodnim rogu czworokąta azyatyckiego, spotykamy półwysep Indochiny z Malakką (podobnie jak na północno-wschodnim rogu półwysep Czukocki z Kamczatką) o esowatym brzegu wschodnim „niby szyja łabędzia“; znaczne wysunięcie lancetowatej Malakki ku równikowi przedłuża drogę żeglarską z A-i południowej do wschodniej (stąd projekt kanału przez przesmyk Krau, łączący Malakkę z lądem, i projekta dróg lądowych od łuku Brahmaputry do Jangtsekiangu). Półwysep Indochiński swem położeniem, znacznem rozczłonkowaniem, bogactwem wysp, tworzących pomost do Australii (archipelag Wschodnio-Indyjski, albo Ma-lajski), przedstawia analogię z europejskim półwyspem Bałkańskim, który podobnież posiada półwysep półwyspu — Peloponez, oraz pomost wysp (archipelag Grecki), prowadzący do sąsiedniej części świata. Tylko, że w A-i wszystkie zjawiska występują w rozmiarach kolosalnych; to też archipelag, leżący tu u południowo-wschodniego rogu A-i, na morzu nie wdzieraj ącem się we wnętrze lądu, największy z archipelagów na ziemi — 2,000,000 km. □, niezmiernie bogato od przyrody uposażony, stanowi świat, wystarczający sam sobie, zamieszkany przez osobną rasę żeglarską (malaj-ską), stanowi niejako oddzielną, wyspową częśd świata (Malezyę), która niczego nie potrzebowała

od sąsiedniego lądu i pozostała prawie mu obcą. Świat ten miał raczej znaczenie dla sąsiedniego, oceanicznego świata wyspowego (Polinezyi) : ten ostatni otrzymał stąd swych mieszkańców, wraz z roślinami, dostarczaj ącemi pożywienia (drzewo chlebowe, palma sagowa) i zwierzętami domowemi (pies, Świnia). Genetycznie jednak wyspy te są niewątpliwie dalszym ciągiem A-i, są szczątkami dawnego lądowego połączenia A-i z Australią, ale oderwanie ich nie nastąpiło równocześnie; dowodzą tego różnice fauny, zbadane przez Wallace’a. Wyspy bliższe A-i mają faunę azyatycką, bliższe Australii—australską. Granicą między niemi, a zarazem granicą dwóch części świata, jest linia, przechodząca międzv Bali i Lombokiem, Borneo i Celebesem, Filippinami i Molukkami; linia ta odznacza się też większą głębokością morza. To pokazuje, że wzdłuż tej linii oderwała się naprzód Australia od A-i (i to, wnosząc z workowatej fauny australskiej, już dość dawno, w epoce trzeciorzędowej), a następnie każda z tych części zosobna rozpadła się na wyspy. Na zachód Indochin wkracza w morze półwysep Indo-stan, którego pojęcie rozszerza się zwykle po-za właściwą półwyspową część trójkątną (Dekan), na nizinową część lądową—aż do stóp Himalajów i So-limanu; półwysep ten stanowi tym sposobem analogię z półwyspein Apenińskim; oba przytem kończą się znacznemi wyspami (Ceylon, Sycylia). Półwysep Arabski wreszcie, którego pojęcie można także rozszerzyć dalej na północ, na nizinę Mezopotamii i Syryę, ze swym mało rozwiniętym kształtem czworokątnym, swą wyżynową budową i pustynną przyrodą, swym charakterem przejściowym do Afryki, stanowi analogię z półwyspem Pirenej-skim. Urozmaicony zarys południowych wybrzeży A-i wynika stąd, że są one tylko w jednej części zależne od kształtu zewnętrznej strony łukowatych gór fałdowych (zachodnie wybrzeże Indochin i południowe Iranu), czyli, że przedstawiają tylko w jednej części typ pacyficzny. W drugiej zaś części kształt ich zależy od zapadnięć wyżynowych (Dekan, Arabia), to jest przyjmuje typ atlantycki. — Bok zachodni tylko w południowej części posiada granicę morską ( morze Śródziemne z jego gałęzią — morzem Czarnem, oraz cieśniny łączne z morzem Marmara); morze to jest oddzielone od poprzedniego, Czerwonego, wąskim przesmykiem Suezkim, wpoprzek którego ciągnie się niska linia dawnego połączenia obu mórz, obecnie odnowionego sztucznie (kanał Suezki). Rozczłonkowania na tym boku stanowią przejścia do Europy: jest to mianowicie trapezoidalny półwysep Anatolia, czyli A. Mniejsza, z sąsiedniemi wyspami, jak: Cypr i wyspy Archipelagu: Rodos, Samos i t. d., które pozostały jako szczątki („Horste“ Suessa) po świeżem czwar-torzędowem zapadnięciu dawnego lądowego mostu, łączącego niegdyś obie części świata; wskutek tego zapadnięcia powstało morze Egiejskie, cieśniny i morze Marmara. Dalsza część granicy zachodniej (z Europą) idzie lądem, wzdłuż północnego stoku gór Kaukaskich, które należą do A-i, i wschodniego stoku gór Uralskicli, które należą do Europy, i to tak ze względów orograficznych, jak geologicznych,

albowiem w epoce trzeciorzędowej zatoka oceanu Północnego, wzdłuż wschodnich stóp Uralu, sięgała jeziora Aral i Kaspijskiego, a wzdłuż północnych stóp Kaukazu—morza Azowskiego i Czarnego. Jeziora Aral i Kaspijskie, szczątki tego trzeciorzędowego morza, stanowią na niewielkiej przestrzeni i tutaj jeszcze granicę wodną, jeziorną. Leżąca między temi jeziorami wyżyna Ust’-Urt, którą można uważać za orograficzne przedłużenie Uralu (Mugodża-rów), posiada strome krawędzie (ślady niszczącej działalności fal dawnego morza), które mogą być uważane jako naturalne granice Europy i A-i. (P o r. W. Nałkowski: „Wschodnia granica Europy“). Zresztą, wobec płaskiego, wyżynowego charakteru Ust’-Urtu i nieznacznej wysokości Mugodżarów, które po-części nikną pod powierzchnią stepów, granica tutaj nie przedstawia cech zbyt wybitnych, dlatego niektórzy trzymają zię granic nie naukowych, lecz administracyjnych (między Rossyą europejską i azya-tycką), mianowicie wzdłuż rzeki Uralu a dalej dopiero na północ wzdłuż gór Uralskich—i to tylko po-ezęści, mianowicie z wyjątkiem niskiego Uralu środkowego (okolice Ekaterynburga), gdzie granica administracyjna Rossy i europejskiej przechodzi na wschód Uralu. — 3) Ukształtowanie pionowe. Pod względem ukształtowania powierzchni w A-i przeważa forma wyżyny, która, z powodu swego znacznego wzniesienia, nadaje największemu z lądów także i największą średnią wysokość, mianowicie 940 m. (Mourray—Supan); nizina, to jest obszar poniżej 200 m., zajmuje niewiele więcej nad 25% powierzchni, gdy tymczasem wysoka wyżyna, ponad 4,000 m., zajmuje jeszcze blisko 5% (Peter -mann: „Mitteilungen“, 1889). Co do przestrzennego rozmieszczenia‘form powierzchni, to przez całą długość A-i, od morza Śródziemnego aż prawie do oceanu Wielkiego, ciągnie się olbrzymi łukowaty pas wyżynowy, rozszerzający się ku wschodowi, dźwigający na krawędziach i grzbiecie potężne łańcuchy górskie, należące do najwyższych na ziemi. Ta główna wyżyna azyatycka, pod południkiem 90 F., między nizinami Indu i Amu-Daryi, ulega silnemu zwężeniu (Hindukuh), co przy zbieganiu się licznych łańcuchów górskich w tern miejscu, wygląda jakby pęk silnie przewiązanych rózg. Wskutek tego zwężenia, Główna Wyżyna azyatycka rozpada się na dwie części : większą—Wyżynę Wschodniej A-i i mniejszą—Wyżynę Zachodniej A-i. Wyżyna Wschodniej A-i, kształtu czworokąta, rozszerzającego się ku wschodowi, obniżająca się na-kształt olbrzymich schodów z południa na północ (Tybet, Wysoki Turkiestan, Dzungarya z Mongolią), jest ograniczona zewsząd prawie górami skrajnemi: na południu łukowatem pasmem Himalajów, na północy różuemi systematami gór południowej Sy-beryi (Ałtajskie, Sajańskie, Jabłonowe), na zachodzie łańcuchami „dachu świata“, t. j. wysokiej wyżyny Pamir, na wschodzie—schodowato spadającym ku nizinie Mandżuryi, Chinganem i rozgałęzionym systematem gór granicznych Chińsko-Tybetańskich. Na samym grzbiecie wyżyny ciągną się dwa równoległe łańcuchy: Thian-Szan i Kuen-Lun, których jednostajne grzbiety (wskutek braku erozyi wodnej

zresztą bardzo podrzędny,

w suchym klimacie) stanowią wybitny kontrast z bogato wyrzeźbionemi przez wody Himalajami. Thian-Szan, więcej rozgałęziony na zachodzie, na wschodzie kończy się prędzej, niż niezmiernie długi Kuen-Lun, który wkracza, niby potężna belka, daleko w nizinę Chińską. Ograniczenie Wyżyny górami skrajnemi nie jest zupełne: w północno-zachodnim rogu, na dorzeczu Ili, istnieje przerwa, wyjście z wyżyny na nizinę Turanu; jest to brama Dzun-garska. Drugie takie wyjście znajduje się na obniżeniu wschodniej krawędzi ku północnej części niziny Chińskiej (obwarowanie Murem Chińskim). „Bramy“ te miały ważne znaczenie w dziejach A-i: przez nie to wylewały się nakształt fal morskich koczujące ludy pustynnego wnętrza wyżyny ku lepiej od przyrody uposażonym nizinom nadbrzeżnym. Na rogach północno-wschodnim i południowo-wschodnim wyżyny łańcuchy skrajne silnie się rozgałęziają i wkraczają nakształt kielichów kwiatowych na południowo-wschodni i północno-zachodni róg całego lądu. Na północo-wschodzie są to mianowicie góry Stanowe, rozgałęziające się między łukami Leny (z Aldanem) i wybrzeża morza Ochockiego, porozdzielane nadbrzeżnemi rzekami wschodniej Syberyi (Jana, Indigirka, Kołyma). Na południo-wschodzie są to góry Indochin, rozgałęziające się między łukami Brahmaputry i zatoki Tonkińskiej, porozdzielane rzekami indochińskiemi {Songka, Kambodża, Menam, Saluen, Irawadi). Prócz tego, dalsze ciągi gór wyżyny spotykamy wprost na wschodzie, bądź jako bezpośrednie rozgałęzienia (góry Chin południowych, Kuen-Lun), bądź jako systematy, oddzielone od głównego pnia nizinami (góry półwyspu Szantung, Korei i Sichota-Aliu), albo wreszcie morzami (góry łańcuchów wysp Ą-i wschodniej i góry Kamczatki).—Wyżyna zachodniej A-i ulega ze swej strony nowemu, lecz mniej silnemu zwężeniu (Wyżyna Armenii), między niziną Mezopotamii — z jednej, a nizinami Kury (Gruzya) i Ryonu (Mingrelia) z drugiej strony; wskutek tego zwężenia Wyżyna A-i zachodniej rozpada się też na dwie części: wyżynę Iranu na wschodzie i wyżynę A-i Mniejszej, czyli Anatolii, na zachodzie. Obie te wyżyny mają kształt trapezoidalny; wyżyna Iranu jest otoczona zewsząd prawie górami skrajnemi (Soliman na wschodzie, Hindukuh z Paropamizem i Elburs na północy, Zagros na południo-zachodzie i południu); wyżyna A-i Mniejszej, otwarta na zachód (podobnie jak wyżyna Arkadyi i Kastylii), ku Grecyi, posiada góry skrajne na północy <góry Pontyjskie), południu i wschodzie (Taurus i Antitaurus). Jak na zrośnięciu wyżyny Iranu z Wyżyną A-i wschodniej powstaje nagromadzenie łańcuchów górskich, które napełniają wyżynę Pamiru, tak samo na zrośnięciu wyżyny Iranu z wyżyną Anatolii gromadzą się łańcuchy górskie, napełniając wyżynę Armenii; jeden z tych łańcuchów wiąże wyżynę Armenii z leżącym na północ Kaukazem, który się ciągnie ukośnie przez przesmyk Kaukaski od morza do morza, tworząc obwałowanie (podobnie jak np. Pireneje tworzą obwałowanie wyżyny Kastylskiej). Na południu wreszcie wyżyna Anatolii, za pomocą łańcucha Amańskiego( ze

słynnemi przejściami Cylicyjskiemi), przytyka do wyżyny Syryjskiej, rozdzielonej na dwa pasy (w północnej części Liban i Antiliban) głęboką szczeliną Orontu—Jordanu (z depresyą morza Martwego). Określoną wyżej Główną Wyżyno Azyatycką można uważać niejako za oś wyniosłą, lub za „pacierzowy grzbiet“ części świata, którego przedłużenie ciągnie się też i przez Europę; cała Eurazya posiada więc wspólny „grzbiet pacierzowy“, ciągnący się z zachodu na wschód, od Atlantyku do oceanu Wielkiego, w przeciwieństwie do południkowego kierunku górskiej osi Nowego Świata. Oś Eurazyi dzieli tak Europę, jak A-ę, na dwa światy: północny i południowy (w przeciwieństwie do podziału Ameryki na świat zachodni i wschodni). Pierwszy z tych światów jest większy i zbitszy, szczególniej w A-i; drugi — mniejszy, rozkawałkowany na półwyspy. Azyatycka część tej wspólnej osi jest szersza, wyższa, zbitsza, ciąg-lejsza, a więc niedostępniejsza od europejskiej ; dzieli ona więc bardziej absolutnie dwa wyżej wspomniane światy w A-i, niż w Europie; stąd komunikacyjne znaczenie zwężenia między Indem i Amu-Daryą, znaczenie Afganistanu (das Land der Pasage), a nawet wysokiego Pamiru. Z powodu wielkiej szerokości pacierzowego grzbietu A-i stanowi on tutaj nowy świat, oddzielny od obszarów nadbrzeżnych, stanowi niby „kontynent w kontynencie“, niby olbrzymią cytadelę A-i. Gdyby poziom oceanu zaczął się wznosić, to, podczas gdy inne części świata dawnoby już zniknęły pod wodą, pozostawiając, co najwięcej, małe wysepki, niby pomniki nadgrobne, olbrzymia wyżynowo - górska cytadela lądu azyatyckiego wznosiłaby się jeszcze długo nad niezmierzoną powierzchnią fal.—Na północ od tego pasa Głównej Wyżyny azyatyckiej, w jego łukowatem wgięciu, ciągnie się Główna Nizina azyatycka, składająca się z dwóch części: bezod ływowej, na południo-zachodzie (nizina Turańska z depresyą Kaspijską) i części odpływowej na północy i północo-wschodzie (nizina Sy-birska); ta ostatnia część tylko na zachodzie obejmuje znaczny obszar (nizina Syberyi zachodniej), ku wschodowi zaś, wskutek rozszerzania się, rozgałęziania Wschodnio-azyatyckiej Wyżyny, część ta ulega zwężeniu, staje się Nadbrzeżną Niziną Oceanu Północnego. Na południe od pasa wyżynowego ciągnie się drugi—Podrzędny Pas (a raczej szereg) nizin: nizina nadbrzeżna Anatolii, Mezopotamska, Indyjska, Indochińskie, Chińska. Pas ten jednak jest poprzerywany (stanowi więc raczej szereg), albowiem Główna Wyżyna azyatycka w wielu miejscach dosięga bezpośrednio morza. Na południe na-koniec od tego szeregu podrzędnych nizin ciągnie się szereg podrzędnych wyżyn i gór, wypełniających półwyspowe i wyspowe rozgałęzienia azyatyckiego lądu na południu (wyżyna Arabii, przytykająca do Syryjskiej, Dekan z Ceylonem, Malakka, Sumatra i t. d.); wyżyny te ze sobą nie mają związku zupełnie, a z pasem Głównej Wyżyny tylko po części. Z powyższego przeglądu widzimy, że, o ile Afryka odznacza się jednostajnością układu pionowego, o tyle A. rozmaitością, posiada

zwraca-

bowiem wszystkie formy powierzchni: wyżyny, łańcuchy gór, niziny, depresye. Jeżeli zaś do tego dodamy, że między górami i wyżynami A-i znajdują się najwyższe w świecie (góry Himalajskie, wyżyny Pamiru i Tybetu), między zaś depresyami najgłębsze w świecie (depresya morza Martwego), to przyjdziemy do przekonania, że rozmaitość ukształtowania pionowego A-i przedstawia silne kontrasty.—

4) Stosunki genełyczno-geologiczna. Rozmaitość budowy pionowej jest w związku z licznemi dysloka-cyami warstw, a stąd rozmaitością geologiczną, obfitością zjawisk wulkanicznych i skarbów mineralnych. Pod względem geologiczno-genetycznym A. południowa (Arabia z Syryą i Dekan) stanowi jedność z Afryką, północna — z Europą (porów. Suess: „Das Antlitz der Erde“, t. I i II). Co do Azyi południowej, to poziome warstwy kredowego i trzeciorzędowego wapienia, spoczywające na piaskowcu nubijskim (którego fundament stanowią archaiczne granity i gnejsy), charakteryzujące Afrykę północną („Wüstentafel“), ciągną się dalej przez Arabię, przerwane tylko zapadniętą fosą morza Czerwonego i wąskim pasem nowszych osadów, stanowiących przedłużenie zatoki Suezkiej do morza Śródziemnego; na półwyspie Synai z pod wierzchniego pokrycia występuje na jaw fundament granitowy, tworząc górę biblijną, Djebel-Musa. Te same warstwy wapienne wchodzą też do Palestyny i Syryi (kończą się u granic Mezopotamii) i tam zostały rozdarte zapadnięciem doliny Jordanu i Orontu, które, przecinając się na południu z poprzednio wy-mienionem wpadnięciem Erytrejskiem (morza Czerwonego), nadaje trójkątną formę półwyspowi Synai. Podkład krystaliczny objawia się po raz ostatni w pobliżu morza Martwego, nubijski piaskowiec występuje po wschodniej stronie doliny Jordanu, jako podstawa wapienia głównie kredowego (trzeciorzędowy pozostał tylko w strzępkach); wśród tego wyżynowego obszaru (wyżyna wschodnio-Jor-dańska) wylały się lawy, tworzące ciemne góry i Hauran. Po stronie zachodniej Jordanu piaskowiec nubijski nie ukazuje się, gdyż strona ta, w stosunku do wschodniej, obsunęła się w głąb’ (schodowa-to); dlatego na profilach poprzecznych Palestyny po stronie zachodniej występują na tych samych poziomach warstwy młodsze, niż po wschodniej, mianowicie więc wapień (głównie kredowy). Erytrejskie zapadnięcie („GrabenVersenkung“ Suessa) zostało w swym północnym końcu wypełnione przez .młode napływy trzeciorzędowe, tworzące przesmyk Suezki (linia kanału); przesmyk ten, mimo swego bardzo świeżego pochodzenia i niskości, dzieli dwie bardzo różne fauny: czerwonomorską i śródziemnomorską. Dziwne to zjawisko tłómaczą w różny sposób : według Neumayra (porów. M. Neumayr: „Zur Geschichte des östlichen Mittel meerenbeckens“, str. 20), w czasie, gdy przesmyku Suezkiego jeszcze nie było, fauny obu mórz nie mogły się połączyć, bo i morza Czerwonego także nie było: jest ono utworem jeszcze świeższym od przesmyku, diluwialnym. Według Th. Fuchsa, Nil, uchodząc do morza Śródziemnego, napotykał dawniej ku północy ląd, masa jego wód wypełniała mały obszar morza, jąc się głównie na wschód; tym sposobem tworzyła się niby baryera z wody słodkiej („baryera areometryczna“), dzieląca słonowodne fauny obu mórz. Podstawę do takiego objaśnienia znajduje Fuchs w analogicznym fakcie przy uściu Amuru, którego wody, wypełniając płytką cieśninę Tatarską, dzielą fauny mórz: Ochockiego i Japońskiego. Według Huila (porów. Petermann: „Mitteilungen“, 1885, str. 237) wreszcie, różnica faun tłómaczy się po-prostu płytkością dawnego połączenia obu mórz: w pliocenie przesmyk Suezki został zalany, morza się połączyły, ale połączenie faun nie mogło nastąpić, ponieważ podwodne wyniosłości, ciągnące się wpoprzek ówczesnej cieśniny od Afryki do A-i, czyniły ją bardzo płytką. Obecnie „diffuzya“ obu faun przez sztucznie przywrócone połączenie (kanał) obu mórz odbywa się bardzo powoli i dotyka tylko gatunki nadbrzeżne. Drugi z trzech południowych półwyspów A-i, Indostan w ściślejszem znaczeniu, t. j. Dekan, oddzielony od Himalajów i Solimanu świeżemi napływami Brahmaputry, Gangesu i Indu, tworzy wyżynę (Tafelland); jej góry graniczne, jak zachodnie Ghats, Vindhya, Nilgherry, są tylko wy-niosłemi krawędziami popękanej i kawałkami po-obsuwanej wyżyny; fałdowanie jest tu tylko wyjątkiem, tak we wschodnich Ghats, prócz zapadnięć, występuje też i sfałdowanie (z rozciąganiem O— W). Fundament wyżyny stanowią i tutaj archaiczne gnejsy i łupki, na nich spoczywa zapewne paleozoiczna grupa warstw windhya, składająca się z łupków, piaskowców i wapieni; dalej — paleozoiczna (Rothliegendes), a poczęści i meso-zoiczna grupa gondwana, utwór lądowy (piaskowce z węglem), odpowiadający w dolnych częściach warstwom karroo w Afryce południowej. W tej grupie napotykają się liczne głazy, odpowiadające tak zwanemu konglomeratowi dwyka w for-macyi karroo (obu tym utworom niektórzy przypisują pochodzenie lodowcowe, przypuszczając paleo-zoiczną epokę lodową). Na tych warstwach na północo-zachodzie leży wreszcie wulkaniczna, bazaltowa pokrywa („Dekkan Trap“), należąca do najobszerniejszych na ziemi (podobne pokrywy spotykamy także w Oregonie, Abisynii i t. d.). Rzeki Narbada i Tapti wyżłobiły sobie w tych bazaltach głębokie łożyska. Fundament gnejsowy został w znacznej części obnażony przez spłukanie, mianowicie w południowo-wschodniej części półwyspu i na Ceylonie; z rozkładu tych skał powstały pokłady piasków, obfitujących w drogie kamienie (szafiry, rubiny, granaty i t. d.). Warstwy, spoczywające pierwotnie na tym fundamencie, utrzymsły się tylko przeważnie pod pokrywą wulkaniczną, oraz w zagłębieniach zapadnięć, które musiały tu mieć miejsce w czasie między osadzeniem się dolnych i górnych pięter gondwauy; przyczem wysokość uskoków dosięga olbrzymiej cyfry 12,000 stóp! Podkład archaiczny, prócz wyżej wspomnianej południowej części wyżyny, występuje wyjątkowo na północno-zachodnim jej krańcu, w górach Arvali, które tu wyjątkowo należą do fałdowych, ale też i najstarszych przez oko ludzkie widzianych ; staro -

graficzne, dane przez Humboldta („Central-Asien“) i Rittera („Erdkunde“), zostały w ostatnich czasach znacznie rozszerzone i pogłębione przez podróże Przewalskiego i badania Riehthofena („China“), przez licznych badaczy rossyjskich na północo-zachodzie (Pamir, Thian-Szan i t. d.) i angielskich na południu (Himalaje); ale i obecnie jeszcze wiadomości nasze o wielu tutejszych górach są bardzo niedokładne, nawet wysokości najwyższych szczytów himalajskich są niepewne.—Południowa krawędź wyżyny, Himalaje, składa się z fałd o rozciąganiu NW, ciągnących się łukowato; łuk zwrócony jest dzielone zapadnięciem, które utworzyło ocean In- stroną zewnętrzną ku nizinie Indostanu, wewnętrz-dyjski; z ruin tego zapadnięcia ocalał tylko Madagaskar („Horst“ Suessa). Ten zapadły dawny ląd zoologowie nazwali Lemuryą, inni zaprzeczali jego istnieniu; lecz spór zoologów polegał właściwie na tem tylko, czy obecne stosunki biologiczne uprawniają do przypuszczenia Lemuryi, przeciwnicy więc wniosku o istnieniu Lemuryi z danych biologicznych mogli mieć w tym sporze racyę, a swoją dro-.gą Lemurya mogła istnieć: Suess jest właśnie tego zdania, opierając się na podstawach stratigraficznych, np. na uderzającej analogii między zacho-dniemi Ghats i górami Quatlamba w Afryce południowej, jako między przeeiwległemi krawędziami zapadnięcia tej samej wyżyny (Tafelland).— Codo A-i p ó ł n o cn ej, to jest większej części, leżącej na północ i północo-wschód od poprzedniej, to ta okazuje tektoniczny związek z Europą, w sąsiedztwie jednak Arabii występują jeszcze te same warstwy, ale już sfałdowane; po-za brózdą zatoki Perskiej, wypełnioną w północnej części przez świeże napływy rzeczne (nizina Mezopotamii), spotykamy te same warstwy wapienia kredowego i trzeciorzędowego, któreśmy poznali w Arabii (Wüstentafel), ale już nie leżą tu one poziomo, lecz układają się w długie, łukowate fałdy, ciągnące się z północo-zachodu na południo-wschód, wschód i półn.-wschód, od Zagros do Solimanu („zewnętrzny łuk Irański“); skały wapienne Zagrosu, pokrajane przez erozyę stromemi dolinami, przedstawiają naturalne, niedostępne warownie „diz“ (podobne do abissyńskich amb), które służyły jako punkt oparcia persom w walce z nawałą mahometańską Łuk ten składa się, jak się zdaje, z dwóch części, które zbiegają się (Schaarung) w cieśninie Ormus, i stąd wybrzeże Iranu przodstawia tu wgłębienie, jakby wydziobane przez przeciwległy róg Omanu (przylądek Massendum). Po strome wewnętrznej luku Irańskiego występują na jaw gnejsy i wylewy wulkaniczne. Wschodnie części tych gór, w okolicy Indu, z ich rozgałęzieniami w Afganistanie i Beludżysta-nie, składające się z wapienia kredowego (hipury-towego) i trzeciorzędowego, są jakby najdalej wy-suniętemi forpocztami europejskiego Karstu, który tu sięgnął przez Hercegowinę, Grecyę, Syryę i Per-syę. Góry wnętrza Iranu i jego północnej krawędzi ciągną się podobnemiż lukami, które na rogach północno-zachodnim (Elburs) i północno-wschodnim

ści tych gór dowodzi okoliczność, że pozostałe na ich grzbiecie strzępki grupy vindhya, zatem paleo-zoiczne, leżą płasko i niezgodnie: sfałdowanie więc gór Arvali musiało się odbyć przed osadzeniem po-mienionych warstw. Jak Arabia i przyległa od północy Syrya jest dalszym ciągiem Afryki północnej, tak Indostan (Dekan) — dalszym ciągiem Afryki południowej: w obu, Dekanie i Afryce południowej, fałdowanie od dawnych czasów nie miało miejsca, w obu na archaicznym fundamencie leżą ■osady nie-morskie, poczynając od permskich do mesozoicznych (może liasu). Kraje te zostały roz-

ną, t. j. otwartością, ku wyżynie Tybetu. Budowa tych gór jest bardzo skomplikowana: w przekroju poprzecznym, z południa na północ, spotykamy tu w najogólniejszych zarysach najprzód trzeciorzędowe (numulitowe) przedgórza, następnie silnie sfałdowane warstwy mesozoiczne (np. dolina Kaszmiru) i paleozoiczne (wapienie, łupki, piaskowce, konglomeraty), dalej łupki krystaliczne, następnie główny grzbiet, tworzący dział wodny, z naj-wyższemi szczytami i lodowcami, składający się z gnejsu, którego ściśnięte fałdy przyjmują, podobnie jak w Mont-Blanc, układ wachlarzowy (np. szczyt Kinchinjunga). Na północ od tej głównej geologicznej osi gór idą znów warstwy meso- i paleozoiczne, dalej — łupki krystaliczne, poprzerywane gnejsem; następnie eoceniczne łupki i piaskowce północnego podnóża gór, t. j. doliny górnego Indu, za którą w tem samem rozciąganiu występują gnejsy Karakorumu. Podobnież przeważnie z gnejsów slcłada się Kuen-Lun; łańcuch ten ciągnie się ku zachodowi, ale u Pamiru skręca na NNW, tworzy gnejsowy łańcuch Kisyljart, stanowiący w części wschodnią granicę Pamiru, który składa się z łańcuchów mniej więcej równoleżnikowych, archaicznycli i paleozoicznych (Bergbaus: „Physikal. Atlas Geologie“ A'ô XI). W Hindukuh powtarza się pas mesozoicz-ny i trzeciorzędowy Himalajów, z rozciąganiem na SW; nasunięcie (Überschiebung) silnie sfałdowanyełi warstw mesozoicznych ku stronie zewnętznej jest tak wielkie, iż warstwy łupka jurajskiego leżą prawie poziomo na wapieniu numulitowym. Wewnątrz tego pasa łupków występują gnejsy. Dalszym ciągiem Hindukuh są łańcuchy Pamiru (WSW—ONO), zdążające ku łańcuchowi Kisiljart (NNW); dalej na północ, w tymże samym kierunku (WSW—ONO), ciągnie się Thian-Szan, który w zachodnich rozgałęzieniach przyjmuje rozciąganie SO—NW oraz W, tak, iż w Thian-Szanie powtarza się ten sam charakter, co w Himalajach i Kuen-Lunie, t. j. łuków otwartych ku północy, fałdowań powstałych wskutek bocznego parcia, wywartego z północy. Strona zewnętrzna Thian-üzanu składa się z warstw trzeciorzędowych, których piaskowiec dostarczył mate-ryału na środkowo-azyatyckie pustynie; dalej idą warstwy jurajskie z pokładami węgla, których gorzenie podało Humboldtowi błędną myśl o istnieniu wulkanów w Thian-Szanie. Wnętrze zajmują skały

(Hindukuh) zbiegają się z lukiem zewnętrznym archaiczne i wybuchowe (lecz nie z epoki obecnej). (Schaarung).— Co do samego wnętrza A-i, wyżyny Podobne rozciąganie mają też góry północnej kra-Wschodnio-azyatyckiej, to pierwsze jej zarysy geo- wędzi wyżyny wschodnio-azyatyckiej na granicy

Syberyi, składają się one przeważnie z warstw ar- wznoszą się tu coraz ba dziej ku południowi, i wre-chaicznych i paleozoicznych, podobnie jak i ich roz- szcie schodowatemi zapadnięciami zstępują ku zapa-gałęzienia, zapełniające całą prawie Syberyę wscho- dnięciu niziny Kury. Tutaj, we wschód. Kaukazie ,serya dnią i obfitujące w złotodajne napływy („poacuim“); ta sama jedna stanowi Kaukaz: skały archaiczne nie okolice te stanowią orograficzny i geologiczny kon- ukazują się. Fałdy te wytworzone zostały przez siłę trast z młodemi osadami nizin zachodniej Syberyi działającą z południa; więc płdn-wschodni Kaukaz i Turanu, sięgającemi do archaicznego, wewnętrzne- przedstawia się jako góry sfałdowane ku północy, go pasa starych, gór fałdowych—Uralu, o rozciąga- a zapadnięte ku południowi. Inaczej rzecz się ma niu południkowem, odmiennem od gór A-i. Zasta- na północo-zachodzie: tutaj występuje pas granitowy, nowimy się teraz nad wyżej wspomnianym z w i ą z- spadający stromo na południe, a z pod niego wychodzi kiem sfałdowań tej części A-i i syste- pas starych łupków, mających upad na NO pod grama t e m sfałdowań europejskich. Prze- nit, tak iż ta część Kaukazu przedstawia się jako ol-dłużenie Thian-Szanu ku północo-zachodowi tworzy brzymia fałda przewrócona na południo-zachód. archaiczne góry Nura-Tau, między Syr-Daryą Łupki stoku południowego mają ten sam upad i Amu-Daryą; warstwy archaiczne są tu silnie NO jak warstwy jurajskie i kredowe stoku północ-zdyslokowane a nawet postawione, ale warstwy nego, tak, iż ogólnem prawem budowy Kaukazu, kredowe tu i owdzie oszczędzone od spłókania, jest, według Abicha, izoklinalny upad na N. i NO, leżą niezgodnie; są to niby forpoczty kredowej wy- Za łupkami na południe następuje zapadnięcie doli-żyny Ust-Urt; między morzem Kaspijskiem i Aralem; ny Rionu. Tym sposobem Kaukaz składa się śród tej wyżyny na półwyspie Mangiszłak spoty- z dwóch części, których budowa różni się dla tego, kamy tektoniczne przedłużenie gór Nura Tau z roz- że fundament archaiczny wspólny północnej seryi ciąganiem NW. Góry te tworzą grzbiet antyklinal- warstw jurajskich i kredowych w północno-zacliod-ny, którego pas wewnętrzny, góry Karatau, t. j. niej części gór występuje na jaw, jako przerzucona na czarne, składa się z kwarcytu i łupku glinianego, dwa południe fałda, podczas gdy w połud.-wschodniej części zaś pasy zewnętrzne, zwane każde zosobna Ak Tau ten sam fundament zapadł się i spoczywa pod ró-t. j. górami białemi, składają się z warstw kredo- wniną Kury. Dalszym ciągiem Kaukazu ku zachodo-wych. Dalszym ciągiem Kara Tau są sfałdowania wi są góry europejskie (Krymskie, Bałkańskie i t. d.). tegoż samego rozciągania, występujące nad Dońcem, Zapaduięcia i popękania grzbietu spowodowały wy-Dnieprem (Kaniów), a nawet w górach Kielecko-Sando- lewy wulkaniczne (Elbrus, Kazbek są nasadzonemi mierskich; w sfałdowaniach tych biorą udział i warstwy na grzbiecie wulkanami); przez nalanie się lawy kredowe (jak to ze względu na góry Kieleckie wy- w doliny i zniszczenie ich krawędzi, z pierwotnych kazał niedawno p. Michalski). Takiż sam, a raczej dolin powstały wyżyny z lawy. Jak Hindukuh sta-daleko wyraźniejszy związek między Azyą i Europą nowi wewnętrzny łuk dla wschodniej części zewnętrz-spotykamy dalej na południu, mianowicie łuk Hin- nego Irańskiego łuku, tak Elburs—dla zachodniej duku i Paropainizu, ciągnie się dalej na północo- (fałdowanie z północy, upad na północ, po wewnętrz-zachód pod nazwami Kopetdag i Kiurrendag, nej stronie skały archaiczne i wulkan Demavend). w których, idąc z północy na południe, występują W skutek zbieżności Elbursu z Zagrosem wraz z po-warstwy trzeciorzędowe, kredowepaleozoiczne i archa- średniemi łańcuchami powstaje górska kraina Azer-iczne. Dalszym ich ciągiem są góry nad zatoką Kras- -bidżan, stanowiąca północno-zachodni róg Iranu nowodzką (Wielki i Mały Bałchan), które przez grzbiet i przejście do górskiej wyżyny Armenii. Kraina ta podwodny morza Kaspijskiego prowadzą do Kaukazu, powstaje wskutek zbieżności łuku irańskiego (NW) Co do Kaukazu, to powstaje pytanie, czy tu siła i tauryjskiego (NO) wkraczającego z Azyi Mniejszej tangencyalna fałdująca działała tak samo z pół- (głównie warstwy archaiczne i paleozoiczne), co przy-nocy,jak w górach wnętrza A-i, czy też z połu- pominą zbieżność Hindukuh z Himalajami na pół-dnia, jak w górach Europy. — Budowa Kaukazu noco-wschodzie Iranu; kierunek tych łuków warunkuje jest bardzo swoista, różna od gór innych: skały kształt przyległych wybrzeży morza Kaspijskiego stare krystaliczne, głównie granity, występują tu i Czarnego; przytem budowa Armeniizostałaniezmier-w dwóch pasach: jeden tworzy wysoki główny grzbiet nie skomplikowana wskutek popękań i zapadnięć, któ-Kaukazu, krainę wiecznych śniegów między Elbru- re spowodowały tu powstanie wulkanów (Ararat) i ob-sem i Kazbekiem; drugi ciągnie się jako dział wodny szerne wylewy bazaltu, który, podobnie jak w Ower-Kury i Rionu, z rozciąganiem NO, a więc zupełnie nii, dostarczył ciemnego materyału budowlanege do rożnem od Kaukazkiego (góry Meskijskie). Idąc ponuro wyglądających miast (Diarbekr). Ta rozmai-z północy, spotykamy w Kaukazie naprzód warstwy tość budowy geologicznej Armenii ujawnia się szcze-sarmackie, z początku niesfałdowane (wyżyna Stawro- gólniej w głębokich kaniouowych dolinach rzek (np. polska), potem sfałdowane; właściwy jednak grzbiet Eufratu). Część północno-wschodnia łuku Tauryj-Kaukazu zaczyna się seryą warstw jurajskich i kre- skiego, uchroniona od zapadnięcia, pozostała jako dowych z upadem na NO, w których głębi rzeki znane już nam góry Meskijskie, stanowiące łącznik werznęły się aż do archaicznego podkładu; serya ta ku Armenii z Kaukazem. — Dalszy ciąg rozciągania wschodowi w Dagestanie rozszerza się znacznie, trój- Tauryjskiego spotykamy w górach Cypru (azyatycka kątnie, i składa się z licznych fałd, porozrzynanych Haiti), a także Krety, przez którą systemat ten skrę-przez erozyę, tworzących niedostępne naturalne wa- ca na NW. na półwys. Bałkański, gdzie jako syste-rownie, podobne do „diz“ Zagrosu (np. auł Gunib, mat grecko-illiryjski (Dynarski) dosięga Alp. Tym słynne ostatnie schronienie Szamila). Grzbiety sposobem Suess zrekonstruował łuk Tauryjsko-Dy-

na.

,'V

,-

po>

<4

UJ

■ '

*

CT à

2>    f. f -

A    ?'S    o

O    S    -A    X

,■£    *    e    .?.

K-    ”    9

J-4

■'

O

ł

i¹

Ô0

60

70

80

80

70

60

50

40

N-

;y

%

'x*t~ ~ \ \_

-X

. — — ->

<to

<*

A ł /a s * Ir ;

•?

•-

*\

\<n5"

A;

‘-.J

>;

TO

&\y

"X

•• XTO

$S$*f&S9Ct£ > «

^ \ \ ^ X

- / ^ -------₋₋

C-

40

W»

iTO

\*

•TO" #1

<3° «J /

'■

’S*

>î^X

•& Ta

@'a

4i

^•IpTO

o*.

Si

Ï?

% X X

o%ßM

7?70QO;

TTON

y’

%>«W

■4>

mf.

30

'"%&.'■ W WzMÿWà

13^ \ Wiftw?Y

7-7

</>■

)ti

Üfl

7'Yj.

(V

:

i,

. -m

TOj®

«Sri# S

-L\£/r vTTV

« -i , il Ifèf    _

u»*jyr-

Av‘

«W.*ou

* t,

20

/X Xn'/ l 'V3

f/ ,. X X ^

⁷ A^Ä

NöWf«. ^

c*

>7«v;

■4

ł.

Üä

10

10

20

A v7 :* *

_ î '%,

nj gfi

VÆÈfî

pgTO

•14 to. o

l\\

PasEä''

. /«, Ai TiflK\s*

I sS*2S,<9«*a^aäÄ ■* feàfà»i„H>s.

3 \ *wui*w«**$ ^X'Üjrr

;j

Sy

8*

/7,.

//

'•VA

7 Vi ;

to •*?!%%

•n

\7

><

■y?V >jr' “ n

»U

; *7a># , _

"O tR

% \7 4

•l C|.

•    - J^48

«ÄS

f\mrnsyź

Mj

'Ł.

77

•;-v

^//<-

ns*«

V.v/f

=d»

i w

'‘ffüt/fM«¹

'!".Ä

£ Jbn*

Wkt&w*

TO

,4

»Hm

c*

Os

30

\y

ÎMJ

7 A -g.

flAvA

>T<

«s

‘f

.. 7:7j

f/ 7

:i- •.

tt- if.'-

P'"-

■>)s

mzi

foLäMs

SW

~ %-§ © x X f p-

ti/1

&3

V.

il:

77:31«'# -a „, »

\ *p ,1 S :W

Jxi,

“n» ;

oV;

o'v

20

•*rS

Taî

0>

7A A;

o\

--.- «fv** > , vt^/.l

^i/l»fiV oJV«sL.„ v /A,

łi < Rn..    ¥®S*'⁵®

>7 i|f

•i.y

/ 5*Jr^ ⁵ ^

/ vA«

/ (s fyi

X.

\vx,

\tv'-

’Y

30

=-•

N/ 9S$S$

r Je?'

KM

*.v

••.î

C

*Ê%

© •;

3 ;

/y

SÂjteSSaàfa^«^'' •stóis'

««s

k*

STÎ

\%

'xs

rXv'

»■•ab

TO

"/;

40

TO-

50

60

■ -o

.X

L^ó*;

«/•

PI

NJ

f.;i

A >• ŁoV

iż'-,;-

li.

b.

J Ai

fmis*

3^7

»<o

XTOc'X -z

^w-

TO

ii \

7,

'■7s,

,®    A'/^|'f.'|>jwC| Ta v^.l,i,.,rii-n^^i,r,’

V'Yiikk V~- •• Ml

Dp,,'ii k

XaJiôr\fv^ ...

;,a TO    . S TO \

A-' 47I..

»#3.

W TO" oTO^v ^vÿ ^ ¹    /t£\ *' X'

»toU s<\ x ^ y - mi -TO®p°vV"

l;Ol'.<)

gyB|w»iS|B

'«isiS

«i

Es

P"'*

-.\

fto4x

¹ r

«ki

■ Wnià

-

^. ^fa//h ifofWni

■- 'Y

ai

,-Ù

VI Kl

...-TO

Æ7-JTO

, TO -;

4odP

Sx

•<.

wc*

70

"z.

os

11-aV.

•7/c:

7w^TO —

TO°

73

V»en»ii\sV'A

ïpludras

fPoru/y,<,-■/,crj ^"'jjhxtl

80

lu,)

any

•TO

Q ^

y:

v-

V/*

WBanya}y>

Was

Kórnik

'V(-

I.M

-if

\l

3w

Ł7

:i

iTOti

ELak-

61 '>

mi)®¹ *+

ry.

■ *.± *c *

o Y

. Au^

⁶⁹ >\TO'

LV-

f-7

TO

Rj

100

\ '*//t

TO

10

•V

v to

» \.fr

X\

o*f

c>

TO

•• X

v;

•\ .J'

a*    ,\A° N

TO •/

/ ,> i

AU Y A

^ „ ⁴. j ^jÉÊZ\ Pi/zéiiFl

'^/^\Sm)UP⁰'    Œftuistwa kra/on ,;m

fX-Ho*V‘ r KXPasituMoiri nissldr KETA —TT    X £^È / ' * \Im)    •! YJ~I « (uwie/skic r 3T-I

rr^'.TO Xiîr / TOI r’I □□ .. iMixn

V..-7

Podziałka ■= l:5o, 000,000

so

'100

ISO

200

JWO

o :'.;c

7J? mil.geogr.

soo____ret>

r.~7or*0*vnika

//Zi Julom r 1⁰równika

7000    1250    1500

lüÉlAfûd&n'l hiszpańsku•

/wrtugaLskip niderlandzkie turPckie

^NVo y l. k'

SWVV^VV j ₌

10

À,-s

V,

110

SU'^T

120

130

© MIASTA liczące nad <500.000mieszkańców © Miasta

O Miasta liczące mniej niż JOOOOO »

Miasta główne podkreślono.

od 600 /00.000    „

5£===

20

140

150

V'

G**'

ihJ

■

x> *

a.    < '•

■!0

■V

■ *

*

co

--

narski, analogiczny do Irańskiego i przerwany tylko ustępując miejsca powstającemu oceanowi Indyj-świeżem zapadnięciem Egejskiem, którego człowiek był skiemu. Obszar ten Suess nazywa krajem Gond-już świadkiem. Dla dokończenia tektoniczno-geologicz- wana, na zasadzie wspólności dawnej flory gond-nego obrazu A-i, pozostało nam jeszcze rzucić okiem wana; odpowiada on po większej części dawnej rozgałęzienia wschodnie wielkiej azyatyckiej wy- Lemuryi zoologów. Do kraju Gondwana przytyka żyny. Za łukiem Brahmaputry, u którego kończą się z północy dalszy ciąg krain też wyżynowych, które scharakteryzowane już przez nas Himalaje, zmienia jednak w peryodzie kredowym, a poczęści i trzecio-się rozciąganie gór: ze wschodniego Tybetu wyrastają rzędowym, były zalane przez fale morskie; jest to liczne łańcuchy na południe („systemat Indo-chiński“), Sahara z Egiptem, Syryą i Arabią. Ten kraj pu-między któremi ciągną się liczne wąskie i głębokie do- stynny razem z krajem Gondwana tworzy jedną ca-liny podłużne. Łańcuchy te z rozciągania NS. przecho- łość, związaną ważnemi charakterystycznemi cecha-dzązwolnawNW—SO, jak to pokazuje między innemi mi; jest to Indo-Afryka Suessa, odznaczająca kierunek półwyspu Malakki. W systemacie tym dadzą się przedewszystkiem, jak już wiadomo, brakiem się pod względem geologicznym rozróżnić trzy pasy: sfałdowań od końca epoki paleozoicznej. Obszar, zachodni, gdzie najstarszemi warstwami są tryja- który pozostaje z całego lądu wschodniego po odjęciu sowę; środkowy z warstwami nie starszemi od trze- odeń Indo-Afryki, Suess nazywa E u r a z y ą (to gene-ciorzędowych (nizina Irawadi, śród której wznoszą tyczno-geologiczne pojęcie Eurazyi nie zupełnie się się wulkany), i wschodni ze skał starych, przeważnie pokrywa ze zwykłem geometryczno - geograficznem, archaicznych (cała Malakka z przesmykiem Krau ztych zdefiniowauem na początku naszego artykułu). Cały skał się składa; z rozkładu ich, tak tutaj, jak na południowy skraj Eurazyi ciągnie się, jak widzieli-wyspie Banka, powstały piaski, dostarczające cyny) śmy, wielkiemi, łukowatemi fałdami ku Indo-Afryce, Zfałdowanie tych gór od wschodu zmusiło Brahmapu- j tak, iż fałdy są ku tej stronie nasunięte (überschoben), trę do zwrotu ku zachodowi. Zachodni z tych trzech [ Tym sposobem powstaje bardzo ostra granica obu pasów, po którego obu stronach w formacyi trzecio- części; ciągnie się ona, zaczynając od północno-za-rzędowej występują (podobnie jak w Karpatach, chodniej Afryki, wzdłuż Wadi Draa, dalej ku półno-Kaukazie i pewnej części Apenin) źródła słone, nafty co-wschodowi nieco na północ od szottów między i w dkany błotne, znajduje dalekie przedłużenie Maltą i Sycylią, ku cieśninie Otranto z powrotem, w łańcuchach wysp Andamańskich i Nikobarskich zewnątrz wysp Jońskich; dalej łukiem na południe (z dodatkiem raf koralowych) Sumatrze, Jawie, Timorze. Krety i Cypru do okolicy, leżącej nieco ku południowi Na północ od systematu Indo-ehińskiego ciągną się od ujścia Orontu; stąd dalej łukiem w kierunku góry Chin właściwych, przeważnie archaiczne i pa- Diarbekr; następnie, skręcając ku południo-wscho-ieozoiczne, bardzo skomplikowane, poczęści fałdowe, dowi, biegnie wzdłuż podnóża gór na wschód Tygru; poczęści zapadowe; zapadnięcia zostały poczęści po- dalej wzdłuż zatoki Perskiej i wybrzeża Iranu do kryte napływami rzeki Hoangho, które rozdzielają uścia Indu; następnie prawie wzdłuż tej rzeki np. jednolite dawniej góry półwyspu Szanung. — i południowych stóp Himalajów, aż do doliny Brah-Rozciąganie fałd ma kierunek NO, panujący w całej maputry w Assamie; następnie skręca ostro i bie-wschodniej i północno - wschodniej Azyi. Fałdy te gnie wzdłuż zewnętrznej krawędzi gór Arakami, ciągną się łukowato, im dalej ku wschodowi, tem zewnątrz Andamanów i Nikobarów, Sumatry, Jawy. bardziej oddalają się od siebie i coraz bardziej skręca- Te fałdowania Eurazyi są po większej części wieku ją ku północy (tym sposobem powstają znane już nam bardzo młodego (wyjątek stanowią np. góry chińskie, łukowate łańcuchy wysp o północnym kierunku których warstwy archaiczne sfałdowały się już i analogiczny z niemi Siehota Alin oraz góry Kam- tak dawno, że gdy później uległy abrazyi, t. j. zestry-czatki); cały ten system od południo-wschod. do półno- bowaniu przez fale morskie, to rezultatem trans-cno-wschodn. rogu Azyi przypomina kształt olbrzymiej gresyi.t.j. morskiego zalewu, było poziome osadze-rózgi o łukowatych prętach („Virgation der ganzen nie warstw paleozoicznych, poczem nastąpił peryod Breite von Eurasien“ Suessa). Te łukowate wyspy, zapadnięć); młode osady trzeciorzędowe napotykają podobne do Antyllów, przypominają też wygięte sy- się tutaj na wysokich górach, a nawet są znaki, stemata Karpat i Apeninów; po zewnętrznej stronie że dotąd jeszcze proces fałdowania nie został ukoń-łuków wznoszą się kawałki poprzerywanych górskich czony. Między górami, otaczająceini wyżynę wscho-łańcuchów, po wewnętrznej—wulkany; na zachodniej dniej Azyi, od Pamiru do Chinganu i źródeł rzek stronie północnego Niponu i spotykamy nawet kotli- chińskich, przez wysoki Turkestan i Mongolię roz-nowate zapadnięcia z wulkanami, analogiczne do za- ciągało się morze trzeciorzędowe długości dzisiej-tokNeapolitańskiej, Salernskiejit. p. Z powyżej skreślo- szego morza Śródziemnego; morze to wysyłało za-nych tektoniczno-geologicznych stosunków A-i widać, tokę na północo-zachód do dzisiejszej Dzungaryi ; że jej gene ty cz n o-g e o 1 o g i c z n e losy były dla tego chińczycy cały ten obszar nazywają Han ściśle związane po części z Afryką, po części z Eu- h aj, t. j. „morzem wyschłem“. Morze to łączyło ropą. Indostan (Dekan) dzielił wspólne losy z Mada- się z trzeciorzędowem morzeni Turańskiem za po-gaskarem i południową Afryką; cały ten obszar od mocą cieśniny Dzungarskiej, której Ałtaj i Thian-bardzo, dawnych czasów, bo od końca peryodu wę- szan były „słupami Herkulesa“. Prócz tego, jak są-glowego, nie ulegał morskim zalewom; tylko u stóp dzi Muszkietów (Porówn. „M3BhcT. Co6p. IduaceH. krawędzi tych pozapadanych wyżyn, na rąbkach j IlyT. Coo6m.“, 1884, N. 9, 10, str. 240,241), morze wybrzeży morze pozostawiło nieco swych młodszych to miało jeszcze inne połączenie z Turańskiem w tych osadów, w miarę jak wyżyny tutaj zapadały się, I miejscach, gdzie obecnie wznoszą się wysokie góry

na

7'-.

Encyklopedj* Poiwecbna Tlnstro-wrna

(Pamir) (dowód, jak niedawno jeszcze powierzchnia i nąwszy drobne—dwie rzeki t u r a ńs feie■ ((Scr-Dary® Azyi ulegała wielkim dyslokacyom). mianowicie od- i Amu-Darya). Ten p r ornien i s t y u k ł a d s y-nogą Kaszgarską. Morze Turańskie było wówczas, stematów rzecznych miałby olbrzymie-komu-według Muszkietowa, zamknięte, albowiem wynio- nikacyjne znaczenie dla przeciwległych, stoków Azyi słości, otaczające tę nizinę, tak południowe, jako też gdyby nie to, że źródła rzek, spływających w strony Usf-Urt i Mugodżary, oraz dział wodny między Ara- przeciwne, są od siebie oddzielone wielkiemi su przy-lem i Irtyszem są starsze i utworzyły się wpierw, tern pustynnemi obszarami, nie mówiąc już o> wyso-nim się osuszyło ramię Dzungarskie; zachodnio-sy- kości gór, których przejścia są często- wyższe od birskie morze trzeciorzędowe więc oddzieliło się da- najwyższych szczytów gór europejskich». Nie dziw wniej od Turańskiego, niż to ostatnie od Han-haju. też, że w Azyi północ i południe, wschód i zachód Podczas gdy na wschodzie Azyi morze w epoce pozostały, w przeciwieństwie do Europy, sbcemi trzeciorzędowej zalało kotliny nadbrzeżne i wytwo- sobie, a nawet wnętrze pozostało prawie- obce rzyło, jak widzieliśmy, morza skrajne i girlandy skrajom, jeżeli pominiemy najścia stepowych barba- i wysp, to na pótnoco-zachodzie morze ustępowało, rzyńców, niby gwałtowne, ale chwilowe- nawałnice. , ląd się wynurzał (i dotąd się wynurza, jak widzie- Nawet tam, gdzie rzeki różnych stoków znacznie się liśmy na północnem wybrzeżu Syberyi): powstała zbliżają, to jest na zetknięciu dwóch sąsiednich sto-nizina Syberyi zachodniej, nizina Turanu i równiny ków, zbliżenie zwykle nie ma wielkiego komuni-wnętrza wschodnio-azyatyckiej wyżyny (wysoki Tur- kacyjnego znaczenia, z powodu niebotycznych gór, kestan, Mongolia, Dzungarya). Procesowi ustępowa- dzielących głębokie wąwozy rzek; przykład tego mania morza przyszło w pomoc klimatyczne osuszanie: my na zetknięciu się stoku wschodn. z południowym,, wiatry, przechodząc przez góry, osuszały się, podob- na poludnio-wschodzie Azyi; tutaj rzeki od Brahma-nie jak Föhn, i one-to pochłonęły Han-haj i morze putry do Jangtsekjangu z powodu właściwego Turańskie, które znikły przy końcu epoki trzeciorzę- i gałęzienia gór, wychodzących ze wschodniego Ty- i dowej, pozostawiając tylko szczątki, jako jeziora zam- betu, mają układ rozbieżny, wachlarzowy, zbliżają! knięte (Kaspijskie, Aral, Bałkasz, Lob-nor). Na osadach się znacznie ku sobie przy nasadzie wachlarza, aje- ! morskich zaczęły w suchym klimacie osadzać się dnak zbliżenie to nie wywołało komamikacyi, mimo utwory „eolskie“, wietrzane, to jest piasek i żółty pył długości drogi żeglarskiej około Malakka i mimo gliniasty—löss. Proces wysychania ciągnie się dalej wynikłych ztąd usiłowań kupców z Indostanu przez czasy historyczne. ,.Żaby, powiadają miejsco- lu otworzenia drogi lądowej poprzecznej między łu-wi mieszkańcy, wypiły morze, a teraz dopijają jego kiem Brahmaputry i Jangtsekjangu. Nawet w kie-resztek“. Większe dawniej jeziora zamieniają się runku podłużnym wąwozy te, o ścianach stromych, w szeregi drobnych („jeziora różańcowe“ Humboldta) skalistych, śród których na dnie pienią się szumią-(ob. Humboldt Central-Asien T. I. 440,441); jeziora ce potoki, są prawie niezdatne do komunikacyi; mo-drobne zamieniają się w słone bagna, wreszcie i te żna je przebywać tylko przy pomocy drewnianych zawiewa piasek. Zasypał on wiele dawnych kanałów, balkonów, chwiejących się, przyczepionych do ścian kwitnących oaz, wspaniałych miast — wszystko tu skalistych na zawrotnych wysokościach; są to niby zamiera pod śmiertelnem tchnieniem pustyni. Po- mosty wzdłuż rzeki Taż sama uwaga stosuje się dobne fazy, jak Han-haj i Turan, przechodziło też do Indu i Amu-Daryi, zbliżonych też do siebie, ale i wnętrze wyżyny Iranu. Okolice te, w których rozdzielonych niebotycznemi grzbietami Hindukuh głównym czynnikiem geologicznym w ostatniej fazie i „dachu świata“. Pamiru, tylko ubocznie przez dobył wiatr, zasypujący piaskiem i lössem nierówności, linę Kabulu znaleziono tu drogę obejścia (znaczenie różnią się znacznie swą jednostajną falistą plastyką Afganistanu) (ob. Afganistan). Tylko na zetknięciu się powierzchni od okolic, gdzie głównym czynnikiem rzek stoku północnego i wschodniego, to jest grupy kształtującym była rzeźbiarska działalność wód. — sybirskiej i chińskiej, są lepsze stosunki komunika-5. Sody. Środkowe położenie głównej azyatyckiej cyjne (znaczenie Amuru dla stosunków Rossyi z Chi-wyżyny (szczególniej wschodnio-azyatyckiej,), która nami). Ale nawet zbliżenie się rzek tej samej grupy nie przystępuje po większej części tak bezpośrednio nie zawsze ułatwia komunikacye, nie mówiąc już do mórz, jak w Afryce, lecz pozostawia naokoło o tern, że grupy jednego stoku czasem są bardzo dość miejsca nizinom, pozwala na rozwój wielkich oddalone, jak Mezopotamska i Indyjska; tak rzeki systematów rzecznych, i to nie na jedno- Indochin, będące częścią wspomnianego „wachlarza“, stronny jak w Ameryce, lecz na w s z ec h s tro n ny. są oddzielone górami, rzeki zaś indyjskie—pusty-Przytem wysokie krawędzie tej wyżyny, zgęszczając nią Tar, która, jak wiadomo, powstrzymywała zdo-na swych zewnętrznych stokach masy pary, przy- bywców Pendżabu od wtargnięcia w dorzecze Gange-niesione przez wiatry, od morza wiejące, stały się su. Wyjątek stanowią tylko rzeki sybirskie, zbli-„ dziedziną śniegów“ , rezerwoarem, zasilającym żające się ze sobą za pomocą sieci dopływów i ła-rzeki ob fite mi wodami. Ze środkowej więc twych do przebycia działów wodnych, „wołoków“, wyżyny spływają obfite w wodę rzeki ku wszystkim („sybirski trakt wodny“), a po części i chińskie, stronom świata. Na północ rzeki sybirskie przynajmniej w swych dolnych częściach; przytem (Ob, Jenisej, Lena), na wschód—c h i ń sk i e (Amur komunikacye zostały tu sztucznie ułatwione przez Hoang-ho, Jangtsekiang), na południe i n d o c h i ń- kanał cesarski. Obszary, dzielące powyż sze rzeki skie (Kambodża, Menam, Saluen, Irawadi), in do- spływające w różne strony ku różnym morzom, są s t a ń s k i e (Brahmaputra, Ganges, Indus), m e z o- to niby wyschłe kadzie (Han-haj), pozbawione wilgo-potamskie (Eufrat i Tygrys), na zachód, pomi- ci przez wiatry, osuszone w sposób föhnowy

roz-

w ce

na

ich wysokich krawędziach; posiadają one tylko szczątki dawnych wód w postaci rzek kontynentalny eh, ginących w bagnach lub jeziorach zamknięty eh, słonych (Tarim z jeziorem Lobnor, Hilmend z jeziorem Hamun i t. d.); komunikacyjne znaczenie tych rzek ogranicza się tylko do tego, że tworzą one oazy śród pustyni, ułatwiające karawanowe drogi lądowe („Droga królewska wzdłuż Hilmendu). Ten obszar bezodpływowy, z którego ani jedna kropla wody nie dostaje się do oceanu, Riehthofen nazywa Azyą Centralną, w przeciwieństwie do obszaru pozostałego, którego wody spływają do oceanu i który otrzymał miano Azyi Zewnętrznej, Peryferycznej. Te dwa obszary różnią się wybitnie od siebie tak swą dyuamiką,jak i plastyką, to jest różnią się rodzajem sił, działających na ich powierzchnię, a ztąd i ukształtowaniem tej powierzchni. W Azyi peryferycznej głównym kształtującym czynnikiem jest woda płynąca, która unosi produkta zwietrzenia do morza, wyżłabia doliny i tym sposobem zróżniczkowała kraj, nadała mu urozmaicony charakter plastyki. Azya Centralna, uboga w wodę, z klimatem suchym, pozostawała pod wpływem innego kształtującego czynnika — wiatru; grube produkta zwietrzenia, nie unoszone przez wodę, pozostają tu na miejscu, wskutek tego góry są tu jakby pogrzebane w rumowisku; drobne zaś produkta unosi wiatr, rozcierając je coraz bardziej w piasek i pył (löss); zamiast wytwarzania nierówności, zasypuje on je, nadaje plastyce powierzchni formy łagodne, nieckowate; poprzeczne przekroje w tym obszarze mają kształt lin niewyprężonych, rozwieszonych między słupami, któremi tu są góry, pogrzebane w rumowiskach. W Azyi peryferycznej ruch unoszonych cząstek jest odśrodkowy („centri-fugal“), w centralnej—dośrodkowy („centripetal“). To hydrograficzne pojęcie Azyi' centralnej znajduje, jak powiedzieliśmy wyżej, poparcie w geologicznej przeszłości: jest ono nietylko hydrograficzne, ale zarazem genetyczno-geologiczne, a więc głębsze od dawnego geometryczno-orograficznego, którego podstawą było otoczenie górami. Dwa te pojęcia i topograficznie nie zupełnie się pokrywają, albowiem niektóre rzeki, biorące początek we wnętrzu wscho-dnio-azyatyckiej wyżyny, zdołały sobie utorować przez góry wyjście na zewnątrz: Indus i Brahmaputra na południe, Selenga na północ (do sierpo-watego jeziora Bajkał, a dalej przez Angarę i Teni-sej do oceanu); to ostatnie tworzy jedyną dogodną drogę przez północną krawędź wyżyny (stosunki Rossyi z Chinami, znaczenie Kiachty). Te tak zwane wyłomy rzek w wysokich górach stanowią ciekawy geograficzny problemat: albo rzeki obfitego w wodę stoku zewnętrznego gór, wielką energią swej erozyi posuwając coraz bardziej wstecz swe źródła, sięgnęły wreszcie do wód wnętrza i otworzyły im drogę („teorya wstecznej erozyi Löwla); albo rzeki przerzynające są starsze niż góry, które wznosiły się tak powoli w poprzek drogi rzek, że te wrzynały się w nie niby piła tartaku w posuwający się kloc („teorya Tietzego“); albo wreszcie kierunek rzeki został wyznaczony przez wierzchnie warstwy, które niegdyś pokrywały góry i następnie zostały spłukane, odsłoniwszy wyłomy („teorya epigenetyczna Richthofena“). Zresztą, co do Brah-maputry, to jej wyłom został uwarunkowany tektonicznie, mianowicie zmianą kierunku rozciągania gór (por. stos. geuetyczno-geologiczne). Prócz Azyi Centralnej i Peryferycznej, Riehthofen rozróżnia jeszcze obszary przejściowe, to jest takie, które niedawno przeszły z jednego typu w drugi; albo niedawno z odpływowych stały się bezodpły-wowemi, jak obszar Aralo-Kaspijski (turański), który niegdyś stanowił zatokę oceanu Północnego; albo odwrotnie, z bezodpływowych stały się odpływowe-i»i, jak kraina lössowa Chin północnych. ‘Zresztą co do obszaru Aralo-Kaspijskiego, to, jak powiedzieliśmy, Muszkietów twierdzi, że oddzielił on się wprzód od oce-nu Północnego, niż od Hanhaju, tak, iż należy go razem z tym ostatnim zaliczyć do właściwej A-i Centralnej; w każdym razie w Turanie, tak jak i w Hanhaju, wiatr jest głównym kształtującym czynnikiem. Co do krainy lössowej Chin, to obszar ten, powstały z pyłu, nawianego przez wiatr na grubość kilkuset metrów, w czasie, gdy klimat tutaj był suchy (morza skrajne wschodniego wybrzeża jeszcze się nie utworzyły i ląd A-i sięgał dalej na wschód), posiadał pierwotnie powierzchnię równą a raczej lekko falistą, charakterystyczną dla A-i Centralnej; aie gdy po utworzeniu się mórz skrajnych klimat stał się wilgotnym, wystąpił do działania nowy czynnik—woda płynąca, a rezultaty jej erozyjnego działania w miękkim gruncie doszły do kolosalnych rozmiarów. Jednostajna pierwotnie równina, pokrajana licznemi wąwozami, rozpadła się na labirynt gór, których ilość i względna wysokość zwiększa się w miarę zbliżania do doliny głównej; poodcinane kolumny lössu sterczą tu nad doliną nakształt olbrzymich bastyonów. Strom 1 ściany lössowe spadają zwykle tarasami, powstałemi wskutek pionowego obsuwania się gliny, wywołanego przez podziemną r erozyę wód, spływających ku dolinie głównej. Ściany te są podziurawione „jakby kulami armatniemi kalibru przyszłych czasów“; są to otwory sztuczne do mieszkań podziemnych, jedynych możliwych w tym kraju, pozbawionym drzew i kamieni. Ponieważ barwa lössu jest żółta, więc cała ta kraina, pokrajana pionowo i podziurawiona, robi wrażenie „olbrzymiego sera szwajcarskiego“. Płynące wody wywarły tu prócz tego inny doniosły dla człowieka skutek: wypłukały z lössu sól, nagromadzoną w czasie przeszłości bezodpływowej, i przez to uczyniły go nadzwyczaj żyznym: żółty löss uczynił chińczyków, dawnych nomadów, rolnikami; to też kolor żółty stał się dla nich kolorem narodowym, a ich władca nosi tytuł „pana żółtej ziemi“. (Por. Richthofen „China“. Tenże: „Führer für Forschungsreisende“. Kreitner: „Im Fernen Osten“). Obok licznych rzek kontynentalnych obszaru centralnego, drugą charakterystyczną cechą hydrograficzną A-i są rzeki bliźnie, głównie w obszarze peryferycznym; są to pary takich rzek, które biorą blisko siebie początek, następnie oddalają się, obejmując żyzne mezopotamie, czyli międzyrzeczą* i przy ujściach

znów się zbliżają lub uawet łączą (Hoang-ho i Jang- należy tu prawie cały, a przytem zawiera we wscho-tsekjang, Brahmaputra i Ganges, Eufrat i Tygrys, dnim Dekanie i Ceylonie obszar zamknięty izoter-wreszcie Syr Darya i Amu Darya). Mezopotamie mą+28°; południowo-zachodnim rogiem Arabii ob-takich rzek bliźnich, podwójnie uposażone, były obok szar ten dotyka gorącej afrykańskiej elipsy+ 30°. żyznego Egiptu, kolebkami najstarożytniejszych cy- Izotermy azyatyckie wogóle skręcają- w porównaniu wilizacyj i najstarożytniej szych państw. Tutaj rozwi- z europejskiemi silnie ku południowi: podczas gdy nęła się pierwsza geograficzna faza dziejów ludz- w Europie dosięgają one swych szerokości najwyż-kości, związana z wielkiemi rzekami — faza pota- szych, wAzyi (wschodniej)—najniższych. Dowodzi to miczna.—6) Klimat. Flora i Fauna. A. tak z powo- zniżania się temperatury średniej ku wschodowi; du swego położenia (we wszystkich pasach), jako przytem izotermy północne silniej zbaczają ku po-też stosunków ukształtowania poziomego i piono- łudniowi (spycha je elipsa Werchojańska), niż połu-wego (rozgałęzione wybrzeża, zbite wyniosłe wnę- dniowe, a wskutek tego odległość między dwiema trze, najwyższe góry i najgłębsze depresye), jest danemi izotermami jest w A-i daleko mniejsza, niż krainą rażących kontrastów klimatu i w Europie, co orzeka o szybszej zmianie tempera-przyrody organicznej: od największego zimna tury z północy na południe. Izoterma 0° np., która do największego gorąca na ziemi; od krain, gdzie w Europies ięga powyżej Nordkapu, do 75° szer. pn., „marzną łzy i westchnienia“ do krain, gdzie „ziemia w Azyi w dorzeczu Amuru zniża się do 50° szer. jest ogniem a wiatr płomieniem“, krain, wobec któ- pn. Z bardziej południowych izoterma np 20° rych „Allah nie miał po co stwarzać piekła“; od biegnie już zgodniej z równoleżnikiem (jeduak we krain, gdzie drzewa zmieniają się w krzewy, peł- wnętrzu Azyi sięga po za Himalaje, podczas gdy zające po ziemi, do krain, gdzie trawy stają się na wschodniem wybrzeżu zniża się prawie do zwrot-drzewami, których wierzchołka łucznik nie do- nika). Na wschodniem wybrzeżu izotermy znów się sięgnie strzałą; od krain, gdzie krople deszczu wznoszą pod wpływem ciepłego prądu Japońskiego nie są w stanie dosięgnąć rozpalonej ziemi, lecz i naturalnie północne bardziej niż południowe. Wy-rozpływają się w atmosferze, lub nasycone pyłem mienione wyżej dwie izotermy 0° i 20° są ważne

spadają jako suche kulki gliniane, gdzie wskutek tego znika wszelka roślinność lub występuje w formie tak kruchej, że za uderzeniem rozsypuje się jak szkło, — do krain parnych jak łaźnie, gdzie spada największa ilość deszczu na ziemi, gdzie jedno drzewo, rozgałęziając się, tworzy całe lasy.

Przytem kontrasty te spotykamy nie tylko między oddalonenn krańcami A-i; owszem, stykają się. one bezpośrednio: lodowce Himalajów, tej „dziedziny śniegów“, graniczą bezpośrednio z bujnemi zwrotnikowemi lasami Indyi, a lodowiska Kaukazu z podobnemiż lasami Mingrelii, tej azyatyckiej Brazylii; pustynia Gobi, martwa niby krajobraz księżycowy, przytyka do żyznych, bujnych Chin, a pustynie irańskie—do opiewanego przez poetów bujnego Mazanderanu. Każda zresztą oaza śród pustyni,

„szmaragd w złotej oprawie“, którego bujna zieloność walczy z palącemi piaskami, stanowi tyleż przykładów tego zjawiska kontrastów, które wywarły na umyśle mieszkańców A-i niezatarte wrażenie (walka Ormuzda z Arymanem, analogiczna do walki Ozyrysa z Typhonem Egipcyan). Obok kontrastów między różnemi krajami, spotykamy w A-i również kontrasty klimatyczne między różnemi porami roku i porami dnia: mieszkańcy A-i są, jak dusze Danta, skazani na wieczne męczarnie piekącego upału i lodowatego zimna („a tormenti caldi e geh“).

Po tej ogólnej charakterystyce przypatrzmy się teraz bliżej klimatycznym stosunkom A-i; mapy linij izotermicznych posłużą nam, w tym względzie za najlepszych przewodników. Co do izotermicznych (Hann w Physikalischer Atlas Berghausa), to A-a północnemi krańcami (półwysep Tajmyr, okolice delty Leny) wychodzi po za izotermę — 16°; licę Bajkału sięga aż do Urgi, gdzie dochodzi swego w tym obszarze znajduje się koło Werchojańska eli- najpołudniowszego punktu (48u szer. pn.), przekra-psa zimna—17°. Południowemi zaś krańcami (po- czając izotermę—2° a nawet 0°, poczem skręca na łudniowe części trzech półwyspów) A-a wkracza północo-wschód, przecina Amur i na północ od jego w pas równikowy, objęty izotermami26 : Indostan ujścia dosięga morza Ochockiego, poczem wkracza

z tego powodu, iż stanowią granice izotermicz-nych pasów klimatyczny ch Supana (w przeciwieństwie do astronomicznych, ograniczonych zwrotnikami i kolami biegunowemi): na północ izotermy 0° leży pas zimny, na południe izotermy 20°—pas gorący, między niemi zaś—umiarkowany. Otóż wskutek silnego zboczenia izotermy 0° ku równikowi daleko po za koło biegunowe, oraz wskutek położenia izotermy 20° po biegunowej stronie zwrotnika, pas umiarkowany izotermiczny Azyi ulega wielkiemu zwężeniu w porównaniu do pasa umiarkowanego astronomicznego, a jeszcze bardziej w porównaniu do pasa umiarkowanego izotermicznego w Europie, gdzie izoterma 0° wybiega tak daleko ku biegunowi za koło biegunowe. Ta utrata obszaru pasa umiarkowanego izotermicznego w Azyi odbyła się głównie na korzyść pasa zimnego, który tu zajmuje bardzo wielki obszar i sięga do szerokości niższej oi Krakowa. Izotermę 0°, odgraniczającą pas zimny od umiarkowanego, uważają też zwykle jako południową granicę Udu gruntowego; jednak granica ta, zależna od wielu warunków lokalnych, zbacza od tej izotermy, jak to wykazały niedawno badania Jaczewskiego (Por. M3BfeCTiH II. P. i eorpaonmecKüfo < Jöinecma, XXV, 1889 str. 341 — 355); mianowicie w zachodniej Syberyi nie dochodzi do izotermy 0°, a nawet do izotermy—2°, którą Wild uważa za granicę lodu gruntowego: granica ta, według mapy Jaczewskiego, idzie od zatoki Mezeńskiej w Europie prawie wprost na wschód do Jeniseju; dopiero za nim, wskutek znaczniejszego wzniesienia Syberyi wschodniej i skąpego pokrycia śniegowego w zimie, skręca silnie na południe; tutaj przez oko-

północną Kamczatkę. Izotermy stycz- Azya, wyjąwszy część południowo-zachodnią (z In-nio we przedstawiają stosunki podobne do rocznych, j dostanem, a nawet południowo-zachodnią częścią tylko bardziej krańcowo: elipsa Werchojańska z—17° wsehodnio-azyatyckiej wyżyny i południową częścią zamienia się na—48°; i jest otoczona współśrodkowemi aż do—40°. Jej siła spychająca izotermy ku południowi występuje tu naturalnie jeszcze wyraźniej: tak np. izoterma—20° przechodzi z jednej strony w pobliżu Szpicberga, z drugiej przez cieśninę Beringa, a poniżej tej elipsy zniża się tak, iż obejmuje cało dorzecze Amuru do 45* szer.; podobnież izoterma—10° pokazuje, że Pekin (pod 40° szer. pn.)

na

Turanu), oraz wyjąwszy wyspy Sundu, leży w anomalii ujemnej (tymczasem w Europie jest anomalia dodatnia, tak, iżtermicznanormalna ciągnie się wzdłuż Uralu), która spada najwięcej do—8° (elipsa w okolicach Jakucka). Izanomale stycznia (por. mapę Spitalera w Pet. Mitteil. 1889) pokazują, że już tylko rąbki wybrzeży Indostanu, południowo-zachodniej Arabii i zachodniej Anatolii pozostają w anomalii dodatniej, rozpostarta zaś nad resztą Azyi anomalia ujemna spada do —24° (elipsa koło Jakucka). Mapa i z an omal i lipcowych (porów. Spitaler tamże) pokazuje, że Azya w lecie leży w anomalii dodatniej z dwiema elipsami -f 6 nad Leną, z długą elipsą -j-6, ciągnącą się od okolic górnego Jeniseju na południo-zachód do zachodniego Iranu (z objęciem południowo-wschodniego Turanu i północno-zachodniego Indostanu); we wnętrzu jej leży nawet elipsa +8° (głównie południowo-wschodni Turan). Dalej inna elipsa -f-fi leży w Armenii i Mezopotamii; prócz tego elipsa saharska -f- 6 wkracza do zachodniej Arabii. Tylko północno-wschodni rąbek nadbrzeżny A-i, Japonia i wybrzeża Indostanu, szczególniej zachodnie, leżą w lecie w anoTnalii ujemnej. Co do stosunków ciśnienia atmosfe-

rn a

taką samą średnią temperaturę stycznia, jak okolica morza między Szpicbergiem a Skandynawią.

rycznego (izobar) i wiatrów (por. Hann w „Berghausa Physik. Atl.“) to w zimie (styczeń) tworzy się naturalnie w okolicach Jakucka elipsa wysokiego ciśnienia (778 mm), ciągnąca się od okolic Jakucka do okolic Irkucka i Kiachty; elipsa ta (otoczona współśrodkowo elipsami nieco niższych ciśnień) wraz z pasem niskiego ciśnienia na oceanie Indyjskim i wraz z aleuckiem minimum warunkuje zimowy system wiatrów w A-i. Tak więc np. w A-i wschodniej przeważać muszą wiatry północno-zachodnie; w A-i południowej północne i północno-wschodnie; w Turanie północno-wschodnie i wschodnie, sięgające do południowo-wschodniej Europy (ku której i izobary wysokiego ciśnienia wydłużają się językowato). Tylko kraniec północno-zachodni (zachodnia Syberya) i południowo-zachodni (Azya Mniejsza i Syrya) pozostają jeszcze pod wpływem islandzkiego minimum: mają europejski system wiatrów, t. j. południowo-zachodnie. W lecie (lipiec) zamiast maximum ciśnienia mamy nad lądem minimum; ale główne minimum, elipsa 748 mm., przesuwa się w stosunku do zimowego maximum znacznie ku południo-zachodowi, do Iranu i północno-zachodniego Indostanu (w pobliżu zimowego maximum powstaje tylko podrzędne minimum—elipsa 755 mm); wskutek tego w lecie wiatry w A-i północnej są północno-zachodnie, północne i północno-wschodnie, w A-i wschodniej — południowo-wschodnie; w południowej—południowe i południowo-zachodnie, w A-i południowo-zachodniej przechodzą w zachodnie. Co do rocznej ilości opadów (Loomis i Blanford w Atlasie Berghausa), to wschodnio-azyatycka wyżyna, Turan, Iran, północno-zachodni Indostan i Arabia stanowią wielki obszar z minimum opadów—poniżej 20 cm. Drugi podobnyż obszar obejmuje północno-wschodnią Sy-

Izotermy lipca przedstawiają bieg odwrotny niż roczne, a tembardziej—niż styczniowe; w miarę posuwania się ku wschodowi skręcają na północ, co pokazuje, że temperatura lata w Azyi ku wschodowi podwyższa się (a ponieważ temperatura zimy w tym samym kierunku się obniża, więc widać, że konty-nentalność klimatu się zwiększa). Za zbliżeniem się jednak do samych wybrzeży wschodnich, izotermy lipca się obniżają; jest to wpływ topnienia lodów na morzach, co obniża temperaturę lata. Podobnyż wpływ na bieg izoterm wywiera jezioro Bajkał: izoterma + 20° wybiega językowato ku południowi około tego jeziora, oraz nad morzem Japońskiem; między zaś temi miejscowościami wkracza daleko na północ aż do Jakucka, gdzie dochodzi swej najwyższej szerokości geograficznej, dowodząc (wraz z elipsą —48° w styczniu) wielkiej krańcowości klimatu wschodniej Syberyi. W południowo-zachodniej Azyi (wraz z Afryką północną) ciągną się zamknięte izotermi-czne obszary wielkiego gorąca, obejmujące obszar z maksymalną temperaturą -f- 34, do którego należą: Arabia, Mezopotamia, Iran, południowo-wschodni Turan i północno-zachodni Indostan. Co do amplitud termicznych (Supan, Wild), to Azya posiada największe: izoamplituda 60° przedstawia elipsę, rozciągającą się od okolic Jakucka do okolic Werchojańska; elipsę tę opasuje druga 50°, wydłużająca się językowato na południe do północnego łuku Amuru. Następne, obejmujące izoamplitudy 40° i 30°, gubią się w oceanie Północnym; pierwsza w części północnej sięga na zachód do uiścia Irtysza, a w części południowej językowatem wydłużeniem—nawet do Mugodżarów; na wschodzie pozostawia rąbek wybrzeża, na południu obejmuje Mongolię. Druga, to jest 30°, sięga na zachód już do Moskwy; na wschodzie pozostawia tylko skrawki Kamczatki i Korei; na południu sięga północnej krawędzi Iranu, Tybetu i północnej części niziny chińskiej (Pekin). Dalsze izoamplitudy biegną zgodniej z równoleżnikami. Indye leżą już poniżej izoamplitudy 15° (wyjąwszy Indostan północno-zachodni) a południowe ich krańce i wyspy (archipelag Malajski)—poniżej izoamplitudy 5°. Wielkie ściśnienie izoamplitud u północnych granic Indyj i wschodnich wybrzeży Syberyi wskazuje na panujące tam wielkie kontrasty klimatyczne w pobliskich okolicach, wywołane Himalajami oraz nadbrzeżnemi górami Mandżurskiemi (Sichota Alin) i Ochockiemi. Co do anomalij termicznych rocznych, (Por. mapę Spitalera w „Peterm. Mitteil.“ 1887). to cała

beryę, będąc od poprzedniego oddzielony pasem wet na półwyspie Taj my r, prawie pod 78° szerok. nieco obfitszych opadów od 20 cm.—60 cm. W po- północnej, góry na 300 m. wysokie są w lecie. we-łudniowo - wschodniej A-i (Indye, Chiny, Japonia) dług Middendorfa, wszystkie wolne od śniegu. Lato spada 60 cm. —130 cm. deszczu; w pasie tym ob- zawsze jeszcze z temperaturą -j- 5° do +0°, nisz-szary nadbrzeżne i stoki Himalajów mają 130 cm. czy śniegi, pozostawiając tylko tu i owdzie strzępki do 200 cm., a śród nich są miejscowości z więcej firnu w najwyższych częściach gór ; lodowców, niż 200 cm. Do tych ostatnich należą: obszar Brali- dług Nordenskiölda, uiema tu całkiem. Archipelag maputry na południe Himalajów, Malabar, zachodnie Nowej Syberyi (75°—77° szer. pn.) i Ziemia Wram wybrzeże Indochin z Malakką, archipelag Malajski, gla (71° — 73° szer. pn.) są w sierpniu, a nawet połud-zach wybrzeże Chin. Prócz tego obszar wrześniu nieraz, przy zamarzłem morzu między z 60 cm.—130 cm. spotykamy na Kaukazie i półn. wyspami, również zupełnie wolne od śniegu, z wy-wybrzeżu A-i Mniejszej, Co do p o r y opadów, to jątkiem niewielu ukrytych od słońca wąwozów w Azyi półn. i części środkowej przemagają deszcze zboczach gór. Lodowców na wyspach Nowej Sy-letuie typu kontynentalnego, to jest z towarzyszeniem beryi niema ani śladu; niema też żadnych szcząt-opadów także i w zimie. W południowo-wschodn. ków lodu na podobieństwo tak zwanych „martwych A-i od uścia Indu do Amuru panują deszcze letnie lodowców“ Grenlandyi. Na górach Stanowych i gó typu mussonowego, to jest z suchą zimą; tylko Ja- rach półwyspu Czukockiego, około 2,700 m. wznie-ponia ma i zimę wilgotną, z powodu, że wiatry sionych, niema nawet pod kołem biegunowem ża-suche północno-zachodnie przy przejściu przez ino- Jnych lodowców, tylko szmaty śniegu w dolinach, rze Japońskie stają się wilgotnemi. A. zachodnia Od Ąłtaju i Sajanu, przez całą Syberyę aż do (A. Mniejsza, Syrya, Arabia, zachodni Iran, Turan) oceanu Lodowatego i na jego wyspach sybirskich, ma deszcze typu podzwrotnikowego, t. j. zimowe niema lodowców, z wyjątkiem północnej części No-z suchem latem; tylko Kaukaz ma letnie typu wej Zemli, dokąd właśnie dosięgają gałęzie Golf-kontynentalnego, a południowy rąbek Arabii—letnie stronni. Nawet wysokie wulkany Kamczatki typu mussonowego. Co do f o r m y o p a d ó w, to ją tylko skorupę lodową, ale typowe lodowce, równikowa granica opadów śnieżnych zdaje się, nigdzie nie występują; wprawdzie wulka-została w ostatnich czasach wyznaczona bliżej przez ny te sięgają wysoko ponad linię śnieżną, ale ich H. Fischera. Można rozróżnić dwie granice opadów kształt stożkowy i odosobnienie wpływają nieko-śnieżnych: średnią albo stałą, do której śnieg rzystnie na formacyę lodowców. Zamiast lodow-pada każdej zimy, i skrajną albo przy pad- ców posiada Syberya charakterystyczne zjawisko, k o w ą, dokąd śnieg wogóle kiedykolwiek się zda- związane z lodem gruntowym, mianowicie tak zwa-rzył. Średnia granica śniegu biegnie w A-i od ny lód dolinowy („Eismulden“). Heim uważa to Taurusu, przez Mossul, przez północno-wschodnie zjawisko za antytezę lodowców, za „ujemne zlodo-okolice Bagdadu, zniża się dalej ku południowi aż wacenie“. Lodowce bowiem pośredniczą w przemia-do Szyrazu, wznosi się następnie do Teheranu, nie stałych opadów na wodę płynącą, podczas gdy biegnie przez Herat, Kandahar, Kelat; na górach „lód dolinowy“ powstaje, przeciwnie, przez to, że Beludżystanu, ku zachodowi od Indu, zniża się do woda płynąca zamienia się w lód. Na obszarach z lo-28° szer., pozostawiając wielką część Iranu wolną dem gruntowym zlodowaciały grunt, składający się od stałego opadu śnieżnego, W dolinie Indu i na mianowicie z piaskowca lub konglomeratu zcemen-stokach Himalajów granica trzyma się 1,700 m. wy- to danego lodem, jest z powodu swego zimna nie-sokości. W Junnanie i we wnętrzu Chin granica przepuszczalny dla wody (stąd zadziwiające zjawi-nie da się ściśle oznaczyć; wybrzeże Chin granica sko znikania rzeki Igi, odpływu jeziora Kossogol, ta przecina na południe od Szanghai i przechodzi właśnie w latach najobfitszych w deszcze: deszcz do południowych części Kiusiu i Sikoko. Skrajna roztapia cienką tam, widać, warstwę lodu gruntowe-granica śniegu sięga, naturalnie, dalej: śnieg pada go i dozwala wodzie wsiąkać w luźny grunt). (Por. czasami w Mezopotamii, w Lahorze, nawet w Kanto- Jaczewski 1. c., str. 347). Woda przy zetknięciu się nie, a więc pod zwrotnikiem Raka. Na wysokich z takim gruntem szybko zamarza, nawet wtedy, górach A-i (Himalaje, Karakorum, zachodnie części gdy powietrze ma temperaturę wyższą od 0°, woda Kuen-Lunu i Thian-Szanu, Ałtaj, Hindukuh, Dema- źródeł, rozlewając się na zimnym gruncie, zamarza; vend, Ararat, Kaukaz, Taurus) leżą wieczne gdzie więc znajdują się źródła, tam wzrost lodu, śniegi i lodowce; przytem, z powodu częstych wskutek zimna z dołu, przeważa do pewnej granicy kontrastów między wilgotnością jednego i suchością nad topnieniem. Tym sposobem całe doliny, po-drugiego stoku gór, powstaje pewna anomalia siadające źiódła, powlekają się grubym lodem, któ-w wysokości linii śnieżnej, mianowicie: stoki połu- ry wyglądem przypomina osady krzemionkowe gej-dniowe mają niekiedy niżej linię śnieżną, aniżeli żerów amerykańskich, nowozelandzkich i t. d. Na-północne (Himalaje, Kaukaz zachodni). Rzeczą go- wiewane w doliny masy śniegu jeszcze powiększa-dną uwagi i bardzo charakterystyczną jest to, że ją lód dolinowy. Nieraz obfite źródła wyczerpują cała prawie północ A-i nie posiada wiecznych śnie- się w zimie zupełnie, a w lecie po części, na progów i lodowców: na to jest tam „za zimno“. Rze- dukowanie lodu. Według Middendorfa te osady lo-czywiście bowiem wielkie tamtejsze zimno (biegun dowe w dolinach dosięgają 15 km. długości, blisko zimna) wywołuje wiatry od lądu ku morzu, stąd 1 km. szerokości i wiele metrów grubości. W tych opady śniegowe bardzo skąpe, które w czasie kon- osadach lodowych woda występuje jako zupełnie tynentalnego lata tamtejszego szybko znikają. Na- trwała skala, jako ważna część składowa górnych

we

na

ma-

warstw skorupy ziemskiej. Lodowce wiążą cieplik w przebiegu od alpejskich śniegów do lodowcowego potoku i pośredniczą w zamianie śniegu i lodu na wodę; masy lodu dolinowego odwrotnie: uwalniają cieplik i zamieniają trwale wodę w lód. (Porów.

566). Z powodu gromadzenia się zimnych ciężkich mas powietrza na dole, powstaje tu osobliwa anomalia, mianowicie, że temperatura ku górze w zimie nie maleje, lecz wzrasta. Tylko rąbek nadbrzeżny Sybe-ryi wschodniej z Kamczatką mają inue stosunki klimatyczne: w zimie wiatry północno-zachodnie dmą ku aleuckiemu minimum od mroźnego maximum wschodniej Syberyi, spadają niby gwałtowna zimna kaskada przez góry ku wybrzeżu, sprowadzając po całych tygodniach straszne zamiecie śnieżne („purgi“) i ścinając lodem morze Ochockie i Japońskie do Władywostoku. W czasie lata powstają tu wiatry południowo-wschodnie, od morza, przynoszące dość wilgoci, ale zarazem i zimno od lodów topniejących na morzu. Wskutek tak surowego klimatu Syberyi, spotykamy w tym kraju granicę roślinności leśnej, po-za którą ciągną się zamarzło błota, tundry. Są to jednostajne równiny, niedawno z morza wynurzone, jak tego dowodzi drzewo napływowe („drewniane góry“ lub „drzewo Noego“); przez większą część roku stanowią one najbardziej na świecie ponurą pustynię, pokrytą nieprzerwanym białym całunem śniegu. Tylko na bardzo kićtko w lecie śnieg znika, ziemia rozmarza nieco na powierzchni i wtedy tundra ożywia się: ryby wcho-Izą z morza w ujścia rzek dla składania ikry, za niemi zjawiają się niezliczone stada błotnego ptactwa; renifery uciekają tu z leżącego na południu pasa leśnego przed owadami, szukając chłodu i mchu. W ślad za światem zwierzęcym zjawia się człowiek, jako rybak, myśliwiec lub pasterz ze stadami swojskich reniferów. Lecz gdy tylko nastanie zima, ptaki odlatują na południe, renifery wracają do lasu a ryby do morza, nie pozostaje nic, coby człowieka wiązać mogło do tej krainy—i znów nad białą tundrą zalega cisza grobowa. Na południe stąd ciągnie się pas lasów iglastych (między innemi występuje tu cedr sybirski, dostarczający orzechów cedrowych), śród których ciemnej zie eni odbijają białe brzozy, nad rzekami zaś rosną oh hy i wierzby. Te nieliczne drzewa liściaste sięgają w formie karłowatej, krzewiastej, daleko już za właściwą granicę lasów, w tundry. Lasy sybirskie, rosnące na gruncie błotnistym,zwane tajgami, są dziedziną zwierząt, dostarczających futer (lisy, sobole, gronostaje, wiewiórki i t. d.). Drzewa owocowe nie rosną tu, ale zboże wydaje plon obfity. Chmary dokuczliwych owadów dają się tu we znaki nie tylko zwierzętom, lecz i człowiekowi (wło-siane maski, nocne roboty w polach, rozkładanie ogni na noc). 2) Obszar środkowy obejmuje główną azyatycką wyżynę, Turan, Arabię i północno-zachodni Indostan (dorzecze Indu). Obszar ten, bądź # powodu gór, odbierających wilgoć wiatrom, bądź z powodu przemagania wiatrów polarnych i kontynentalnego położenia, odznacza się nadzwyczajną suchością. Ważnym czynnikiem więc, tak klimatycznym, jak plastycznym, jest tutaj wiatr, który unosi tumany śniegu w zimie, a piasku i pyłu w lecie; zresztą te ostatnie i w zimie bywają unoszone, i to nawet w krajach,

Heim: „Gletscherkunde“, str. 484, 485). Z powodu niedogodnych warunków do rozwoju lodowców w A-i północnej, epoka lodowa, która w historyi geologicznego rozwoju Europy i Ameryki grała tak wielką rolę, w historyi takiegoż rozwoju A-i nie zasługiwała na wzmiankę: ślady większego niegdyś rozpostarcia lodowców w wysokich górach, jak Himalaje, Kaukaz i t. d., w oszlifowaniach skał, szramach i morenach, są jedynemi w A-i objawami dawnej epoki lodowej; takiego całunu lodowego („Inlandeis“), jaki był w Europie i Ameryce, lub nawet jaki dotąd w miniaturze pozostał w Gren-landyi, A. nie posiadała.—Azya z powodu swej znacznej rozciągłości w kierunku równoleżników (szczególniej wraz z przyrośniętą do niej Europą) warunkuje większe obszary jednolitych pasów klimatycznych, roślinnych i zwierzęcych, aniżeli wzdłuż południków rozciągnięta Ameryka.

Z tego powodu walka o byt toczyła się w Azy i z większem natężeniem, niż w Ameryce, co znowu przyśpieszyło biologiczną ewolucyę Azyi w stosunku do Ameryki (wyższość zwierząt Starego świata nad zwierzętami Nowego: tygrys i jaguar; lew i puma; wielbłąd i lama; słoń i tapir i t. d.). Azya jest ojczyzną prawie wszystkich naszych drzew owocowych oraz zwierząt domowych. Idąc z północy na południe można Azyę podzielić pod względem klimatu i przyrody organicznej na następujące obszary. 1) Obszar północny obejmuje Syberyę;kraj ten, sięgający daleko po za koło biegunowe, ograniczony ze wschodu, południa i zachodu górami, niedopuszczającemi ciepłych i wilgotnych wiatrów, pochylony ku zlodowaciałemu oceanowi Północnemu, skąd wiatry przynoszą więcej zimna niż wilgoci, musi mieć klimat mroźny i kontynentalny. Szczególniej odznacza się pod tym względem, dalej od Atlantyku leżąca, wyżej położona i bardziej ograniczona górami, część wschodnia: w zimie powierzchnia ziemi silnie wy-promieniowywa ciepło ku suchej bezobłocznej atmosferze; masy ciężkiego zimnego powietrza, gromadząc się tu w zupełnym prawie spokoju (maximum ciśnienia), powstrzymywane w swym odpływie ku południowi przez góry graniczne, wytwarzają w okolicy Werchojańska i Jakucka tak zwany biegun zimna: tutąj w Werchojańsku obserwowano absolutne minimum temperatury na ziemi, mianowicie 68° poniżej zera! Podczas najsilniejszych mrozów spokój powietrza jest tak wielki, że nie porusza płomienia świecy. Przytem, z powodu kon-tynentalności klimatu, w lecie temperatura jest tu dość wysoka, dochodzi + 30° (a w Jakucku nawet + 38°), tak, iż absolutna amplituda wynosi tutaj do 100°! Stosunki temperatury przytem odznaczają się tu wielką stałością: w Nerczyńsku np. pod szerokością Anglii południowej, przez 40 lat nie obserwowano ani razu odwilży podczas całej zimy. leżących na północ granicy opadów śnieżnych, albo-{Por. BoeiiKOB-b. „K.iHMaTU 3eMHaro mapa“ str. j wiem wskutek suchości klimatu śnieg pada tu

roz-

bardzo skąpo i po spadnięciu bardzo szybko znika, nie wskutek odwilży, lecz, przy wielkich mrozach, wskutek ulatniania. Tutaj obserwowano owe deszcze, które nie są zdolne dosięgnąć ziemi, lecz pływają się śród bezobłocznej atmosfery, lub też spadają w postaci kulek glinianych. (Por. „Aus allen Welttheilen“, 1891, str. 40). Trupy zwierząt jucznych i ludzi nie gniją tu, lecz wysychają, jak mumie. Co do temperatury, to i tutaj, jak w pasie poprzednim, panują kontrasty: mimo letnich upałów, zimy bywają tak mroźne, że np. w 1839 r., podczas wyprawy Perowskiego na Chiwę, zginęło wśród śnieżnej zamieci na Ust’-Urcie, na wysokości tylko 150— 200 m., kilka tysięcy zwierząt jucznych i znaczna część ludzi, pod szerokością Wenecyi! Podobnegoż losu doznała w r. 1842 armia angielska podczas odwrotu z Kabulu na Khyber, wprawdzie na większej nieco wysokości, ale pod szerokością jeszcze niższą. Zresztą, im dalej ku południo-zachodowi, tern bardziej krańcowość roczna temperatury przechodzi w krańcowość dzienną: sybirska—w saharską; na północo-wschodzie pas ten przytyka do krainy najzimniejszej na ziemi, na południo-zachodzie — do najgorętszej. Okolice, podległe wpływowi morza Śródziemnego i Czarnego, mają wyjątkowy w tym obszarze klimat łagodniejszy. Suchość klimatu odbija się w charakterze roślinności tego obszaru-większą część jego zajmują stepy i pustynie, śród których trafiająca się roślinność jest zwykle tak twarda i pozbawiona soków, że za uderzeniem kruszy się, jak szkło, i kaleczy ręce (w Gobi). Często też występują rośliny solne (słone soki roślin trudniej wysychają), szczególniej w Turanie, razem z niskie-mi, koszlawemi krzakami drzewiastego saksaula, który, używany na opał, też kruszy się, nie rąbie, a jest tak twardy, że za uderzeniem siekiery wydaje iskry (Por. E. Reclus „Geogr. uniwers“ VI, str. 381); przytem zjawiająca się tu roślinność jest krótkotrwała: słońce ją wypala, step przyjmuje barwę płową „jak sierść wielbłąda“, a wicher unosi zeschłe bodiaki i, tocząc, zbija je w kule, które, dalej pędzone, skaczą po stepie w zawody, fantastycznie, tajemniczo, niby jakieś żywe istoty. Suchość klimatu wywołuje też wielki rozwój korzeni; niektóre z nich, jak rabarbar i ginseng na wyżynie wschodnio-azyatyckiej, posiadają własności lecznicze. W oazach sztucznie nawadnianych kwitnie uprawa brzoskwiń, moreli, granatów, winorośli; szczególniej charakterystyczne dla suchego klimatu są melony, stanowiące obfitością soku „źródła roślinne“, które zastępują źródła zwykłe, rzadkie i często niezdatne do picia, jako słone. Bujna roślinność leśna z liściem opadającym zjawia się w tym pasie tylko na północnych rąbkach wyżyn A-i Mniejszej i Iranu, zwróconych ku morzom : Czarnemu i Kaspijskiemu; na wyżynie Armenii i na Kaukazie (dęby, buki, klony, wiązy, platany). W A-i Mniejszej, na południu gór Pontyjskich, występuje już flora nad-śródziemnomorska, (wspólna południowej Europie i północnej Afryce), z liściem wiecznie zielonym. Ku południowi, szczególniej w Arabii, występuje palma daktylowa (która dochodzi na wschód do. Indu); za to znika winorośl, która znajduje tutaj dru

gą, równikową granicę swego rozprzestrzenienia; w Palestynie stykają się właśnie: z jednej strony biegunowa granica palmy daktylowej, z drugiej — równikowa granica winorośli. Ze zwierząt, właściwy temu*całemu pasowi jest koń, który ułatwił ludom mongolskim i arabom ich wielkie niegdyś podboje. Stada antylop przebiegają tu wszędzie stepy. Na wyżynie A-i wschodniej, szczególniej w Tybecie, spotykamy yaka, gatunek wołu jucznego. Wielbłąd dwugarbny jest „okrętem pustyni“ na wyżynie A-i wschodniej (w okolicach Lob-noru w stanie dzikim), oraz w Turanie; na wyżynie A-i zachodniej oraz w Arabii zastępuje go wielbłąd je-dnogarbny. Właściwe tej południowo-zachodniej części: lew, szakal i struś, wskazują, wraz z poprzednim i palmą daktylową, bliskość Afryki. Wiele naszych drzew owocowych, roślin zbożowych i zwierząt domowych w tym obszarze A-i posiada swoją ojczyznę.—3) Obszar południowo-wschodni (mus-sonowy) obejmuje kraje nadbrzeżne od Indosta-nu (wyjąwszy dorzecze Indu) do uścia Amuru (wraz z wyspami). Temperatura w różnych okolicach tego obszaru jest, naturalnie, bardzo rozmaita, od zwrotnikowej—na obu półwyspach indyjskich i archipelagu Malajskim—do sybirskiej nad Amurem; ale cały ten obszar ma jedną cechę wspólną: jest to obszar mussonów, które w lecie wieją od morza ku rozgrzanemu wnętrzu A-i (w Indyach z południo-zachodu i południa, w reszcie pasa od południo-wschodu); w zimie zaś — od zimnego wnętrza ku morzom (w Indyach z północo-wschodu i północy, w reszcie pasa—z północo-zachodu). W lecie więc przynoszą one obszarowi temu obfite opady, w zimie—posuchę, a przytem znaczne stosunkowo zimno (tylko na wyspy i na wybrzeże Koromandelskie wiatr ten przychodzi, modyfikowany przejściem przez morze, cieplejszy i wilgotniejszy). Obfita wilgoć, przynoszona przez musson letni, wywołuje tu nadzwyczaj bujną, w południowej części zwrotnikową, roślinność: tutaj trawa staje się drzewem (bambus), jedno drzewo, rozgałęziając się, tworzy cały las (banjan), drzewa, na wybrzeżach rosnące, splątane lianami, wkraczają w morze i zdobywają jego dziedzinę na korzyść lądu (lasy mangrowiowe), stoki gór okrywają lasy tekowe, wyborne do budowy okrętów; tu rosną różne gatunki palm do 130 m. wysokości (sięgają one na północ do południowej Japonii, dzięki ciepłemu prądowi Japońskiemu); wiele drzew, dostarczających pożywienia: palma kokosowa, sagowa, banan, drzewo chlebowe, trzcina cukrowa; wiele dostarczających wonnych „korzeni“ (szczególniej wyspy Malajskie). Całemu prawie obszarowi właściwy jest ryż, herbata, opium, bawełna; w Chinach ważną rolę gra uprawa morw dla je-dv abników, stamtąd pochodzą piękne kwiaty, jak kamelia i t. d. Kwiat zwierzęcy występuje tu potężnie, szczególniej w części południowej spotykamy tu wielkie gruboskórne, jak słoń i nosorożec; drapieżne, jak tygrys „pan dróg i zwierząt“, który zresztą w swych dalekich wędrówkach dochodzi aż do Amuru i morza Kaspijskiego; małpy, które wraz z palmami sięgają Japonii; węże jadowite (okularnik); krokodyle w rzekach; w morzu perły (Ceylon).

Ten bogaty świat zwierzęcy sięga i na wyspy archipelagu Malajskiego, mniej więcej do wyżej wspomnianej już linii między Bali i Lombokiem, Borneo i Celebesem, Filipinami i Molukkami. Dalej zaczyna się już ubóstwo australijskie, z charakterystycz-nemi zwierzętami workowatemi (oderwanie się części australijskiej od azyatyckiej we wczesnym pe-ryodzie trzeciorzędowym lub późnym mesozoicz-nym. — 7. Powiek. Rozmaitość i kontrastowość przyrody azyatyckiej odbija się też w świecie ludzkim i to tak w różnicy gęstości zaludnienia różnych krain, jako też w różnicach etnograficznych, rasowych, narodowościowych i religijnych), oraz w różnicach sposobu życia i związanej z niem kultury. Średnia gęstość zaludnienia wynosi w Azyi (przy absolutnem zaludnieniu przeszło 800 milionów) przeszło 1000 mieszkańców na 1 mili □ czyli 19 na 1 km. □ (w czem Azya ustępuje tylko jednej Europie), ale poszczególne krainy A-i, właśnie z powodu bardzo różnych warunków bytu, mają bardzo różną gęstość zaludnienia, a rozkład tej gęstości zgadzasię z rozkładem ilościowym opadów atmosferycznych. Najlepiej uposażony w deszcze (a więc w roślinność) pas mussonowy posiada też najgęstszą ludność. Tutaj, na przestrzeni, wynoszącej mniej niż y₃ Azyi, mieszka blizko u/₁₅ jej mieszkańców; na pozostałe więcej niż a/₃ przypada nie wiele więcej, jak 7i₅ mieszkańców, to jest przeszło 50 milionów. To też gdy w pasie mussonowym w Chinach właściwych przypada 90 a w Japonii przeszło 100 mieszkańców na 1 km. □—to na Sy-beryi nie wypada nawet ¹/₂ mieszkańca na kilometr. Podobnież rzecz się ma ze sposobem życia i stopniem kultury: postępując tu z północy na południe, przechodzimy wszelkie możliwe sposoby życia i stopnie kultury od najniższych i do najwyższych: na północy, na tundrach, życie rybackie, w tajgach łowieckie, w średnim pasie pustynnym i stepowym życie pasterskie--wyjąwszy sztucznie nawodniaue rolnicze oazy (stąd właściwy tej części podział ludności na koczującą i osiadłą), nakoniec w południowym szeregu żyznych, dobrze nawodnionych nizin, szczególniej w pasie mussonów, spotykamy odwieczne życie osiadłe, rolnicze siedlisko najstarożytniejszej kultury, a raczej różnych kultur, które, z powodu oddalenia i oddzielenia górami, nie miały prawie ze sobą związku. Wreszcie, jakby dlatego, aby w Azyi nie brakowało ani jednego sposobu życia, spotykamy na wyspach Malajskiego archipelagu, obok życia rolniczego, życie żeglarskie z charakterem korsarsko handlowym: podczas gdy okuta lodami i mało rozczłonkowana północ Azyi nie była zdolna, jak wspomnieliśmy, wytworzyć świata analogcznego ze skandynawskim w Europie, to zastąpiło ją w tern skrajne południe; Malajowie, którzy, rozsiani po wyspach Polinezyi, posunęli prawie najdalej granice zamieszkanego świata ku okolicom a .tar-ktycznym, są, że użyjemy formalnej kontradykcyi, Normanami południa. Pod względem etnogra-f i cz n y m, ludność Azyi przedstawia ni# spotykaną gdzieindziej pstrocizn ę. — Przeważną część Azyi, i w przeważnej liczbie (⁷/₁₀ całej ludności), zajmują ludy rasy Mongolskiej; mieszkają one na

Encyklopedya Powszechna Ilułtrl T. VI.

północy, we środku i na wschodzie Azyi do dolnej Bratmaputry, Himalajów i północnej krawędzi Iranu; prócz tego, jako element napływowy,występują w In-dostanie, Iranie i Anatolii (tutaj w liczbie przeważnej). Ludy tej rasy, zamieszkujące północ Azyi („Inorodcy“ Rossyan), wyznają przeważnie szamanizm i znajdują się po większej części w stadyum wymierania; tu należą: ludy z nad cieśniny Beringa (Czukcze, Koriaki, Kamczadale) i sąsiednie z nimi ludy północne nieokreślonego stanowiska (Jukagiry na zachód od Czukczów, Giliaki na Sachalinie, Aino na Kuryllach, Sachalinie i Jeso); ludy fińskie (Ostjaki nad Obią), i Samojedzkie (na północ od pierwszych); wreszcie Tunguzi od Jeniseju do m. Ochockiego. Do ludów rasy mongolskiej, zamieszkujących środek i wschód Azyi należą: ludy turecko-tatar-s k ie (przeważnie mahometańskie) w Turanie i w południowej części Syberyi zachodniej (Turkomanie, Uzbeki, Kirgizy), oraz odbiegli od swych współbraci daleko na północ Jakuci, nad dolną Leną, na północ Tunguzów, i odbiegli daleko na południo-zachód Tur-cy-Osmanie i Turkomanie w Anatolii; ludy Mongolski e (w ścislejszem znaczeniu) buddyjskie, Mongołowie, Kałmuey, Buryaci w półn. pasie wsch.-azyatyckiej wyżyny i koło Bajkału; południ o wo-w schodni Az y a ci buddyści (Tybetańczycy w Tybecie, Chińczycy w Chinach właściwych, Indochińczycy na półwyspie tegoż nazwiska); wreszcie Korejczycy i Japończycy buddyści, w krajach tychże nazwisk.—Południowo-zachodnią część Azyi, od wyżej wymienionej granicy rasy mongolskiej, zamieszkują ludy rasy Śródziemnomorskiej (Y₁₀ ludności); rasa ta rozpada się w Azyi na gałęzie: Indoeuropejską (Aryjską), Semicką i Kaukazką. Z lu-dów Indoeuropejskich, Indusi (bramini) zamieszkują północną część Indostanu, Irańczycy (Persowie i Tadżiki, Afganie, Beludżowie) mahometanie zamieszkują wyżynę Iranu (Tadżiki też rozsiani w Turanie), Armeńczycy, chrześcianie, wyżynę Armenii. Tu należą też koloniści europejscy, tak dawniejsi (Grecy na wybrzeżach Azyi mniejszej), jak nowsi (Rossyanie, Anglicy, Holendrzy, Francuzi, Portugalczycy, Hiszpanie i t. d.). Do ludów semickich należą Arabowie (z Syryjczykami), zamieszkujący Arabię, Syryę i Mezopotamję. Do ludów Kaukazkich — ludy, zamieszkujące przesmyk Kaukazki, śród których zresztą są też ludy mongolskie. — Wyspowy południo-wschód Azyi zamieszkują ludy rasy Malajskiej, po części mahometanie, po części wyznawcy religii pierwotnych, podobnie jak ludy sybirskie — wreszcie sąsiednie z niemi drobne ludy południo wo-azya-tyckie o religiach pierwotnych. Drawidasi w De-kanie i na Ceylonie (Syngalezy, Wedda), Negry-tosi na wyspach Andamańskich, i w niedostępnych wnętrzach wysp południowo-wschodniej Azyi. Z powodu takiej rozmaitości etnograficznej (podobnie jak i fizycznej) A-ę w niniejszym artykule musimy traktować ogólniej, niż dotychczasowe jedno-stajniejsze części świata, szczególniej Australję; albowiem różne etnograficzne części składowe A-i, (podobnie jak i fizyczne), zjawiają się jeszcze nieraz

7 r.

w „Encyklopedyi“ pod odpowiedniemi nagłówkami, rolnictwa“. Co do drugiego, to jest co do oddziały* podczas gdy jednostajna Australia w mniej pod wania A-i na inne części świata, a wszczególności tym względem dogodnych pozostaje warunkach, na Europę, to owpływie etnograficznym W danym więc razie, nie będziemy się wdawali jużeśmy wspominali: wpływ ten znalazł geograficz-w opisy antropologiczne i etnograficzne różnych ne podstawy, z jednej strony w zróżniczkowaniu ras, gałęzi i narodowości, zamieszkujących A-ę etnograficznem A-i wynikłem ze zróżniczkowania fi-(czytelnik znajdzie te kwestye poruszone gdzie- zycznego, z drugiej—w centralnem położeniu i zbli-indziej), a podniesiemy tylko pewne ogólne an- żeniu lub połączeniu A-i ze wszystkiemi pozostałe-tropogeograficzne cechy A-i, które tylko mi częściami świata. A. była rojowiskiem etnogra-na tle całości zrozumiane być mogą; mianowicie ficznem, z którego rozeszły się na wsze strony wzajemny geograficzno - dziejowy rozmaite ludy, niby pszczoły z ula. Co do Euro-stosunek ludów azyatyckich do sie- pyw szczególności, to, pomijając niepewną kwe-bie oraz do ludów sąsiednich części styę pierwszych wędrówek ludów aryjskich, A. już świata, a przedewszystkiem do ludów w czasach historycznych zbogaciła Europę etnogra-najściślej zespolonejznią Europy. Co ficznie: ludy mongolskie sięgnęły w Europie swemi do pierwszego, to zasadniczym motywem osadami; na półwysep Bałkański (Turcy), nizinę dziejów starego świata wogóle, opartym na jego średniego Dunaju (Węgrzy) i na półwysep Skandy-budowie (górska oś równoleżnikowa), jest wzajemne nawski (Lapończycy); nawet za pośrednictwem pół-oddziaływanie północy i południa; lecz w A-i oddzia- nocnej Afryki i zbliżenia gibraltarskiego Arabowie ływanie to ulega pewnej modyfikacyi, mianowicie: śięgnęli do Hiszpanii i pozostawili w mieszkańcach z powodu znacznego wzniesienia i rozszerzenia jej okolic południowych ślady swej krwi. Chwilowe się tutaj górskiej równoleżnikowej osi, która zmie- zagony hord azyatyckich sięgały w Europie jeszcze nia się w potężny, niedostępny pas wyżyn, otoezo- dalej, obu drogami, tak bezpośrednią, jak i za po-uych górami, z powodu dalej małego rozczłonkowa- średnictwem Afryki, i przestrzenie prawie stykały nia i zbyt surowego klimatu właściwej północy, się ze sobą (Chalons sur Marne i Poitiers). Wpływ północ ta nie wyszła z martwoty historycznej, etnograficzny był w związku z czasowym przynaj-Miejsce właściwej północy zajął tutaj środek; mniej wpływem politycznym (Arabowie zamiast oddziaływania północy i południa, za- w Hiszpanii, Turcy na półwyspie Bałkańskim, Mon-sadniczym motywem dziejów A-i jest od d z i a- gołowie w Rossyi południowej) a zarazem z w p ł y-ływanie bezodpływowej pustynnej wem kulturalnym i ekonomicznym A. centralnej na odpływową, żyzną, (sprowadzenie roślin uprawnych i zwierząt domo-peryferyczną (naturalnie wyjąwszy jej ubo wych, otrzymywanie drogą handlową produktów gą północ). Pasterskie barbarzyńskie ludy A-i bogatych Indyj, szczególniej w czasach włoskich Centralnej, dręczone często głodem wskutek respublik handlowych), jako też i i d e j o w y m. Ten braku pastwisk i wody, widziały ze szczytów ostatni miał szczególniej religijny chara-rozesłane u ich stóp bujne niwy A-i peryferycznej, kter. A. była nie tylko rojowiskiem ludów, ale a śród nich wspaniałe miasta z bogatemi płodami oraz rojowiskiem najrozmaitszych religij, od grube-kultury. Była to pokusa, podobna do tej, jaką, wedle go szamanizmu Syberyi do najwznioślejszych reli-pojęć tamtejszych, szatan miał kusić Chrystusa, po- gii monoteistycznych, które—rzecz godna uwagi—pokazując mu z wysokiej góry powaby tego świata, wstały w A-i południowo-zachodniej w pasie pu-Barbarzyńcy nie byli wstrzemięźliwi: jak ciężkie styń: jednostajność i bezmiar pustyni, tego „morza masy zimnego powietrza, które dotąd zgromadza bez wody“, pokrytego oponą wiecznie pogodnego się po za tamującą je ścianą górską, aż wreszcie nieba, iskrzącego w nocy gwiazdami, usposabia do przepełni kotlinę i przez największe obniżenie, odrywania myśli od codziennych drobiazgów i wzno-szczerb w jej krawędziach, rzuca się, jako lodowato szenia jej w sfery tajemnicze, nadziemskie. Z tych zimny i gwałtowny uragan (boru), na niżej leżące religij ehrystyanizm rozprzestrzenił się po Europie cieplejsze równiny; tak i owe barbarzyńskie ludy: drogą przeważnie pokojową, mahometanizm głó-stosunki ich z obszarami peryferycznemi nie miały wnie drogą oręża (w Afryce dotąd się rozprzestrze-bynajmniej charakteru powolnego ciągłego oddzia- nia), w związku z wpływem politycznym, który ływania (jak stosunki północy i południa w Euro- wywarł jednak po części wpływ dodatni na ropie), lecz raczej charakter groźnych nawałnic, które zwój europejskiej cywilizacyi (wpływ nauki arab-od czasu do czasu spadały z wyżyn na niziny, skiej). Rzecz godna uwagi, że to oddziaływanie A-i Burze te, jakkolwiek straszne i niszczące, mia- na zewnątrz było analogiczne z oddziaływaniem ły, podobnie jak i burze natury, także i swe dobre wewnętrznem, a raczej było tylko dalszym szer-skutki: były one jakoby usiłowaniami przywrócenia szym rozwojem oddziaływania wewnętrznego, tO' kulturalnej równowagi, naruszonej kontrastem bar- jest było rezultatem dążenia ludów centralno-barzyństwa centralnego i kultury peryferycznej. azyatyckich ku obszarom peryferycznym; peryfe-„Każda pojedyńcza horda, mówi Richthofen („China“ ryczne ludy A-i w oddziaływaniu tern nie przyjmo-I s. 54), dosięgnąwszy krainy z charakterem czysto wały prawie udziału (wyjąwszy etnograficznego peryferycznym, zmieniała swe zwyczaje. Miejsce wpływu Malajów na Australię); ludy te były, jak życia koczowniczego zastępowało ośiadłe, namioty powiedzieliśmy, zbyt odosobnione, a przytem zbyt zmieniały się w domy, obozy — w miasta i wsie; zadowolone z przyrodzonych bogactw swych ojczy-zamiast hodowli stad, dawni stepowcy brali się do stych krain, ażeby znaleźć pobudkę do wylewania.

się i wpływania na zewnątrz, dopiero w ostatnich czasach, gdy, wskutek wielkiego rozmnażania się ludności na obszarach peryferycznych, nawet tak bogata tamtejsza przyroda nie wystarcza już na wyżywienie tłumów ludzkich, obszary peryferyczne zaczynają przez emigracyę oddziaływać etnograficznie i ekonomicznie na zewnątrz (emigracya chińskich kulisów do Australii i Ameryki, „kwe-stya żółta“ w Stanach Zjednoczonych) Mimo powyższych objawów oddziaływania, charakterystyczną cechą kulturną A. jest stagnacya, wynikająca z chwilowości, niesystematyczności powyższych objawów oddziaływania, (co znowu znajduje podstawę w niedostępności przyrody): pasterskie ludy wnętrza, o ile nie przeniosły się na obszary peryferyczne, pozostały dotąd w pierwotnym stanie barbarzyństwa, ludy peryferyczne, dosięgnąwszy każdy samodzielnie pewnego stopnia kultury, nie mogły się dalej rozwijać i pozostały dotąd na tym samym stopniu rozwoju, w tej samej fazie potamicz-nej, do jakiej doszły już przed wiekami (pozostawiając dalsze fazy Europie i Ameryce). Ludy A-i, tak centralne, jak i peryferyczne, są jakby „stereo-typowem odbiciem przeszłości“: Mongołowie i Tur komanie koczują ze swemi stadami i kibitkami tak samo, jak starożytni Scytowie. Chińczycy pozostali takimi, jakimi się przedstawiają w najstarożytniej-szych pomnikach swej literatury. Bramini tak samo odbywają pielgrzymki do źródeł Gangesu i zmywają swe grzechy w jego świętych wodach, a Arabowie po tych samych ścieżkach dążą do grobu proroka. Człowiek A-i jest niezmienny, jak otaczająca go przyroda (por. Vivien de Saint-Martin Nouveau Dictionaire de Geografie Universelle 1 str.

najpółudniowszy punkt starego świata, i na czele garstki mężnych Luzytanów stanął na wybrzeżu Malabarskiem, z drugiej strony, gdy „północny Pi-zaro“, na czele awanturniczej kozackiej watagi, przekroczył „Pas Kamienny“ i zawładnął dziedziną Kuczuma. Ten trzechwiekowy z górą wpływ Europy nie pozostał bez skutku: nie tylko taki naród peryferyczny, jak Japończycy, zdąża obecnie szybkiemi krokami za europejską kulturą, ale nawet barbarzyńscy mieszkańcy wnętrza lądu ulegają. lub wkrótce ulegną, radykalnej zmianie, i to nie opuszczając swej ojczyzny, albowiem sama ta ojczyzna zmienia się pod wpływem Europejczyków⁷. „Przyroda stepów, mówi Vamberg, uczyniła ludy tureckie nomadami i rozbójnikami, ale z czasem stepy zostaną okute w żelazne więzy szyn kolejowych, i syn stepów⁷, który jeszcze przed dwoma dziesiątkami lat pysznił się przed podróżnikiem, że łatwiej jest każde ziarnko piasku przygwoździć do gruntu, niż jego uczynić osiadłym, będzie musiał mimo woli zamienić miecz na pług i stać się człowiekiem kultnry“ (Por. Vamberg: „Das Türkenvolk“ 1885 s. 83) Lecz uwagi powTyższe prowadzą nas do historyi odkryć i kolonizacyi, a w końcu do politycznych stosunków A-i. — 8) Hi&iorya odkryć i kolonizacyi. Jakkolwiek w A-i, mianowicie peryferycznej (wraz z Egiptem), zajaśniała pierwsza jutrzenka dziejów ludzkości to jednak z powodu niedostępności jej wnętrza, niezmiernej odległości krańców wschodnich, niegościnności okutych lodami brzegów północy, wreszcie z powodu stagnacyi, to jest z powodu uporczywego konserwatyzmu jej mieszkańców, nasza wiedza geograficzna o A-i rozszerzała się bardzo w'olno, tak, iż dotąd jeszcze niektóre okolice wnętrza A-i, jak np. Tybet, opierają się wszelkim wysiłkom podróżników, chcących zerwać kryjącą je zasłonę niewiadomości. Z drugiej strony — niezmierne bogactwa wielu krain, a przede-wszystkiem Indyj, owej „krainy cudów“, owego „celu zdobywców“, a zarazem—kupców, były potężne-mi pobudkami, które od najdawniejszych czasów skłaniały człowieka do usiłowań w celu przełamania wyżej przytoczonych przeszkód, bądź drogą oręża, bądź drogą handlu. Te usiłowania w celach czysto materyalnych, do których z biegiem czasu dołączały się coraz bardziej usiłowania idealne całego zastępu uczonych, złożyły się na dzisiejszą naszą wiedzę geograficzną o A-i.—W czasach starożytnych wiadomości o A-i, mianowicie południowo-zachodniej, zawdzięczamy wojennym wyprawom egipcyan i handlowym fenicyan, a następnie tak wojennym, jak handlowym wyprawom greków. Egipcyanie pod wodzą faraonów: Sethosa I-go (1439 —1388) i Ramsesa II (1388 —1328), których grecy połączyli w jedną osobę pod nazwą Se-zostrysa, rozprzestrzeniali swą władzę przez przesmyk Sueski na południowo-zachodnią A-ę (Feni-cyę, Syryę). Wiadomości egipcyan o A-i zebrał „wychowany w mądrości egipskiej“ Mojżesz, w X-ej księdze „Genesis“. Fenicyanie przedsiębrali za czasów Salomona (około lOOOr.) dalekie wyprawy morskie z portu Eziongeber nad zatoką

230). Stagnacya ta jednak nie pozostanie wieczną i już obecnie nawet, występują w A-i objawy zmian, objawy dalszego rozwoju. Objawy te są skutkiem wzajemnego oddziaływania Europy na A-ę. Europa w stosunku do A-i jest krainą peryfe-ryczną, która jednak swym obszarem, swem boga-tem rozczłonkowaniem, swem harmonijnem ukształtowaniem powierzchni i stosunkami klimatycznemi ma przewagę nad pozostałemi peryferycznemi indywiduami A-i; Europa więc zdołała wyprowadzić dzieje kultury ludzkiej z fazy potamicznej do śród-ziemno-morskiej i oceanicznej, i tym sposobem zdobyła się na oddziaływanie, na które nie mógł się zdobyć żaden właściwie azyatycki obszar peryfe-ryczny (pominąwszy wpływ buddyzmu). To oddziaływanie drobnej, ale potężnej duchem, Europy, na olbrzymie nieruchome ciało A-i rozpoczęło się już bardzo dawno; ale początkowo, bądź to z powodu masowej przewagi azyatyckiej, bądź azya-tyckiego atawizmu młodej jeszcze Europy, bądź wreszcie wskutek budzącego nienawiść fanatyzmu religijnego, było nietrwałe i przeszło bez pozostawienia głębszych śladów (państwo Aleksandra Wielkiego w starożytności, wyprawy Krzyżowe w wiekach średnich). Prawdziwy, trwały, systematyczny wpływ Europy na A-ę, wpływ polityczny, religijny i kulturalny, zaczął się dopiero w zaraniu wieków nowych, z chwilą, gdy z jednej strony Vasco de Gama w wątłej karaweli opłynął przylądek Burz, Akaba, przez morze Czerwone i ocean Indyjski do

Ophiru na wybrzeżu Malabarskiem, dla dostania złota i kości słoniowej na budowę świątyni Salomona; posiadali też oni stacye handlowe na wybrzeżach zatoki Perskiej. Następnie na arenie odkryć geograficznych zjawiają się grecy: między rokiem 700 — 500 na zachodnich wybrzeżach A-i Mniejszej kwitnęły kolonie greckie, które rozsrze-rzyły się też na wybrzeża morza Czarnego; handlowe stosunki tych kolonij wpłynęły na rozwój wiadomości o A-i; z kolonij tych, mianowicie z Ha-likarnasu, pochodził Her od ot (* 484 r.), „ojciec historyi“, a zarazem i geografii, który zwiedził między innemi A-ę Mniejszą do Syryi, Mezopotamii i Kolchidy; wie on już przytem o Indy ach, jako o krainie bardzo bogatej i ludnej, wzmiankuje o ludach A-i Centralnej (pod nazwą Scytyi), opisuje dokładnie wybrzeża morza Kaspijskiego. W kilkadziesiąt lat po Herodocie (399 r.) słynny „odwrót 10,000 greków“ pod wodzą Ksenofonta rzucił światło na dolinę Tygru, kraj kurdów i Armenię. Następnie wyprawa Aleksandra Wielkiego (której rezultaty zebrał i opracował Arystoteles) dotarła na północ do Jaxartu, a na wschód do Indu, przytem podczas powrotu floty pod wodzą admirała Nearcha poznano wybrzeża A-i zachodniej od uścia Indu do Eufratu. Wyprawa Aleksandra W. była epoką w dziejach odkrycia A-i; zbogaciła ona wiedzę ówczesną nietylko wielu szczegółami teryto-ryalnemi i wielu nieznanemi dotąd zjawiskami, ale rozszerzeniem władzy politycznej na A-ę (państwo Aleksandra W.) otworzyła zarazem europejczykom drogę do A-i, ułatwiła pracę przyszłych pokoleń. Po śmierci Aleksandra W. p a ń s t w o S e 1 e u c y d ó w rozszerzało wiadomości o A-i, głównie drogą stosunków handlowych; zresztą wyprawa Seleuka Ni-katora też dała lepiej poznać Indye. Drugie z ale-ksandrowego spadku, państwo Ptol omeuszów w Egipcie, też zawiązało stosunki handlowe z In-dyami drogą wodną, dzięki odkryciu prawidłowo zmieniających się prądów powietrznych (mussonów); port Barygaza, niedaleko uścia Narbady na zacho-dniem wybrzeżu Indostanu, był głównem emporyum tego handlu. Te stosunki handlowe dały poznać nawet Malakkę (^poafj /spaówżjaoę), oraz rozlewającą się na wschód od niej „wielką zatokę“ (piyaç xôXpoç), to jest morze Południowo-Chińskie. Na południowym krańcu Malakki leżało, według V. de St. Martina, słynne podówczas miasto handlowe, Cattigara („Nouveau Dictionnaire de Geographie“ s. 231), podczas gdy inni przenoszą je aż na wschodnie wybrzeże Chin, w pobliżu uścia Jangtse-Kjangu (H. Kiepert: „Leitfaden der alten Geographie“ s. 21). Wiedza grecka o A-i przeszła następnie do r z y-m i a n, którzy i na A-ę zachodnią rozpostarli swą władzę polityczną, ale niewiele przyczynili się do rozszerzenia wiedzy o A-i, jakkolwiek granice ich państwa, sięgające na wschód do morza Kaspijskiego, stykały się niemal z granicami państwa Chińskiego, które wtedy sięgało na zachód też prawie do morza Kaspijskiego. Wiedza starożytnych, tym sposobem nagromadzona o A-i, znalazła wyraz w dziełach E ratostenesa, Strabona, Pliniusza; w cennym dokumencie, znanym pod nazwą: »Periplus maris Ery thraei“; wreszcie w wielkiem dziele Ptolemeusza. Na mapie tego ostatniego widać, jak daleko sięgała wiedza starożytnych o A-i: ograniczała się ona mianowicie do A-i południowo-zachodniej i Indyj, zatrzymując się na Jaxartesie (Syr-Daryi), Himalajach i wschodnich wybrzeżach zatoki Bengalskiej do Malakki. Po za temi granicami rzymianie mieli tylko bardzo niejasne wiadomości o Chinach: na północy, jako o krainie serów, to jest „krainie jedwabiu“ (wyraz mongolski), na południu—jako o krainie Tliinae (od dynastyi Tsin, panującej w Chinach). Lecz wiadomości te później poszły w niepamięć, zginęły wraz z państwem rzymskiem w barbary-zmie początku wieków średnich.—W wiekach średnich wiedzę o A- iposunęło naprzód rozszerzenie mahometanizmu przez arabów, reakcya chrześciaństwa przeciw niemu, bądź drogą orężną (wojny krzyżowe), bądź drogą układów politycznych (poselstwa do A-i), wreszcie stosunki handlowe włoskich respublik z A-ą. W początkach wieków średnich, pod wpływem poglądów klasztornych, jak wiedza wogóle. tak i wiedza o A-i upada. Nie-wiadomość w owe czasy uważana była za zasługę, za coś podobającego się Bogu. (Por. Peschel-Ruge: „Geschichte der Erdkunde“, 1, 96). Pierwsi arabo-w i e przerwali to umysłowe odrętwienie wieków średnich; ich rozległe podboje, pielgrzymki do Mekki i zamiłowanie do dalekich podróży, posunęły znacznie naprzód wiedzę o A-i. Arabowie rozszerzyli mahometanizm na wschód do wysp archipelagu Malajskiego, na północ—do zachodniej Sy-beryi. Obszary te zwiedzali ich liczni podróżnicy, jak: Mas su di, lbn Haukal, żyjący przed wojnami krzyżowemi, El E d r i s i, współczesny tym wojnom, oraz późniejsi: Abulfeda i lbn Batuta; ten ostatni, pochodzący z Tangieru, zwiany „Herodotem wschodu“, podróżował przez lat 30 (od 1324 r.) po Afryce i Azyi, gdzie dochodził do Chin i Indyj. Lecz wiedza Arabów dopiero znacznie później stała się dostępna uczonym europejskim. Tymczasem, wschodniemi wybrzeżami morza Śródziemnego, w miejsce oświeconych Arabów zawładnęli Turcy, którzy przecięli europejczykom wszelkie handlowe stosunki ze Wschodem i przez swTój fanatyzm religijny przeszkadzali zwiedzaniu ziemi świętej przez chrześcian. To dało powód tym ostatnim do wojen krzyżowych (1095 do 1291 r.). Zetknięcie ze światem mahometańskim zbudziło chrześcian z umysłowego odrętwienia; przytem zakwitnął handel włoskich respublik, Weneeyi i Genui, powstały nowe drogi do Indyj: Wenecyanie, zająwszy Kretę i Cypr, prowadzili handel przez Syryę i Eufrat lub Suez i morze Czerwone: Genueńczycy, którzy założyli kolonie na wybrzeżach morza Czarnego i Azowskiego (Tana), znaleźli drogę przez dolny Don, zbliżoną do niego Wołgę, morze Kaspijskie i Oxus, do Hindukuh i Indyj; od tej drogi odgalę- . ziała się inna, która przez bramę Dzungarską i Mongolię prowadziła do Chin. Następnie zjawiła się w Azyi nowa potęga: Mongołowie, którzy, pokonawszy Chińczyków na wschodzie, a Turków na zachodzie, zawładnęli całą prawdę Azyą i południowo-wschodnią Europą. Obawa przed nawalą mongolską i chęć zawiązania stosunków handlowych z tą nową azyatycką potęgą wywołały poselstwa mnichów (Piano di Carpini 1240 r. Ruysbroek 1253 r.) do hanów mongolskich w ich stolicy Karakorum na wschodnio-azyatyckiej wyżynie, w okolicach źródeł Amuru. Wyprawy te celów politycznych nie dopięły, ale obudziły ciekawość i przygotowały podróż kupca weneckiego Marco Polo. Marco Polo, ów „Herodot wieków średnich“, kierowany po części ciekawością, po części celami handlowe.ni, wyruszył z Wenecyi r. 1271 i przez Azyę zachodnią, Turan, Pamir, Wysoki Turkestan i pustynię Gobi, dosięgną! Chin, a następnie przez Indye wrócił do Europy 1295 r. Podróż swą opisał on w dziele „Mi-rabilia Mundi“, gdzie daje też pierwsze wiadomości o Japonii (Zipangu). Współcześni przyjęli to dzieło z niedowierzaniem i nazwali autora drwiąco „il milione“, z powodu jego, jak sądzili, nieprawdziwych opowiadań o milionowych miastach chińskich. Jednakże, jak posłowie, tak i kupcy, nie odnieśli ze swych podróży wielkich praktycznych korzyści. Mahometanie utrudniali handlowe stosunki z Azyą, trzeba było szukać nowych dróg, ludy europejskie zwróciły się od morza Śródziemnego na szerszą arenę oceanu; na początku wieków nowych cykl historyi śródziemno-morskiej został zamknięty, zaczęła się faza oceaniczna.—Początek w i e-ków nowych w dziejach odkryć geograficznych w Azyi zainaugurował V a s c o de Gama, który, opłynąwszy przylądek Dobrej Nadziei (przylądek Burz), wylądował w 1498 r na wybrzeżu Malabar-skiem. W tym nowym okresie dziejów, na poznanie Azyi, prócz poprzednich względów wojennych i handlowych, wpłynęły jeszcze względy religijne (misye) i naukowe. Z początku odkrycia były dziełem Portugalczyków, którzy też rozpościerali w Indyach swoje kolonie, ale w sto z górą lat po wylądowaniu Vasco de Gamy zjawiają się na wodach indyjskich anglicy i holendrzy, jako nowi koloniści i odkrywcy. Anglicy założyli tu Wschodnio-Indyjską kompanię handlową, która wkrótce wyparła Portugalczyków z Indostanu, podczas gdy Holendrzy uczynili toż samo na wyspach archipelagu Malajskiego, gdzie wonne korzenie stanowiły ważną przynętę kolonizacyjną. Ponieważ Chiny i Japonia były zbyt silne lub niedostępne, więc tutaj, w miejsce podbojów i kolonizacyi, trzeba się było zadowolnić zawiązaniem stosunków handlowych, i to niezmiernie utrudnianych do ostatnich czasów; wiedzę o tych krajach zaczęli szerzyć w Europie jezuiccy misyonarze, lecz wskutek mieszania się do polityki zostali oni wkrótce z tych krajów wygnani. W późniejszych czasach poznanie tych części Azyi posunęli i posuwają wciąż naprzód liczni uczeni angielscy, holenderscy, francuscy i niemieccy. Opłynięcie i poznanie północnych wybrzeży azyatyckiego lądu znajdowało z jednej strony pobudkę w odwiecznej kwe-styi północ.-wschod. przepływu, z drugiej w połowie wielorybów; tutaj największą działalność rozwinęli żeglarze skandynawscy. Odkrycia w Azyi północ.' zaczęły się około stulecia później, niż w południowej, mianowicie od czasu podbicia Syberyi przez ros-syan. Z początku futra, później skarby mineralne były tu pobudką do odkryć i badań; osobliwe stosunki klimatyczne Syberyi stały się w ostatnich czasach też ważną pobudką badań dla uczonych. Obszary między północą i południem, t. j. Azya środkowa, stała się areną współubiegania uczonych rossyj-skich i angielskich; względy polityczne i tajemnica, kryjąca kolosalne orograficzne stosunki tej części Azyi, były i są dotąd główneini pobudkami badań. W całym okresie wieków nowych, w okresie spotęgowanego, a wyżej już wzmiankowanego, oddziaływania Europy na Azyę, podróże, odkrycia i badania następują tak gęsto po sobie i to równocześnie w różnych częściach Azyi, że ie podobna nam tutaj wdawać się w szczegóły; musimy się ograniczyć chrono-logicznem jedynie podaniem najważniejszych zjawisk w nowych dziejach odkryci a A z y i. Już w kilkanaście lat po wylądowaniu Vasco de Gamy, mianowicie w r. 1509 —1511, portugalezy-cy sięgnęli za cieśninę Malakka i na archipelag Malajski, w 1517 r. dosięgnęli Chin. W 1520 roku zjawiają się Hiszpanie na wyspach Filippińskich, którzy, odwrotnie niż Portugalczycy, przybyli do Azyi ze wschodu („szukali wschodu przez zachód“). W 1543 portugalczycy dosięgnęli Japonii, o której Marco Polo słyszał tylko, jako o kraju Zipangu. W 1553 rossyanie po raz pierwszy przebyli Ural, w celu poszukiwania złota i futer, i przynieśli pierwszą wiadomość o Syberyi. W 1558 anglik Jen-kinson wzdłuż Wołgi dosięgną! Turanu. W 1578 r. Jermak przeszedł Ural i rozpoczął podbój Syberyi. W 1591 — 1595 r. zjawiają się na południu anglicy i holendrzy, jako konkurenci Portugalczyków. W 1644 — 1646 poszukiwacze futer („promyszlen-niki“) zjawiają się nad Amurem i płynąc w dół rzeki dosięgają morza Ochockiego. W 1661 jeżu ccy misjonarze są w Tybecie. W 1697 r. promyszlenniki na Kamczatce. W 1728—1729 r. Bering odkrywa cieśninę, nazwaną jego imieniem, i stwierdza tym sposobem rozdział Azyi od Ameryki. W 1733—1735 r. podróż Gmelina po Syberyi. W 1751 — 1753 roku d’Anvill, na podstawie dotychczasowych badań, układa atlas Azyi. W 1762—1763 r. Carsten Niebuhr w Arabii; początek nowej ery podróży badawczych. W 1797—1798 r. J. Potocki na Kaukazie. W 1807— 1808 r. Klaproth na Kaukazie. W 1808—1809 r. Elphinstone w Afganistanie. W 1812 r. Burkhard w Arabii. W 1820 r. Tymkowski przez Mongolię do Chin. W 1827 r. badania Baera i Helmersena w Turanie. W 1823—1829 r. Siebold w Japonii, W 1829 r. Humboldt, Ehrenberg i Rose w Syberyi zachodniej i Ałtaju. W 1843 r. znakomite dzieło Humboldta „1’Asie, Centrale“, rzucające światło na orograficzne zarysy Azyi Środkowej. W 1844—1846 r. misyonarze Hue i Gabet w Chinach i Tybecie. W 1845 r. Middendorf na Syberyi. W 1847—1868 r. Czihaczew w Anatolii. Od 1850 r. Abich, geologiczne badania Kaukazu i Armenii. Wallace na wyspach archipelagu Malajskiego. W 1854—1856 r. Schrenk nad Amurem. W 1854—1858 bracia Schlagintwei-ty w Tybecie i wschodnim Turkiestanie. W 1858 r. Chanykow w Persyi. W 1860—1861 wyprawa An-glo-francuska na Chiny, która otworzyła je dla Eu-

rzem jj Kaspijskiem, przez Merw do Samarkand^. Od roku 1888, po śmierci Przewalskiego, „epigoni“ jego: Grąbczewski, Piewców, Roborowski, Bogdanowicz i bracia Grum-Grzymajło, badają dalej mało znane okolice Azyi centralnej (Pamir, Karakorum, Kuen-Lun), z dalszym, niedościgniętym dotąd celem dostania się do ogniska buddyzmu—l/Hassy (też same okolice badali dążący tu od wschodu francuzi Bonvalot i Henryk ks. Orleański, oraz anglik Young-husband). (Por. „Peterm. Mitteilungen“ i „Bulletin de la Société Neuchâteloise de géographie“ z lat ostatnich). Okolice te wraz z Tybetem (a także wnętrze Arabii), przedstawiają dotąd jeszcze podróżnikom pole do odkryć i kwestye do rozwiązań, jak tego między innemi dowodzą „desiderata“, postawione geologowi Bogdanowiczowi przez profesora Muszkietowa (Por. „M3BhcTbH M. P. Peorpa^nuecKaro 06-m,ecTBa“ 1889, str. 420—423).—9. Stosunkipolity-oina. Pod wpływem europejskiej kolonizacyi, ro-dzimepotęgi polityczneAzyi tracąjedna po drugiej swą niepodległość: przewaga cywilizacyjna Europy idzie w parze z polityczną. Tylko środkowy pas wyżyn azyatyckich (z Arabią), od morza Śródziemnego do oceanu Wielkiego (z niziną Chińską, Mandżuryą i Koreą), wraz z archipelagiem Japońskim (bez sachalinu a z Kuryllami), utrzymał swą niezależność polityczną od Europejczyków, (leżące na nizinie Turanu, Buchara i Chiwa, zachowały tylko cień niepodległości). Co do państw kolonialnych, to. pomijając holendrów (a jeszcze bardziej hiszpanów i Portugalczyków), którzy zajęli wyspy i których państwo macierzyste jest zbyt słabe, pomijając dalej francuzów, którzy zbyt późno przystąpili do azyatyckiego łupu (Indochiny), a których główne natężenie zwraca się ich wschodniej granicy w Europie, pozostają dwie główne potęgi: R o s s y a (Syberya i Turan) na północy i A n-g l i a (Indostan i część Indochin) na południu, które, rozszerzając swe panowanie, ścieśniają dzielący je pas państw rodzimych (szczególniej tam, gdzie sama wyżyna się zwęża). Kontynentalna Rossya dąży od wnętrza ku wybrzeżom, chcąc znaleść wolne wyjście na ocean, „złamać kraty kontynentalnego więzienia“; morska Anglia dąży od wybrzeża ku wnętrzu, aby opanować obszary dla zbytu swych towarów. Starcie tych dwóch, tak różnych potęg, Romy i Kartagi naszych czasów, zdaje się być w przyszłości nieuniknione. Największe niebezpieczeństwo grozi tam, gdzie pas wyżyn ulega zwężeniom (Armenia, Pamir z Hinduhu); tam są owe, „magazyny prochowe“, w pobliżu których jedna iskra może sprowadzić wybuch. I tak: z jednej strony Rossya z Kaukazu wstąpiła na wyżyny Armenii i tym sposobem zagroziła odwiecznej drodze do In-dyi za pośrednictwem Eutratu, zbliżonego do zatoki Iskenderun; z drugiej strony anglicy, dla strzeżenia tej drogi zajęli Cypr i usiłują wywierać wpływ na Turcyę i Persyę. Rossya, zająwszy Merw, postawiła nogę na progu Afganistanu, tego „kraju przemarszów“ do Indyi: dlatego Anglia zajęła część Afganistanu, poszukując „naukowej, to znaczy strategicznej, granicy“. Rossya bada i zajmuje Pamir, mo- grożąc bezpośrednio Indyi; dlatego Anglicy z do-

ropy. W 1860—1862 r. Chodźko, geodetyczne badania Kaukazu. W 1861 r. Radłów, lingwistyczno-etnograficzne badania w okolicach Ałtaju i podo-bneż badania Bastyana w Indochinach. W 1863 — 1864 r. Vambery, przebrany za derwisza, z Teheranu do Chiwy, Buchary i Samarkandy i z powrotem przez Herat. W 1864 roku Sewercow w Thian-szanie. Od 1864 roku rozpoczynają się badania Rossyi w Turkiestanie, w związku z postępami militarnemi. Badania Raddego na Kaukazie. W 1865 r. pundici, geometrzy indyjskiego pochodzenia, zaczynają badać Tybet według instrukcyi anglików. W 1865 r. Maltzan w Arabii (i 1870 r.). W 1866 r. l’Abbé David, w Chinach i Tybecie. W 1868 r. Dybowski i Godlewski, badania Baikałun Od tegoż roku (do 1875) Czekanowski badał geologiczne stosunki wschodniej Syberyi. W 1869 —1870 r. anglicy (Haywarde) i rossyanie (Fedczenko) na Pamirze. W 1870 roku i następnych. Richthofen w Chinach. Bellew w Beludżystanie. Matusowki w zachodniej Mongolii. W 1871 Przewalski w Mongolii i północnym Tybecie. W 1872—1875 r. Shaw i Forsyth w wysokim Turkiestanie. W 1874 r. Rein w Japonii, Mikłucho Makłaj na Malacce. W 1874— 1876 r. Muszkietów, badania Tianszanu. W 1875 r. Tietze, geologiczne badania Elbursu. Fraas i Lortet w Syryi i Palestynie. W 1876 r. Doughty w Arabii, Finsch i Brehm w zachodniej Syberyi. Czerski, geologiczne badania nad Bajkałem. Sewercow na Pamirze. W 1877 roku Przewalski, z Kuldży do Lob-Noru. W 1877 —1879 roku Regel w zachodnim Tian-Szanie i Turfanie. W 1877 — 1885 r. Potanin w Mongolii. W 1878 r. wojna anglo-afgańska, badania anglików i rossyan w Afganistanie (Wyprawa Stoletowa z Jaworskim), Schehenyi i Krei-tner w górę Jangtsekiangu, nie dosięgnąwszy Tybetu, zwrócili się na Irrawadi. W 1878—1879 Nor-denskiöld opływa przylądek Czeluskim, najpółno-cniejszy punkt Starego Świata (północny Yasco de Gama) i po przezimowaniu przepływa cieśninę Beringa, rozwiązując tym sposobem kwestyę północno-wschodniego przepływu. W 1879 r. Przewalski, nie dosięgnąwszy celu podróży, L’Hassy, zbadał źródła rzeki Hoangho. Naumann, geologiczne badania w Japonii. Dybowski badania Kamczatki. W 1881 roku Lessar w południowej Turkmenii. W 1883 r. Deloncle na przesmyku Malakki, projekt kanału. W 1884 r. Lessar, Konczin i Gedrojć—badania Uzboju. Przewalski w Północnym Tybecie. Putiata na Pamirze z północy, zetknięcie się z badaniami angielskiemi z południa. Hull, na przesmyku Sueskim i w Palestynie (kwestya dawnego połączenia morza Czerwonego ze Śródziemnem). W 1885 r. anglicy badają dalej Palestynę, w celu przeprowadzenia kanału między morzem Śródziemnem i Czerwonem za pośrednictwem depresyi morza Martwego. Griesbach bada pod względem geologicznym Afganistan, a Gottsche Koreę. Lessar z Turkmenii do Paropamizu. Titze bada Azyę Mniejszą. W 1885—1886 r. Bunge i Toll badają archipelag Nowej Syberyi. Bonvalot przebywa Pamir, od Turanu do Indu. W 1888 Jaczewski w górach Sajańskich (badania dawnych lodowców). Otwarcie kolei żelaznej od Usun-Ada, nad

Po! ityczno-staty styczne stosunki Azyi (bez wysp polarnych).

PAŃSTWA I TERYTORYA

Kim. kw.

Mieszkańcy

Na

1 km.kn\

I. Syberya (bez wysp polarnych) .    .

12488346

4314000    (P. 1885)

0.3

II. Rossyjska Azy a centralna i Turkiestan ..............

Rossyjska Azya centralna z krajem Zakaspij-

skim........... .

z jeziorem Aralskiem i morzem Kaspijskiem .

Chiwa..............

Bochara .............

Obszar Pamiru...........

4342315

7107000

1.6

3504908

506407

60000

205000

66000

5327000

500000

1250000

30000

(P. 1885)

III. Azya Przednia..........

Russki Kaukaz...........

Turcya Azyatycka (bez półwyspu Synai) .    .

Półwysep Synai (do Egiptu)......

Cypr brytański...........

Arabia nietureckn...........

Persya..............

Afganistan............

Kafiristan i Hindukuh........

Beludżystan i Afgausko-Indyjski obszar graniczny............

7522442

472554 1778168 59000 9601 2505119 1645000 550000 71000

38365000

7285000 15475000 4147 209291 2272000 7500000 4000000 600000

(P. 1885)

O.

00'

05

r³ P cc _

cobobco-ooo O? Ćn 05 00 o*

432000

1020000

O.

24

IV. Azya Centralna i Wschodnia. .    .    .

Chiny właściwe...........

Mandżurya............

Posiadłości chińskie w Azyi Wewnętrznej . Hongkong (brytańskie) i Makao (portugalskie).

Korea..............

Państwo Japońskie (bez wysp Bonin) .    .    .

11716736

4004650 942000 6169000

91

218650

382345

412357000

266000 (obi, 1885/89) 10519000    (1883)

40072020    (1889)

48

105

V. IndyePrzedgangesowe . . . .

Indye Brytańskie (bez obszarów w Iranie i Indyach Zagangesowych) . . . . .

Indye Francuskie i Portugalskie.....

Ceylon z Maledivami.........

Państwa Himalajskie.........

3942173

3655730

4167

6*276

218000

285670000

73

2785,8200    (S. 1891)

797QOO (S. 1881/91) 3038000    (S. 1891)

3260000

O.

t" 05

CO

r- lO Tf —

VI, IndyeZagangesowe.......

Brytańska Górna i Dolna Birma.....

Lushai. Kachin i państwa Sehan w Birmie .

Kareni. ............

Siam ....    .    ...... .

Straits Settlements i Dependencye brytańskie. Francuskie Indye Zagangesowe.....

2126451

414951

321300

10700

800000

• 90000 489500

38676000

7554000    (S. 1891)

2000000 50001)

9000000

1158000 (obi. 1889 i O.) 18914000    (O. i obi.)

OOp

Co OO tc lO H co

’-l    1-^    T—i

VII Wyspy Wschodnio-Indyjskie. .    .

Andamany i Nikobary.......

Wyspy Sunda i Molukki.......

Wyspy Filipińskie i Sulu......

2004193

8270

1699741

296182

.    144142658

39458000

28000    (S. i obi.)

32430000 (obi. 1888 i O.) 7000000 (obi. 1887)

825954000

O W 05 M O* IH Ol

19

liny Indu, Kaszmiru, posunęli się na Pamir, na dolinę Raskemu, zajęli Kandżut i obwarowali twierdzę Schach Idulla; obecna granica angielskich posiadłości na Pamirze oddalona jest od rossyjskich (pod Karakol) tylko na trzy dni marszu! (Por. Aus allen Weltteilen“ 1891 str. 42). Państwa azyatyckie rodzime między temi zbliżającemi się potęgami kruszą się pod rosnącym naciskiem, rozpadają i zlewają z temi potęgami. Z pomiędzy państw rodzimych azya-tyckich (pominąwszy wyspową i zeuropeizowaną Japonię) tylko Chiny zdają się mieć zapewnioną długą przyszłość. Wciskają się one od wschodu szerokim, przez przyrodę wyznaczonym, klinem między te dwie współzawodniczące potęgi europejskie; ten klin chiński jest zbyt potężny, aby i on uległ roz-kruszeniu: wielka ludność Chin, właściwa chińczykom pogarda śmierci i wytrwałość, a wreszcie przyjęcie postępów militarnych Europy przez armię chińską, tworzą z Chin trzecią równorzędną potęgę polityczną. Te trzy potęgi podzielą zapewne z czasem między sobą panowanie nad Azyą przynajmniej lądową. Dla uprzytomnienia obecnych stosunków politycznych i statystycznych Azy i załączamy odpowiednią tablicę (str. 605). Por. Wagnera i Supana „Bevölkerung der Erde“ w Ergänzungsband zu Pëtenn. Mitteilungen“ 1891. (Nb. P—według wiadomości policyjnych. S—według spisu. 0=według oszacowania. Obl^.według obliczenia).

w. N

Dzieje Azy i. Pogląd ogólny. Genealogia synów Noego, mieszcząca się w rozdziale X-tym pierwszej z ksiąg Mojżeszowych (Gen., 10), a do dziś dnia używająca wielkiej powagi u badaczy Wschodu, etnografów i historyków, obejmuje długi szereg ludów, które mieszkają w A-i lub wyszły z niej do innych części świata: „Od tych rozdzielone są narody na ziemi po potopie“. Dla wyznawców zasady pochodzenia rodzaju ludzkiego od jednej pary, od Adama i Ewy, genealogia ta jest metryką braterstwa wszystkich plemion, A. zaś ich pierwotną kolebką. Nie tylko teologowie, ale i filozofowie (że wspomnimy Herdera „Ideen zur Geschichte der Menschheit“ X, 6 i Fr. Schlegla „Philosophie der Geschichte“ 1829, I, 17—34), usiłowali określić miejsce zamieszkania owej prarodziny człowieczeństwa wedle granic raju Mojżeszowego (Gen. 2, 10 —14), lecz nie mogli znaleźć ani tej góry, z której spływać miały cztery rzeki (Phison, Gehon, Ty-gris i Eufrates), ani oznaczyć na mapie Fizonu i Gehonu. Wiadome są tylko Eufrat i Tygrys, które w dolnym swym biegu utworzyły w istocie jedną z naj żyzni ejszych krain świata, okolicę Babilonu, istnie rajski ogród Nabuchodonozora; ale gdzież są dalsze jego granice? Więc rzekę Gehon upatrują dość zgodnie w Amu-Daryi (starożytny Oxus), a Fi-zonem być ma Indus czy Nil, chociaż ani jedna, ani druga, ani trzecia położeniem źródeł i kierunkiem biegu nie dają się połączyć z jakiemkolwiek środkowi-skiem spólnem na ziemi, a nawet i w parach wodnych niebieskiego stropu. Wynika stąd nieokreślone ściśle wyobrażenie o A-i, obejmującej Afganistan, Persyę i Turcyę. Etnografowie i przyrodnicy tacy, którzy tłómaczą rozmaitość ras ludzkich po- : chodzeniem od kilku lub kilkunastu par prarodziciel-skich, ustawiają kilka lub kilkanaście kolebek w różnych częściach Starego i Nowego Świata, na lądach istniejących, albo zapadłych przypuszczalnie w odmęt wód oceanowych. I te wrszakże teorye nie szkodzą powyżej wzmiankowanym wywodom o czterech rzekach; tylko uszczuplają zakres pojęcia Mojżeszowego o „narodach ziemi po potopie“. Cała bowiem A. przodkowa, od rz. Indus do morza teródziemnego i od rz. Amu-Daryi do oceanu Indyjskiego, była siedliskiem Semitów, Chamitów i Jafetydów czyli Aryów, trzech gałęzi jednej rasy, zwanej Białą, Kaukaską lub oródziemnomorską, do której należał Mojżesz, od której pochodzą wszystkie prawie narody cywilizowane Europy i Afryki północnej. Dla nas przeto, słowian, A. jest kolebką, niezaprzeczoną nawet przez zwolenników teoryi pochodzenia ludzi od różnych prarodziców. Historya powszechna, lubo zalicza etnografię do swych nauk pomocniczych, może zachować się obojętnie w sporze o pochodzeniu ras nieucywi-lizowanych, nie-historycznych. Natomiast pilnie śledzi pochodzenie i najdawniejsze siedziby tych ludów, które wytworzyły najwyższą, jak dotąd, na kuli ziemskiej cywilizacyę. Wypaaek badań różnorodnych naukowych stwierdził prastarą tradycyę biblijną. Językoznawstwo porównawcze wykazało najbliższe pokrewieństwo w ludach plemienia Jafetowego i nazwało je indo-germańskiemi, lub indo-europejskiemi, a następnie złączyło je w jedną rasę z Semitami i Chamitami. Odkrycia archeologiczne, paleograficz-ne i historyczne doprowadziły do wniosku, że najdawniejsze zgromadzenie wszystkich ludów odbyło się w Mezopotamii. Uczeni assyryologowie (H. Ra-wlinson szczególnie) znaleźli tu stek różnych plemion, colluvio gentium: Chamitów, Semitów, Jafetydów, a nawet odmiennej rasy turańczyków. Najdawniejsi królowie tutejsi wspominają w tytule swoim o czterech narodach (Mprat arbat) i o czterech językach (arba lisim). I nie dziw. Mezopotamia bowiem była zieloną, żyzną, powabną wyspą wśród piaszczystych pustyń Arabii, Syryi, Iranu; posiadała obfitość traw dla pasterzy i dziko rosnące kłosy zbóż wszelakich ku nauce i zachęcie rolnika. Jednakże pierwsze królestwo z organizaeyą państwową ukazało się nie nad Eufratem, lecz w dolinie Nilu, w Egipcie, gdzie przyroda jest i karmieielką, i zarazem nauczycielką człowieka. Związek pomiędzy mieszkańcami obu tych krain został wielokrotnie przez lingwistykę i hi-storyę stwierdzony. Rawlinson mniema, że egipoya-nie i libijczykowie przyszli do Chaldei; tradyeya biblijna o pomieszaniu języków pod wieżą Babel nasuwa domysł odwrotny, że plemię białe przyszło z Mezopotamii do Egiptu i podbiło dawniejszych mieszkańców rasy etyopskiej w IV tysiącoleciu prz. Chr. Szczątki niższej kultury leżą w mule nilowym w warstwach tak głębokich, że obliczenia przyrodników naznaczają im okres lat 12,000. Chociażby te obliczenia dokładnemi nie były co do cyfr, to jednak wystarczają do ugruntowania faktu, że autoch-tonowie Egiptu nie umieli sami wytworzyć wyższe; cywilizacyi przed przybyciem ludzi białych. Dopierc wojownicy i kapłani, panujący nad tłumem roboczym, zbudowali białą fortecę w Memfisie z zamkiem królew

skim i świątynią dla Ptah’a, wznieśli dziwne piramidy i jeszcze dziwniejszą potęgę faraonów swoich. Mezopotamia obfitością pastwisk długo jeszcze utrzymywała mieszkańców swoich w swobodniejszym trybie życia— koczowniczo-pasterskim. Zaledwie ku końcowi Iii-go tysiącolecia ukazują tu się pierwsze osady stałe z grodami Ur, Babilon i t. d., budowanemi na rozkaz królów, groźniejszych i silniejszych, niż plemienni patryarchowie. Kto nie chce im ulegać, musi emigrować, jak Abraham przez pustynię syryjską.

bożnym zendów i jednobożnym hebreów. Jest to synteza całej pracy dziejowej Wschodu, czyli raczej potomstwa Noego, między czterema rzekami; jest to ostatni wytwór A-i Przedniej w starożytności. Ale „wielcy królowie“ napotkali większą jeszcze siłę na brzegu europejskim: 1,700,000 wojowników Xerxesa nie mogło pokonać spartyatów i ateńczy-ków, prowadzonych do boju przez Leonidasa i Te-mistoklesa, ożywionych) geniuszem Hellady. Jej wychowaniec, młody bohater, Aleksander Macedoński, rozbił monarchię perską w 330 r. i część jej najlepszą pociągnął w zakres cywilizacyi helleńskiej. W półtorasta lat później ukażą się na ziemi azyatyckiej legiony rzymskie. Pod władzą cezarów, rzymskich urodził się Jezus Chrystus w Palestynie, i ogarnęła miliony duszreligiachrześciańska. Państwo nowo-perskie, utworzone ze wschodnich satrapij, nic interesuje ludzkości ani potęgą matoryalną, ani nowenn formami bytu i myśli. Białej też rasy wychodźcy rozniecili wielkie ognisko cywilizacyi w Hindostanie. Sanskryt, system dziesiętny numeracyi, wspaniała, i czuła poezya, subtelna filozofia i dwie religie: panteistyezuy bramanizm oraz prowadzący do nirwany buddaizm—oto są wytwory hindusów białoli-cych, dokonane po zdobyciu siedzib w bogatych Indyach wschodnich, które były oddawna zamieszkałe przez ludzi kilku ras. Zetknięcie się wyższych umysłowo z niższymi doprowadziło do ujarzmienia tych przez owych za pomocą rządu kastowego braminów. Wyzwolenie człowieka wszelkiej rasy wygłosił Budda, lecz wyznawcy jego po 1200 latach walki z braminami ustąpić musieli z Hindostanu (około 600 r. po Chr.). Ich arcy-kapłaui usadowili się na wyżynie Tybetu, pomiędzy pasmem Kuen-Lun i niebotyczną Himalaja; ich nauka szerzyła się na milionowe gromady rasy Żółtej, już od r. 65 po Chr. w Chinach, Indo-Chinach i na śnieżnych

Ale i w Ziemi Obiecanej, mlekiem i miodem płynącej, trudno już jest wyżywić się z hodowli trzód.

Chmary pasterzy zbierają się około 2,000 r., żeby wtargnąć do zasobnego w spichrze zbożowe Egiptu.

Jakoż wtargnęli, podbili i zmusili egipcyan do żywienia siebie, zwycięskich najezdników, plonem pracy rolnej. To łupieskie panowanie trwało lat 300.

Nareszcie faraonowie rozpoczęli walkę zaciętą i trzecie ich pokolenie wypędziło królów-pasterzy (hyksos).

W tej walce wykształciła się organizacya wojskowa na wielką skalę, waleczność i przedsiębiorczość.

na

Tutmes III około 1600 r. ciągnie z krociowemi wojskami, z piechotą i wozami wojennemi do A-i. Znajduje na wybrzeżu syryjskiem handlowe miasta fe-nicyan, królików na każdej oazie, Niniwę nad rzeką Tygrys. Nic mu się oprzeć nie może; królowie, przerażeni widokiem niezmiernej potęgi, wychodzą na spotkanie i błagają łaski. Następcy jego przedsiębrali podobne wyprawy, wybierali daniny i panowali nad wielu miastami Syryi i Mezopotamii przez lat mniej więcej trzysta, dopóki nie wytworzyła się koałicya 12-tu narodów przeciwko Ramzesowi II, pod przywództwem hetejczyków czyli hetytów w XIV w. przed Chr. Wtedy A. wyzwoliła się od faraonów, nauczywszy się od nich sztuki wojennej. Hetejczyków przewyższyli z czasem assyryjczykowie, zahartowani w zapasach z lwami, trapieni niedostatkiem żywności w górzystej i bagnistej ojczyźnie. Ci „sła- równinach Syberyi. Bo jednocześnie z potomstwem wni wsiadacze na konie“, pod komendą swoich Teh- Noego mnożyły się nieznane Mojżeszowi plemiona lat-pal-Azarów i Szalmanezerów, wybiegają wciąż na poza olbrzymiemi górami, poza wielką wyżyną A-i cztery strony świata z mieczem i żagwią pożarów środkowej, na wschodzie „absolutnym“ (według ter-od XII wieku, aż zbudują na podboju trzecią, we- minologii Hegla), nad oceanem Spokojnym. I tu dług naszej rachuby, a pierwszą z wielkich monarchii, znalazła się Mezopotamia rzek Hoang-ho i Jan-tse-zapamiętanych i sławionych przez kroniki średnio- kiangu, w której sto rodzin „czarnowłosych“, przy-wieczne. Obali ją około 606 r. przed Chr. mniej bywszy z wyżyny, wydały, najliczniejszy dziś wojowniczy, ale bogaty handlem i przemysłem, ol- ziemi, 400-milionowy naród chiński, i najdługowie-brzymi mnogością mieszkańców, Babilon, w sojuszu czniejsze państwo. Aż do r. 2597 przed Chr. sięga z aryjskimi medami. Sojusz ten przetrwał nie- poczet monarchów; od r. 841 jest już chronologia spełna pół-wieku, albowiem powstał nowy zdobywca, pewna; w r. 255 przed Chr. zastąpioną została Kurusz czyli Cyrus, który obalił w r. 559 króle- arystokracya dziedziczna przez arystokracyę wy-stwo medów, a w 538 r. opanował Babilon. Zało- kształcenia naukowego i osobistej zasługi; założy-żone przez niego państwo Perskie, zwane drugą ciel dynastyi, Tsin (VI) Semajęn- Wuti, czuje się z czterech wielkich monarchij, stało się większem tak potężnym (około 265 r. po Chr.), że przybiera od Assyryi, ponieważ objęło Egipt i cząstkę pół- tytuł cesarski. W VI w. przed Chr. pisał swą „Dro-wyspu Bałkańskiego w Europie od zachodu, Tur- gę do cnoty“ (Tao-te-king) Lipejang, zaszczycony kestan aż do rz. Jaxartes (Syr-Daryi) na północy, nazwą Lao-tse, jako twórca systemu religijnego, i kraj Darada nad rz. Indus na wschodzie. Pod spółcześnie z hindustańskim królewiczem Siddarta-berłem „wielkich królów“ znalazły się wszystkie Buddą. Koufucyuszowi, twórcy religii urzędowej, narody rasy Białej, które się zaznaczyć w historyi naznaczane są lata życia 558—-478 przed Chr. A więc zdążyły z różnemi sposobami życia—rolnictwem, bardzo starożytną jest cywilizacya chińska, liczy pasterstwem, żeglugą; z różnemi językami, mniej bowiem tyleż zapewne lat istnienia, ile w sumie lub wi ;ej wydoskonalonemi, i z trzema typami razem zebrane wszystkie cywilizacye ludów sró-religii—wielobożnym chamitów i semitów, dwu- dziemnomorskich. Rozwijała się samodzielnie pracą

Encyklopedjr» Fowizecbna Iluttrl T. VL

zawsze jednego ludu, a więc stała się prostą i jednolitą, bez żadnej łączności i styczności z innemi.

w Europie, rozszerzyli tę wiarę oraz panowanie swoje na tak rozległe przestrzenie, jakich nie posiadał żaden z monarchów starożytnych, żaden z „wielkich królów“ dawnej Persyi. W tym olbrzymim kalifacie stanęły ludne i pięknemi gmachami zdobne miasta; przeciągały bezpiecznie karawany kupców; wyrabiały się wytworne artykuły przemysłu; roztaczał się bajeczny przepych w mieszkaniach, ogrodach, strojach, wonnościach; zdobywali wiedzę uczeni, czarowali wyobraźnię poeci. Wprawdzie od

Edryzydów, Taherydów, Fatymidów, Samonidów, Buidów, Gaznewidów, Aglabitów, Almorawidówit. d.; ale wszystkie te państwa używają dostatków ma-teryalnych i wysokiej cywilizacyi. Walkę z Europą chrześciańską w czasie wojen Krzyżowych prowadzą chlubniej i pomyślniej, niż dawni persowie z grekami, a z pożytkiem dla samych krzyżowców. Mongołowie nic nie oszczędzili: ostatniego kalifa zabili, wspaniałą stolicę jego, Bagdad, zamienili w kupę gruzów, ludność całą, podobno 800,000 liczącą, w pień wycięli (1258). Oni też wtargnie-niem do Syryi przyczynili się do ostatecznej zguby królestwa Jerozolimskiego. Dodajmy nawiasowo, że rachunek ich zbrodni dziejowych musi być obciążony jeszcze spustoszeniem połowy Europy w XIII w. i niezliczonemi najazdami hord Złotej i Krymskiej w wiekach późniejszych. Chiny, lubo już mu-rem oddzielone, znajdowały w sobie samych dostateczne warunki rozwoju, skoro wyprzedziły rasę Białą w wynalazkach druku i prochu. Miast ufortyfikowanych przy waleczności obrońców Czyngis-Han nie mógłby zdobyć, gdyby nie wpadł na pomysł dostawania się podziemnym przebojem do wnętrza. Ile potem zrządził zniszczenia on i syn jego, domyślić się łatwo, ale to jest dziwniejsza, iż wnuk jego, Kublaj-Han, wolał osiąść w Pekinie i zostać założycielem dynastyi XIX-ej, która sto lat rządziła Chinami (1260-1367). Uderzającym dowodem siły cywilizacyjnej chińczyków jest lakt, że Mongolia stała się podwładną prowincyą ich ogromnego państwa, a tatarzy do dziś pełnią dla nich służbę wojskową. Na chlubę też cywilizacyi europejskiej zapisać winniśmy, że wysłała odważnych badaczy aż do obozowisk hańskich. Poseł papieża Innocentego IV, Piano Carpini z kilku mnichami (jednym z nich był polak, Benedykt) oglądał strasznego Batu-hana na koczowiskach nadwołżańskich i Gajuka pod Karakorum w głębi Mongolii, poczem dał poznać światu ową niepojętą siłę niszczenia przez głęboką i przenikliwą charakterystykę tak władcy, jak i podwładnego mu ludu (1246). Potem dwaj nobili weneccy, dla widoków handlowych, zapuścili się jeszcze dalej, gdyż syn jednego z nich, Marco Polo, z tablicą paszportową lub z poleceniami dyplomaty cznemi od samego Kublaj-Hana, zwiedził Chiny od północy do południa i od wschodu na zachód do Tartaryi. Te bohaterskie wycieczki nie sprowa-

W ciągu całej starożytności daje się wykryć za-ledwo ślad jakiegoś wątłego stosunku pomiędzy ludźmi rasy Białej a chińczykami w handlu jedwabiem, sprowadzanym z „Seryki“ przez fenicyan (niewiadomo czy bezpośrednio) i w dwu poselstwach rzymskich po jedwab’, mianowicie za Marka Aureliusza i za Dyoklecyana. Ale w całej literaturze, jaka do nas doszła, greckiej i rzymskiej, nie znajdujemy ani jednego pisarza, któryby oceniał, badał połowy VIII wieku zaczynają się odrywać prowin-a chociażby powierzchownie znał cywilizacyę chiń- cye, a w IX i X w. „z prochu obuwia kaiifowego“ • ską, lub od niej pochodne, indochińską i japońską, wychodzi mnóstwo książąt, fundujących dynastye: Oprócz tych pracowników uspołecznienia i udoskonalenia natury ludzkiej, A. mieści też wrogów i niszczycieli pracy na swych północnych stepach pustynnych, tu i owdzie „głodnych“ czyli głodowych, jałowych. Szczep turecko-fiński, znany w starożytności pod imieniem Scytów wschodnich, napastował niejednokrotnie ludy aryjskie tak, że odwieczna walka Turanu z Iranem wyryła się głęboko w wyobraźni rasy Białej i skrystalizowała się w wielkiej epopei perskiego poety, w „księdze-królew-skiej“ (Szach-Nameh). W IV zaś wieku po Chrystusie nieznana dokładnie przyczyna (podobno wzniesienie się powierzchni stepów, której skutkiem było obniżenie średniej temperatury o ¹/a stopnia) spowodowała wyjście do Europy hunnów, którzy stali się pierwotnymi sprawcami obalenia przez barbarzyńców cesarstwa zachodmo-rzymskiego, a których wódz, Atyla, szukał w tern chluby, że trawa nie porośnie, gdzie jego koń przeleci. Jeszcze po upływie pięciu stuleci potomkowie ich, madyaro-wie, byli plagą państw nowożytnych; dopiero ciężkie porażki, zadane przez cesarzy zachodniego i wschodniego, zmusiły ich do zamiany życia koczowniczo-łupiezkiego na osiadłe. Z Turanu też wychodzili dwukrotnie (w XI i XIII w.) turcy do Iranu i Azyi Mniejszej; seldżukowie ściągnęli na siebie rycerstwo krzyżowe, osmanlisi zaś obalili cesarstwo wsclio-dnio-rzymskie i trapili Europę srogiemi wojnami aż do końca XVII w. A jeszcze straszniejszym dla cywilizacyi obu ras, tak Białej, jak Żółtej, stał się rok 1208, kiedy na stepach Mongolii, zebrawszy pasterskie plemiona mong-kulów i tata (tatarów) na wiec,

(kurultaj) 50-letni Temudżyn ogłosił się Czyngis-Ha-nem, bo ten w ciągu lat 20 spustoszył Bucliarę, Chiwę,

Persyę, Hindostan i Chiny w trzykrotnej wyprawie, spalił miast bez liku, wymordował 5 milionów ludzi. W pojęciu jego, szczęście na tern zależało, aby „ścigać zwyciężonych wrogów, rabować ich mienie, dosiadać ich koni, upajać się łzami ich krewnych, uściskać ich żony i córki.“ Żeby ocenić ogrom szkód i strat, przez niego zrządzonych, przypomnieć sobie powinniśmy, że i w Wiekach brednich A. miała piękne karty w księdze swych dziejów. Mahomet, „ostatni prorok“, tworzy potężną religię, islam, i od pierwszego roku hegiry (622 po Chr.) nawraca skutecznie wszystkie plemiona Arabii; następcy jego, kalifowie, zdobywszy państwo nowo-perskie Sassanidów, po rzeki Jaxartes i Indus, większą dziły jednak zbliżenia pomiędzy dwoma tak różne-część posiadłości wschodnio-rzymskich w A-i i Afry- ini a taką przestrzenią przedzielonemi społeczeń-ce, nareszcie królestwo hiszpańskich Wizygotów stwami cywilizowanemi. Opowieść Marka Polo, spi-

na

na

sana w r. 1298 po powrocie, wywołała tylko fantazyjne marzenia o krajach Zipango i Kataju, które wzięto za jedno z Ofirem biblijnym. Tymczasem na A-ę spadła nowa klęska: w r. 1336 urodził się w Turkestanie, „z kawałkiem krwi zapiekłej w ręku“ Żelazny, Kulas Timur Leng, czyli Tamerlan, w roku zaś 1369 był już panem stepów od morza Kaspijskiego aż do Mandżuryi. Okrucieństwem przewyższył on Czyngis-Hana, bo wymyślił szczególny rodzaj budownictwa—piramidy z czaszek ludzkich. Isfahan, Bagdad, Delhi zamieniły się na takie piramidy. Cała A. zachodnia, od delty Gangesu aż do Bitynii, gdzie „nie zasłyszałbyś ani mowy ludzkiej, ani płaczu dziecka, ni szczekania psów, ni piejącego koguta“, pokryła się gruzami. Szatańskie dzieło wywarło skutki straszne. W historyi nowożytnej A., kolebka najznakomitszych na ziemi narodów, kolebka wszystkich religij i trybów życia, przestaje być widownią historyi, pogrąża się w sennej apatyi, zatraca twórczość umysłową. Podboje Selima I, Muradów III i IV-go w XVI i XVII wiekach posunęły panowanie turków Ottomańskich aż po rzekę Tygrys, ale ci turańscy kalifowie w ni-czem nie są podobni do dawnych, arabskich. Szachowie Persyi muzułmańskiej nie zajaśnieli również żadnemi zasługami dla cywilizacyi. Państwo Wielkiego Mogoła, założone w r. 1527 przez prawnuka Tamerlanowego, muzułmanina Babura, w Hindo-stanie, zasłynęło w Europie materyalną świetnością dworu Aurungzeba, lecz tak ubogiem było w zasoby duchowe, że mógł je obalić anglik, prowadzący kilkutysięczne wojsko kompanii handlowej anglo-iudyjskiej (1757, 1788). Styczność pomiędzy A-ą i Europą, pomiędzy krańcowym Zachodem i krańcowym Wschodem Starego świata wytworzyła się za pomocą żeglugi, wodą, przez oceany od r. 1498, kiedy zaopatrzony w busolę portugalczyk, Vasco da Gama, zawinął do portu Kalikut na wybrzeżu Ma-labarskiem i tym sposobem urzeczywistnił marzenia ziomków swoich o dostaniu się do bogatych Indyj, które Salomonowi dostarczyły złota i drogich kamieni podczas budowania świątyni. We dwa lata później flota króla Emanuela Wielkiego, mająca pokładzie zaledwo 2500 ludzi, rozpoczęła kolonizacyę handlową, która posuwała się tak szybko, pomimo walk z krajowcami i arabami, że w r. 1517 dosięgła już chińskiego wybrzeża. Na wyspie Makao pod Kantonem Camoens opiewał bohaterstwo admirałów i vice-królów portugalskich. Około r. 1600 ukazały się na oceanie Indyjskim okręty kompanij kupieckich holenderskiej i angielskiej w podobnym celu: bogacenia się handlem przysmaków podrówniko-wych. Z innych pobudek, bo dla uszczęśliwienia i zbawienia dusz ludzkich wiarą chrześciańską, dążyli do Indyj, Japonii, Chin, jezuici: Franciszek Xavier (1541 — 1551) i Ricci (1584—1610) z li-cznemi następcami swoimi. Pierwszy pociągał ludzi rasy Żółtej nieprzebraną miłością i tłómaczonym ich języki pacierzem; drugi zaimponował chińczykom wiedzą matematyczną, przepowiedniami astronomicznemi, znajomością nauki Konfucyusza, pod której powagą wprowadzał kryjomo pojęcia katolicyzmu; uczczono go rangą mandaryna. Cesarz

Szun-czy, praszczur panującej od r. 1644 do dziś dnia XX dynastyi Tsing (mandżurskiej), był wy-chowańcem jezuity, niemca Adama Schalla. Skutek wszakże nie dorównał zakresowi nadziei i wy-sileń duchowych, bo chrystyanizm posiadł zaledwo garstkę wyznawców wśród 600-milionowej ludności, zadawalniającej się prastarym swoim skarbem wyobrażeń, wierzeń i pojęć. Lecz rasa Biała natężyła swój nacisk. W końcu XVIII w. (1757 —1799) Indyj-sko-angielska kompania orężem podbiła Hindostan iDekan,w XIX zaś w. (1860 r.) mała armia fran.-ang. zdobyła Pekin i spłoszyła cesarza w jego własnym pałacu, żeby wymusić przyzwolenie na stosunki handlowe; Rossya zaludniła Syberyę, zdobyła stepy turańskie, miała w swem posiadaniu Kuldżę, odcięła część Mandżuryi, wysyła bezpiecznie wyprawy naukowe z eskortą wojskową w tajemnicze dotąd wnętrza cesarstwa „środkowego“, aż pod wyżyny Tybetu; yankesi od strony Ameryki uwijają się w portach japońskich i chińskich, francuzi usadowili się w Kochinchinie. Pod takiem parciem ze wszystkich boków poruszył się nareszcie Wschód krańcowy i zaczyna otrząsać się z konserwa yzmu zaśniedziałego. W Wiedniu i Paryżu okazał na wystawach powszechnych zadziwiające wyroby swego przemysłu; w Singapoore pokonał bankierów i kupców angielskich, przeraził amerykanów pracowitością i wstrzemięźliwością rolniczych „kulisów“; ambasadorowie jego pizeby-wają w stolicach naszych, młodzieńcy zasiadają na ławach szkół wyższych; Japonia posiada już cały system szkolny z uniwersytetem i profesorami europejskimi, parlament i armię ćwiczoną. W Paryżu buddyści odprawiają nabożeństwo swoje; w prasie ukazali się autorowie o chińskiem nazwisku i dobrym stylu francuskim. Dotąd nie widzimy jeszcze dostatecznych postępów w wojskowości, chociaż amerykanie i europejczycy skwapliwie dostarczają instruktorów uzdolnionych i broni z najlepszych swych fabryk. Walka orężna tymczasowo nie przedstawia jeszcze zrównoważonych warunków zwycięztwa, a jaki będzie wypadek z przepierania się dwóch wielkich potęg cywilizacyjnych—to jest zagadką przyszłego, albo przyszłych stuleci. (Szczegóły o wzmiankowanych tu państwach, narodach i mężach ob. pod odpowiedniemi wyrazami). ¹ • K-Azyarcha lub A z y a r c h e s. Niektórzy staro -żytnicy, zwłaszcza Eckhel (Doc.tr. vet. num.) łączą tego dygnitarza z Archiereusem Azyi (ob.), ale najświeższe badania wykazują ich odrębność: tamten był dygnitarzem świątyniowym, ten igrzyskowym Łączność ich zachodziła w tern, że obaj działali tylko na Wschodzie greckim, posiadali rodzaj władzy centralnej, i obaj, nie znacząc nic politycznie, używali wielkiej powagi z tytułu urzędu, wchodzącego w zakres świętości. A. był to zwierzchniczy kierownik igrzysk w Azyi za cesarstwar zymskiego, zwanych „kojna Asias“, na których nieraz też, podczas prześladowań, figurować musiał jako oprawca ofiar chrześciańskich, skazanych na pożarcie zwierzętom w cyrku; i on też sam na urządzenie igrzysk pnnosił koszta, w całości lub części, jak niegdyś za rzeczypospolitej edylowie: tak samo więc,

K K.

szem z

jak Archiereus, musiał być obywatelem zamożnym. Ż 3 zaś takich nie mogło być wielu, to często godność ta utrzymywała się w jednym rodzie. Jak wielki zaś blask rzucała ona na ród, świadczą na pisy, zdjęte z grobowców, gdzie jako tytuł do chluby stoi wzmianka, iż zmarły w liczbie swych przodków liczył azyarchę. W zbiorze Miouneta „Lydia“ pod Nr. 802, istnieje medal, którego napis opiewa: że „Rufus był synem i wnukiem Azyarchy.“ Wybór tego dygnitarza odbywał się prawdopodobnie tak samo, jak Archiereusa, a wybranym można było być kilkakrotnie. Podczas pełnienia funkcyi, A. wolen był od przyjmowania obowiązków opiekuna Czy miał on swych namiestników po innych miastach, tak jak Archiereus? Pytanie to zdaje się rozstrzygać ustęp z Dziejów Apostolskich (XIX, 31), gdzie, z okazyi igrzysk na cześć Artemidy w Efezie, od których św. Paweł chciał lud odciągnąć, św. Łukasz powiada: „A gdy Paweł chciał wnijść między lud, nie dopuścili mu zwolennicy (życzliwi), a niektórzy też z książąt azyjskich, którzy mu byli przyjaciółmi, posłali do niego, prosząc, aby się nie opuszczał na teatrum“, i t. d. To wyrażenie „książąt azyjskich“ (rozumie się, A-ów przewodniczących igrzysku), użyte w liczbie mnogiej, daje podstawę do wniosku, że, oprócz dygnitarza głównego i co do znaczenia jedynego, musiał tam się znajdować i miejscowy jego zastępca efez-ki, lub jeszcze jaki inny. Z wielu podobieństw funkcyi i stanowiska możnaby, wbrew Waddingtonowi, a za Eckhelem przypuszczać, iż, pomimo różnicy zajęć, to jest czuwania nad świątyniami i urządzaniem igrzysk, obie funkcye, Archiereusa i A-y, godziły się w jednej osobie, jako spokrewnione świętością zajęcia, ale trudno przypuścić, aby tak wielkim kosztom, przywiązanym do każdej z tych funkcyi, mógł podołać jeden człowiek, nawet bardzo bogaty; a powtóre, faktem jest niezaprzeczonym, że nawet po urzędowem wprowadzeniu chrześciaństwa, kiedy archiereusi znikli, A - wie, w charakterze agonotetów, czyli kierowników igrzysk, jeszcze przez dłuższy czas pozostali, co podobno najbardziej świadczy za odrębnością tych dwóch funkcyj. W każdym razie, początek ustanowienia funkcyi A-y nie jest wiadomy; ustaje zaś ona w miarę, jak pod wpływem chrześciaństwa tłumią się upodobania do krwawych zapasów gladya-torskich i walk z dzikiemi zwierzęty, równie jak do wszelkich widowisk pogańskich, choćby szlachetnych, (Bibliografia taż sama co pod art. Archiereus).

Azyatyccy bracia, tajemne stowarzyszenie, po* dobne do towarzystwa Krzyża Różanego; powstało w Austryi r. 1780 i rozszerzyło się w Niemczech. Posiadając rozległe wiadomości w zakresie alchemii i kabalistyki, A. b. dopuszczali się nieraz szalbierstw rozmaitych. („Die Brüder St. Johannis des Ewan-gelisten aus Asien“, Berlin 1830).    *

Azyatyccy chrześcianie Chrystyanizm w Azyi, a szczególniej w Azyi Mniejszej, która była jego kolebką, krzewił się bardzo szybko, nie tylko już między judaistami, ale także i między poganami, dzięki żarliwej pracy apostołów; w Azyi też powstało jego nazwisko, mianowicie zaś w Antyochii (ob.), gdzie św. Piotr przez lat 7 był biskupem. Tenże św. apostoł opowiadał ewangelię w Babilonie, oraz w Bitymi, w której także nauczał i żywot swój zakończył św. Łukasz. W Armeuii szerzyli wiarę Chrystusową święci Bartłomiej i Tadeusz, we Frygii św. Filip, w Jerozolimie św. Jan Ewangelista, a po nim św. Paweł; w Pamfilii i Pizydyi św.Paweł i Barna

ba. Zakwitł też chrystyanizm w Efezie, gdzie był pierwszym biskupem apostoł Tymoteusz, rodem z Li-stry; później przeniknął doFenicyi, Arabii, a nareszcie do Indyj wschodnich,dzięki śś. Pawłowi i Tomaszowi. Pomyślny ten rozwój chrystyanizmu trwał aż do w. III po Chr., w którym się w jego łonie tworzyć zaczęły różne sekty i kościoły odrębne, jak np. chrześcianie chaldejscy (syryjscy), czyli nestoryanie, melchito wie czyli chrześcianie cesarscy, e u-t y c h i a n i e czyli monofizyci, albo j a k o-bici, m o n o t e 1 ic i i inni. Większą jeszcze szkodę chrystyanizmowi wyrządził mahometanizm, przyprawiwszy go prawie o zupełny upadek; w XIII .wszakże wieku misyonarze katoliccy zaczęli głosić ewangelię w dalszych krajach azyatyckich, w XIV zaś i XV zanieśli ją do Chin, Japonii i Ceylonu, a później w wieku XVIII na temże polu wystąpili misyonarze protestanccy.—Obecnie chrześcianie w przeważnej liczbie znajdują się w Syberyi, gdzie wynoszą całej ludności. Większość też stanowią w Armenii, a należą przeważnie do obrzą ku grecko wschodniego, albo też ormiańskiego. W Mezopotamii znajdują się nestoryanie (200,000), jakobici i Chaldejczycy, sekty chrześciańskie, gdzieindziej już nie spotykane. Brzegi Azyi Mniejszej zajmują grecy chrześcianie. Maronici libańscy (2u0,000), równie jak i grecy unici, oraz melchitowie damascy (100,000), uznają za swą głowę papieża. W Turanie jest pół-miliona słowian przybyszów, obrządku prawosławnego, równie jak i chrześcianie sybirscy. W Azyi środkowej, gdzie islamizm zastąpił chrześciaństwo, to ostatnie ma jeszcze sporadyczne gromadki swych wyznawców, szczególnie na południu i wschodzie lądu. W Indyach znajdują się nestoryanie, na wybrzeżu Malabarskiem, a zwłaszcza na Ceylonie, są szczątki dawnych misyj portugalskich; przybysze europejscy, oraz tubylcy nawróceni przez misyonarzy katolickich i protestanckich, wynoszą około miliona wiernych. Propaganda katolicka miała dość znaczne powodzenie w Indo-Chinach (szczególniej zaś w Tonkinie), oraz w Chinach (w prowincyaeh północnych), gdzie świeżo rokoszanie mongolscy zaczęli szerzyć straszne rzezie i gwałty między chrześcia-nami. — Ogólna liczba chrześcian azyatyckich nie przenosi dziś 12 milionów.

Azyatyckie towarzystwa, są to towarzystwa naukowe, zajmujące się badaniem Azyi pod względem geograficznym, historycznym, religijnym, obyczajowym, filologicznym i piśmienniczym. Najstar-nich w Europie jest francuskie: 1) Société asiatique, założone w Paryżu 1821 r. ; szczyci się bogatem muzeum azyatyckiem i wydaje od r. 1822 „Journal Asiatique“ i „Collection des auteurs orientaux“.    2) S o c i e t é orientale d e F r a n c e.

powstałe w Paryżu 1842 r.; pod opieką jego wy-

tego jest jeszcze w Ameryce towarzystwo, zajmu-jące się badaniem Palestyny: Palestine Exploration Fund. W samej Azyi powstało dosyé dużo T-w A-ch. W Batawii założone (r. 1779—81) 12) Bataaviasch Genootschap van Künsten en Wtenschappen, jest najdawniej-szem w ogólności. Wydaje stale od swojego powstania: „Verhandelingen“, a oprócz tego w latach 1842—1853: „Tijdschrift voor Nederlandsch-Indië“ i od r. 1853: „Tijdschrift voor Indische Taal-Land-en Wolkenkunde“. Anglicy założyli r. 1784 w Kalkucie: 13) Asiatic Society of Bengal. Towarzystwo to wydawało z początku: „Asiatic resear-ches“ (1788—1832, 20 zesz.); potem od r. 1832: „Journal of the Asiatic Society of Bengal“ (który od r. 1865 rozłożony został na dwa oddziały: przy-rodniczo-naukowy i filologiczno-historyczny) i „Proceedings“; w latach zaś 1829—32 ogłosiło dwa zeszyty: „Transactions of the Physical Class of the Asiatic Society of Bengal“. Pod kierunkiem tego towarzystwa rozpoczęta w r. 1846 : „Bibliotheca in-dica“ jest zbiorem bardzo ważnych źródeł krajowych, w części na język angielski przełożonych. Roku 1827 powstało też w Madrasie: 14) A lite-r ar y Society, a na kilka lat przedtem w Bombaju: 15)Literary Society of Bombay, z których każde wydawało „Transactions“, ale w latach 1828 i 1829 obadwa się złączyły z londyńskiem Royal Asiatic Society i dziś nazywają się: Madras (Bombay) branch of the Royal Asiatic Society. Rzeczone towarzystwo londyńskie ma oprócz tego odrębne swe oddziały: V Colombii, na Cejlonie, w Syngaporze (S trait branch) i w Hongkongu (North China branch). W Japonii znajduje się: 16) Asiatic Society of Japan, założone w Yokohamie r. 1871, pro-vadzi wydawnictwo: „Transactions“. W Jerozolimie, pod wpływem angielskim, powstało 17) Lite r a r y Society of Jerusalem, lecz upadło w ostatnich czasach. Takiż los spotkał 18) Towarzystwo naukowe oryentalnew Bejrucie, założone r. 1847 przez misyonarza Thomsona; wznowfione w r. 1882, zaczęło publikować swe sprawozdania. Tamże zawiązało się r. 1882-go Towarzystwo naukowe maronickie. * Azyl (prawo azylu). Termin ten jest pochodzenia greckiego, źródło swoje bowiem znajduje w wyrazie oboXov, utworzonym z połączenia partykuły oznaczającej to samo, co avso (po-za), ze słowem 3oXdw (zabierać, rabować), od którego też powstał rzeczownik oóXy], wyrażający prawo do zabrania w sekwestr towarów lub okrętów kupca niewypłacalnego. Dosłownie więc A. znaczy wykluczenie czegoś od zaboru. W nauce prawa termin ten wyraża miejscowość, zapewniającą każdemu, kto się do niej schronił, nietykalność osobistą ze względu na jakąś zagrażającą mu karę, bądź ze strony osób prywatnych, bądź nawet ze strony władzy legalnej. Znane już najdawniejszym narodom, prawo A-u posiada długą historyę, w ciągu której przez różne przechodziło fazy. Wśród tych ostatnich dwie na szczególną zasługują uwagę. Oznaczyć je można nazwami A-u krajowego i mię-

chodzi czasopismo : „Revue de l’Orient, de l’Algérie et de colonies“. W Anglii: 3) Royal Asiat i c Society of Great Britain and Ireland, założone 1823 r. w Londynie, ma muzeum azyatyc-kie, oraz bibliotekę rzadkich dzieł i rękopisów oryentalnych. Wydawało naprzód: „Transactions“ (1823—24, 3 t.), a od r. 1833 wychodzi jegoż staraniem: „Journal of the Royal Asiatic Society“.

Z niem połączony jest od r. 1828: „Oriental translation commitee“, który ogłasza angielskie, francuskie i łacińskie przekłady dzieł oryentalnych. 4; Syro-Egyptian Society w Londynie, założone w r. 1850, wydawało od tegoż roku: „Original pa-perB, read befor the Syro-Egyptian Society of London“. Od niego odłączyło się w r. 1853: Palestine Areheological Association, ale w roku 1871 oba te towarzystwa zlały się z uastępującem:

5) Society of Biblical Archeologie, które się zawiązało w Londynie r. 1870 i wcieliło w siebie dawniejsze towarzystwo: Anglo-Bibli-cal Institute; wydaje „Transactions“ (od roku 1872, 2 zesz.) i „Proceedings“. 6) Towarzystwo Palestine Exploration Fund zajmuje się głównie badaniem Palestyny; wydało, na zasadzie nowych pomiarów, mapę tego kraju (1 ed. 1880. druga 1882) i wykład jej (1881 — 87, 7 zesz.). Stałą zaś jego publikacyą są: „Quarterly Statements“. W Holandyi powstał (r. 1851, w Amsterdamie): 7) König 1. Institut vor de Taal-Land-en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië; wydaje on: „Bijdragen too de Taal-Land-en Volkenkunde van Nederlandsch Indie“. Niemcy mają dwa A. T.: 8) Deutsche morgenländische Geselschaft, założone 1845 roku w Darmsztacie, obecnie ma siedzibę w Halli i w Lip sku; posiada bardzo piękne zbiory i bibliotekę; wy daje od r. 1846- „Zeitschrift der deutschen morg«n-ländischen Geselschaft“, a obok tego (od r. 1857):

„ Abhandlungen zur Kunde des Morgenlandes *

9) Verein zur Erforschung Palästinas (zał. 1877 r.), wydaje w Lipsku czasopismo (od r. 1878) i popiera podróże naukowe. W Rossy i niema T-w A-ch, ale cesarsko-russkie towarzystwo geograficzne ma kilka samoistnych oddziałów, zajmujących się Azyą wyłącznie, jak np. kaukaski w Tyflisie (od r. 1850), wschodnio-sybirski w Ir- J kucku (od r, 1851) i zachodnio-sybirski w Omsku. a rzeczy dotyczące Azyi ogłasza w „Mélanges asiatiques“ Przytem russkie towarzystwo archeologiczne ma też osobny oddział starożytności azya-tyckich; w Petersburgu znajduje się bogate muzeum azyatyekie, stanowiące oddział wielkiego muzeum akademickiego, znanego pod nazwiskiem „Kunstkammer“, a przy uniwersytecie miejscowym, zarówno jak i kazańskim, są katedry języków i literatur oryentalnych. A, t. 10) Société Asiatique założone też było (1853 r.) i w Konstantynopolu, ale rychło upadło. Miejsce jego zajęło towarzystwo tureckie Esz -szarkaWschód. W Ameryce powstało 11) American Oriental Society (w Bostonie 1842 r.). które wydaje „Journal of the American Oriental Society“, i ogłasza sprawozdania ze swoich posiedzeń „Proceedings“. Oprócz

nięciu oskarżonego z pod władzy państwa i przekazaniu go sądowi jakiejś innej potęgi (azyl religijny), lecz na wyjednaniu mu ze strony króla właściwszego postępowania sądowego, t. j. takiego, w drodze którego miałby oskarżony możność bądź zupełnego oczyszczenia się ze stawianych mu zarzutów, bądź przynajmniej wykazania niższego stopnia swojej winy. A. świecki zatem jest, jak widzieliśmy, instytucyą czysto państwową i ze względu na tę okoliczność uważać go można za pojęcie, zbliżone raczej do dzisiejszego A-u międzynarodowego, niż do współczesnego mu A-u kościelnego. W nowszych czasach uznano A. krajowy za niezgodny z pojęciem państwa. Przyczynił się do tego wzrost potęgi państwa nowożytnego, które stało się jedynym stróżem porządku prawnego i w kwe-styach, dotyczących tego ostatniego, żadnej innej władzy bez ubliżenia swojej godności do rządów dopuszczać nie mogło. Wskutek tego musiał oczywiście kościół utracić swoje prawo A-u. Co się tyczy zaś istniejącego w wiekach średnich A-u świeckiego, to jego potrzeba znów gasła w miarę, jak udoskonalał się tryb postępowania w sprawach karnych i zapewniał oskarżonemu pewniejsze rękojmie sprawiedliwego sądu. Zresztą instytucyą ta, jako wypływ bezpośredniego sprawowania przez króla władzy sądowej, nie mogła pasować do ustroju politycznego nowożytnych społeczeństw, wyznających zasadę zupełnej niezależności sądów od organu, piastującego w państwie najwyższą władzę wykonawczą. Z chwilą, w której powyższa zasada stała się panującą wśród narodów cywilizowanych, dopuszczając jeden tylko wyjątek w postaci prawa łaski, A. krajowy, nawet z charakterem świeckim, musiał utracić wszelkie podstawy bytu. Za to wytworzyła się w nowszych czasach i utrzymała się dotąd, nieznana światu starożytnemu i ludom średniowiecznym, instytucyą A-u międzynarodowego. Znaczenie jej polega na tern, że każde państwo, w myśl służącej mu udzielności, uważa swoje terytoryum za nietykalne dla jakiejkolwiek zagranicznej władzy. Z uwagi na to, terytoryum każdego państwa stało się miejscem A-u dla osób, ściganych przez obce rządy. Z podanej wyżej charakterystyki A-u międzynarodowego wypływa, że różni się on od dawnego A-u krajowego w dwóch następujących punktach istotnych: 1) rozciąga się na całe terytoryum państwa, podczas gdy tamten odnosił się tylko do niektórych w jego granicach położonych miejscowości; 2) chroni osoby, które z niego korzystają, tylko od ramienia obcego rządu, podczas gdy A. krajowy był tarczą, zabezpieczającą osoby, które się uciekały pod jego opiekę, nawet od pocisków władzy tego państwa, w którego granicach znajdowała się jego siedziba. Pewne zawiązki A-u międzynarodowego przedstawia na pozór, spotykane u niektórych ludów starożytnych, prawo gościnności względem cudzoziemców. Uznawali je mianowicie starożytni hebrajczycy, dopuszczając w niektórych nawet przypadkach cudzoziemca, ściganego za zbrodnię, popełnioną za granicą i nie przeciwko żydowi, do korzystania w ich państwie z miejscowości, obdarzonych prawem A-u.

dzynarodowego. Pierwsza z powyższych postaci A-u jest najdawniejsza. Spotykamy ją u ludów starożytnych i w wiekach średnich, jako instytucyę wyższego rzędu, chroniącą w granicach państwa nawet jego poddanych od ramienia prawowitej władzy. Powstanie swoje zawdzięcza ta instytucyą dwóm czynnikom. Jednym z nich była potrzeba zaradzania, zbyt często wydarzającym się w społeczeństwach ówczesnych, przypadkom niesłusznych prześladowań i barbarzyńskich wymiarów kary; drugim zaś — owa, z dawien dawna przejawiająca się w dziejach, rywalizacya między władzą świecką a duchowną, rywalizacya, która sprawiała, że duchowieństwo użyczało chętnie swojej opieki tym, których ścigał miecz państwa, zwłaszcza gdy to ściganie nosiło na sobie wszelkie znamiona prześladowania i gdy, występując w obronie uciśnionych, władza duchowna mogła była jednocześnie wzrastać w potęgę i dla swojej jurysdykcyi coraz szersze pole zdobywać. Odpowiednio do tego, A. krajowy posiadał w dziejach przeważnie charakter religijny. Dowodem tego—miasta lewitów u hebrajczyków, świątynie i ołtarze, pomniki bóstw, drzewa i gaje święte, tudzież mogiły bohaterów u greków; dowodem tego nawet posągi imperatorów, orły cesarskie i sztandary legionów w państwie rzymskiem, gdyż wszystkie te miejsca i przedmioty otaczano szczególną czcią religijną i tylko w imię tej ostatniej łączono z niemi prawo A-u. Tę samą cechę zachował A. w wiekach średnich u ludów chrześciańskich. Kościół katolicki domagał się nietykalności swoich świątyń i klasztorów (nawet mieszkań biskupich), wskutek czego prawo A-u stało się także miejsc tych przynależnością. W wiekach średnich jednak A. krajowy nie jest wyłącznie religijnym, lecz przyobleka też postać świecką. Obok kościołów i klasztorów mianowicie, korzystających z prawa A-u, spotykamy w owych czasach miasta i zamki, uposażone powyższem prawem przez monarchę. Aczkolwiek podobny do A-u religijnego ze względu na swoje znamiona zewnętrzne, A. świecki o tyle różnił się od pierwszego, że nie wytwarzała go żadna potęga obca państwu, lecz że był instytucyą, przez sarno państwo do życia powołaną. Główny cel A-u religijnego polegał na usunięciu oskarżonego, bądź przed zemstą prywatną, bądź przed wymiarem niezasłużonej, lub zbyt surowej kary ze strony prawowitego rządu. Nie bezknr ność miał A. religijny zapewniać ściganemu przestępcy, lecz tarczę przeciwko karze niesprawiedliwej w imię potęgi wyższego rzędu, przypisującej sobie moc stawiania swego sądu ponad wyroki władzy świeckiej. Inny charakter posiadał A. świecki. Ustanawiał go sam panujący na korzyść niektórych wyższych swoich urzędników w tym celu, aby dać tym ostatnim możność otaczania przez pewien czas swoją opieką osób, według wszelkiego prawdopodobieństwa niewinnie oskarżonych o przestępstwa, a jednak już skazanych na karę w drodze postępowania doraźnego. A. ten był przeto tarczą, za pomocą której król sam osłaniał swoich poddanych przed zbyt pośpiesznym i samodzielnym wymiarem sprawiedliwości karnej. Cel jego polegał nie na usu-

Edm. Krz.

one

Aczkolwiek jednak nowożytny A. międzynarodowy może pod pewnym względem uchodzić za insty-tucyę, biorącą w opiekę cudzoziemców, to jednak istotny jego charakter polega nie na zapewnieniu powyższej opieki, lecz na silnem zaznaczeniu przez państwo swojej udzielności tery tory alnej, i na strzeżeniu jej od wszelkiej interwencyi ze strony rządów zagranicznych. Z tego-to powodu między tą instytucyą, odpowiadającą przedewszystkiem interesowi państwa, a starożytnem prawem gościnności, uzuawanem na korzyść cudzoziemców, nie zachodzi żadna rzeczywista wspólność, A. międzynarodowy, jako wypływ niezawisłości każdego państwa, musiałby okazać się wielce szkodliwym dla porządku prawnego, gdyby bezwarunkowo miał uwalniać od kary każdego cudzoziemca, który, popełniwszy zbrodnię za granicą jakiegoś państwa, schronił się następnie na terytoryum tego ostatniego. Tak pojęte prawo A-u międzynarodowego sprzeciwiałoby się oczywiście ciężącemu na każdem państwie ex comi-tate gentium, obowiązkowi wspierania innych państw w ich dążeniu do bronienia od przestępstw porządku prawnego. Odpowiednio do tego, równolegle z wytwarzaniem się A-u międzynarodowego, powstaje dla każdego państwa obowiązek dochodzenia, o ile cudzoziemiec zasłużył rzeczywiście na karę, lub o ile przynajmniej zachodzi podstawa do wytoczenia przeciwko niemu postępowania karnego. W razie zaś, gdyby rozbiór powyższej kwestyi miał wypaść na niekorzyść cudzoziemca, to państwo powinno poczuć się do obowiązku pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej za pośrednictwem swoich własnych organów sądowych, bądź wydania go temu obcemu rządowi, który pragnie go ukarać. Ta druga czynność znana jest pod nazwą ekstradycyi. Będzie o niej mowa niżej pod ostatnio wymienionym \vyrazem. Z bardzo bogatej literatury, traktującej o prawie A-u, na szczególną uwagę zasługują następujące dzieła: Mohl: „Die völkerrechtliche Lehre vom Azyl“ (Tybinga, 1853 i 1860); — Bulmerincq „Das Azyl und die Auslieferung flüchtiger Verbrecher“ (Dorpat, 1853);—Holtzendorff „Die Auslieferung der Verbrecher und das Asylrecht“ (Berlin, 1881);—Michaud: „Le droit d’asile en Europe et en Angleterre“ (Paryż, 1858);—Maurice „De l’asile religieux dans l’antiquité“ (Nancy, 1879). W języku polskim pisali o tej kwestyi: Buczyński „O jurys-dykcyi karnej w stosunkach międzynarodowych“ (Warszawa, „Przegląd sądowy“, t. XV): Heyzmaim „Ustawodawstwo kościoła o azylach“ („Pamiętnik Akad. Umiej, krak“ 1880, t. IV); Roszkowski „O a-zylach i ekstradycyi“ (Warszawa, 1882, nakl. „Bibl. umiej, prawn.“); Ulanowski „O prawie azylu w statutach Kazimierza Wielkiego“ (Kraków, 1886, t. XX „Rozprawy wydz. filozof. Akad. Umiej.“).

Azymech, nazwa arabska, gwiazdy, zwanej inaczej Kłosem Panny (ob.).

Azymici = bezdrożdżowcy (z greckiego a privat. i z y me drożdże). Tak po odłączeniu się w w. XI kościoła greckiego od łacińskiego grecy nazwali wyznawców tego ostatniego, jako używających przy mszy św. chleba bez drożdży. Wyszło to od pa-tryarchy konstantynopolitańskiego, Cerularyusza,

i arcybiskupa ochrydzkiego, Leona, którzy nawet ostatnią wieczerzę Pańską ogłosili za nijaką, ztąd że odbytą była przy Chlebie bezdrożdżowym, a więc żydowskim; powszechnem zaś śród greków stało się to nazwisko po r. 1439, to jest spełznięciu na niczem usiłowań, podjętych we Florencyi o przeprowadzenie unii pomiędzy wschodnim a zachodnim kościołem; od tego bowiem czasu używanie do komunii chleba przaśnego lub kwaśnego stanowić już zaczęło widoczną między niemi różnicę, lubo koncy-lium florenckie pozostawiło zupełną pod tym względem swobodę.    *

AzyrtlUS, pr zaśnik, chleb przaśny, bez drożdży, jakiego lud izraelski używał w dni Paschy i jakiego kościoł katolicki używa do ofiary mszy św. (opłatki).    *

Azymut, W astronomii zowie się kąt dwuścien-ny, który z płaszczyzną południkową danego miejsca tworzy płaszczyzna wierzchołkowa danej gwiazdy, t. j. płaszczyzna koła, przechodzącego przez zenit i gwiazdę. Tak na fig. 157 koło ZE, przechodzące przez zenit Z i gwiazdę E, jest kołem wierzchołko-wem, czyli kołem wysokości tej gwiazdy, kąt zatem dwuścienny Z, zawarty między tem kołem a południkiem, jest A-m gwiazdy E.—A-em zresztą nazywa się i służący za miarę powyższemu kątowi dwu-ściennemu łuk na poziomie, zawarty między południkiem a kołem wysokości, skąd polska nazwa A-u p o z i o m o ł u k. Co do nazwy A., jest ona poclu-dzenia arabskiego, pierwotne jednak znaczenie wyrazu tego jest nieznane. Lalande wyprowadza go od wyrazu Asempt, znaczącego punkt. A. liczy się zwykle, poczynając od punktu południowego, t. j. od punktu, w którym południk przecina poziom na stronie południowej nieba, od 0° do 360°, idąc od południa przez zachód na północ; niekiedy jednak liczy się A. w obie strony od tego punktu, od 0° do 180°; wtedy A. jest wschodni lub zachodni, stosownie do tego, czy gwiazda przypada po stronie wschodniej, czy też zachodniej względem południka,, t. j. czy ją obserwujemy przed, czy też po jej górowaniu, czyli przejściu przez południk. Za pomocą A-u i wysokości gwiazdy, t. j. oddalenia jej od poziomu, oznaczone jest w zupełności położenie jej na niebie w danej chwili; z powodu wszakże dziennego obrotu nieba, A. i wysokość gwiazdy nieustannie się zmieniają, dlatego też podany musi być i czas, do którego się oba te elementy odnoszą. Ponieważ nadto każde miejsce na ziemi własny swój A. posiada, są w jednym i tymże czasie różne dla różnych miejsc na ziemi. Pomimo to znajomość ich w wielu razach jest użyteczną, znając zaś A. i wysokość gwiazdy, przejść ztąd można rachunkiem do innych jej spółrzędnych (ob.), a mianowicie do jej zboczenia i wznoszenia prostego. Tak mianowicie w trójkącie sferycznym PZE (fig. 157) oznacza PZ dopełnienie szerokości miejsca, ZE odległość zenitalną gwiazdy, zatem dopełnienie wysokości, kąt dwuścienny Z jest A-em gwiazdy, kąt dwuścienny P. jej kątem godzinnym, PE jej odległością biegunową; znając zatem A. i wysokość gwiazdy, możemy według wzorów trygouometryi sferycznej obliczyć P i PE, a stąd dalej otrzymujemy wznoszenie proste i zboczenie (ob.) gwiazdy. Tenże sam trójkąt dla lepszego uwidocznienia narysowany jest oddzielnie na fig. 158, gdzie A. oznacza położenie gwiazdy, P biegun, Z zenit; jest więc bok PZ dopełnieniem szerokości geograficznej miejsca (90°—L) bok PA

le

soli. Powyżej soczewki umieszczone jest zwierciadło ruchome, obracające się dokoła osi poziomej, prostopadłej do osi alidady, tak że może otrzymać położenie mniej lub więcej pochylone. Alidada zaopatrzona jest nadto w libelę, by można jej nadawać położenie dokładnie poziome. Jeżeli więc obserwator ustawi alidadę w płaszczyźnie wierzchołkowej danej gwiazdy, a zwierciadłu nada odpowiednie pochylenie, widzi on wraz z podziałką busoli obraz gwiazdy, może więc oznaczyć kąt, jaki alidada, a zatem płaszczyzna wierzchołkowa gwiazdy, tworzy

Fig. 157. Azymut.

dopełnieniem zboczenia gwiazdy (90—D), bok AZ jej odległością zenitalną, czyli dopełnieniem wysokości (90n—H), kąt zaś dwuścienny Z jest A-em. Do oznaczania A-u i wysokości gwiazdy potrzeba mieć lunetę, połączoną z kołem poziomem i pionowem, podzie-lonem na stopnie, w szczególności zaś służy do tego altazymut (ob.). Jeżeli wszakże znamy długość i szerokość miejsca, oraz wysokość gwiazdy, można

BL .

SB

UÜ

S.?K.

Fig. 158. Azymut.

już stąd obliczyć A., dane te bowiem wystarczają do oznaczenia kąta dwuściennego Z z trójkąta PAZ (fig. 158).—W geodezyi A. boku nazywa się kąt, który tworzy z linią południkową bok trójkąta, wchodzącego w skład sieci tryangulacyjnej, (ob. trój -kątowanie). W żeglarstwie oznacza się z góry A. drogi, po której posuwać ma się okręt; znając zaś ten kąt, obliczyć można kąt stały, jaki tworzyć ma z osią statku kierunek igły magnesowej, na nim się znajdującej; sternik zatem utrzymywać winien bieg okrętu tak, aby kąt ten zachowywał wielkość stateczną. Igła magnesowa zwraca się jednym swym końcem na południe, w ogólności jednak zbacza ona od południka, aby więc przy jej pomocy linię południkową oznaczyć, znać potrzeba i zboczenie magnetyczne, które nie jest różne w różnych miejscach. Żeglarze liczą zwykle A. w obie strony od każdego z czterech punktów kardynalnych.—Z różnych przyrządów, które ułatwiają oznaczenie A-u, przytoczymy tu zwierciadło azymutalneW. Thomsona (fig. 159). Szkło, pokrywające bussolę, z igłą magnesową,' posiada w środku czop pionowy, na którym osadza się alidada (ob.), dźwigająca na końcu pochyloną rurę walcową; rura ta służy za osadę dla soczewki, przez którą rozpatruje się podziałkę bu-

Fig. 159. Zwierciadło azymutalne.

z kierunkiem igły magnesowej; jeżeli więc uwzględnimy zboczenie magnetyczne miejsca, gdzie się ob-serwacya ta dokonywa, otrzymamy kąt, zawarty między płaszczyzną wierzchołkową gwiazdy a południkiem miejsca, zatem A. gwiazdy.

Azyny, ob. Azy.

Azzolini v. M a z z o 1 i n i, Jan Bernard, malarz i rzeźbiarz w Neapolu, wsławił się małemi woskowemi kolorowanemi figurkami i portretami; żył w Genui około r. 1510. Lauri utrzymuje, iż były to prace artystyczne, godne swojej epoki. Głowy były pełne życia. Tożsamo życie nadawał malowidłom; najsłynniejsze są: męczeństwo św. Agaty i św. Józefa.

Azzoni Józef, słynny prawnik austryacki, uczestnik kodyfikacyi prawa austryackiego. Urodził się r. 1712 w Pradze czeskiej, z rodziny pochodzącej z Medyolanu; w r. 1733 otrzymał tamże stopień doktora filozofii, a w r. 1738 doktora prawa. W dwa lata potem zajął w uniwersytecie praskim świeżo ustanowioną katedrę procedury sądowej czeskiej (praxis boemica). Na tern stanowisku napisał po łacinie podręcznik procedury czeskiej, dotąd niewydany, a zachowany w rękopisie w bibliotece cesarskiej w Wiedniu. W r. 1747 mianowano go profesorem prawa publicznego w uniwersytecie praskim, a w rok potem cesarzowa Marya Teresa powołała go do komisyi, opracowującej nowe prawodawstwo dla Czech i Morawii — w komisyi tej powierzono mu prawo karne. Wkrótce jednak na dworze powzięto myśl ujednostajnienia prawodawstwa dla całej monarchii austryackiej. Wykładając prawo w uniwersytecie, A. piastował

Azzoni Dominik

godność dziekana wydziału prawnego (1751 —1753), a w r. 1754 wybrano go na rektora. Cieszył się także wielką wziętością jako adwokat, szczególniej zyskał sobie sławę jako umiejętny obrońca szlachty czeskiej, która w czasie wojny o następstwo tronu austryackiego przeszła na stronę pretendenta, Karola bawarskiego. Od r. 1753 A. porzucił profesurę i adwokaturę i oddał się pracom kodyfikacyjnym, jako członek komisyi nadwornej kompilacyj-nej, zajętej ułożeniem tak zwanego „kodeksu Maryi Teresy“ (Codex Theresianus), który, aczkolwiek nie stał się prawem obowiązującem, ale stanowi podstawę obecnego prawa cywilnego austryackiego z r. 1811. Okrom tego brał udział w obradach komisyi, opracowującej prawo karne. Umarł w r. 1760 w Badenie, pod Wiedniem, otrzymawszy na krótko przed śmiercią szlachectwo. Oprócz wspomnianego wyżej rękopisom, pozostało po nim kilka drukowanych w Pradze rozpraw łacińskich z dziedziny prawa.

Azzoni Dominik, brat poprzedzającego, (* 1728), jezuita, profesor w gimnazyum i w uniwersytecie praskim. Miewał kazania po łacinie i po włosku. Po zniesieniu zakonu jezuickiego był przełożonym większej kongregacyi łacińskiej w Pradze. Napisał „In P. Yirgilii Maronis Aeneida ani-madversiones“ (Praga, 1760) oraz traktat polemiczny po łacinie.

Azzoni Franciszek, brat poprzedzających, (* 1717—-f 1775), również jezuita, był profesorem łaciny i poetyki. R. 1753 udał się do miasta Quito

B. Gr.

CO

Ql»

i tam, jako profesor teologii i kaznodzieja, przeżył lat. 15, doszedłszy do godności rektora, a potem wice-prowincyała. Powróciwszy do Czech, był rektorem w Brzeźnicy, a po zniesieniu jezuitów mieszkał w Pradze. Napisał po łacinie dwa dzieła z dziedziny filozofii scholastycznej.

Azzoni Piotr, brat poprzedzających (* 1721 — f 1777), również jezuita, doktor filozofii i teologii, był profesorem i napisał „Commentarius in scripturam sacram“ (Ołomuniec 1763). O A-ich pisał Pelzel „Böhm. mähr, und sehles. Gelehrte und Schriftsteller aus dem Orden der Jesuiten“.

AŻio (a g i o—zmienne), wyrażenie, poczerpnięte z włoskiego, dla oznaczenia różnicy pomiędzy wartością nominalną i rzeczywistą monety lub innego waloru giełdowego. A. dotyczyć może także różnicy wartości obiegających pieniędzy papierowych a ich równoważnika w metalu, jak niemniej stosunku złota i srebra między sobą.

Ażioterstwo (a g i ot a ż— giełdownictwo), nazywa się spekulacya na kursie papierów publicznych, akcyj i t. p. Zakup lub sprzedaż papierów podobnych na późniejszą dostawę, oparty na A-ie, stanowi przedmiot owej gry giełdowej, w której zapale zdarza się, że w danej chwili więcej pewnych papierów sprzedano lub zakupiono, niżeli ich w rzeczywistości istnieje, co grze tej nie przeszkadza, gdyż w danym terminie, zamiast dostawy w naturze, grający poprzestają na wypłacie sobie różnicy kursu. A. dotyczyć może także spekulacyj na ceny zboża lub innego towaru.

U. Gr.

Dr. J. B-r

Dr. J. B-r.

''s/

■«!?

Encyklopedya Powunchna üu»tr T. VI.

78

B.

B, druga litera w abecadłach semickich i europejskich (zob. Encykl. t. I, str. 32), oznacza spółgłoskę wargową twardą, chwilową (explosiva), która powstaje wtenczas, gdy obie wargi zwarte szczelnie, podczas obojętnego położenia języka, naraz otwierają jamę ustną, wypuszczając z niej powietrze, przy jednoczesnem drganiu napiętych strun głosowych. Ostatni ten warunek czyni tę spółgłoskę dźwięczną czyli głośną (tonans), w różnicy od odpowiedniej wargowej bezdźwięcznej czyli cichej p, która fizyologicznie powstaje podobnie jak b, lecz bez^drgauia strun głosowych. Niektórzy gramatycy dźwięczne b nazywają jeszcze spółgłoską słabą, a bezdźwięczne p mocną. W abecadle fenickiem i hebrajskiem litera ta nazywa się bet, t. j. dom,^ namiot, do którego podobny był dawny kształt hieroglifu, jakim głoskę tę oznaczono. Od nazwy tej pochodzi grecka jej forma beta. Zarówno w języku polskim, jak iw innych europejskich, spółgłoska głośna b, wymawiana dźwięcznie przed samogłoskami i przed spółgłoskami głośnemi (np. ryba, ryby, baba, błysk, blady, dobry, dębno...), zmienia się na odpowiednią cichą p na końcu wyrazów, jako też na końcu każdej zgłoski przed następującą spółgłoską cichą (k, s, cz...); tak np. w wyrazach: chleb, ryb, rybka, babski, dębczak i t. p. wymawiamy ciche p, t. j. chlep, ryp, rypka i t. d.; ze względu jednak na etymologię czyli pochodzenie wyrazów dźwięk ten na piśmie oddajemy przez b. Wyjątek od tej zasady stanowią wyrazy: łepek, łepski, Łepkowski, oraz Grzepski obok Grzebski. W łacinie i greckim fonetyczna ta asymilacya uwydatnia się i w piśmie, np. łac. scribo (piszę), scripsi, scriptus\ grec, tribö (trę), triptós, tripsó i t. p. Oprócz spółgłoski b, wargowej twardej, w jęz. polskim i innych europejskich jest jeszcze odpowiednia jej podniebień na albo miękka b' (palatalis), powstająca wskutek takiegoż działania warg, lecz przy odmieniłem położeniu języka, mianowicie przy podniesieniu grzbietu języka ku podniebieniu twardemu, skutkiem czego powietrze przechodzi przez jamę ustną kanałem zwężonym. Odróżnianie w piśmie twardego b od podniebiennego b' w pierwszych dwu wiekach piśmiennictwa polskiego było dość niedokładne i nieustalone. W wieku bowiem XIV i XV-ym oba te dźwięki albo wyrażano bez różnicy literą b (np. obetnica, na nebesecli), albo też dla oznaczenia miękkości dodawano obok b literę y lub i (np. byeg, byorą, bieżawszy, ... ). Parkosz w połowie w. XV-go w swojej „Ortografii“ radził oddawać literami b, p, dźwięki wargowe zmięk’ czone, dla twardych zaś podał postaci tychże liter ze zmienionem prawem półkolem na kwadrat (b ro-tundum et quadratum). Ale pomysł ten nie przyjął się, zarówno jak i późniejszy Stanisława Zaborowskiego (1518 r.), który radził miękkość spółgłoski oznaczać dwiema kropkami nad literą, wyrażającą spółgłoskę twardą (b i b). Od połowy wieku XVI-go ustaliły się w drukach polskich 2 sposoby oznaczania miękkiego czyli podniebiennego b': r przed następującą samogłoską (a, e, o, ę, ą), przez dodanie obok b litery i (biały, niebiosa, robię...), ₂. na końcu zaś wyrazów zdarzające się dość rzadko miękkie b' oddawano przez b z kreską u góry, t. j. b' (np. jastrząb', drób', jedwab'). Sposoby te, zgodnie z zasadą znakowania innych spółgłosek (ź, ś, ć...), przetrwały następne 3 wieki i dotąd są w ogoliłem użyciu, z tą^tylko różnicą, że dziś w piśmie i druku, na końcu wyrazów, kreskowanego b' nie przestrzega się, gdyż i^w potocznem wymawianiu większości jego miękkość w tych razach zanika, t. j. dawne podniebienne b' nie różni się od twardego b (jastrząb, jedwab ...).—W symbolicznym znakowaniu, w logice, jeżeli A wyraża podmiot zdania, to przez B oznacza się jego orzeczenie; nadto literą B oznaczano w dawnej logice formalnej niektóre gatunki sylogizmów, jak: Baralip, Ba-roko, Bokardo. W algiebrze litera b, podobnie jak inne początkowe litery abecadła, służy do oznaczania ilości wiadomych (a, b, c,...). B w chemii oznacza nazwę pierwiastku „bor“. Litery B używano w starożytności jako znaku liczebnego: u greków beta z kreską u góry po prawej, t. j. B', ß', ozna- . czało 2, zaś z kreską po lewej u dołu (₍B ₍ß) 2000; podobnie u słowian w rękopisach i drukach cyry-lickich : B—2, ;B=2000 ; u rzymian B oznaczało 300, a B 3000. Nadto u rzymian litery tej używano jako skrócenia pewnych wyrazów, zaczyna-

jących się od tej spółgłoski; jak np. B. zamiast | rych nawet do jakiegoś systematycznego zestawienia Balbus i Brutus, b zam bene, bixit (stara forma zam. vixit), bonus. W napisach chrześciańskich B znaczy beatus (błogosławiony), podobnie jak w polskim B jest skróceniem wyr. błogosławiony, bł-na, B. p.

bez wielkiego trudu doprowadzić nie można, a wyliczenie zajęłoby zbyt wiele miejsca. Lubo do zajęć metafizycznych przystąpił najpóźniej, one wszakże najwięcej nadały mu rozgłosu i do dziś stanowią tytuł do jego znaczenia w historyi filozofii. Nie utworzył on żadnego oddzielnego i samoistnego sy-stematu, ale myśli rozrzucił po mnóstwie pisemek, w których okazuje się równie głębokim myślicielem, jak ciętym krytykiem i polemistą względem rozmaitych szkół filozoficznych niemieckich, broniącym przeciw nim idei chrześciańskiej, z przymieszką pewnej dozy zaczerpniętego z Jakóba Boehina mistycyzmu, który właśnie mu trzeźwość i jasność poglądów zaćmiewa. Najwydatniejszą cechą myślenia jego jest wolność, na której oprzeć się trzeba, ażeby zwalczyć panteizm filozofii heglowskiej. Trzy są, według niego, stany w historyi człowieka. Bóg stwarza go niewinnym, ale niewinność nie jest jeszcze doskonałością: potrzeba Boga kochać, miłość zaś—to wolne oddanie samego siebie, ale ta wolność, mocą której człowiek oddaje się Bogu, nie jest wolną wolą, wyborem między dobrem lub złem. Wolność jest dobrem jedynem, niewolą zło; wola bowiem występna podlega cisnącym ją pokusom, a prawa boskie ją w jej wykroczeniach obezwładniają. Czemże zatem jest wolna wola? Nie wolnością samą, tylko siłą, zdolną wybierać między wolnością a niewolą. Nie jest doskonałością, tylko jej możnością; nie miłością, tylko furtą do niej. Jedna wolność równa się miłości niewzruszonej i wiecznej, życiu boskiemu, nieznającemu upadku; ale trzeba jej chcieć, wybrać ją sobie, czyli że można jej nie wybrać, dzięki wolnej woli. Istnieje więc stan taki, chwila taka, gdzie człowiek może dać lub niedać się Bogu, stan pośredni między niewinnością, a miłością: to pokusa, stan przejścia pomiędzy zwycięstwem a upadkiem, okres wolnej woli. Jeżeli nastąpi zwycięstwo, to człowiek (zbiorowy), który wybrał dobro, zatem vvolność, chwilowo od Boga przez akt stworzenia oddzielony, znowu do Niego powraca. Doświadczenie jednak przekonywa, że następuje i upadek, a z nim do świata wkracza zło. I otóż tu występuje w osobie B-ra teolog, który niemal wciąż łączy się z metafizykiem. Człowiek uczynił wybór, zatem już wolna wola jego nazawsze ustała i trwa w wyborze zła. Ależ zło, to nicość i boleść, gdyż Bóg jest życiem i szczęściem. Przy takim tedy wyborze, nicość i boleść tylko panowałyby na świecie, co przecież tak nie jest, czyli że upadek doznał jakiejś naprawy. Człowiek upadły mógł na-powrót podnieść się do życia tylko przez Boga, który zstąpił w głębie nicości i wcielił się w ludzkość, ażeby z nią razem cierpieć i nawet umierać, i taka tylko ofiara mogła tę ludzkość z upadku podźwignąć i wynieść do miłości wiecznej, od której się człowiek oddzielił; lecz nie nastąpiło to bezpośrednio. Nie powrócił on do pierwotnej nieświadomej niewinności (raj), nie otrzymał doskonałości zupełnej, jaką jest wolność, lecz przez odkupienie boże postawiony został znowu wpośrodku, w stanie wolnej woli, z tą różnicą, że przetrwał w nim owoc upadku—popęd do zła: musi więc umrzeć samemu

A- A. K.

^błogosławionej pamięci; prócz tego w polskim b z kropką obok niego używa się jako skrócenie wyrazów: bardzo, były i bieżący (np. b. dobry, b. urzędnik, b. rok). Jako znak skrócenia na nowszych monetach oznacza drugie miasto menuiczue w państwie; tak np. B na monetach francuskich jest znakiem, że były bite w Rouen, BB — bite w Strasburgu; na pieniądzach koronnych polskich od r. 1598 do 1601 B oznacza m. Bydgoszcz; B na monetach austryackich oznacza Kremnice; na pruskich, od r. 1750 do 1822—Wrocław; od roku zaś 1866 jako też od 1872 na monetach państwa niemieckiego—Hanower. — W muzyce b jest nazwą o pół tonu obniżonego 7-go stopnia skali muzycznej (tonu h); oprócz togo w postaci nieco odmiennej, z ostrym zakończeń em u dołu, b jest znakiem obniżenia każdego tonu skali (bemol).

B- A- lub b. a. jest skróceniem wyrażenia łacińskiego bonis auspiciis albo bonis avibus, t. j. pod dobrą wróżbą, lub z pomyślną wróżbą. W piśmie lub druku angielskim skrócenie B. A. oznacza Bachelor of arts, t. j. bakałarz (jako stopień naukowy).

A. Kr.

Ba w chemii oznacza pierwiastek, zwany barem {barium).

Baade Knud, malarz norwezki, (* 28 marca 1808,r. w pobliżu Stavanger), był uczniem akademii w Kopenhadze. Długi czas zajmował się malowaniem portretów w Chrystyanii, następnie oddał się krajobrazom, za przykładem rodaka swego, malarza Dahla w Dreźnie. Osiadł od 1845 r. w Monachium.

Wsławił zię widokami morskiemi z wybrzeżów Norwegii, szczególnie księżycowych.

Baader Franciszek-Ksawery (*w Monachium 27 marca 1765—f tamże 21 maja 1841).

Syn lekarza, poświęcał się w młodych latach medycynie, następnie przez upodobanie w naukach przyrodniczych przerzucił się do górnictwa; w tym celu bawił we Frejbergu, w Anglii i Szkocyi, gdzie również oddawał się studyom filozoficznym. Powracał ztamtąd w r. 1796 przez Hamburg, gdzie poznał się ze słynnym już filozofem Jacobim, zatrzymał się w rodzinnem mieście Monachium, wszedł do zarządu górniczego, i kolejno uzyskawszy posadę naczelnego radcy górnictwa, przebył na niej do 1820 r. Zestosunkowany z ministrem rossyjskim,

Galicynem, odbył 1822 podróż do Rossyi, skąd powróciwszy, bawił w Berlinie, gdzie wszedł w bliskie stosunki z najsławniejszymi tam filozofami, jak: Hegel, Schleiermacher, Herbart, Varnhagen. Przy otwarciu uniwersytetu w Monachium 1826 r., powołany został na profesora filozofii i teologii speku-latywnej, lecz z okazyi zatargów kolońskich, oświadczywszy się przeciw kościelnemu absolutyzmowi papiestwa, odsunięty został w r. 1838 od wykładów, i we trzy lata potem umarł. Piórem pracował na polu nauk przyrodniczych i filozofii, a wreszcie dotykał wszystkich ważniejszych kwestyj politycznych i teologicznych, w mnóstwie drobnych broszur, któ-

sobie, ażeby odrodzić się w Bogu, a jedynym łącznikiem między nim i Bogiem, od czasu upadku, jest Krzyż. Tak oto B. tłómaczy początek człowieka, jego upadek, odkupienie i powrót do Boga. W tej teoryi zachodzi ta sprzeczność, że zło, uważane za nicość, pozostaje jako popęd w człowieku. Bóg tylko „jest, który jest“, dobro więc tylko istnieje, a poza niem nic. Jednakże to zło, odsądzone od bytu, musi z drugiej strony istnieć, skoro istnieje wolna wola, wybór, i człowiek może ją tym sposobem skierować przeciw Bogu. Sprzeczność to pozorna, bo wtedy wola jego nicością jest. Nie może on jej urzeczywistnić, osiąga przez nią cele przeciwne tym, do jakich dążył. Pragnie roskoszy i zabija przez nią zmysły własne; wzdyma go pych« i upada złamany; zamknięty w samolubstwie, schnie z głodu uczuć: zło zawsze obraca się przeciw niemu, karze go ironia boska, wywołująca skutki jego działań przeciwne zamiarom. Innemi słowy, on, chce czy nie chce, działa według planów bożych; zło nie może więc dojść do bytu, czyli, jak nasze przysłowie mówi: „rozbija się o mękę Bożą“. Istnieje ono podmiotowo; bytu przedmiotowego, istnienia przez się, nadać sobie nie może. Ztąd wynika, że jakkolwiek w ciągu dziejów człowiek nadużywa wolności swojej, nic to nie pomoże, wszystkie jego czyny zejdą się na drodze, przez Opatrzność wytkniętej, która jedynie prowadzi do bytu. W taki sposób B. określa rolę zła, zamyka,ąc usta panteizmowi i fatalizmowi. Zło, to jeden z wyników upadku; upadek, to wynik wolnej woli; więc człowiek nie jest prostą piłką lub maszynką, lecz istotą wolną i samodzielnie czynną. Bóg znowu dopuszcza zło, ale przez niszczenie jego usiłowań wykazuje nicość jego jako rzeczy przez się. Człowiek, raz wybrawszy zło, musiałby był wiecznie pozostać przy niem, bo stracił prawo do innego wyboru. Wieczna więc tylko moc mogła mu to prawo przywrócić, i oto Bóg, istota wieczna, ulitował się i urzeczywistnił wielką myśl: Odkupienie, stawiając człowieka znów w stanie wolnego wyboru, ażeby mu pozostawić drogę do zupełnej wolności. Teoryę tę B. przeprowadza w wielu miejscach, a szczegółowo rozwija ją w „Dogmatyce spe-kulatywnej“, i łączy z nią inny jeszcze pogląd na dobro i zlo. Nadają one wszystkim naszym własnościom rodzajowym kierunek wprost odmienny, zwłaszcza woli. • Zło (namiętności) zaślepia rozum i wolę, dobro je oświetla: jasność więc poglądu zależy od praktyki życiowej. Inaczej myślą rozpustnicy i samolubni, niż cnotliwi; inaczej rozumieją istotę i warunki dobra; czyli, ażeby dobrze myśleć, potrzeba dobrze żyć, a dobrze żyć, znaczy to być posłusznym wskazówkom bożym, inaczej mówiąc, przepisom religii chrz ściańskiej. Ten mistyczny pogląd B-ra na istotę i stosunek człowieka do Boga przybiera nierównie wydatniejszą cechę w jego poglądzie na naturę, której rozmaite dolegliwości i katastrofy filozof ten również przypisuje jakiemuś upadkowi. Za punkt wyjścia służy mu apriorystyczne twierdzenie, że człowiek posiada w umyśle pierwowzór natury idealnej, która, nieposzlakowana w swych kształtach, nie zna ani cierpienia, ani szpetoty, ani zwątleń, wiecznie młoda w wiecznem pięknie. Rozum wskazuje, że może istnieć zgodność pomiędzy ideałem i rzeczywistością, a tymczasem nie istnieje ona w aktualnym porządku rzeczy, więc porządek ten nie jest boskim, prawowitym, pierwotnym: natura cierpiąca, niedołężna i podległa śmierci, jest naturą upadłą. Śmierć stanowi następstwo zła i nie istniała przed grzechem. Ażeby ustanowić paralellę pomiędzy upadkiem człowieka i natury, puszcza się B. na bałamutne bezdroża mistycyzmu, prawiąc, że upadek człowieka poprzedzony był jakimś innym upadkiem, którego dowodzić mają przewroty globu; że śmierć istniała jeszcze przed człowiekiem, a stworzenie ziemi odgrywa względem natury podobną rolę, jak Odkupienie względem człowieka. Sześciodniowa praca Boga miała jakoby za cel naprawę tego wielkiego zniszczenia, sprowadzonego buntem szatana; śmierć została uwięzioną, i wyszła z więzienia dopiero skutkiem nieposłuszeństwa człowieka. Słowem, dla poparcia podań religijnych przez metafizykę, B. tworzy na własną rękę rodzaj mitologii, wpadając na tropy Boehma i Paracelsa. Mistyczna skłonność umysłu przywiodła go też do przesadzenia wartości faktów jasnowidzenia, które obserwował na współczesnej mu jasnowidzącej z Prévorst, i, jak później nasz Gołu-chowski w „Dumaniach“, odniósł je do systematu nadprzyrodzonego. Bałamuctwa te szkodziły jego filozofii, która skądinąd zawiera mnóstwo myśli trzeźwych i płodnych, zwłaszcza w zastosowaniu do praktycznego kierunku życia. Wróg wszelkiego przymusu, fałszu i obłudy, w rozprawach swych, zwłaszcza polemicznych, wykazywał zgubne dla ludzkości następstwa podobnych objawów: wolność traktował na szeroką skalę, zarówno w charakterze metafizycznym, jak politycznym. Wierny chry-styanizmowi i broniący go przed ubocznemi nawet najazdami doktryn filozoficznych, katolik, zerwał jednak z Rzymem, pragnąc ażeby katolicyzm rządzonym był nie absolutnie przez Papieża, lecz przez sobory i w duchu demokratycznym: pod tym względem więcej go zadowalniał kościół wschodni. Wbrew reakcyi ponapoleońskiej, nie potępiał on bezwarunkowo wielkiej rewolucyi francuskiej, wieszczo przewidując, że rzucone przez nią ziarna dojrzeją w owoce swobód, należących społecznościom ludzkim. Z tej samej zasady obstawał, wobec Świętego przymierza, za odbudowaniem Polski (w r. 1815). Pisma jego filozoficzne, rozrzucone pomiędzy rokiem 1797 i 1836, zbierał, wydawał i objaśniał najgłośniejszy z jego uczniów, Franc. Hoffmann z Wiirzburga; wyszły one w ogólnym zbiorze, jako „Dzieła kompletne Franciszka Baalera, przez Hoffmana wydane“, w Lipsku 1860 roku; zawierają do 20 traktatów osobnych. Jako górnik, a więc przyrodnik i technik, wydawał też B. ze swego fachowego zakresu pisma, jakoto: „Vom Wärmestoff“ (Wiedeń, 1786) „Versuch einer Theorie der Sprengarbeit“ (Freiberg, 1802 r.), tudzież, skutkiem własnego odkrycia, dzieło „O zastosowaniu soli glauberskiej do wyrobu szkła“, w Wiedniu 1815 r. W zbiorze Hoffmana znajdujemy też jeden traktat dotyczący „Fizyki dynamicznej“ i drugi „O kwadratach Pita-gorejczyków w naturze“, które odnieść należy do

zakresu specyalności wyłącznie matematyczno - fizycznej.

lub Beltis. Cześć B-owi oddawana była z wielką okazałością: kapłani wykonywali święte tańce, a lud całował jego posągi; składano mu w ofierze owoce, pieczywo i zwierzęta, a nawet, jak zaznacza Euzebiusz, ludzi. Do czci Baalowej wchodziła i rozpusta: Baal-Peor był bogiem prostytucyi, a w wielu jego

K. K.

f?

l'.'V

//:

Baader Józef, (* w Monachium d. 30 września 1763 roku — f tamże 20 grudnia 1835 roku), inżynier bawarski, naczelny radca górnictwa, członek królewskiej bawarskiej akademii umiejętności. Study o wał medycynę i uzyskał dyplom lekarza, zarzucił jednak praktykę, poświęcając się naukom technicznym, a przeważnie technologii górniczej. W podróży swej za granicą (1787 — 1805), głównie po Anglii i Francyi, zdobył wiele wiadomości technicznych, które z całą praktycznością stosował i, już za granicą, jako zdolny górnik był ceniony, Po powrocie do kraju rodzinnego, mianowany został dyrektorem machin i górnictwa, a w r. 1808 radcą tajnym przy generalnej dyrekcyi salin i górnictwa w Bawaryi.

w\

ii™

“‘lid

W roku 1815 odbył powtórną podróż do Anglii, study ująć tamże budowę kolei żelaznych, a powróciwszy do Monachium, był głównym promotorem budowy kolei bawarskich. Odznaczał się niezwykłą pomysłowością i wiele swych wynalazków praktycznych w życie wprowadził. Z licznych jego krytyk, dzieł i broszur przytoczyć należy: „Opisanie nowo wynalezionej świstawki“ (Baadersche Gebläse), Ba-warya, 1794; —„Theorie der Sang und Hebepumpen“

ÊM

Bajrejf, 1797 i 1820;—„Neue Vorschiaege und Erfindungen zur Verbesserung der Wasserkünste bei dem Bergbau und Salinenwesen“, Bajrejt, 1800 i 1820;

-s

K. D

— „lieber ein neues System der fortschaffenden Mechanik“, Monachium, 1817;—„Husskison und die Eisenbahnen“, Monachium, 1830.

Baal. 1) Imię najwyższego bóstwa u fenicyan; oznacza ono, również, jak Adon, pana, i ma współ- VçjÉ ność pochodzenia z imieniem boga asyryjczyków,

Fig 160 Baal-IIammon (terrakota, katalog zbioru Barer nr 161).

Bel, wywodzącego się od chaldejskiego Beêl. Temu samemu bóstwu, pod mianem Kemosz, oddawali cześć moabici, a ammonici nazywali je Molochem. Imię Moloch czyli Melech znajduje się i u fenicyan, którzy go czcili jako króla - opiekuna miasta i nazywali Melkart lub Melech - Kart. Melkart odpowiada świątyniach pełniła służbę młodzież płci obojej greckiemu Herkulesowi i jest po prostu je Iną z od- o zepsutych obyczajach.—2) Bóstwo to fenickie wpro-inian B-a; na niektórych napisach znajdują się na- wadzone zostało do panteonu egipskiego, pod nawet oba te imiona złączone. Pod ogólną nazwą B. zwą Bar, Bal, za XIX dynastyi i uosabiało wojowni-znauo kilka bóstw poszczególnych: i tak był Baal- czość, jak wiele bóstw azyatyckich: Anta, Astarte, Berit w Sichern, jako bóg przymierza; w Ekron, Sutech.    r-

Baalbek, miasteczko Turcyi azyatyckiej, wSyryi, położone w dolinie Bekaa (Coelesyria), u stóp Anti-Libanu, opodal źródeł Orontu, na zwaliskach starożytnego Heliopolis, ma 1,170 metrów obwodu. Pochodzenie tego baalowego miasta nie jest dokładnie znanem; są już o niem wzmianki w dokumentach egipskich i asyryjska h. Zhelenizowane za Aleksandra, przybrało nazwę Heliopolis (miasto

Augusta Felix), Antonin zaś upiększył. W następstwie stało się stolicą biskupią. Arabowie zdobyli je r. 636 i od tej chwili rozpoczął się upadek Helio-polisu. Podczas wojen krzyżowych miasto przechodziło z rąk do rąk; w r. 1170 zniszczyło je pierwsze trzęsienie ziemi, a r. 1750 drugie trzęsienie zburzyło je prawie do szczętu. B. Sławnem jest przez swoje ruiny; wielu podróżnych, a między

u filistynów, był Baal-Zebub (ob. Belzebub); następnie Baal-Gad (napisy Mesza, Kemosz Gad), Baal-Hermon, Baal Sefon i t. d. Imię to spotyka się często i w nazwach mężów fenickich, jak Annibal, Az-drubal, a nawet u postaci biblijnych: Gedeon nazywał się Jerubbaal, a podług przekładu Siedtndziesię-ciu, Iszboszet i Mefiboszet;, syn i wnuk Saula, nazywali się także Baal i Mefibaal. Kult B-a istniał i u hebrajczyków, co wywoływało oburzenie u pro- j słońca) i doszło do wielkiego znaczenia. August roków. Jéroboam, król izraelski, kazał czcić B-a | przemienił je na kolonię rzymską (Colonia Julia pod postacią byka. Przeważnie czczono go jako bo-ga-słońca i jako takiego nazywano Baal-Samon (bóg-niebo) i Baal-Hammon (bóg-słońce). Wystawiano mu Hammanitny czyli słupy, przedstawiające kompas; z tego powodu assyryjczycy nazywali go także „nu-ru iii“ (światło bogów). B. miał za towarzyszkę bóstwo, poczytywane za jego żonę czy siostrę; była to Astarte (ob.), którą grecy nazywali także Baaltis

nimi i Lamartine, poświęciło mu pełne zachwytu opisy. Miasto otacza zakole, liczące 4 kilometry i składające się z trzech oddzielnych części: 1) fundamentów ułożonych z Cyklopowych kamieni, z których nie jeden ma 20 metrów długości, a 4 do 5 szerokości i tyleż wysokości; [aby je poruszyć, trzeba-by użyć siły 20,000 koni; 2) muru rzymskiego i 3) muru opatrzonego w blanki i wieżyce, który wystawili arabowie; oni-to zamurowali wejście do dwóch wielkich świątyń. Do cytadeli prowadziły schody, | Baalbek“ (Londyn, 1757, in fol.; 2-e wydanie 1827).— u których szczytu wznosiło się propyleum i portyk De Sauly, „Voyage autour de la mer Morte“ (Paryż, o dwunastu kolumnach z dwoma pawilonami. 1852—54; 2 tomy in-8 z rysunkami). — E. Renan: Platformę (325 metrów na 97), na której wznoszą „Mission de Phénicie“ (Paryż, 1864). się świątynie, tworzą właśnie wyżej zaznaczone Baal-Gra&, w starożytności miasto w zachodniej kamienie cyklopowe. Dochodzono tam przez obszerne stronie Hermonu, na granicy Palestyny, w ziemi podziemne galerye; droga do Wielkiej świąty- Hemath. Baal-Horor, miasto w pokoleniu Benja-ni przecinała dwa wielkie dziedzińce, z których mina, pomiędzy Betel i Jerycho. Baal-Hermon, jeden jest czterokątny i liczy 134 metry na 113, część Libanu na północnej granicy Palestyny. B a al

ty ni a okrągła, przeładowana ornamentyką rażąco pretensyonalną. Gzemsy, wiążące kolumnadę przedsionka, biegną łukiern, w kierunku dośrodkowym. Budowla ta, zamieniona niegdyś na kościół chrześciański, jest prawie nienaruszoną. Opodal miasta, na zachód, znajduje się nekropolia z katakumbami, a na poludnio-zachód ciągną się łomy, z których wydobywano olbrzymie kamienie na fundamenta. Bibi: Dawkins et Wood: „The Ruins of

iM

S- - A "

ïfi-.

---

“i

wamtm

-V &

mm

Ib-

.f

ni

mRW

' - mSÊlKÊm^M

■T'

pllli

m

ii

«BÉÉ

■'?V-

I

VL--- ■ \ -

JSam

IjJ18

...

i-

SS@H

—KMWBb WĘĘ

Fig. 161. Baalbek

Meon, miasto moabitów w pokoleniu Rubena. Baal-Perazim, miasto w dolinie Rephaim, blisko Jerozolimy, gdzie Dawid rozproszył filistynów i zniszczył ich bałwany.    *

Baaltis, ob. B a a 1.

Baar, wyżyna na wschodnim stoku Czarnego Lasu (Schwarzwald), stanowiąca część Szwabsko-Bawarskiej wyżyny i obejmująca dorzecze górnego Dunaju (Brege-Brigach), oraz Nekary. Jest to właściwie ogniwo, spajające Szwarcwald z tą częścią Jury Szwabskiej, która jest znaną pod nazwą Heubergu; składa się ono z tryasowej formacyi, ku wschodo-

a drugi sześciokątny (60 metrów średnicy); naokoło tych dziedzińców wznosiły się w symetrycznym rozkładzie przepysznie udekorowane sale, których szczątki leżą dziś na ziemi. Świątynia miała kształt prostokąta (89—49 metrów), a z jej 54 kolumn sześć stoi jeszcze cało z nienaruszonemi korynckie-mi kapitelami; kolumny te liczące 7 metrów obwodu i 23—40 metrów wysokości, wraz z podwaliną, panują nad całością zwalisk. Nieco niżej, na południe, wznosi się mała świątynia, czyli świątynia słońca i zajmuje z przyległemi budowlami, 227—117 metrów przestrzeni; właściwa świątynia, wsparta na    42 kolumnach, liczyła tylko 83—    wi przechodzącej w jurajską, a ku    zachowi w ar-

37 metrów i jest    względnie dobrze jeszcze utrzy-    chaiczną, na górnym biegu obu źródłowych rzek

maną, zwłaszcza jedna jej grupa o 9 kolumnach, która Dunaju zjawia się granit i syenit. Cała ta prze-zachowała swoje    fryzy, bogato rzeźbione gzemsy    j    strzeń zajmuje około 600 km. □ i    50,000 m-ców

i część plafonu.    O 300 metrów dalej stoi świą-    |    i stanowiła jądro posiadłości książąt    Fiirstenbergów

And. S.

fitujące w jodek i bromek sodu; zakład kąpielowy skromny. Warunki klimatyczne dobre, pobyt bardzo tani, sezon od początku maja do października. Od stacyi kolejowej Mediasch 13 kilometrów. Fre-kwencya dosięga 500 osób. Uzdrowisko winogra-dowe.

w Badenie i Wirtembergu. Pierwotnie hrabstwo, następnie landgrafstwo , należało zrazu do możnej rodziny alemańskiej Berchtoldów, rezydujących w m. Villingen (w bliskości ruiny zamku Baraburga—Ba-arburga) później dostało się hrabiom Sulz, a ci odstąpili je Rudolfowi Habsburgowi, który w 1282 r. przelał swe prawa na książąt Fiirstenbergów.

Baas Castelmore lub B a a t z, P a w e ł, baron de, (* około r. 1601 czy 1610—f 24 maja r. 1703 czy 1712), dyplomata francuski. Pochodził ze szlacheckiej rodziny z Béarnu; był początkowo guwernerem Filipa Manciniego, siostrzeńca Mazariniego; 1652 r, powierzono mu, wraz z Gourville’m, przeprowadzenie układów między miastem Bordeaux a Frondą. We dwa lata później wysłany był do Londynu dla dania pomocy prezydentowi z Bordeaux, traktującemu o zawarcie przymierza między Anglią a Fran-cyą; negocyacye te przeciągał z umysłu Kromwel, od 14-tu miesięcy. B. przybył do Londynu w styczniu r. 1654; protektor Anglii przyjął go z odznaczeniem, ale nie chciał podpisać żadnych układów. B. wrócił do Francyi po nowe instrukcye, a otrzymawszy je od Mazariniego, pojechał napowrót do Londynu i rozpoczął ponowne rokowania z wielką zręcznością i energią; usiłowania te spełzły znów na niczem. W maju r. 1654 odkryto w Londynie spisek i imię B-a znalazło się na liście sprzysiężo-nych. Powołany przed sąd Rady, przedstawiciel Francyi dał dumną odpowiedź, i jakkolwiek nie dowiedziono mu niczego, został z granic Anglii wydalony (czerwiec r. 1654). Kardynał Mazarini zażądał wyjaśnień, ale, obawiając się zerwania stosunków z Anglią, o które mu bardzo chodziło, zaakceptował takie, jakie mu dano. W r. 1657 B. dowodził kompanią muszkieterów kardynalskich przy obronie Mardiku; r. 1672 został gubernatorem Nawarry i utrzymał się na tern stanowisku do śmierci.

B. miał czterech braci: Karol de Baas, hrabia d’ Artagnan, był owym słynnym kapitanem muszkieterów, poległym w bitwie pod Maestricht r. 1673; czwarty, Jan, otrzymał r. 1656 buławę marszałka obozowego, a r. 1667 został wodzeni sił francuskich w Ameryce.—Chéruel: „Histoire de France sous le ministère de Mazarin“ (Paryż, 1882; tom II). — Guizot: „Histoire de la République d’ Angleterre“ (Paryż, 1864, tom II).

Baasa (B a e z a), trzeci król izraelski (953—930), syn Apiasa, z pokolenia Issachara, był wodzem króla Nadaba. Zamordował go zdradziecko podczas wojny z filistynami i położył koniec dynastyi (Je-roboama), ponieważ wygubił całą rodzinę królewską; stolicę swoją miał w Tersie. Sprzymierzywszy się z królem Syryi, prowadził wojnę z Asą, królem judzkim, i obwarował przeciwko niemu miasto Ramę, zagrażając tern bezpośrednio Jerozolimie. Król judzki przeciągnął, za pomocą pieniędzy, Syryjczyków na swoją stronę. Zaatakowany od północy B. musiał ruszyć na spotkanie najezdców i dał za wygraną planom swoim co do królestwa Judy.

Baasen, węgierskie Felsö-Bajom, rumuńskie Bazna, wioska w Siedmiogrodzie, w komitacie Klein-Kokel (Kis Küküllö), w ładnej, zalesionej i wzgórzami otoczonej, dolinie. Zdroje solankowe, bardzo ob-

I)r. A Ÿ.

Bab (po arab. tyle co brama wogóle, „Bab-ali“ — Wysoka Porta (ottomańska), nakoniec w rozumieniu mistycznem brama roztwierająca niebiosa). Nazwę „Bab,“ w ostatniem słowa tego znaczeniu, przybrał twórca nowej religijno-społecznej nauki, która, za naszej pamięci, wstrząsła była posadami muzułmaniz-mu w Persyi i nie przestaje dotąd grozić mu poważnie. Twórcą tej nowej nauki „Babizmu“ był mirza Ali-Mohammed z Szyrazu, wysokiego rodu („Seid“ domniemany potomek Alego), obdarzony wszelkiemi przymiotami duszy i ciała, młodzieniec, którego pełna wyższego polotu natura i szerokie wykształcenie wcześnie usposobiły do protestu przeciw odrętwiającemu formalizmowi urzędowego kultu szyitów. Przejęty żywą tradycyą filozofii narodowej (Avice-ny), jak i prastaremi podaniami rodzimego mazde-izmu, a obok tego obeznany dostatecznie z przepisami Ewangelii, oraz treścią Biblii i Kabtały, stworzył on sobie powoli odrębny religijny sysem, z którym w r. 1847 wystąpił otwarcie jako „Bab“ t. j. jedyna brama prawdy i zbawienia. Podstawę tej nowej nauki, stanowi zespolenie dość organiczne pan-teizmu z mistycyzmem, wręcz przeciwne monoteizmowi, tak personalnemu, muzułmanów. Cechą jej wybitną—idea emanacyi. Bóg, podług Baba, jako źródło życia, rozlewa je ze swego łona w bezgraniczną przestrzeń. Przez emanacyę przestał on być jedynem istnieniem i, pozostając sam sobą, dał początek mnogości bytów. Jest on jednościąf jedności i summą summ, niema żadnej rzeczy po za nim. Charakterystycznem jest wielce pojęcie o końcu świata. „W dniu sądu wszystkie rzeczy zniszczone zostaną, oprócz natury boskiej; lecz to zniszczenie powszechne nie dotknie jednak ludzi, co poznają prawdę,—tacy, tracąc poczucie indywidualności, nie stracą zupełnie, wracając na łono Boga, uczucia swego istnienia i znajdą tam najwyższe szczęście.“ Idei mąk wiecznych, podobnie jak w mazdeizmie, nauka B-a nie zna. Do tej podstawy powszechnego w Azyi mistycznego panteizmu dodał Mirza-AJi-Mohammea naukę szczególną o objawieniu i o sobie samym, jako objawicielu. Natura, podług niego, oddalona od Boga, nieświadoma pierwotnej jedności, nie może się obejść bez objawienia; Bóg też udziela go człowieczeństwu od czasu do czasu. On je porusza i zwraca ku sobie za pomocą łańcucha mistycznego i dokonywanych przezeń wstrząśnień. Łańcuch taki stanowią prorocy, wstrząśnienia zaś—objawienie, przez nich przynoszone. Są oni tchnieniem ust Boga, słowem jego żywem. Każdy z nich wyraża myśl boską, w mierze i postaci, zastosowanej do pojęcia społeczeństwa współczesnego. Nie można tedy przyznawać między nimi wyższości jednych nad drugimi, ponieważ spełniają wszyscy oni razem jedyne dzieło, wyrażają wiekuiście myśl jedną. W łańcuchu tym mistycznym Mojżesz przygotował Chrystusa, ten Mahometa, Mahomet zaś i apostołowie, co po nim nastąpili (m. inn. 12 imamów Persyi), przygotowali nowego objawiciela, którym właśnie jest „Bab“. Jest on też nie tylko prorokiem jedynie, lecz nadto proroctwem samem, kulminacyjnym szczytem jego — „punktem“ (inokteh). Posłannictwa swego wszakże dokonywa on w tajemniczej jedno-zgodności, łącznie z gronem (18 zaznaczonych kabalistycznie) osób, bez różnicy płci, przenikniętych tym samym, co on, duchem, chociaż go objawiają przez różne atrybucye i działalność inną. „Punkt“, dalej, z owem gronem towarzyszy tworzy jedną istotę, jedną duszę. Harmonia ta 19 istot,w jedności stanowi, w pewien sposób, ścisły, wiekuiście żywy organizm; skoro bowiem jedna z tych osób traci ziemskie życie, dusza jej łączy się z duszą tego, kto przeznaczony zająć jej miejsce, w taki sposób, że niema nigdy próżni w jednoości, ani przerwy w dziele przez nich dokonywanem. Zastosowanie to zasady metem-psychozy, o jakiem nie marzył ani Plato, ani Pyta-goras. B., podający się za pośrednika między Bogiem a człowiekiem, nie ogranicza wszakże objawienia do samego siebie i zapowiada przyjście następcy, przyjście tego, kogo Bóg objawi, a którego sam on jest poprzednikiem jedynie. Kult babizmu, jako wynik protestu przeciw zbytkowi zewnętrznych praktyk urzędowego muzułmaństwa, zwraca się więcej do umysłu, niż do ciała; interesuje więcej myśl, niż działalność. Stąd stawia on rozmyślanie wyżej nad modlitwę, a modlitwę samotną, jako najbardziej zbliżoną do rozmyślania, wyżej nad modlitwę wspólną. Czynność kapłaństwa sprowadza do kazania i nauki. Lecz dopiero w etyce B-a uwydatnia się cała istota szczepowego ducha Aryów, przeciwna duchowi Semitów i Turanów, cała potęga rękojmi samorzutnego zbliżenia ludów Iranu z cywiiizacyą Europy, jakoteż i cała moc antagonizmu, tak groźnego dla urzędowego kultu Persyi. Oto bowiem przedewszystkiem wielkomyślny Mirza Ali-Mohammed kobietę stawia na stanowisku nieznanem dotąd na Wschodzie, zbliża jąc się na tym punkcie z najszczytniejszemi ideami kultury europejskiej. Uznając kobietę godną uczestnictwa w najwyższem kole proroczem, wśród jedności owych 19 wybranych, oswobadza on ją od niewolnictwa domowego, gnębiącego ją na Wschodzie tak okrutnie, uwalnia od zasłony i zamknięcia haremu, a przez zakaz poligamii i rozwodów wznosi do stopnia małżonki i zapewnia jej właściwą samoistność. „Zaiste, powiada, wyście stworzone dla was samych i dla waszych dzieci “ A mężczyznom wskazuje: „Nie powinno być zasłony między wami i waszemi niewiastami, gdyby ta nawet miała być delikatniejszą od listka z drzewa, aby nic nie było powodem zmartwienia dla kobiety.“ Nadto, wbrew zwyczajowi wszystkich narodów Azyi, przypuszcza on kobiety do rozmowy z mężczyznami. Każdy wierny ma prawo widzieć wszystkie kobiety, mówić z niemi i być widzianym przez nie. Chociaż obawia się rozmów z niemi przydłuższych. Wogóle wymaga B., by poważano, czczono, kochano kobiety, by im zostawiano swobodę w czynnościach, nie szkodzących ich czci lub zdrowiu; a nawet chce ,by się starano, ile można, zaspakajać ich gust do wytworności. Z pewnym rodzajem galante-

Eacjkloredya Powszechna llastr. T, VI.

ryi wschodniej, zaleca mężczyznom: „ozdabiajcie waszą ozdobę, sławcie waszą sławę.“ Co więcej zaleca swym uczniom kochać bardziej swe córki, bo one „przyjemniejsze Bogu, wyższe przed nim, niż ich synowie.“ Okazuje on też szczególniejszą troskliwość dla dzieci. Wogóle cały jego system etyczny opiera się na miłości dla drugich, Główną postacią miłości jest dobroczynność; nakazaną jest ona jako obowiązek nieunikniony, lecz wzbroniony za to wszelki datek żebrakom, ponieważ żebranie jest grzechem. Gościnność nie mniej jest obowiązującą: bogaci winni przyjmować u swego stołu liczbę gości odpowiednią ich mieniu. Następnie prawdziwy wyznawca babizmu nie ma prawa odpierać siły siłą, odpowiadać na gwałt gwałtem, na obelgę obelgą. Wogóle nawet niegrzecznośćjest dla niego grzechem j ik cnotą umiarkowanie mowy w dyskusyi. Nakou.ee, o lie obowiązanym on jest do miłosierdzia i poułażiiwo-ści dla wszystkiego, co go macza, nie powinien być też surowym i dla siebie. Post, wstrzemięźliwość, są mu wzbronione po 4ó-ciu latach. Wymaganemi są od niego cnoty stałe i powszednie, bardziej aniżeli cnoty heroiczne, którym dla uwydatnienia się potrzeba okoliczności wyjątkowych. Zakazane mu to, co jest prawdziwie szkodliwem; pozwolonem zaś jest wszystko, co może mu uprzyjemnić życie. Wogóle w nauce babistów, jak w mazdeizmie, niema nic ascetycznego: niema w niej pokuty ani umartwienia, wyrzeczenia się dóbr i chwały tego świata, zamiłowania w ubóstwie i cierpieniu, pogardy ciała; owszem, praca i dobrobyt wysoko tu cenione. Niema owych smętnych i ponurych marzeń, owej melancholii duszy rozczarowanej, wzdychającej ku niebu; życie ziemskie nie przedstawia się tu jako dolina łez, uciechy—jako dzieło kusiciela; najżywsze w niej uczucie dla natury i sztuki, a wymagania estetyczne posunięto aż do przepisów, nakazujących dbałość c piękno zewnętrzne. W ostatecznym swym wyniku system religijno - społeczny Mirzy -Ali-Mohammeda przemawia więcej do serca,- wyobraźni i umysłu, jest bardziej towarzyskim, ludzkim, poetycznym i bardziej liberalnym, niż islamizm. Gdyby też nawet nie zawierał nic więcej, jak tylko zniesienie poligamii i zapewnienie należnego stanowiska kobiecie, miałby jeszcze nad nim dość wyższości dla przeciwstawienia mu strasznego współzawodnictwa, jeśli już nie detronizowania go i służenia za przejście między Azyą i Europą. Jak była powitaną nowa ta nauka przez urzędowy fanatyczny szyityzm per-sów, łatwo zrozumieć. Od polemiki dogmatycznej, rozpoczętej z zaciekłością przez mułłów, przyszło wprędce (od 1848 r.) do zapamiętałego prześladowania zwolenników B-a przez władze kraju. Wśród rozpasanej następnie walki z bronią w ręku, do jakiej się oni wbrew jego woli rzucili, zginął i sam objawiciel babizmu i piervsi jego apostołowie, wśród których uwydatniła się, porywającym za sobą wszystko wpływem, najpiękniejsza ówcześnie z córek Iranu, Zerryn-Tadż. Przebywszy straszliwy chrzest krwi, nowa nauka nie przestaje dalej się rozwijać, drogą citdiej już propagandy. (Ob. Babiści).— Źródła: .„Les Keligions et les Philosophies dans l’Arie centrale“ p. M. le cogite de Gobineau, mi-

79

znań.“ I, 159), „Zła baba, jak Jedzą“, mówią La sowiacy sandomierscy. W Poznańskiem mówią „Zły“ albo „Wygląda jak Jędzona“ (Bibl. Warsz. 1864,

nistre de France a Athènes, Paris, 1865;—„Philosophie et Religion“ p. Ad. Franck, membre de l’Institut, prof, au Collège de France, Paryż, 1867;— „Babyzm — Społeczno - religijny ruch w Persyi — Nowe stanowisko kobiety“ p. A. J. — w feljetonie

Al. Jabł.

Gazety polskiej z r. 1875.

I,    273); tamże są podania o trzech Jędzach (porówn. Parki, Norny; Kolberg „Pozn.“ VI, 13). Niemało posiadamy bajek o B-ie np. w zbiorze S. Chełchow-

Baba, po turecku znaczy ojciec i dodaje się skiego, Nr. 3, 38, 60; u Balińskiego (Jędza, Ję-

u turków i u persów do imion własnych, zwłaszcza derwiszów i duchownych, jako tytuł zaszczytny. * Baba, I. w Archeologii. Porównaj artykuł Archeologia, str. 625. Lud w Rossyi południowej i u nas nazywa babami różne dawne figury kamienne, wyobrażające ludzi, a pochodzące z czasów przeddziejowyeh; jeżeli ich jest dwie w pobliżu, to jedną d z i a d e m, a drugą babą mianuje. Porówn. co w „Zbiorze wiadomości do antropol.“ IX, 56—58 mówi o tern ks. Siarkowski. O B-ch ka

dzonka) N. XXV; w „Zbiorze wiadom. antrop.“

miennych pisano wiele, ale dotąd nie ustalono ani ich znaczenia mitologicznego, ani wieku. Patrz Kir-kora „O znaczeniu zabytków pierwot.“, Kraków, 1883; Ewarnickiego artykuł w czasopiśmie „Mcto-pHuecKin BhCTHHKi,“ 1890 r., zesz. z lipca i in. O babie Chęcińskiej patrz „Pamiętnik Sandom.“ 1830, II, od 98; Kolberg „Radom.“ I od 294; „Kielec.“

I,    7; o b a b i e podLipnem, patrz „Wisła“ IV, 982.—

II.    W mitologii słowiańskiej B. jest istotą nadprzyrodzoną, złośliwego i szkodliwego usposobienia. Niektórzy badacze (jak Afanasjew, Machał) widzą -w niej, a głównie w B a b i e - J ę d z y, upostaciowanie chmury i burzy; z drugiej znów strony, zestawiając postać Baby Jędzy z Dz i adem i Dziadami podaniowemi, możnaby w niej upatrywać uosobienie żeńskiej połowy duchów przodków. Jakikol-wiekbądź pogląd na istotę mitycznej tej postaci wybierzemy, to jest pewnem, iż znaną jest ona w wierzeniach całej Słowiańszczyzny. Szczegóły o tem znaleźć można, pomiędzy innemi, w znanem dziele Afanasiewa (patrz w spisie rzeczy p. w. J aga-ba-ba, a głównie III, 586 —595), w Potebni „O mhbh-uecKOM'n 3Haueiiiw HbKoTopuxb oöpa^OBi, n no-B'bpifl“ II. IłaÓa-Hr-, Moskwa, 1865 i w nowej pracy Machała „Nàkres slovanského bàjeslovi“, Praga, 1891, str. 66—68. W pojęciach słowian Baba-Ję-dza (zwana Jeźibaba, Jazia, Jazwa, Baba-Jahà, Ja-ga-baba i t. p.) ma postać strasznej, potwornej baby, o zębach żelaznych, kościanej nodze i włosach rozczochranych; żywi się małemi dziećmi, duszami zmarłych, mieszka w lesie, pilnuje skarbów, jeździ na miotle lub stępie i w wielu względach nie różni się od C z a r o w n i c y i W i e d ź m y. W podaniach polskich Baba-Jędza jest krwi chciwą i żywi się dziećmi, które wprzód tuczy łakociami; pod Krakowem lud ją zwie z tego powodu Z j a d a r ką; przebywa nad wodą i w razie potrzeby wypija całe jeziora, chociaż czasami od tego pęka; siaduje też w zbożu i miewa domek z piernika; w bajce Do-brzyniaków parobcy chcą ją utopić, ale ją ratuje królewicz Piecuch. Podaniowa złościwość B-y odbija się w pieśniach, przysłowiach i wyrażeniach; jedna piosnka powiada: „Doczekałam złego męża, Wszyst-

J. K.

II,    148; u Barącza od str. 86 i t. d.; białoruskich baśni kilka znajduje się u Glińskiego i Barszczewskiego. Kaszubi używają przymiotników, znaczących złośliwy: jędzy, j ę d z o n y. A. Bruckner podał najdawniejszą znaną wzmiankę o Jędzy z Gilowskiego (1579): górne iędze („Archiv“ Jagicza, XI, 138). Mityczna postać B-y i wyobrażenie o jej bez-kształtności i potworności są u nas niezmiernie daw-nemi; ztąd też w następnych zastosowaniach imienia B-y lub przymiotnika babi widzieć należy albo utożsamienie z B-ą mityczną, albo zbliżenie z jej obrazem pierwotnym; mamy przeto góry Baby lub Babie; mamy rośliny Babi ząb, Babi gnój, Babia sól, Babia jagoda, Babi mór (nie Babi mur, jak piszą niektórzy, bo Kaszubi tęż roślinę nazywają M o-rzybabem); tak tu, jak i w nazwach babie przędza, babie lato rozumieć należy: ząb, jagoda, lato i t. d. jędz, czarownic; snop obrzędowy podczas żniw nazywa się także B-ą („Zb. wiadom“. IX, 56).—III. W języku B. ma różne znaczenia. Pomijając więcej znane, zapisujemy tu ciekawsze i gwarowe: 1) Zatyczka piecowa lub pewien rodzaj pieca, zwane jeszcze babula, babie a i ztąd wyrażenie o tchórzu: „zastawił się babicą“, t. j. schował się za piec („Prace filoL“ III, 359). 2. W znaczeniu akuszerki, oprócz B., używa się b a b k a, ba-b i c a, b a b i à r k a. a o profesyi mówi się b a b c z y ć. 3. Baby lub Babki znaczy w niektórych gwaracl gwiazdozbiór Plejad. 4. Babie uszyr^rodzaj grzybów (Zakopane). 5. B=rodzaj czapki. 6. B. —pewien przyrząd rybaczy (w Poznańsk.). 7. B.=nsójka (u myśliwych). 8. B. jako ciasto nazywa się gdzieniegdzie babi kołacz lub babie a. 9. Babką nazywają kowadełko do kosy. 10. Na Szląsku austr. Babka znaczy mendel z 10 snopów. 11. W kilku okolicach babk ą nazywają pewną postać garnka. Wyraz B. znany jest we wszystkich językach słowiańskich w znaczeniu starej kobiety; należy do rzędu zdwojonych (reduplikowanych) i tak zwanych dźwiękonaśla-dowczych (onomatopeicznych), lub właściwiej dziecinnych, jak tata, mama, ciocia i t p.

E. I).

Baba, nazwa nadawana kłodzie ociosanej, w postaci kobiety bez rąk, którą przygotowywali flisacy na przyjęcie nowieyusza, w podróż z nimi się wybierającego. B-ę tak wyrobioną musiał on całować lub okupem od pocałunku się uwolnić. Zwyczaj „całowania baby“ przeszedł później i do bram miejskich, a stąd i legenda o tego rodzaju B-ach dotąd, szczególniej w miastach nad spław-nemi rzekami położonych, przechowana.

Baba, przyrząd do zabijania w ziemię desek szpuntowych i pali, 'bywa ręczny i mechaniczny ko krzyczy, gdyby Jędza“ (Wójcicki, II, 247); a jako taki stanowi część składową przyrządu wię-w pieśni pionowej czytamy: „Przed dworem świer- i cej złożonego, zwanego kafarem (db.). Najprostszą czyna, Nasza pani jak Jędzy na“ (Kolberg, „Po- I formą B-y ręcznej jest kloc twardego drzewa, dla

zabezpieczenia od rozmiażdżania się i rozłupania J po sobie uderzeń jest tak znaczną, iż dochodzi do przy uderzeniach, obręczami żelaznemi w dolnej | 60 na minutę, swej części opatrzony, mający z boków i na wierzchu przymocowane ujęcia w rodzaju kołków lub ju, służąca do omiatania kurzu i pajęczyn, uch, ułatwiających robotnikom podnoszenie i opuszczanie B-y przy wykonywaniu robót. Dla zmniejszę- ny. nia rozmiarów B-y a powiększenia jej ciężaru, zamiast drzewa używają lanego żelaza, nadając przyrządowi formę mocno ściętego stożka. Mechaniczna praca B-y przy uskutecznianej robocie zależną jest od jej ciężaru, wysokości z jakiej uderzenie następuje i równomierności samego uderzenia; ponieważ zaś przy stosunkowo możliwych objętościach przyrządu, zależnych od wygodnego ujęcia onego przez robotników, względnej wadze, zależnej od objętości i rodzaju materyału, a także określonej wysokości podniesienia i spadku, wzrostem robotnika normowanych, dane te pewnych granic przechodzić nie mogą, z tego względu i zastosowanie B-y ręcznej jest ograniczone. Przyrząd tego rodzaju używanym bywa do zabijania na niezbyt znaczne głębokości pali i desek w grunt niezbyt ścisły i najwygodniejszym w użyciu się okazuje, gdy ciężar jego wynosi od 4—10 pudów i może być obsługiwany przez 2—6 robotników. Przy mechanicznych przyrządach do zabijania pali, B. ściśle związaną jest z kafarem. Przedstawia w tym razie sześcian z lanego żelaza o podwójnej wysokości względnie do szerokości, opatrzony w górnej części uchem do zachwytu i urządzeniem, poz walaj ącem na ruch swobodny w kierunku pionowym, tylko pomiędzy słupami kafaru, kierunek uderzenia określającemu Podnoszenie i opuszczanie B-y odbywa się albo za pomocą liny do ucha B-y przytwierdzonej i przerzuconej przez blok (ob.) kafaru, której drugi koniec pozostaje w ręku robotników, albo też az pomocą kołowrotu, na który lina się nawija; w tym razie zaczepianie czyli podchwytywanie B-y, jak również opuszczanie jej z wysokości, odbywa się za pomocą oddzielnego przyrządu, nożycami lub pochwytem zwanego, który samodzielnie zaczepia za ucho B-y i po dojściu do pewnej wysokości oswo-badza się od jej ciężaru. Waga B-y przy urządzeniach katarowych, jak również wysokość, z jakiej do skutku nie doszedł, upada na pal zabijany, pozwala na znaczne powiększenie mechanicznej siły uderzenia, która potęguje się jeszcze żywą siłą (ob.), zastosowanie zaś kołowrotu do podnoszenia B-y znacznie zmniejsza ilość niezbędnego robotnika, jakkolwiek w zamian zmniejsza ilość uderzeń w pewnym określonym peryodzie czasu. Waga katarowej B-y jest zależną od urządzenia kafaru, zwykle jednak pozostaje w granicach od 40—90 pudów. W ogóle ciężar B-y i wysokość, z j..kiej uderzenie następuje, normować się muszą tak do rodzaju gruntu, jak i pali lub desek, do zabicia przeznaczonych. Przy użyciu kafarów parowych, samodzielne działanie B-y w części znika; w przyrządach tego rodzaju B-a stanowi całość z tłokiem cylindra parowego i za pośrednictwem onego czynność uderzenia odbywa. Siła uderzenia B-y w tego rodzaju katarach jest zależną od siły maszyny parowej, prędkość zaś następujących

Baba, babka. Okrągła szczotka na długim ki-

Baba, kij w rodzaju maczugi żelazem nabija-

E. I).

Baba, strumień w Królestwie Polskiem w powiecie olkuskim, ma źródła w niewielkim wąwozie na wschód od wioski Zimnodół, płynie zrazu ku północy, pod wsią Olelinem zwraca się ku zachodowi, a wzmocniony potokiem, od Witeradowa idącym, zbliża się ku Olkuszowi, w którego piaskach ginie wkrótce bez śladu. W suche lata B. nawet do Olkusza nie dochodzi; na wiosnę, podczas tajania śniegów, płynie dość wartko, lecz i wówczas bieg jej nie o wiele jest dłuższym. W dalszym ciągu, na zachodniej stronie Olkusza, biorą początek trzy strumienie: jeden z nich wydobywa się z niewielkiego stawu, położonego przy drodze bitej do Bolesławia, przepływa pod Hutkami i wpada z lewej strony do Białej przy wsi Laski;—drugi ma źródła z piaszczystego, krzakami porosłego wzgórza na po-łudniowschód od wsi Ujków, płynie łąkami i bagnami koło Bolesławia, tworząc stawy po drodze i łącząc się z poprzednim potokiem również przy wsi Laski, by następnie wspólnie z rz. Białą złączyć się pod Kuźniczką z Białą Przemszą; trzeci nakoniec wypływa z piaszczystych wzgórz na wschód od wsi Starczynowa, wpada do Stołły, która biegnie ku zachodowi i dosięga Przemszy na południe do Sławkowa. Czy wogóle i który z tych potoków jest w związku z ginącą w piaskach Babą, jakiemi drogami podziemnemi dążą jej wody, gdzie wydobywają się na wierzch, dokładnie nie zbadano; najprawdopodobniejszem jest przypuszczenie, że woda starczynowska jest dalszym ciągiem B-y, gdyż po każdym silniejszym przyborze tej ostatniej staje się i pierwsza obfitszą. W każdym razie, zalanie kopalni olkuskich jest głównie dziełem B-y podczas wielkich roztopów wiosennych w 1655 i 1674 r.; opisy tych wydarzeń świadczą, że strumień ten był dawniej daleko więcej niż dziś zasobny w wodę. Istniał zamiar (w r. 1817) odprowadzenia B-y za pomocą kanału do Stołły, lecz

And. S.

Baba, tur. Baba-Burun, przylądek w Azyi Mniejszej, stanowiący zarazem najbardziej ku zachodowi wysunięty cypel lądu azyatyckiego pod 39° 28' sz. pn. i pod 26° 5 dł. wd. Gr. Jest-to właściwie zachodnie zakończenie pasma Kaz-Dagh, (staroż. Ida) ciągnącego się wzdłuż zatoki Adramyti, obniżającego się stopniowo i staczającego się w m. Egiejskie ostrym i wyniosłym szczytem (507 m.), którego zbocza bujna roślinność pokrywa.

Baba (ptak), ob. Pelikan.

Baba-Ali, bej algierski, panował od r. 1718— 1724; on-to pierwszy odmówił sułtanowi tureckiemu zwykłej daniny i uczynił się zupełnie niezależnym od Porty Ottomańskiej.

Babadagh, starożytny S a 1 b acus mons, dziś także Bozdagh, nadbrzeżny łańcuch gór w Azyi mniejszej w dawnej Karyi, ciągnący się wzdłuż prawego brzegu rz. Dalaman (star. Indus).

And. S.

And: S.

Babadag.h, miasto w Rumunii na półwyspie stosowanych, oto tytuły niektórych: „Essay towards Dobrudży, utworzonym przez morze Czarne i kolano the calculus of functions“ (Phil. Transact., 1815, dolnego Dunaju, leży na zachód od laguny Rasim i przy gościńcu wiodącym z Tulczy do Kostendże, pośród bagien, otoczonych wzgórzami sięgającemi 270 m., liczy do 8,000 m-ców, złożonych z Bułgarów, ormian, tatarów, greków, rumunów i turków.

1816); „On the anlaogy between the calculus of fluxiotisand other branches of analytis“ (tamże, 1817); „New methods of finding the sums of several classes of infinite sériés (tamże. 1819); „Repetition ot Aragos experiments on the magnetism of various substances du rin g the act of rotation“ (tamże, 1825); „On the electrical and magneticał rotation“ (tamże, 1826); „Demonstration of a theorem relat. to prime numbers („Edin. Phil. Journal“, 1819); „On the mea-surement of liights by the barometer“ (Edinb. Journ. of seien. 1824). Oddawał się z zamiłowaniem i talentem pracom nad machinami rachunko-wemi i ogłosił nawet w tym przedmiocie rozprawy: „On machinery for calculation and printing ma-thematical tables“ („Edinb/ Phil. Journal“ roku 1822), oraz „On the theoretical principles of the machinery for calculating tables“ (tamże, 1823). Machina rachunkowa jego pomysłu miała nietylko wykonywać zwykłe działania arytmetyczne, lecz także dawać, a nawet wprost drukować tablice wartości funkcyj; z powodu wszakże znacznych kosztów wykończoną nie została. B. jest też autorem dzieła: „On the Economy of Machinery and Manufactures“ (Londyn, 1832), którego przekład polski W. Wrześniewskiego, jak czytamy w „Encyklopedyi powszechnej“ Orgelbranda, mniejszej, znajduje się w rękopisie.

And. Ï-.

Dość ożywiony handel odbywa się przez nadmorski port Kara-Orman. B. uważany za główne miasto Dobrudży, został obwarowany przez Bajazyda I który tu zbudował także wielki meczet, następnie miasto doświadczało wielokrotnie klęsk wojennych, gdy je zdobywali rossyjanie w 1771 i 1791 (Kutuzow) i w 1800 (Płatów). Ostrzeliwanie jednak w dniu 27 marca 1854 przez wojska russkie nie dopięło celu. W czasach wojny B. obieranym był często za główną kwaterę armii tureckiej. Tu i w okolicy osiedlili się kozacy zaporoscy (nekrasowcy).

Babaeus, patryarcha seleucyjski z r. 469 po Chr., naczelnik i ostateczny organizator nestoryanów w Persy i.    *

A 'i d. S.

Babahoyo,. stolica prowincyi Rios w rzeczypo-spolitej Równikowej (Ecuador) nad rzeką Guayas, która w górnym biegu nazywa się B. około 6,000 m-ców trudniących się głównie handlem.

S. D.

Babbage Benjamin Herschell, inżynier i podróżnik, (* 1815 f 1878 w Adelaidzie). Od roku 1850 pracował w Australii południowej przy budowie pierwszej drogi żelaznej z Adelaidy do Porte-Adelaidy, którą w r. 1856 ukończył. Potem z Bon-nerem zbadał łańcuch gór Flinders, a w r. 1858 przewodniczył ekspedycyi naukowej, podjętej dla eksploracyi kraju między jeziorami Torrents, Gardner i Eyre. Wreszcie r. 1870—71 czynnym był przy urządzeniu wielkiej linii telegraficznej przez całą Australię.    *

Babezyński Tytus, współczesny matematyk polski (* w Warszawie d. 4 stycznia 1832), kształcił się w szkole w Pińczowie, a następnie w gimna-zyum gubernialnem w Warszawie, które ukończył w r. 1847, poczem wstąpił dob. szkoły sztuk pięknych i ukończył w niej studya ze stopniem architekta w r. 1850. W

Babai Franciszek (* 1742—f 1778), jezuita węgierski, opracował po łacinie: „Hungariae reges a S. Stephano ad Mariam Theresiam etc.“ (Tyr-nowa, 1773); „Hungariae palatini, propalatini et locumtenentes ab 1001 ad 1776“ (tamże, 1776);

„Arehiepiscopi Strigonienses ab 1001 ad 1776“

(tamże, 1776) i inne.

And. S-

Baba-konak, jedna z najwyższych i najdogodniejszych przełęczy w Bałkanie środkowym (988 m.), między dwoma sąsiedniemi szczytami: Baba na wschodzie (1794 m.) i Umurgasz na zachodzie (1692 m.). Tędy wiedzie gościniec z Sofii przez Tuszki sen do Orchanie.

Babany, wieś w powiecie humańskim, gub. kijowskiej nad rz. Babanką, która płynie w urwistych brzegach granitowych. W dawnych czasach było to rozległe i ludne miasto, prowadzące ożywiony handel z Krymem i okolicami Wołgi; liczyło ono wted) 9 cerkwi i 6 monastyrów, gdy je atoli zburzyli Tatarzy w 1240 r. nie wróciło już nigdy do dawnej świetności.

’W

tymże roku wysłany kosztem rządu dla kształcenia się w naukach matematycznych w Petersburgu, wstąpił do u-niwersytetu tamtejszego na fakultet fizyko - matematyczny. Za rozprawę o zjawiskach indukeyi o-trzymał medal

I)r. A. P.

Baba-Einan, słone zdroje na Kaukazie, w gu-beruii Bakińskiej, powiecie Lenkorańskim, o 20 wiorst na północ od miasteczka Saljany, położonego na prawym brzegu rzeki Kury.

:l I

Mtg

Babbage K a r o 1, matematyk angielski (*\v Teign-mouth 26 grudnia 1792 r. — f w Londynie 18 października 1871). Z kolegami swymi w Trinity College, w Cambridge, Herschelem i Peacockem założył w r. 1811 „Towarzystwo analityczne“ w celu rozpowszechnienia wiedzy matematycznej.

'A

%

■'A

■ęm

Towarzystwo to ogłosiło w r. 1816 przekład „Rachunku różniczkowego“ Lacroix, w roku zaś 1820 wydało,dwa tomy przykładów do tego rachunku.

V.

Fig. 162. Babezyński Tytus.

Od roku 1828 do 1839 był B. profesorem w Cambridge, poczem przeniósł się do Londynu, gdzie był członkiem Towarzystwa królewskiego. Ogłosił liczne rozprawy z dziedziny matematyki, fizyki i nauk

S. D.

iimu

i¹

P mm

ił

Ul

F-ks K.

Bab-el-Mandeb, znana cieśnina, łącząca odnogę Aden z morzem Czerwonem i oddzielająca południowy róg Arabii od Afryki. Po dwóch przeciwległych stronach sterczą dwa strome skaliste przylądki: Bab-el-Mandeb (Ras Menhełi) w Arabii i Ras-Sedjan, w kształcie olbrzymiego ostrokręgu (123m), w Afryce. Wznosząca się pośrodku cieśniny skalista, bezwodna i silnie obwarowana wyspa Perim należy do anglików i wraz z sąsiednim Adenem stanowi klucz do m. Czerwonego: jest to Gibraltar arabski, pod którego działami każdy okręt przejść musi. Wyspa ta dzieli cieśninę na dwie nierówne części: wschodnią czyli arabską, węższą, ale dość głęboką i, pomimo silnego północnego prądu morza, podatniejszą dla okrętów — oraz zachodnią, czyli afrykańską, znacznie szerszą i głębszą, ale liczne-mi usianą wyspami skalistemi (wyspy Siedmiu Braci), dla żeglugi niebezpieczną, gdyż do wielu cech ujemnych przyłącza się także gwałtowny prąd południowy. Ta właśnie część cieśniny zjednała jej nazwę, B. bowiem znaczy dosłownie: wrota niebezpieczeństwa, albo wrota smutku. Zajęcie tej cieśniny przez Anglików wywołało w swoim czasie poważne nieporozumienia między Anglią, Turcyą

And. S.

złoty; w r. 1854 pozyskał stopień kandydata, w r. zaś 1857, po obronieniu rozprawy o teoryi multypli-katora, stopień magistra fizyki. Zamianowany w tymże roku 1857 profesorem b. Szkoły sztuk pięknych w Warszawie, wykładał w niej do roku 1862 matematykę wyższą i mechanikę. Po otwarciu Szkoły głównej, zostaje w niej profesorem nadzwyczajnym, w roku zaś 1867 p. o. profesora zwyczajnego. W ciągu siedmiu lat istnienia Szkoły głównej wykładał w niej różne działy matematyki czystej, głównie algebrę wyższą, rachunek różniczkowy i całkowy, oraz fizykę matematyczną (teoryę sprężystości i ciepła). Po przekształceniu w r. 1869 Szkoły głównej na uniwersytet przeszedł do tego zakładu naukowego w charakterze p. o. profesora zwyczajnego na katedrze mechaniki; w roku zaś 1872, po obronieniu w uniwersytecie petersburskim rozprawy doktorskiej p. t.. „Wstęp do wyższej dynamiki“ został zatwierdzouy w obowiązkach profesora zwyczajnego. W r. 1887 po wysłużeniu lat 30, otrzymał emeryturę. Ogłosił drukiem: „Sposób mnożenia funkcyi symetrycznych, j algebraicznych, wymiernych“ (w Wykazie Szkoły głównej za półrocze letnie roku 1867—8, oraz po niemiecku w „Zeitschrift für Mathematik and Physik“ Schlömilcha, w 1872 r.), oraz wyżej wspomnianą rozprawę doktorską (po russku, Warszawa, 1872). Prócz tego wyszły w odbiciu litograficznem jego „Kurs algebry wyższej“ (dwukrotnie w r. 1864—5 i 1865—6) i „Rachunek różniczkowy i całkowy“ (w roku 1867—8).

Babel (wieża). Geneza (XI, 1—9), wzmiankuje, że ludzie, zebrawszy się po potopie na równinie Senna ar, postanowili wybudować olbrzymią wieżę. Bóg (Yahveh, Jehowa), zaniepokojony tym zamiarem, pomieszał ludziom mowę i projekt budowy nie mógł być wykonanym. Wyraz Babel, wedle pisarza biblijnego, oznacza „pomieszanie języków“. Odnaleziono w Birs-Nimrud, pośród zwalisk dawnej Borsippy, ślady widoczne budowli, która była zapewne ową słynną wieżą piętrową, opisaną przez Herodota, i do niej-to właśnie mogłaby się stosować legenda o pomieszaniu języków. Jest to olbrzymi odłam muru na 11 metrów, widzialny z odległości 32 kilometrów (ob. artykuł Babilon). Legenda wieży B. jest pochodzenia babilońskiego; w piśmie sumeryjskiem Borsippa figuruje pod nazwą „Wieży zniszczonej ;„ tym sposobem po-& twierdza starą tradycyę Genezy. r Babel, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem wieża kamienna, o którą oparta jest księga. W ko-» ronię szlacheckiej nad hełmem zam-Ï7ÏÏ kniętym trzy białe strusie pióra. Herb ten wraz z nobilitacyą galicyjską i przydomkiem „von Fronsberg“ nadany został w roku 1793 przez cesarza Franciszka Ii-go, Flo-ryauowi Babel. (Bork. — Pocz. Szl. Kr.Gal.).    w- K- z-

Babel Bronisław, inżynier-F. 163.Babel(herb). technolog (* 1846), galicyanin, pracował nad nowym sposobem fabry-kacyi potażu, o, czem w r. 1870 profi dr. J. Bauer

zdawał sprawę w Akad. Umiejętności w Wiedniu. Wydał w r. 1870 — 71 litografowane prelekcye prof. J. F. Wolfbauera o poszukiwaniach techniczno-chemicznych, spisane po niemiecku. Po polsku ogłosił drukiem: 1) „Kilka listów o naszym przemyśle fabrycznym“ (Przemyśl, 1877; 8°, str. XIV i 126).—2) „Przyszłość Krynicy“, broszura (Lwów, 1880).—3) „Z Krynicy do Pienin“, przewodnik (Tarnów, 1888, str. 85). Przez cztery lata (1885 — 1888) redagował czasopismo kąpielowe: „Krynica“.

i Francyą.

Babelsberg, zamek na wschód od Potsdamu, na wyniosłem wzgórzu lewego brzegu Haweli, która tu rozlewa się nakształt jeziora, ze wspaniałym parkiem, założonym przez Lennego i z mnóstwem po-jedyńczych, rozrzuconych dokoła willi, pałacyków, pomników i t. p. (Gerichtslaube, Flatower Thurm). Zamek stanowił własność zmarłego cesarza Wilhelma I i zbudowany był dla niego według planów Schinkla, zmodyfikowanych przez Stracka w 1835— 1849: jest to piękny gmach w stylu gotyku angielskiego z XVI stulecia, z bogatą galeryą obrazów przeważnie nowszej szkoły niemieckiej, ze wspaniałym wodotryskiem, działającym siłą machiny parowej, i z nader malowniczym widokiem na Potsdam, Sanssouci, rozlew Haweli i okoliczne lasem pokryte wzgórza.

Babenberg (dziś Altenburg), zamek, na zachód od miasta Bamberga na dość Wysokiem wzgórzu położony, gdzie Otton z Wittelsbachu w r. 1208 zabił cesarza Filipa szwabskiego, wspominany już około r. 769, kolebka sławnego niemieckiego rodu Babenbergów, których protoplastą był lir. Poppo z Grabsfeldu. Syn tegoż, także Poppo, margrabia turyngski, głośny z walk z Sorabami, pozbawiony został margrabstwa 892 r. przez cesarza Arnulfa: brat zaś jego, Henryk, poległ 886 r. pod Paryżem, w bitwie z normandami. Trzej synowie Henryka,

Adalbert, Adalhard i Henryk, którzy pierwsi nazywać się poczęli Babenbergami, zaciętą toczyli walkę przeciwko możnemu frankońskiemu rodowi Kon-radynów, na początku X wieku, za panowania Ludwika Dziecka. Podczas niej zginął w bitwie Henryk; Adalbert zaś i Adalhard, pojmani, dali głowy pod topór katowski. Młodszy z synów Adalberta,

wi III w małżeństwo siostrę swą, Agnieszkę, wdowę po Fryderyku Hohensztaufie, którego syn, Konrad, został później cesarzem niemieckim. Leopold III, fundator i opiekun klasztorów, zbudował sobie w pobliżu Wiednia na nazwanym od niego LeopoLl-bergu 'zamek, dokąd przeniósł swą rezydencyę z Melk, dotychczasowej siedziby Babenbergów. Miał on kilka córek, z których Agnieszka (f 1152) była żoną Władysława II, księcia polskiego, oraz kilku synów: Adalberta (f 1137), Leopolda IV (f 1141). Ottona, biskupa freysingskiego, (f 1158),

Bertold, otrzymał od cesarza Ottona II 976 r. marchię Nordgau; syn jego, Henryk, walczył jako sprzymierzeniec Bolesława Chrobrego przez czas niejakiś przeciwko cesarzowi Henrykowi II, a na wnuku Bertolda, Ottonie, margrabim szweinfurckim gorliwego pasterza, uczonego męża i autora jednej i księciu szwabskim (f 1057), wygasła młodsza | z najlepszych kronik średniowiecznych, Henryka, linia Babenbergów. Starsza linia pochodziła od j zwanego Jasomirgott (f 1177) i Konrada, arcybi-najstarszego syna Adalberta, Luitpolda, czyli Leopol- | skupa salzburskiego (f 1168). Gdy wybuchła woj-da I, który w r. 976 otrzymał od cesarza Ottona | na pomiędzy cesarzem Konradem Hohensztaufem

iss

■SSSÏÏi

Mis,

;%mń>

s.ï:

Mi

• Jr i

ySj

ET*i

w.

wpy

liât»;] «

iLÆîVÂrjB-ihan

Slilll

fcfeÂ

feÜ’âfe

Ülî

HÈ

SM

&ĘSM

iÈSêk

Wm

)' ] ■<

Wê

Pli®

•"_L-*L

iÆgÉSffl®

- * : - ■ " - '

â;..^.. «J;

, •=■-■

1«

- -=

. « -Î-.-3rU*-". -

Sip

mMMi:

Msm

Là!

m

A-

v."' :

iMlŁ

|f|p§i

I11PIÉ!

igpBBh&BUH

' S,

V.

sggi

jf:

j|§j|    ÜIsn»

tf .    /■ -    : ;S"

Fig. 16i. Babenberg.

saskiin i bawarskim, dał cesarz w r. 1139 księstwo bawarskie bratu swemu przyrodniemu, Leopoldowi IV, margrabiemu austryackiemu (ob. Austrya, dzieje). Po bezdzietnym zgonie jego w r. 1141 został brat jego, Henryk Jasomirgott, dotychczas palatyn reński, margrabią austryackim, a w r. 1143 także księciem bawarskim, ożeniwszy się z wdową po Henryku Dumnym, Gertrudą, czem się zakończyła długoletnia waśń pomiędzy Welfami a Babenbergami. Henryk Jasomirgott miał także

II marchię wschodnią, czyli Austryę. Leopolda 1 a Henrykiem Dumnym z rodu Welfow, księciem najstarszy syn Ernest (f 1015) został księciem szwabskim, którą-jo godność piastowali jego synowie: Ernest II (f 1030) i Henryk IV (f 1038).

Młodszy syn Leopolda I, Henryk (najmłodszym był Peppo, arcybiskup trewirski f 1047 r.), panował w marchii wschodniej do r. 1018, po nim nastąpił brat jego, Adalbert (f 1056), którego starszy syn,

Leopold, odznaczywszy się w wojnie cesarza Henryka IV z węgrami, umarł przed ojcem 1043 r., młodszy zaś, Ernest, zginął, jako stronnik cesarski, w bitwie przeciwko sasom pod Holienburgiem j udział w drugiej wyprawie krzyżowej. W r. 1156 1075 r. Syn Ernesta, Leopold II Piękny (f 1096), | musiał on ustąpić księstwa, bawarskiego pasierbo-i wnuk, Leopold III Pobożny (fil36), walczyli prze- | wi swemu, Henrykowi Lwu, synowi Henryka Du-ciwko cesarzowi Henrykowi IV. Za udzieloną prze- | mnego, za co wynagrodził go cesarz Fryderyk piw temuż pomoc dał cesarz Henryk V Leopoldo- | Rudobrody, wynosząc znacznie powiększone mar-

And. S.

grabstwo austryackie do rzędu księstw dziedzicznych, nadto następcy i synowi jego, Leopoldowi V, nadał księstwo styryjskie. Teuto Leopold V, książę austryacki i styryjski, powadziwszy się podczas trzeciej wyprawy krzyżowej z Ryszardem Lwie Serce, królem angielskim, pojmał go, gdy przez Austryę w przebraniu powracał do Anglii, więził czas niejakiś w zaniku Dürnstein, a wreszcie wydał cesarzowi Henrykowi VI. Leopold V (f 1194) pozostawił dwóch synów: Fryderyka, księcia austryackiego, i Leopolda VI, księcia styryjskiego. Po śmierci brata Fryderyka, zmarłego 1198 r. w powrocie z wyprawy krzyżowej, połączył znów obadwa księstwa Leopold VI, ożeniony z Teodorą, córką greckiego cesarza, Izaaka. Dwór jego był jednym z najświetniejszych w Europie i zbiorowiskiem najsławniejszych niemieckich poetów: Waltera von der Vogelweide, Reinmanna Starego i innych. Leopold VT, który miał udział w wyprawie krzyżowej Andrzeja, króla węgierskiego, umarł 1230 r. w San Germano, gdzie wraz z innymi książęty przyczynił się do zawarcia pokoju pomiędzy papieżem a cesarzem Fryderykiem II. Najmłodszy syn jego i następca, Fryderyk Wojowniczy, wplątany w sprzysiężeuie Henryka Hohen-sztaufa przeciwko ojcu, cesarzowi Fryderykowi II, został przez niego odsądzony od posiadłości swoich, z powodzeniem jednak bronił ich, nie tylko przeciw cesarzowi, ale i przeciwko tatarom, którzy się w r. 1241 aż pod Wiedeń zapędzili. Przed tatarami znalazł schronienie w Austryi Bela IV, król węgierski, za co musiał Fryderykowi ustąpić trzech pogranicznych komitatów, gdy zaś je później odzyskać usiłował, przyszło do bitwy nad Litawą, w której Fryderyk wprawdzie zwyciężył, ale w pogoni za nieprzyjacielem życie utracił 1246 r. Na nim wygasł ród Babenbergów po mieczu. Najstarsza siostra jego, Małgorzata, poszła za Heuryka, syna eesarza Fryderyka Ił, a po jego zgonie za króla czeskiego Przemyśla Ottokara II, który się z nią później rozwiódł. Druga siostra, Agnieszka, była żoną Albrechta I, księcia saskiego, trzecia, Kon-stancya, poszła za Henryka, margrabiego Misnii, a czwarta, Gertruda, za Henryka Raspe, margrabiego turyńskiego. Pozostała po zmarłym w r. 1228 bracie Fryderyka Wojowniczego, Henryku, córka, Gertruda, była najprzód żoną Władysława, syna króla czeskiego, Wacława I, potem Hermana, margrabiego badeńskiego, a wreszcie księcia ruskiego Romana. „Stammtafeln zur Geschichte der europae-ischen Staaten von T. G. Voigtei. Neu herausgegeben von L. A. Cohn“. Braunschweig 1864. Schmitz, Österreichs Scheyern — „Wittelsbacher oder die Dynastie der Babenberger“. München 1880 r.Dr-B K’ Babenhausen, 1) miasto w Szwabskim okręgu Bawaryi, na prawym brzegu rzeki Günz (prawy dopływ Dunaju), browary, przędzalnie lnu—dwa zamki książąt Fugger-B, piękne parki, 2000 m-ców.

B. było dawniej udzielną posiadłością cesarstwa niemieckiego, liczyło 380 km. □ i należało do panów na B-ie; Fuggerowie kupili je 1539 r.; księstwem staje się w 1803 — inedyatyzowane w 1806 r. 2). B. miasto w W. X. Heskiem, okrę-gu Starkenburskim, na lewym brzegu rz. Gersprenz (lewy dopływ Menu), pamiętne dzielną obroną przeciw wojskom cesarskim w 1635 r.

Baber v. Babur (—tygrys), właściwie Ze li i n-ed-din-Ma.homet, sławny zdobywca Indyj i założyciel dynastyi Mogoła (* 1483 — f 1530). Był on potomkiem Timura, i mając ledwo lat 12, odziedziczył po ojcu swym, Omarze Szeiku, tron królestwa Fargany, leżącego na wschód od Samarkan-dy, w Turkiestanie (1495 r.). Jak tylko się uczuł mocno utwierdzonym w swej władzy, zaczął myśleć o rozszerzeniu granic swego państwa. Jakoż roku 1497 zdobył Samarkandę, do której sam przyznał sobie prawo dziedziczne. Atoli we własnem jego państwie wybuchnął groźny rokosz, a gdy siłą oręża chciał swą władzę odzyskać, opuszczony przez wojsko, stracił i Samarkandę. Po kilku próbach niepomyślnych opanował znowu oba te kraje, lecz w r. 1501 najgroźniejszy wróg jego, Szajbani-han, władzca uzbeków, poraził go na głowę w wielkiej bitwie i wyparł z Samarkandy. B. tułał się przez trzy lata, napróżno usiłując powetować swą stratę; aż nareszcie, r. 1504, zebrawszy nieco wojska, przeszedł przez śnieżny Hindu-Kusz, obiegł i zdobył mocno obwarowane miasto Kabul. Przez ten śmiały i zręczny zamach stał się panem nowego, bogatego królestwa, a w rok potem połączył się z Hus-seinem-Mirzą, panującym w Heracie, przeciwko Szajbaniemu. Śmierć Husseina zmusiła go do zaniechania tej wyprawy, cały rok wszakże spędził jeszcze w Heracie, używając roskoszy tego miasta. Powrócił do Kabulu w samą porę, aby uśmierzyć tam groźne powstanie; wszelakoż we dwa lata później, rokosz, wzniecony przez niektórych naczelników mogolskich, wyparł go ze stolicy. B. musiał uchodzić z niej z garścią zaledwie najwierniejszych swych towarzyszy; ale jego odwaga i męstwo osobiste rzuciły taki popłoch na zastępy rokoszan, że ci, złożywszy broń, powrócili do uległości. Jeszcze raz, r. 1510, po śmierci Szajbaniego, usiłował B. odzyskać kraj swój rodzinny. Jakoż, uzyskawszy pomoc szacha perskiego, Izinaela, r. 1511 tryumfalnie wkroczył do Samarkandy. Ale w r. 1514 doszczętnie rozbity przez uzbeków, ledwie zdołał dostać się do Kabulu. Po tej porażce zdawało się, że już ostatecznie stracił nadzieję odzyskania Fargany, a ponieważ w tym samym czasie groziło mu najście uzbeków od zachodu, coraz więc bardziej zwracał swą uwagę ku Indyom. Zrobił był już kilka najść, niejako próbnych, na tę krainę, gdy w r. 1521 nastręczyła mu się dobra sposobność do wyprawy na szerszą skalę. Imbrahim, panujący w Delhi, ściągnął na siebie tak wielką nienawiść, szczególniej śród przedniej szych swych afgańczyków, iż wielu z nich zwróciło się do B-a z prośbą o pomoc przeciw niemu. B. bezzwłocznie zebrał armię dwunastotysięczną z kilku działami i wyruszył do Indyj. Imbrahim wystąpił przeciwko niemu ze 100,000 żołnierzy oraz wielu słoniami. W walnej bitwie pod Paniputem, d. 21 kwietnia 1526 r., Imbrahim poległ, a wojsko jego rozproszone zostało i B. zajął Agrę odrazu. Groził mu wszakże nieprzyjaciel jeszcze straszniejszy: Rama Sanga z Me-

waru, z 210 tysiącami wojowników. Ze wszech stron groziło mu niebezpieczeństwo i wrzały rokosze; nawet właśni jego żołnierze, nieprzywykli de skwarnego klimatu tej krainy, wysileni w nim, tęsknili do Kabulu; energiczne wszelakoż środki, użyte przez B-a, oraz pełne zapału przemówienia, wznieciły nowe męstwo w ich sercu, mimo że już i sam on czuł się bliskim upadku ducha i tak był zatrwożony, iż odprzysiągł się wina, którego dotąd nadużywał. D. 10 marca 1527 odniósł wielkie zwycięstwo pod Kanweh i zawładnął całemi Indyami. Ostatnie lata życia poświęcił uporządkowaniu spraw i dochodów swojego państwa, jakoteż podźwignięciu i przyozdobieniu stolicy, Agry. Zmarł w sile wieku, licząc lat zaledwie 48. Był on średniego wzrostu, wielkiej siły, a znakomicie władał mieczem i łukiein; równie zaś, jak fizycznemi, tak też i duchowemi przymiotami celował: był mężny, dobrotliwy i wspaniałomyślny; pisał dobrze, a spostrzeżenia jego były w ogólności bystre i trafne. Bogate materyały do żywota B-a znajdują się w jego sławnych „Pamiętnikach“, przełożonych na język angielski przez Leydena i Erskine’a (Londyn, 1826), skróconych w Caldecotta „Life of Baber“ (Londyn, 1844).— „Encyclopaedia Britannica“. * Babeuf (Baboeuf) Franciszek Noël, wściekły jakobin w czasie pierwszej rewolucyi francuskiej (* w Saint-Quentin w r. 1764), zajmował się miernictwem, kiedy rewolucya wybuchła. Przyłączył się do niej z zapałem i występował za nią w prasie. Dzięki poparciu nowych władców, kilkakrotnie zdobywał sobie korzystne stanowiska, które tracił wszakże za sprzeniewierzenia. W r. 1793 wystąpił w Paryżu pod imieniem Gracchusa, jako radykalny demagog, i w osławionem pisemku „Tribun du peuple“ podrywał wszelki porządek społeczny. Kilkakrotnie więziony, po upadku Robes-piera, był on gwałtownym przeciwnikiem panujących idei umiarkowańszych, założył klub Panteonu, zwany „des Egaux“ i zawiązał od swego nazwiska nazwane sprzysiężenie, którego celem było zwalenie rządów Dyrektoryatu, przywrócenie panowania gwałtu i skonfiskowanie wszelkich majętności na rzecz narodu. Tymczasem sprzysiężenie zdradzone zostało w maju 1796 r. B. wraz z innymi przywódcami, a mianowicie Darthé’m, stawieni zostali przed spe-cyalny sąd w Vendôme, i po długim procesie na śmierć skazani, a gdy napróżno starali się zasztyletować, 24 maja zostali zgilotynowani. Prócz niego i Darthé’go, innych współwinowajców już to deportowano, już to uwolniono. — Porów. Fil. Buo-narotti (jeden ze współwinnych): „Conspiration pour l’égalité, dite de B., suivi du procès auquel elle a donné lieu“ i t. d. (Bruxelles, 1828; 2 tomy). — Fleury: „Biographie de B.“ (Paryż, 1851). Najważniejsze ze znalezionych u B-a papierów, obejmujące treść jego projektów socyalistycznych, wydrukowane są w dodatku do dzieła L. Reybaud: „Etudes sur les réformateurs ou socialistes modernes“ (7-e wydanie; Paryż, 1864).

Babia góra, rozległy i gałęzisty pień górski, stanowiący najwynioślejszą część w Beskidzie Zachodnim, z systematu Karpackiego. W szerszem zna-

to

2»

£S

N

Ul

CD

— Babia góra.

czeniu B. G. zajmuje obszar górski, na granicy Węgier, ograniczony od południa doliną Orawy (Arva), od północy doliną Skawy, poczynając od jej źródeł aż do Suchej, a następnie dolinami jej dopływów: Stryszawki, Lachówki i Kocanki, któremi wiedzie gościniec z Suchej do Żywca, i wreszcie doliną Łę-kawki, uchodzącej do Soły podTresną; granicę wschodnią stanowi przełęcz, wiążąca doliny górnej Skawy (Wsiowy potok) i Czarnej Orawy, któremi bieży gościniec ze Spytkowic do Podwilka, zachodnią zaś —przełęcz na Glinie, z gościńcem, idącym z Żywca dolinami Koszarawy i Gliny do Półhory w dolinie Pólhoranki. Przestrzeń te mi granicami objętą wypełnia od południa grzbiet główny Beskidu, od północy zaś dwa niższe równoległe pasma; tym więc sposobem całość składa się z trzech części: z właściwego pnia B-ej G-y i dwóch jej przedgórzy.— Grzbiet B-ej G-y przebiega wężykowatą linię od przełęczy na Glinie do przełęczy na Beskidzie (Podwilk—Spytkowice) i w biegu swoim rośnie stopniowo z obu stron w miarę zbliżania się ku środkowi. Tak więc od zachodu mamy szczyty: Studena 935 m., Jaworzyna 1,050 m., Mądralowa 1,170 m., Brana v. Brama 1,517 m, od wschodu zaś: Łysa góra pod Osielcem 630 m., Naroże 1,063’ m., Urwanica 1,106 m., Polica i Sokolica po 1,367 m. Pośrodku obu ramion wystrzelił szczyt B. G. do wysokości 1725 m., królując na dalekim obszarze i sięgając wzrokiem od Krakowa po Tatry i od Pienin po Odrę i Morawę.—Sam szczyt zaścieła rumowisko ogromnych głazów piaskowca karpackiego, zbocza zaś spadają stromo ku północy, a łagodnym stokiem ku południowi. Poniżej aż do granicy lasów, które tu kończą się na wysokości 1,400 m., B. G. tworzy podłużny grzbiet, pokryty jałowcem i kosodrzewiną oraz trawą, dostarczającą niezłej paszy, poczem rozpościera się kraina odwiecznych borów iglastych, gdzieniegdzie poprzerastałych buczyną i napełnionych tu i owdzie szałasami letniemi, aż wreszcie ku podnóżu zjawiają się już stałe osady ludzkie. Główny ten grzbiet, poorany urwistemi dolinami potoków, wypuszcza na wsze strony liczne, mniej lub więcej potężne konary, z których najważniejszym jest konar południowo-wschodni, odrywający się od szczytu Policy i biegnący granicą węgierską przez Sihlec (1318 m.). Na Grani (929 m.) i Beskidy (769 m.). Dwa pasma, które z północy otaczają B-ą G-ę mają kierunek równoległy do głównego jej grzbietu, t. j. z pd.-zd. ku pn.-wd. Pierwsza rozpoczyna się u Makowa i Suchej, między dolinami Stryszawki i Skawicy, i kończy się przy uściu Krzyżowskiego potoku do Koszarawy, dosięgając największego wzniesienia w Jałowcu (1,110 m.) z pod którego biją źródła Stryszawki i Koszarawy; drugie, jeszcze niższe, biegnie w kierunku od Żywca do Lachowic i nawet do 900 m. nie dochodzi (Lasek 874 m., Sol-niska 848 m.). Cały ten dział oddaje swe wody w ³/4 Wiśle przez Sołę i Skawę, których doliny otaczają go od zachodu, północy i wschodu; pożostała idzie do Dunaju przez Orawę-Wagę; ta okoliczność, jako też polski element, który przeważnie stoki górskie zaludnia, uczyniły systemat B-ej G-y bardziej polskim, niż słowackim. Wejście na najwyższy szczyt

And. S.

And. S.

And. S.

Babicz Jako b, najstarszy burmistrz miasta Wilna w początkach XVI stulecia, miał w domu swoim najdawniejszą drukarnię wileńską, z której wychodziły pierwsze w Wilnie książki w języku ruskim cerkiewnym, dokonane „pracą i wielką pilnością“ Franciszka Skoryny. Wyraźny rok 1525 i miejsce

B. Gr.

ski.

nie jest zbyt uciążliwe, najłatwiej wykonać je z Wilcz-nej od północy i z Zubrzycy od południa.—B. G. po łacinie Mons Vetulae, dawniej poprostu Babą nazywana, miała otrzymać to nazwisko od kształtu swego szczytu, który patrzącym z oddali wydaje się podobnym do niewiasty, otoczonej owcami, t. j. głazami. Dawnym geografom polskim musiała być znaną, choć nie wszyscy o niej wspominają. Długosz mówi, że jest to góra w bliskości Żywca, bardzo wysoka i w zioła, rozliczne obfitująca..—Rzączyński powtarzając za Długoszem, dodaje, że na szczycie znajduje się jezioro, którego śladu niema i które zapewne tylko skutkiem pomieszania pojęć z jeziorami Tatrzańskiemi (Morskie Oko), nasunęło się pisarzowi. Inni albo wcale, albo tylko przygodnie o B-j G-e wspominają: — Z nowszych pisali o niej: Staszyc („O ziemiorodztwie Karpat“); —Baliński i Lipiński („Starożytna Polska“);—Zeiszner, Pol, Janota, a także Bronisław Gustawicz w „Słowniku geograficznym“ pod art. „Karpaty“.

Babia jagoda. Nazwa pospolita roślin: Ruscus Hypophyllum L. i Streptopus amplexifolius DC.

Babia sól. Nazwa pospolita rośliny Grithmum maritimum L.

Babiak, przedtem miasteczko, dziś osada w powiecie kolskim, na północ od Koła i na drodze z Brdowa do Sompolna,—liczy około 600 m-ców, zajmujących się uprawą roli, należy do gminy Lu-botyń, ma sąd gminny w miejscu a pocztę w Sompolnie. B. został miastem .po r. 1816, gdy sprowadzono sukienników z Niemiec dla założenia osady fabrycznej.

Babice, 1) miasteczko w Galicyi, w powiecie przemyskim, na lewym brzegu Sanu, którego zwierciadło jest tu 225ra nad poziom morza wzniesione. Miasto leży malowniczo na południowym stoku wzgórza, opuszczającego się urwistemi jarami ku rzece, połączone jest drogą bitą z Przemyślem i Dubieckiem, liczy około 700 m-ców, z których do 400 katolików, mających własną parafię i około 300 grekounitów z parafią w Skopowie. Handel miasta, niegdyś znaczny, dziś w zupełnym upadku, ludność żyje z 'rolnictwa i przewozu na Sanie.— Zygmunt August nadał mieszczanom Babickim wolność ceł na komorach i stanowiskach królewskich, który to przywilej w r. 1553 rozszerzył i wyjaśnił. 2) B. wieś w Galicyi, w pow. chrzanowskim, o pół-mili od lewego brzegu Wisły, wprost uścia Skawy, przy gościńcu bitym, który wiedzie z Krakowa do Chełmka pogranicznego; w okolicy kopalnie galma-nu i żelaza; w XII wieku miano wydobywać sól, o czem świadczy bulla papieża Innocentego Ii-go z 1136 r., mówiąc o chłopach, trudniących się dobywaniem soli pod Babicami w krakowskiem. Ludność dzisiejsza jest bardzo przemysłową i prócz rolnictwa zajmuje się koronkarstwem i koszykar-stwem.

druku, ma przekład niektórych części Nowego Testamentu, przezwany „Apostołem“. Domyślnie do tegoż czasu i miejsca odnoszą bibliografowie tłóma-czenia „Psałterza“ i „Kanonnika“ czyli „Akafistika“.

Babicz, 1) B. Benedykt (* w Dubrowniku w początkach XVI st.—-•f 1591 we Włoszech), był dominikaninem i, jako miłośnik i znawca muzyki, wprowadził do swego zakonu śpiew gregoryański. Wiele pięknych kazań jego pozostało wrękopiśmie.— 2) B. Tomasz rodem z Bośni, kapłan w Dalmacyi, pisał w XVII i XVIII w. po włosku i po chorwacku. Zbiór jego dzieł duchownych p. t. „Cvit razlika mira duhovnoga“, wyszedł w r. 1721, miał kilka wydań. — 3) B. Bożo (* 1840), twórca literatury marynarskiej w Chorwącyi, kształcił się w szkole marynarskiej w Tryeście, służył w marynarce wojennej od 1853 do 1874; w roku tym mianowano go dyrektorem szkoły marynarskiej w Bakrze. Zebrał on terminologię ludową marynarską i napisał po chorwacku kilka pięknych dzieł popularnych. Dążenie jego, aby marynarze chorwaccy odbywali służbę w języku narodowym, ściągnęło nań wiele nieprzyjemności. W r. 1882, po z reformowaniu szkoły w Bakrze, otrzymał emeryturę i odtąd mieszka w Zagrzebiu.

Babicz Lubomir Tytus (* 1854 w Gredycach), utalentowany powieściopisarz chorwacki. Po ukończeniu study ów prawnych w Zagrzebiu i Wiedniu, w r. 1878 poświęcił się karyerze urzędniczej. Dopiero w 1884 wystąpił w czasopiśmie „Vienac“ z obrazkiem staroszlacheckim „Illustrissimus Bato-ricz“,który odrazu zwrócił uwagę na nowego pracownika; pochlebną opinię usprawiedliwił wprędce obrazek „Mariczon“ i kilka innych, oraz większa powieść: „W nowym dworze“ (1885). W 1886 na skutek głosowania prenumeratorów „Vienca“ otrzymał premium za powieść „W nocy“, malującą z niesłychaną prawdą fałszywe drogi młodzieży chorwackiej. Cykl „Pod staremi strzechami“, wydany przez Maticę chorwacką, ustalił sławę B-a. Podobnież dobrze zostały przyjęte „Trzy powieści bez tytułu“ i „Biedne powiastki“, po których ukazały się: „Gjurgjica Agiceva“ i „Sen doktora Miszicza“ B-a można śmiało poczytywać za najlepszego po-wieściopisarza chorwackiego z młodszej generacyi; utwory jego tłómaczono na czeski, niemiecki i wło-

B. Gr.

Babicze, wieś w gub. mohylowskiej, powiecie Rohaczewskim, o 37₂ mili na wschód od miasteczka Czeczerska, wielokrotnie wspominana w traktatach Litwy z Moskwą r. 1508, 1570, 1578 i traktacie Zapolskim z 1582 r.

Babiczew, ród książęcy, pochodzący (jak Soko-lińscy i Putiatinowie) od książąt Druckich. Kniaź Iwan Siemionowicz Druckij, przezwany Baba, wysłany był z Litwy przez w. ks. Witołda, razem z innymi wojewodami, na pomoc ks. Odojewskiemu przeciw tatarom w r. 1423 i pobił cara Kujdadata. Po śmierci Witolda, podczas sporów Świdrygiełły z Zygmuntem, trzymał stronę pierwszego; gdy zaś iswidrygiełło został pokonany pod Wiłkomierzem w r. 1434, przeniósł się na służbę do W. Ks. Moskiewskiego, Wasila Ociemnionego, i wziął udział

80

Encyklopedya Powszechna Ilustrowana T. VI;

Wogóle kraj cały, obejmujący południe Mezopotamii, zwał się Chaldea (ob.j po hebrajska er es Kasdim (kraj Chaldi) podług tekstu klinowego, oraz Sen-naar, w której to nazwie niektórzy uczeni odnaleźli, słusznie być może, imię Sumer. W dokumentach ćwiekopismowych jest nazwa kraju Sumer i Akkad; prawdopodobnie pierwsza nazwa odnosiła się do części południowej, a druga do północnej Chaldei. Później stosowano jedną nazwę do obu połączonych plemion, mianowicie: sumerów, pochodzenia toruńskiego (szczep ałtajski), i akkadów, semitów, pokrewnych assyryjczykom i mieszkańcom północnej Mezopotamii. W czasach późniejszych asyryjczyko-wie znali pod nazwą Akkad kraj, w którym stało miasto B., jakkolwiek nazwa ta, w języku sumeryj-skim, Aga-de (miasto wiecznego ognia), należała pierwotnie do miasta, położonego bliżej Sippary, a zwącego się i w Genezie również Akkad. btaro-żytną nazwę miasta: „Babilu“, tłómaczono sobie w B. w dwojaki sposób: jako „Bramę bogów“, po sumeryjsku Ka-dingirra, co ma oznaczać, według ideogramów: brama, bóg i miasto; a w semickim języku assyryjczyków „bab“ oznacza bramę, „ilu“, czy „iii“—boga lub bogów. W powyższą etymologię wierzyli assyryjczykowie, również jak i arabowie, którzy interpretowali nazwę Babil przez Bab-Bil (brama Bila); Bil czyli Bel oznaczał u nich planetę Jowisza. Obok tej etymologii istnieje druga, głośniejsza, która się uwieczniła i w naszych czasach Geneza (XI, 9) powiada, że miasto nazwane zostało Babel od balai (zamieszanie), aby uwiecznić wspomnienie „pomieszania języków“, jakie spadło na B. po potopie. Druga jeszcze nazwa B-u znajduje się w grupie Tin-tir-ki, a nazwa ta oznacza, zdaje się, „mi.tsto pozostałych przy życiu“ co się zgadza z podaniem babilończyków, wedle którego Noe, babiloński Xizutrus, w tern właśnie miejscu wylądował z arki wraz z towarzyszami swoimi.—Dzieje. B. podług autorów greckich istniał jeszcze przed potopem: pierwszy człowiek i pierwszy król pochodził z B-u, urodził się tutaj. Alorus nastąpił natychmiast po stworzeniu świata, które trwało przez 168 miryad lat (1,680,000 lat): okres ten odpowiada 168 godzinom lub 7 dniom, jakie Geneza wyznacza na pracę stworzenia łącznio z dniem odpoczynku. Te same czasokresy, które żydzi skracali do jednego dnia, znajdują się w jednej z tradycyj babilońskich, jedynej, która do nas doszła i która ten sam czas oznacza olbrzymią cyfrą 240,000 lat. Godzina mozaiczna liczoną była w B-ie na 10,000 lat. — Okres, a) Królowie przedpotopowi, w liczbie 10, odpowiadający dziesięciu patryarchom Genezy, panowali przez 86,400 (60X60X24) jednostek czasu, z których każdą tradycya chaldejska oblicza na 5 lat, czyli Babilon, jedno z najstarożytuiejszych, najwię- na jeden soss, czyli na 60 miesięcy, co czyni razem

w jego wojnach z ks. halickimi; w r. 1436 jednego z nich wziął do niewoli. Synowie i wnukowie Baby zwali się Babiczami, następni potomkowie przyjęli nazwę Babiczewów, zatrzymując tytuł książęcy.

Babie lato. Nazwę babiego lata (fils de la Vierge, Altenweibersommer v. Mari en fii d en), nadają licznym nitkom pajęczyny różnej długości, jakie w pogodny dzień jesienny, zwykle we wrześniu lub październiku, unoszą się w powietrzu, zaczepiając się o rozmaite przedmioty i osiadając nawet na naszej odzieży. Nitki te pajęczyny są wytworem mnóstwa pająków, mianowicie młodych, świeżo w lecie i na początku jesieni wylęgłych, które wydzielają wiele pajęczyny luźnie, bez splatania jej w siateczki. Do takich twórców babiego lata należą: różne gatunki rodzaju Erigone (np. E. atra), Boczę ni a (Xgsticus), Cze 1 ustka. (Pochygnatha), oraz różnych przedstawicieli rodziny K r z e cz k ów (.Lycosidae) i N a m i a s t-ków (Thomisidae). Pajęczyna ta, często rozpięta jest na różnych roślinach i najrozmaitszych przedmiotach, na ziemi położonych, i szczególniej daje się zauważyć rano na łąkach, pastwiskach, polach i t. p., ponieważ na nitkach jej osiadające krople rosy,

■ czynią ją bardzo widoczną; gdy jednak następnie, rosa obsycha i powietrze się ogrzewa, za najmniejszym powiewem wiatru nitki pajęczyny unoszą się w powietrzu, zaczepiają jedne o drugie, łączą się z sobą, niekiedy plączą bezładnie i tworzą pajęczynę latającą. Oprócz tego, niekiedy pająki (szczególniej młode), snują pajęczynę latającą w ten sposób, że podnoszą koniec tylny odwloką, z brodawkami pajęczynowatemi, ku górze i wyrzucają z pewną nawet silą, jak niektórzy obserwatorowie opisują, nitki pajęczyny, które wznoszą się coraz wyżej, a lekki powiew wiatru, dopomaga do takiego snucia. .leżeli ruch powietrza jest silniejszy, często pajęczyna wznosi się wraz z pająkiem, który ją wytwarza i bywa przerzucana z miejsca na miejsce. Zjawisko to było powodem do mniemania, dość dziwacznego, że pająki mogą latać w powietrzu i, dla ułatwienia sobie lotu, wytwarzają pajęczynę.

Babie Z§by. Nazwa pospolita roślinyDentaria L.

Babik Adeodat (* 1738—f 1825), działacz ormiański, pierwszy generalny opat mechitarystów w Wiedniu, w końcu arcybiskup eczmiadziński. W r. 1773 założył filię zgromadzenia mechitarystów w Tryeście. Pod jego zarządem, naukowa i wydawnicza działalność mechitarystów znacznie się wzmogła.

Babikrówka. Nazwa pospolita roślin: Ploygo-natum vulgare Red., i Ficaria ranuculoides Moench.

Babilickie starostwo w województwie mścisław-skiem, powiecie mozyrskim. Za Stanisława Augusta płaciło kwarty ztp. 3223, gr. 1, den. 1.

.1. Ł.

A. S.

W S.

kszych i najsłynniejszych miast w swiecie; położony był pod 32l/₂° szerokości i 46° długości wschodniej, podług południka paryskiego, nad brzegami Eufratu, w Mezopotamii. Starożytny kraj Babilonia zapożyczył sobie nazwy od miasta; u persów zwał się Babirus, u greków BaooXwm, u asyryjczyów Akkad (kraj akkadów, nazwy: Babel po hebnijsku, i Babilu lub Bab-ili po asyryjsko,stosowały się jedynie do miasta.

432,000 lat. Geneza, przyjmując również liczbę 86,400, otrzymaną z rachunku sześódziesiętnego, zastąpiła pięciolecie tygodniem, a że 1,200 tygodni, czyli 8,400 dni równają się 23 latom, przedto epoka przedpotopowa wypada na 1,656 lat:

23 X 86400

1200

23X72^1656

Alorus ....

AI ap >rus . . .

Al melon .... 18 Am menou. ... 12 Amegalarus . . 18

Biblia.

5 pierwszych pa«.] Ł .

tryarchów razem:/—-4, 4)0 se n. tyg, 18,720 pięcioleci 3 następnych

414 laf.=21,600 sein. ,, 21,600 pięcioleci 782 lata—4' ,800 sein. ,. 46,080 pięcioleci

86,400 pięcioleci.

T. K.

Ta identyczność pochodzenia potwierdza się jeszcze | tern z ogólnemi wskazówkami: Dyodora Sycylijskie-w układzie dziesięciu okresów królewskich chaldej- go, Cycerona, Pliniusza i innych, ustanawia w ich skich, porównanych do okresów dziesięciu patryar- pierwotnej formie cyfry następujące: chów biblijnych. Babilończycy oznaczali, wedle swego Erechoos . . system atu sześćdziesiętuego, przez s a r (saros po Chomasbelus grecku) liczbę 3,600, przez ner 600, przez soss 84 innych królów, 0 sar. 2    „

liczbę 60. Panowania tych 10 królów bajecznych liczone są na sary; imiona ich, z wyjątkiem dwóch ostatnich, znane są jedynie z przeinaczonych tran-skrypcyj greckich i nie dają się jeszcze pogodzić i zidentyfikować z imionami babilońskiemu Oto są te imiona z odpowiedniemi datami:

= 2,700 „ 8    „ =34,080 „

8    „ =39,180 lat-

Legend o wieży Babel i wzmiankowanych tam osobach nie odnaleziono dotychczas w tekstach klinowych. Liczba zaś 39,180 lat czyli 653 sossy (sześćdziesiątki) lat jest widocznie cykliczną. Poznajemy w niej 12 okresów zodyakalnych po 1460 lat w każdym i 12 okresów księżycowych po 1805 lat; mianowicie:

12 okresów zodyak. = 17520 lat = 292 sossy 12 okresów księżyc. = 21660 lat = 361 soss Razem 39180 lat

10 sarów czyli 36,000    lat.    7,200]

. 3    10,800 „    2,160 ;c “( i

46.800    ; „    360j    pi^C101CC1

43,200    „    8,640]    21,600

64.800    „ I2.9óo/pięcioleci.

36,000    „    7,200]

64.800    „    12,960

36,000    „    7,200    ,    46,080

28.800    „    5,760    pięcioleci.

64.800    „    12,960

Razem:    120 sarów „    432,ocO Jat 86,40e pięcioleci.

Geneza przyjmuje również dziesięciu patryarchów w trzech okresach: środkowy stanowi tak samo, jak w tradycyi chaldejskiej, czwartą część całkowitego. Bezwątpienia, łączą się z tym podziałem starożytno, a dzisiaj zaginione, legendy. Ważny ten fakt daje się sprawdzić jeszcze na inny sposób podług Biblii; żaden patryarcha, z wyjątkiem Enoclia, który się dostał żywcem do nieba, nie umiera przez czas dwóch pierwszych okresów. Cyfry hebrajskie są zaokrąglone, jak wskazuje następujące zestawienie:

Chaldea,

razem:

2 ostatnich razem

Razem 1,656 lat 86,4u0 sein.

(W rachunku niniejszym zachodzi błąd w pierwszym wierszu, gdyż 24,000 tygodni semickich nie może uczynić 18,720 pięcioleci chadejskich i w trzecim, gdzie 40,800 nie jest zgodne z 46,080). Zaznaczywszy wpływ, jaki wywarła legenda babilońska na legendę Genezy, dodajemy, że imię Otiartes znajduje się w legendzie Potopu (ob. Potop), pod imieniem Ubar-Marduk, podczas gdy imię Xisuthrus odpowiada imieniowi Hasisuadra, odnalezionemu w formie Adra-hasis. Za Xisuthrusa nastąpił potop: imię jego jest zapisane znakami „zawsze“ i „życie“, będącemi alluzyą do życia wiecznego, jakiem został obdarzony ten król pobożny po potopie. Są tego ślady w napisach klinowych i greckich.— b. Po okresie przedpotopowym 432,000 lat następuje epoka mityczna popotopowa, rozpoczynająca się od legendy o wieży Babel i „pomieszaniu języków“; w epoce tej, kończącej się, na wzór legendowego okresu biblijnego, na postaciach historycznych o dowolnej chronologii, formują się państwa chaldejskie. Tekst bardzo ważny, pochodzący od Berozusa, a przechowany u Syncellusa, oraz w tłóma-czeniu ormiańskiem Euzebiusza, zgadzający się przy-

4 nery 5 soss— 2,400 lat. T w

Razem: 10 sarów 5    „

653 sossy

Te same liczby 292 i 361, z zamianą spółczynnika 60 na 1, odnajdujemy w chronologii Genezy: od potopu bowiem do narodzenia Abrahama upłynęło: 2+35 + 30+34+30 + 32 +30 + 29 + 70=292 lata. Zaś na okres trzech patryarchów, licząc od narodzenia ich synów do śmierci Józefa, która zamyka Genezę: 100 + 60 + 91 + 110 = 361 lat. Taka spólność pochodzenia liczb dowodzi, że to nie była chronologia rzeczywista. Jednakże postacie Abrahama, Izaaka, Jakóba i Józefa są historyczne na równi z ostatnimi królami tej epoki, wymienionymi w tekstach autentycznych. Koniec tego okresu mitycznego wiąże się z odnowieniem okresu księżycowego, przypadającego na rok 712 przed Chr., za Sargona w Assyryi i za kapłana Setosa w Egipcie; zaczyna się więc w r. 2517 przed Chr., a podług Chaldejczyków, potop zdarzył się w r. 41,697' przed Chr. Wynika stąd, że wszystkie obliczenia biblii są fikcyjne i że tradycya 6,000 lat istnienia świata opiera się na systemacie arytmetycznym, mającym za podstawę cyfry astronomiczne. Ta data, prawdziwa czy fałszywa, zgadza się najzupełniej z danemi autorów klasycznych: Dyodora (II, 31), Cycerona (De Div. I, 19), Hipparcha Ale-xandryjskiego (in Tim. p. 31). Naturalnie, historya nie sięga CCCCXVII wieku ery przedchrześciań-skiej, ale sięga piątego tysiąeolecia, w którem znajdujemy już sumeryjczyków i semitów, osiadłych w Mezopotamii. Ayzny kraj, ciągnący się w dolinie Eufratu, rozwinął się bardzo wcześnie pod względem politycznym. Dowiadujemy się z podań Genezy, że potężny naród, uosobiony w etno-graficznem imieniu Nemroda, utworzył silne państwo, którego kolebką były: Babel, Erecli, Akkad i Chalanne w kraju Sennaar. Obok tych miast istniały i inne, również starożytne, jak: Sippara, Larak, Larsa i Ur, późniejsza kolebka Abrahama. Jakkolwiek powinniśmy się tu zajmować jedynie historyą B-u, niepodobna przecież pominąć królów Uru i Larsy, których teksty się zachowały, pisane przeważnie w języku sumeryjskim. Pomiędzy tymi królami najdawniejsi są prawdopodobnie:

U r-babi, Ur-Cli ani, król Uru i jego syn Du ligi czy Bau-kin; następnie Ur-duggina, król bir-tellj. Rządcy Sirtelli, Urban a zwłaszcza Gou-

de a, znani są w historyi z cudownych szczątków starożytnej sztuki chaldejskiej, sprowadzonych z Tel-loh przez archeologa de Sarzec (ob. „Archeologia Mezopotamii). Ci królowie nie byli semitami i prawdopodobnie poprzedzają przeróżnych królów Aga-dy, których datę szczęściem oznaczył król Nabonid (550 przed Chr.) na 3,200 lat przed nim. Ci królowie są: S a r g o n I, król Agady około r.

Nazi-bugas, Purnapuriyas (po elamicku: potomek władcy), K u r i g a 1 z u S i m i t i - S i 1-hok, Kudur-mabug, zdobywca Wschodu, A r-d u - S i n lub E r i v - a k u (Arioch), Karaindas Kara-hardas, Nazi-ruddas. Następuje okres wcale niezuany, 343 lat i 9 miesięcy ... 1766— 1422. Potem trzej królowie: Imię zaginione 1422— 1400, imię zaginione 1400—1374, imię zaginione 1374—1357, Kara 1357 — 1356. S e mirami d a (Sammeramit) panuje w Assyryi od 1355— 1314 a w B-ie 1356—1349. Jest to ta sama dynastya, którą cytuje kanon Berozusa; prawdopodobnie Sem -ramida historyczna. Sagasaltias, znany z dokonanych budowli ... 1349—1336, Kas-bat, jego syn 1336 — 1328, Bel-madin-sum 1328— 1326, Bara-harnit 1326—1325, Ben-na-d in-sum 1325 — 1319, Bin-uadin-akhu 1319 — 1289. Król ten prowadził szczęśliwie wojny z Nimiphabal-ekur, królem Assyryi i groził nawet Niniwie. Meli-Śipak ...1289 — 1273.— Marduk-abal-id-din 1273—1260, Zamama-nadin-sum 1260—1267, Bel-nadin, był napadnięty przez Assurdana, króla Assyryi (Merodach-baladan 1-y)    1267—1287. — 4° Dynastya Pasę,

11 królów, 72 lata i 6 miesięcy 1257—1184. Mar, duk 1257—1240, Nabuchodonozor 1-y wyruszył z wyprawą na Assur-ris-isi, króla Assyryi, ale został pobity. Został po nim dokument, zawierający jakieś nadanie ziemi 1240—1234. Pięciu królów, razem 4 lata 1234—1230. Marduk-na-din-akhe, jeden z królów, najwięcej, znanych ze starożytności babilońskiej; prowadził wojny z Te-glatpalasarem, królem Assyryi; wkroczył do Assyryi, i zabrał posągi bożków, które odebrał dopiero Sen-nacherib. Pozostało po tym królu mnóstwo pomników, tyczących się nadań ziemi, między innemi słynny kamyk Michausa, znajdujący się w paryskiej bibliotece narodowej 1230—1208, M ar dukli a di n 1 rok i 6 m. 1208—1206, Marduk-sapik-Kullot, walczył z Assur-bel-Kala, królem Assyryi 1206—1193, Nabu-saduni 1193— 1184.—5° Trzy dynastye, 7 królów, 40 lat i 8 miesięcy 1184— 1135. Simmas-Sipak 1184— 1166, Ea-mukin-zir, 5 miesięcy 1166—1165, Kassu-nadin-akh 1165—1162, E-Ulbar-s a ki n-sum 1162—1145, Ninip-kudur-usur 1145—1142, Silami-Sukamuna, 3 miesiące 1142. Jeden król elamicki, nie wymieniony 1142—1136.—6° Okres prawie zupełnie nieznany, czasy supremacyi assyryjskiej; od czasu do czasu królowie Niniwy zaznaczają bunty Chaldejczyków 1136—763; pierwszy król, 13 lat 1136—1123. Inny król, 1 miesiąc i 12 dni 1128. Począwszy od tej epoki, historya babilońska zlewa się z historyą assyryjską. Oto lista mężów, którzy usiłowali wyzwolić Babilonią z jarzma Niniwy: Nabu-zikir-i s k u n około 967, Ben-inadin-akh około 931, Nabu-abal-iddin około 926, Nabu-sum-iddin około 898, Marduk-bel-usate około 897, Marduk-balatsu-igbi około 868. W tym

3800 przed Chr.; król ten jest prawdopodobnie pierwszym semitą zdobywcą i założycielem; urodzenie jego jest legendowe; rzucony był na śmierć, ale ocalił go ogrodnik; objąwszy tron, zdobył Sy-ryę i cały kraj aż do Elam i oddaloną wyspę Tivun (Tylos, Bahrein). N a r a n Sin, jego syn, około r. 3750 przed Chr. przedsiębrał dalekie wyprawy, ale. krzewił cywilizacyę; pozostałe teksty stwierdzają, iż utrzymywał stosunki z Egiptem. Dalej następują: Surgani-sar-al, król Agady.

Sporo tu figuruje imion królewskich, ale ich miejsce chronologiczne jest niepewne. Niewiadomo nawet, czy pomieścić tych monarchów we dwunastu wiekach, jakie oddzielają Nar am-Sina od końca okresu mitycznego, czy też w czasach późniejszych. Są to: U a - A n n a, król Sirtelli, Gamil-S i n, semita, król Uru, Ibil-Sin, król Uru, G a-S i n, król Uru, Sin-Iddinna, jego syn, król Uru i Larsy, N u r - B i n, król Uru, R i m - S i n po sumeryjsku Erio-aku, Arioch biblijny. Po tych trzech ostatnich królach pozostały kontrakta prawne. Możnaby jeszcze zacytować wiele innych imion, ale nie byli to właściwie królowie babilońscy, chociaż zrlaje się, iż miasto B. zależało od ich rządów. Z tym okresem rozpoczyna się liisto-• rya babilońska i jej prawie pewna chronologia c. Okres historyczny. Podług nowych badań Opperta, można ustalić z wielkiem prawdopodobieństwem następujące daty: 1° Pierwsza dynastya babilońska, 11 królów pochodzenia elamickiego, 304 lat .... 2506—2202.—S u m n - a b i 2506 — 2491,

Sumn-il 2491—2456, Z a b u, cytowany przez Nabonida 2456—2442, Ab il-Sin 2442—2424,

Sin-muballit 2424—2394, Hammurabi, syn jego, znany z wielu tekstów: budował miasta, kanały irrygacyjne i popierał handel; zostało po nim wiele dokumentów prawnych 2394—2339, Samsu-iluna, jego syn, 2339—2304, Ebisum 2304—

2279, A mmi dit a n a 2279 — 2254, A mm id i-dugga 2254—2233, Samsu-ditana 2233—

2202.—2°. Dynastya Uru-ellu (Sis-ku) 11 królów,

268 lat .... 2202—1834.—Amman 2202—2141,

Ki - au- ni bi 2141—2086, D amgi - i 1 i s u 2086—

2050, I skip al 2050—2035, S ussi-ahi 2035—

2008 Gul-ki-hi 2008—1953, Kir-gal-alommas 1953—1903, Ea-unma 1903—1875, A-kur-ul-anna 1875—1849, Melamma-kurku-ra 1849—1843, Ea-gu 1843-1834.-3°. Dynastya 36 królów, 576 lat i 9 miesięcy .... 1834—

1258.—Kan-dis 1834—1818, Ag urn-si 1818—

1796, Agu-ouvi 1796 — 1774, As-si 1774—

1766, Adu-metas ..... Urzi-umas ...—Następu

jący królowie w liczbie piętnastu są nieznani, ale okresie przypada koniec pierwszej dynastyi assyryj-jest to okres królów elamickich, których napisy do- skiej. Ful (Phul) 1-y współzawodnik Menahema szły do nas; grupujemy ich w następnym porządku: Izraelskiego aż do r. 763. 7°. Dynastya babiloń-

ska 762—711. Do tej dynastyi należy Nabonassur, od którego rozpoczyna się era jego imienia; epoką astronomiczną jest środa, dnia 26 lutego juliańskiego, 747 lat przed Clir.—-746 czyli 9,254 powiększając erę chrześciańską o 10,000 lat. Lista babilońska zgadza się z kanonem Ptolemeusza i potwierdza w zupełności jego wiarogodność. Król nieznany i N a b u - s u m - i s k u n, syn Dakkura, razem 16 lat, 762—747, Na bu-na sir (Nabonas-sar). Utrzymują, że zniszczył daty panowania poprzedników swoich, aby historya rozpoczynała się od niego. Był współczesnym Teglatpalasarowi II, który podniósł potęgę Niniwy. Władza Nabonassora była bardzo ograniczoną; nie zdołał nawet poskromić mieszkańców Borsippy w obrębie miasta B-u; panowanie jego nie było wcale ehwale-bnem 747—733. Nab-u-nadin-sum lub Na-din (Nadius Ptolomeusza), syn jego 733—731, Na-busum-ukin lub Sum-u kin, panował 1 miesiąc i 12 dni 731 — 728.—h. Okres monarchów cudzoziemskich 731—625. Kin-sir z Sapie (Ghin-zir Ptolomeusza), walczył z Teglatpalasarem i sprzymierzył się z Merocachbaladanem przeciwko Assy-ryi; ale Teglatpalasar zwyciężył go i zagarnął władzę, nie mógł się jednak utrzymać w Babilonii, gdzie wstąpił na tron na jego miejsce Pul, Phul II (Porus Ptolomeusza); usiłowano go identyfikować z Teglatpalasarem, gdyż obaj są zamieszczeni na dwóch oddzielnych listach, w jednym i tym samym okresie czasu. Kanon Ptolemeusza obala tę hipotezę. Dokument ten łączy co prawda dwa panowania w okresie 5 lat, XivCtpoo xnx litopon, ale to się tyczy widocznie wspólnego ■ panowania Chinzira i Porusa, i wyłącza w zupełności panowanie potężnego króla assyryjskiego, które było więcej nominalne niż rzeczywiste 728—726. Ululaï z Ti-nu, (Elulæus Ptolomeusza) 726 — 721. Na jego miejsce druga lista podaje Sulman-asarida (Salmanassar) króla Assyryi, znanego z Biblii, ale tenże sam tekst, zaznaczający panowanie Salma-nassara w Akkad, nie przypisuje mu tronu babilońskiego. Marduk-abal-iddin (Merodacli-ba-ladan Biblii, Mardacempadus Ptolomeusza), pochodzący z nad brzegów zatoki Perskiej, z miasta Betlakin, które należało do ojca jego. Władca ten, nieprzyjaciel assyryjczyków, wysłał ambasadorów do Ezechiasza, króla Judy, aby go nakłonić do wojny z Assyryą; sprzymierzył się równie ż zkrólami Ela-mu, a głównie z królem Sutruk-Nachuntą; napastowany przez Sargana, prowadził przez dwa lata (710) wojnę z potężnym przeciwnikiem, ale został pokonany. B. upadł; twierdza jego, Bet-Sakin, i korona babilońska przeszły do króla assyryjskiego. Sarg on (Sar-kin, Sar-jukin, Arceanus Ptolomeusza) 709—704. Sargon, założyciel Chorsabadu, przyjął tytuł króla babilońskiego i panował nad dwoma krajami przez pięć lat; został zamordowany przez niejakiego Raborida. Bezkrólewie (aßaaiXsotov) 2 lata 704—702. Po śmierci Sargona, syn jego i spadkobierca tronu assyryjskiego czynił bezowocne usiłowania, aby zawładnąć Babilonią; figuruje on nawet na jednej liście królów, jako król babiloński, ale kanon Ptolemeusza świadczy przeciwko tekstowi klinowemu, przemawiającemu za Sargonidami. Gdyby Sennacherib mógł być królem babilońskim, jak później Assarhaddon, zachowałby tron, pobiwszy uzurpatora, M a r d u k - zakir-suma (Hagises greków), który panował przez jeden miesiąc. Po nim nastąpił Merodachbaladan, panujący dziewięć miesięcy. Bel-ibni (Belibus Ptolemeusza) 702—699, wyniesiony na tron przez Senna-cheriba, ale po trzech latach popadł w podejrzenie u króla assyryjskiego, który odebrał mu tron i dał go synowi swojemu, A ssur - s ad in- s u m o w i (Asaranadisus Ptolemeusza) 699—693. Po sześciu latach panowania upadł przed koalicyą babilończy-ków i elamitów. Halladus, król Ela mu, uprowadził go do siebie. Na tron wstąpił babilończyk, Ner-gal-userib (Irigibelus Ptolemeusza) 693—692. Panował półtora roku; prowadził wojnę z Senna-cheribem. M u s e z i b-M a r d u k (Messimordacus Ptolemeusza) 692—688, zwany także Suzubem, był synem Gatuli, patryoty chaldejskiego; wspólnie z elami-tami prowadził wojnę z Assyryą; pobity został w krwawej bitwie pod Holnleh, tak przynajmniej zaznaczył Sennacherib; inny tekst przypisuje zwycięstwo skon-federowanym. Bądź co bądź, król babiloński wzięty został do niewoli i wysłany do Assyryi. Bezkrólewie ośm lat 688—680. Lista królów, wyżej wspomniana, nadaje jeszcze raz tron babiloński przez te ośm lat Sennacheribowi, ale inny dokument, zgodnie z kanonem Ptolemeusza, przeczy temu. Po śmierci Sennacheriba, jeden z synów Merodaclibaladana, Nabu-zir-napisti-lisir, pokusił się o tron babiloński, ale przed wkraczającym do Babilonii Assarhaddonem uciekł do króla Elamu, który go życia pozbawił.— Assur-akh - i d d i n (Assarhaddon, Asaridinus Ptolemeusza, 680—667), był jedynym królem assyryj-skim, który przez czas panowania swojego nosił tytuł króla babilońskiego. Odbudował mury B-u, ale w nim bardzo mało rezydował; zajmowały go ciągle wojny z fenicyanami i cymmeryanami, a szczególnie wyprawy do Egiptu. Zdobył Memfis; zapadłszy na zdrowiu w trakcie trzeciej wyprawy, umarł. Prawdopodobnie nosił się z myślą zostania w Egipcie; nosił tytuły króla Asyryi, Babilonii, Egiptu i Etyopii. Wyruszając do Egiptu, podzielił swoje azyatyckie państwo, zostawiając Niniwę Assur-ban-abalowi, a Babilonię synowi.—Samas-sum-y-u k i n (Samnughas, Saosduchin Ptolemeusza, 667— 647). Podług tekstów króla assyryjskiego, Saosdu-chin zawdzięcza tron Assurban-abalowi; w każdym razie jednak zdobył sobie zupełną niepodległość. Brat wypowiedział mu wojnę i obiegł w B-ie; podług wersyi assyryjskiej, oblężenie sprowadziło tak straszny głód, że babilończycy zjadali dzieci; doprowadzeni do szału, spalili Saosduchina w jego pałacu. Być może, że fakt ten, najzupełniej zresztą historyczny, dał początek legendzie Sardanapala, umierającego wraz z żonami i skarbami na stosie. Król assyryjski nie otrzymał jednak tronu babilońskiego który się dostał Chaldejczykowi, K an dal an owi (Chiniladan Ptolemeusza, 647—625). Król ten utrzymał się w B-ie, pomimo współzawodnictwa Assur-ban-abala; zdaje się, iż odebrał mu, na krótko, tron Bel-zikir-iskun, ojciec króla Neriglissara. — l) Osta-

tnia dynastya narodowa babilońska (625 — 538). i wkrótce po upadku B-u (*).—Cyrus król perski ty-Nabopalassar, (po assyryjsku Nabu-abal - usur tułuje się „królem Babilonu i narodów“, jako na-625—604), „Nebo proteguje swego syna“,był założycielem potęgi babilońskiej; zmógł ostatnich królów assyryjskich i wespół z Cyaxaresem medyjskim zdobył Niniwę. Assyryjskie miasto zostało zburzonem i B. zajął miejsce, jako stolica świata, i na tern stanowisku pozostał przez trzy wieki, aż do śmierci Aleksandra. Nabopalassar rozpoczął wielkie roboty budowlane, które syn ukończył. Czując się starym i słabym, przypuścił do rządów syna, który po nim tron objął. — Nabuchodonozor Wielki (Nabu-kudurr-usur 604—561), „Nebo proteguje koronę“ jeden z największych królów jacy kiedykolwiek w Azyi panowali. Będąc jeszcze młodym, zwyciężył króla egipskiego, Neclio, w bitwie pod Kareliemis (604) i położył koniec najazdom afrykańskim. Nabuchodonozor, który poprzednio już przysłał do B-u Jechoniasza, zawojował całą Syryę, zdobył Jerozolimę, zburzył świątynię, oblegał Tyr przez trzynaście lat i, dzięki tym czynom, nabył w Azyi takiej sławy, że mu legendy przypisały dalekie wyprawy, porównywająee go do Dionizosa i Herkulesa. Między innemi, miał przebiedz całą Afrykę, a nawet wtargnąć do Hiszpanii. Na nieszczęście, żadne napisy nie stwierdzają tych czynów.

stępca królów chaldejskich, „restauratorem Piramidy i Wieży“; jednakże niepodległość Chaldei skończyła się. Starszy syn Nabonida, Bel-sar-usur, słynny Baltazar biblijny, wywołał, zdaje się, powstanie za Cyrusa czy też Kambizesa. Epoka tego wypadku nie jest oznaczoną. Po wstąpieniu na tron Daryu-sza I-go, niejaki Nidintabel, przybrawszy imię Nabuchodonozora, syna Nabonida, wystąpił znów zbrojno i władał berłem babilońskiem przez 20 miesięcy; on to wytrzymał przeciw królowi perskiemu owo sławne oblężenie B-u, z którem związaną jest bajeczna opowieść poświęcenia Zopyra. Panowanie tego Nabuchodonozora stwierdzone jest dokumentami. W ośm lat po tern powstaniu powstał drugi fałszywy Nabuchodonozor, ale i on został zwyciężony. Być może, że słynny Baltazar żył właśnie za ostatnich lat panowania Daryusza. Daryusz zniósł wielki mur „Imgur-Bel“, opasujący miasto; Xerxes obalił Piramidę, najznakomitszą pamiątkę B-u. Persowie, zwłaszcza pod Artakserksesem I-m, aż do Artaxerxesa Ii-go, rezydowali w B-ie zimową porą; pałac w Buzie był zniszczony przez pożar. Miasto zachowało swoje bogactwa i sławę; Arystofanes wystawił tam po raz pierwszy sztukę swoją, pod tytułem „Babilończycy“; na nieszczęście rzecz ta zaginęła. Aleksander chciał przywrócić miastu dawną świetność, obierając je za stolicę swojego obszernego państwa; nosił się nawet z myślą odbudowania świątyń, ale śmierć stanęła projektom jego na przeszkodzie i była hasłem upadku B-u. Seleukos zdobył B. w r. 312 i fakt ten poczytany był za tak ważny i doniosły wypadek, że stanowił punkt wyjścia do nowej ery dla chronologii azyatyckiej, przez całe 1,000 lat. Syn Seleuka, Antyoch Soter, rezydował w B-ie, podźwignął jego ruiny i rządami swemi przypominał dawnych monarchów chaldejskich. Partowie Arsacydowie, którzy zajęli ostatecznie miasto w r. 133 przed Chr., szanowali jeszcze w pewnej mierze babilońską chwałę, ale dawna pani świata skazaną już była na zagładę. B. nie był od razu zburzony; został po mału rozebrany: jego wspaniałe budowle dostarczały cegieł do budowania innych stolic doliny Eufratu i Tygrysu. — II. T opogra fi a B a b i 1 on u. Miasto JB., kolosalne za Nabuchodonozora, miało skromniejsze rozmiary w początkach istnienia swego. Na miejscu obecnego H i 11 a t h - e 1 - f e i h a powstał pierwotny gród, noszący aż do ostatniej epoki nazwę Temen-B a b i 1 u. Na północy miasta stanęły świątynie,

Pozostało zato mnóstwo cegieł z dowodami, świad-czącemi o wspaniałych budowlach, przez wielkiego króla wzniesionych. Oprócz tekstów, pochodzących wprost od Nabuchodonozora, są i liczne dokumenta prawne, pisane na tabliczkach glinianych z kolejne-mi datami wszystkich lat jego panowania. Nabuchodonozor umarł zdaje się śmiercią naturalną. —

559). Monarcha ten,

E y i 1 merod a c h (Avil-Mardak, po assyryjsku „człowiek Merodacha“ 561

Neriglissar (po assyryjsku

syn Nabuchodonozora, wypuścił na wolność Jechoniasza, uczciwszy go po królewsku; nic więcej o nim nie wiadomo. Zamordował go szwagier, Neriglissar, który objął tron.

*) Napis, znaleziony na cylindrze glinianym i ogłoszony przez II. C. Rawlinsona (The Journal ol' the Royal Asiatic Society 1880; XU 73—82) mówi o buncie „wielu sumeryj-czyków i akkadów z arystokracyi i kapłanów“ przeciwko Na-Imnidowi za to niby, że nie czcił należycie Merodacha (boga). Buntownicy adośnie poddali się Cyrusowi, który zbliżył się bez bojuaż pod samo miasto Babilon, otoczył je wojskami niezliczonemu i , zdobył“. Merodaeli „wydał Nabunida w ręce Cyrusa“. Ten oświadcza w napisie, że wielkie wojsko jego zajęło cały kraj Dindir (Babilonię), oraz wiele powiatów sumeryjskich i akkadvjskich spokojnie, bez walki i że on zachował w dobrym

T. K.

stanie wszystkie twierdze babdońskie

Nergal-sar-usur, 559—555), „Nergal proteguje króla“ był za Nabuchodonozora i jego syna wysokim do-styjnikiem pałacowym, czego ślady znajdują się w wielu tekstach prawniczych. Wystawił kilka wysokiej wartości gmachów, które szczegółowo opisał. Panowanie jego znane jest z licznych prywatnych dokumentów. Wstępując na tron, musiał już być podeszłym w wieku. — L abessior dachus (Labasi-Marduk), syn poprzedniego, 555; panował tylko 9 miesięcy, a może nawet 9 dni, teksty bowiem, zawierające datę jego panowania, nie są zgodne. Poddani tego króla, oburzeni jego srogością, zabili go i powołali na tron człowieka ze szlachetnego, chociaż nie królewskiego, rodu, syna Nabu-balatsu-iqbi, Na-bonida. — Nabonid (po assyryjsku, Nabu-naid 555—538), „Nebo jest sławny“ (Labynetus Herodota), był monarchą walecznym i światłym. Oparł się medom, którzy grozili Babilonii. Cyrus, pobiwszy Astyagesa, wyruszył na Chaldeę i zdobył B. po pamiętnem oblężeniu. Dokumenta babilońskie, tyczące się tego wypadku, różnią się z dokumentami greckiemi, podług których Cyrus osadził Nabonida w Karmami; teksty zaś klinowe notują jego śmierć

a między niemi słynna piramida E-Saggil czy Saggil, zburzone przez Xerxesa; tu królowie pobudowali pałace i wystawili obok pierwotnego grodu, czyli „grodu kamienia węgielnego“, ufortyfikowaną stolicę. Królewskie to miasto leżało na wschodnim brzegu Eufratu pod 32° 30’ szerokości północnej. Po za Mezopotamią, na brzegu arabskim, o 17 kilometrów, stała Wieża J ę z y k ó w na południo-zachodzie, na brzegu zachodnim. Przestrzeń ta, wcielona później do B-u, nazywała się Borsippa, Barzipa, Bar-sip po assyryjsku, „miasto o strzaskanym ołtarzu“. Podług Talmudu, pomieszanie języków miało miejsce nie w B-ie, lecz w Borsippie. Na północo-zacliód stało drugie miasto, dzisiejszy O li ey mir, siedlisko kutejczyków, czcicieli Nerga!a. Wszystkie te miejscowości, równio jak zaznaczone w napisach prawniczych Sabrina, Pahirti, były długi czas niepodległe, dopiero później włączone zostały do wielkiego miasta. 7. Mury Babilonu. Dzieło unifikaeyi wielkiego miasta, tak jak w naszych czasach zrobiono z Paryżem i Londynem, rozpoczęte w bardzo dawnych czasach przez kilku królów, zostało doprowadzone do końca przez Nabuchodonozora. Józef, Abi-deńczyk i napisy świadczą, że król ten opasał B. sześciorakim murem. Mur zewnętrzny, największy, o którym Herodot z naocznego oglądania szeroko pisze, tworzył kwadrat o 120 stadyach, a wraz z załamaniami liczył 490 stadyów, co czyni mniej więcej 93 kilometry. Mur ten ciągnął się, idąc wzdłuż obecnego arabskiego kanału N i l, na północ, ku Oheymir, rozwijając się na przestrzeni 23 kilometrów w kierunku wschodnim, zwracał się ku południowi, następnie ku wschodowi, przerzucał się przez Eufrat i zamykał całą Borsippę; dalej zwracał się pod kątem na północo-zacliód i dobiegał dzisiejszych ruin Tell-Harkeh i Tell-Ghorail. Mur ten zewnętrzny, zwany Imgur-Bel, „Bel pobłogosławił“, otaczał olbrzymią powierzchnię 520 kilometrów kwadratowych. Przestrzeń cała zajmowała rozległość mniej więcej departamentu Sekwany, a przewyższała 7 razy terytoryum dzisiejszego Paryża. Obliczenie powyższe nie jest bynajmniej przesadzone; Arystoteles (Pol. HI., 8) zaznacza, że obszar B-u był ogromny; że mur obwodowy sam przez się nic stanowi miasta, bo w przeciwnym razie, możnaby cały Peloponez, gdyby był otoczony murem, nazwać także miastem. B., powiada Arystoteles, jest raczej krajem, aniżeli miastem. Porównywąjąc dane autorów klasycznych, można oznaczyć wysokość muru zewnętrznego na 90 łokci (48 metrów), a szerokość na 50 łokci (27 metrów). Z obu stron muru Imgur-Bel ciągnęły się rowy; wydobyta z nich ziemia służyła do robót wewnętrznych. Położenie to wyjaśnia późniejsze zniknięcie prawie całej konstrukcyi. Wieże, wysokie na 108 metrów, wznosiły się ponad tym olbrzymim obwodem. Podług Herodota mur ten posiadał 100 bram o śpiżowyeh podwojach; zabrali je Cyrus i Daryusz; ten ostatni kazał rozwalić większą część muru. W starożytnej Grecyi mur babiloński uchodził, wraz z wiszącemi ogrodami miasta, za jeden z siedmiu cudów świata. Za Xerxesa i Artaxerxesa padły resztki muru i pozostał już tylko drugi wewnętrzny mur, opisany również przez Herodota. Ten drugi mur' babiloński, Salb u, nazywał się po asyryjsku Ni v i 11 i - B e 1 „mieszkanie Bela“. Podług Hero-dota, był on bardzo jeszcze mocny; liczył obwodu 360 stadyów 69 kilometrów, wysoki był na mniej więcej 50 łokci, a szeroki na 9 metrów. Dwa wozy mogły się na nim rozminąć. Przestrzeń, otoczona murera Nivitti-Bel, liczyła 290 kilometrów kwadratowych, a więc przewyższała terytoryum Paryża prawie cztery razy. Miasta Borsippa i Kuta leżały po za jego obrębem, i po upadku muru zewnętrznego stały się niepodległemi. Historycy z epoki Aleksandra znali tylko ten drugi mur, a ztąd wynika różnica w opisach Herodota i późniejszych autorów. Ale olbrzymia ta przestrzeń nie była całkowicie zamieszkałą; zawierała także pola urodzajne, które zabezpieczały mieszkańców od głodu w razie długotrwałego oblężenia. 2. Gród babilończyków. Jest bardzo prawdopodobnem, że na miejscu dzisiejszego miasta Hillah wzniesiono najpierwsze budowle starożytnego B-u; zwyczaj wscho tui nie pozwalał opuszczać starych grodów. Ten gród zamieszka y, właściwe U r b s, ciągnął się wśród obu brzegów Eufratu na mniej więcej 20 kilometrów, począwszy od dzisiejszej wsi Djumdjunah, leżącej na północ, nad Eufratem; niewiadomo tylko, jak daleko się rozciągał od brzegów rzeki. Miasto środkowe zajmowało obecnie terytoryum Hillahu i sięgało na południe miasta Dubai, zaznaczonego w obrębie B-u przez Daryusza napisem, wyrytym na skale Behistunu. Właściwy gród babiloński zajmował sam przez się obszar dzisiejszego Londynu i, podług Herodota, posiadał ulice pod kątem prostym, których część skierowaną była w prostej linii na Eufrat i tam zamykały je bramy spiżowe. Na brzegu rzeki musiały być place i wybrzeża; domy, jak zaznacza Herodot, posiadały po trzy i cztery piętra. Wzdłuż Eufratu ciągnęło się wybrzeże, którego budowę przypisuje Berozus królowi Nabonidowi (555—538). Rzeczywiście francuscy badacze, którzy to wybrzeże odkryli, znaleźli na cegłach wyryte imię Nabonida. Wybrzeże to od strony północnej, kędy Cyrus wszedł prawdopodobnie do miasta, mogło mieć długości 40 kilometrów. Sztuczne baseny odbierały nadmiar wody przy wzbieraniu rzeki, i chroniły niżej położone ulice od zalewu. Mur ten nadbrzeżny, wedle Herodota, zbudowany był z cegły i smołowca i miał brzegi sztorcowate. Oba brzegi Eufratu łączył wielki most, pośrodku prawie miasta. Herodot przypisuje jego budowę królowej Nitokris, matce, podług niego, ostatniego króla, Labynetusa czyli Nabonida. Teksty klinowe nie znają tej królowej; imię należeć może chyba do egipcyanki w formie N i h t i-e q a r r u. Most zbudowany był z płyt kamiennych, powiązanych żelazem i ołowiem; podłogę drewnianą zdejmowano na noc, aby się tam nie chronili złodzieje. Gród środkowy posiadał bogate gmachy, zwłaszcza świątynie i sanktuarya, które leżały w samem centrum. Wymieniane są świątynie bogów, zwanych: Siu (księżyc), Samas (słońce), Bin (bóg zjawisk meteorologicznych), Nebo, Merodach (patron B-u), Bel, Anu-nit (Wenus niebiańska) i Mylitta (bogini miłości fizycznej). Na miejscu świątyni Samasa stoi dzisiaj „meczet słońca“. Nazwę tę, nieprzyzwoitą dla muzułmanina, próbowano usprawiedliwić legendą o Alim, zięciu proroka; nad meczetem wznosi się minaret bardzo wysoki. Zwaliska świątyni Mylitty znajdują się o 20 minut drogi na północ od Hillah; jest to czworobok w rodzaju karawan seraj u, opatrzonego w nisze; w świątyni tej odbywały się zapewne praktyki babilońskie, nakazujące każdej kobiecie oddać się przynajmniej raz w życiu cudzoziemcowi, ku czci Mylitty. Wymieniane są także targi, między innemi „targ szeroki“ i „targ przy murach“; oba znajdowały się w tejże dzielnicy. Po za obrębem zamieszkałego miasta były między innemi jeszcze dwa miasta specyalne: „gród królewski“ i „gród Borsippa“. Wyprawie francuskiej do Mezopotamii, złożonej z uczonych Fresnela, Thomas’a i Opperta, zawdzięczamy uporządkowanie wszystkich danych, luźnie przedtem zbieranych. 3. Gród królewski. Prawie wszystkie wspaniałości B-u mieściły się w tern starem mieście, gdzie osiedli dawni królowie; leżało ono po większej części na lewym brzegu Eufratu, na przestrzeni mniej więcej trzech kilometrów, i tworzyło trójkąt; druga część miasta, mniejsza, znajdowała się na prawym brzegu, a) Mury grodu kólewskiego. Wielki obszar grodu królewskiego opasany był potrójnym raurem; największy, zewnętrzny, liczył 60 stadyów (11 kilometrów) obwodu; drugi wewnętrzny miał 4.0 stadyów ^7¹ /₂ kilometra), ale był wyższy od pierwszego, a zdobiły go płaskorzeźby z emaliowanej cegły, przedstawiające sceny myśliwskie i czyny wojenne; trzeci, najmniejszy, bronił trzech wielkich słynnych gmachów królewskiego grodu i liczył 20 stadyów (4 kilometry). Podług Kte-zyasza i Diodora Sycylijskiego, był on najwspanialszym. Zdobiące go zwierzęta były wysokie na dwa metry, a pośrodku, jak zaznacza autor grecki, przedstawioną była Semiramida na koniu, godząca ciosem w panterę, obok zaś niej jej mąż, Ninus, zabijał lwa. b) Wielki pałac. Cudowne mieszkanie Nabuchodonozora jest dzisiaj ruiną bezkształtną, zwaną Kasr lub Mudgelibeh, zajmującą 13 hektarów przestrzeni. W pośrodku wznosi się pagórek, na którym stoi dzisiaj tamarysk (athleh). Z tej wysokości widać cały B. Miejscowość ta, przeszedłszy przez wiekowe niszczenie arabów, posiada już tylko jeden odłam ściany i lwa z kamienia, roboty pospolitej. Pałac, nadzwyczaj bogaty, powiększył Nabo-połassar, a za świadectwem Józefa i napisów, wykończył go Nabuchodonozor w ciągu piętnastu dni. Tu umarł Aleksander, c) Ogrody wiszące. Jeden z cudów świata, stanowią dzisiaj wzgórze Am-ran-ibn-Ali, o 15 hektarach przestrzeni, w kształcie trapezu 500—300 metrów, z głębokością 400 metrów. Obszar ten oddzielony jest od Kasru nader głęboką doliną, mającą około kilometra długości. Niegdyś u stóp tego wzgórza płynął Eufrates; liczne ślady słynnych ogrodów pozostały nietknięte po dziś dzień. Podług Józefa, idącego za Berozu-sem, Nabuchodonozor wystawił te ogrody w kształcie sztucznej góry, aby pocieszyć jedną ze swych żon, rodem z krainy Medów, która tęskniła za górami swojej ojczyzny. Pod sklepieniami, podtrzy-mującemi tarasy ogrodowe, urządzone było miejsce spaceru. Sklepienia opierały się na olbrzymich słupach; Strabon utrzymuje, że słupy te, wewnątrz puste, napełnione były ziemią, aby większe drzewa mogły w nich zapuszczać korzenie, a zbudowane były z cegły palonej i asfaltu. Z dołu prowadziły wschody na sam szczyt, a woda do polewania dostawała się za pomocą turbin. Maszyny, pompujące wodę z Eufratu, czynne były bezustannie. Francuska wyprawa naukowa znalazła pośród tych ruin mnóstwo grobów macedońskich, zawierających złote ozdoby i statuetki; najwięcej było wieńców laurowych ze złota, d) Na północ od grodu królewskiego, przy załamaniu się muru obwodowego, wznosiła się p i r a m i d a, g r ó b B e 1 u s a, po asyryjsku E-saggil, wyraz sumeryjski, oznaczający „dom wznoszący głowę“. Dzisiaj nazywa się B-em dla zachowania wspomnienia wielkiego miasta; rzeczywiście, pamięć B-u, wiąże się szczególnie z tym pomnikiem. Chociaż zniszczony, przedstawia się jeszcze imponująco: jest to czworobok o 200 metrach, wysoki na 40 metrów; pustynia, która go otacza, uwydatnia jeszcze więcej jego olbrzymie kształty i potęguje wrażenie. E-saggil, zbudowany przez starożytnych królów, odrestaurowany został przez Assarhaddona i Nabuchodonozora. Zawierał on różne świętości, między innemi: Grób czyli miejsce spoczynku Merodacha, zwanego przez greków Belem, świątynię Mylitty, miejsce wyroczni, świątynię podwalin Nieba i Ziemi. Posągi bogów i wielkie skarby z ofiar zapełniały świątynię. Dio-dor opisał posągi, a teksty wspominają o karach pieniężnych, pobieranych na rzecz skarbca Merodacha w E-saggil. Ruiny B-u nie przedstawiają wcale wieży, którą jeszcze widział Herodot, ale właśnie piramidę, zniszczoną przez Xerxesa, która, podług Strabona, wznosiła się opodal wiszących ogrodów. Aleksander użył przez dwa miesiące 10,000 robotników do oczyszczania piramidy z gruzów, ale po jego śmierci upadła myśl odbudowania pamiątkowego dzieła. Wszyscy autorowie: Strabon, Arryan, Dyonizy, Peryegetes, Filostrat, Dyodor, wspominają o tym olbrzymim monumencie, upadłym za czasów greckich. Diodor stwierdza nie-możebność pogodzenia przeróżnych danych o obszarze piramidy, ale dodaje, że wszyscy jednozgo-dnie przyznawali jej niepomierną wysokość; z jej szczytów Chaldejczycy obserwowali najdokładniej wschód i zachód słońca. Legenda o wspaniałości tego pomuika, którego w całości grecy nie widzieli, daje miarę wrażenia, jakie musiał wywierać na współczesnych, e) Obwód lewego brzegu zawierał świątynie mniejsze. Całą tę przestrzeń zajęli par-towie pod park myśliwski, oraz na ogrody królewskie. Dzięki Arsacydom zostały one zachowane. f) Mały pałac prawego brzegu stał naprzeciwko ogrodów wiszących; odrestaurował go król Neriglissar. Jeśli można wierzyć Filo-stratowi, tunel pod rzeką łączył ten pałac z lewym brzegiem rzeki. Aleksander w nim mieszkał; później przeniósł się na drugi brzeg, pod sklepienia ogrodów wiszących, gdzie szukał ochłody i ulgi przed trapiącą go febrą. Z ogrodów przeniesiono go do kąpieli i wreszcie do wielkiego pałacu, Kasru, gdzie umarł. Takim był gród kró-

Babilon.

039

Prawa ich, poznane dokładnie z pozostałych licznych tekstów prawnych, nadawały wielkie znaczenie kobiecie i przyznawały niewolnikom zdolność do czynności prawnych, jak tego dowodzą liczne kontrakta, w których niewolnicy figurują jako strony kontraktujące. W tych ciekawych dokumentach mamy odbicie nie tylko cywilizacyi, a^e i życia domowego babilończyków. Ludność wolna podzieloną była na kasty rodowe i rzemieślnicze. Pierwsze składały się z plemion i nosiły nazwisko przodka. Ze sto imion tych naczelników rodów, zwanych banu (ojciec), przeszło do potomności, jak np.: Nur-sin, Irani, Edir, Nabunnai, Sin-emitti i Egibi; jedna gałąź tego ostatniego rodu dostarczała przez kilka wieków podskarbich królom babilońskim. Kasty rzemieślnicze dzieliły się na dwie odrębne klasy. Pierwszą, bardzo wysoką, tworzyli kapłaui różnych bóstw, jak: Ea, Bel, Istar, Ninip i innych, oraz uczeni, astrologowie, s a p i r i, prawodawcy. Sędziowie królewscy nie byli, zdaje się,

; wybierani z jednej tylko kasty; sprawy powszednie załatwiały się w sądach asesorskich, którym przewodniczył zawsze sang u czy tupsav, pisarz publiczny. Do tej pierwszej klasy, zdaje się, iż byli zaliczeni geometrowie (masihanij. Do drugiej klasy należały właściwe rzemiosła, jak: żeglarzy tkaczy, krawców, kowali, robotników rolnych i t. d. Rybacy tworzyli, podług Herodota, kastę odrębną i żywili się wyłącznie rybami, z których wyrabiali nawet pewien gatunek chleba. Jak Herodot utrzymuje, nie było wcale lekarzy w B-ie: chorych wynoszono na ulicę i każdy przechodzień obowiązany był im udzielić swojej rady. Kwestye terapeutyczne rozstrzygało głosowanie publiczne. Małżeństwa zawierały się raz na rok, przed zgromadzeniem lu-dowem, podczas uroczystości publicznej, przeznaczonej na targi dziewcząt dojrzałych. Ładne dziewczyny płacono bardzo drogo, a z osiągniętych z tego źródła pieniędzy wydzielano posagi dziewczynom brzydkim. Herodot wspomina, że do małżeństwa potrzebny był pośrednik, ale teksty klinowe nie potwierdzają w zupełności tego twierdzenia. Re-putacya niemo rai ności, jaką zostawił B., pochodzi od zwyczaju religijnego, który obowiązywał każdą kobietę do oddania się raz w życiu cudzoziemcowi, w sanktuaryum Mylitty; cudzoziemiec płacił za to pewną kwotę pieniężną na rzecz świątyni. Poza tym zwyczajem religijnym i zwyczajna prostytucya kwitła co prawda w B-ie. Mówią o tern nietylko prorocy hebrajscy; Herodot świadczy podobnie, że nędza wytworzyła demoralizacyę i że babilończycy sprzedawali własne córki na rozpustę. Przemysł babiloński był sławnym w starożytności; miasto było nietylko olbrzyiniem targowiskiem, łączącem Ee-nicyę z Persyą i Indyami, ale miejscem własnej wielkiej produkcyi. Wyrabiano w B-ie słynne dywany różnokolorowe, szaty wełniane, płótna wielkiej wartości. Borsippa posiadała przędzalnię lnu. Rozwinięty był również przemysł artystyczno-grawerski. Każdy babilończyk, mówi Herodot, miał swoją pieczątkę w kształcie cylindra, wyrżniętą z twardego kamienia, jak jaspis, krwawnik, sardonik, hematyt, i nosił kij rzeźbiony z emblematami, które mogły

lewski, stanowiący jedną z cytadel B-u. 4. Drugą cytadelą była B o r s i p p a, leżąca na prawym czyli arabskim brzegu rzeki, o 7 kilometrów od grodu królewskiego. W Brosippie Talmud widzi miejsce pomieszania języków. Wielka świątynia, którą oglądał Herodot, była wieżą piętrową, składającą się z ośmiu wież, wznoszących się jedna na drugiej; ostatnie piętro zajmowała kaplica boga Nebo. Herodot, który się tam dostał po wschodach zewnętrznych gmachu, notuje iż kaplica ta, niewielka, posiadała złote łoże, na którem bożek przyjmował w nocy dziewice. Piętrowa wieża zwała się E - z i d a, — wyraz sumeryjski oznaczający „dom z prawej strony“ — była Świątynią siedmiu sfer i księżyca. Wykończył ją Nabuchodonozor, a stała prawdopodobnie na miejscu, gdzie niegdyś rozpoczęto budowę Wieży Babel. Wszyscy królowie mieli ją w poszanowaniu, a napis Antyocha Sotera (na 269 lat po Chr.) zaznacza, że Seleucydowie strzegli jej również od zniszczenia. Główną ruiną Borsippy jest słynny Birs-Nimrud, stanowiący szczątki wieży. Zwaliska te, jedne z najsłynniejszych i naj-kolosalniejszych na całym świecie, widać o 40 kilometrów dokoła, dziś jeszcze wznoszą się one na 50 metrów wysokości; to olbrzymie gruzowisko ma 700 metrów obwodu. Obok Birs-Nimrudu znajdują się drugie zwaliska, również obszerne, ale niskie, które zawierają szczątki trzech świątyń tryady męskiej i niewieściej, Gula; nazywają się one dzisiaj T e 11- I b r a h i m - e 1- C h a 1 i 1, a beduini pokazują miejsce, gdzie, podług nich, Ibrahim (patryar-cha Abraham) wrzucony był przez Nemroda do ognistego pieca, z którego wyszedł bez szwanku. Birs-Nimrud był badany szczególnie przez anglików; gdyby się można dostać do głębi tych ruin, odna-lezionoby z pewnością bogate szczątki archiwów babilońskich. Odsłonione przez badaczy piętra Bir-su wskazują, że każdy taras pokryty był innym kolorem, stosownie do barwy siedmiu planet. 5. Przy północno-wschodnim kącie czworoboku babilońskiego mieści się grupa zwalisk, pozostałych po mieście Kuta (Tig-geb-a po sumeryjsku), poświęconem bogu zniszczenia, Nergalowi. Zwaliska te, z których najważniejsze zowie się Ohey mir, „małe czerwone“, leżą o 14 kilom, od Hillah. Opodal są ruiny Tell-Bender i Tell-Chazneh. Na równinie babilońskiej widać jeszcze mnóztwo kopców, ale ich nomenklatura nie przedstawia zbyt wielkiego interesu. Wymienić jeszcze można Mokhattat na równinie Dura, które-to wzgórze przedstawia piedestał olbrzymiego posągu, tego samego, być może, który dał początek legendzie, przekazanej przez Daniela III., wreszcie pagórki Eidos, Mahdi i e 1 - M a u t. Ta olbrzymia aglomeracya nie o wię-le przetrzymała czasy Aleksandra. Miasta §eleu-cya, Ktesifon, Bagdad zbudowane są z cegły Na-buchodonozora. Miasto Hillah zajmuje terytoryum starego grodu babilońskiego i jest jedyną resztką olbrzymiego miasta, które, jak mówi Pauzaniasz, było największem, jakie kiedykolwiek słońce oświecało w swoim biegu. III. Ins ty tue y e babilońskie nie były zdaje się surowe, lecz raczej łagodne

Encyklopedya Powszechna 'lustrowana T. VI

81

Fig. 165. Mapa zwalisk Babilonu podług Opperta.

EORSIFPA

«w

§•

Nimrond

..-•p

'■C⁵

X>i

•p

»»•

Ba oi i

</ /

7/³

/ 0

■>

Tell -Bender-

Cs.

Cli Tli A

El 1X0-7Jich

<7

BP--------

elllip

PA

mm;

- ■-

■ « *£■ -

Fig. 166. Świątynia w Mugheir, podług LoftuSa.

rP

'S.

Ti

-.g

’ r .r

PP

x:-

irf®

W PP * Pr

ali

mm

as

s^MggggJiśl^

ssss

feg

il

i-5s?

i — — r\.- ~~——T—V“--‘ .-I ~:    -■ -

i»*

«s««-mm mm

KS

ü;

*~--— - —

~i5w

"    — 3.KTÄ. .~.;

if---

saftägg^

IŚJSB

».

i

• -J

r* :s--.

•r>^

JL

**>

v.-<;

''-ł V.

g

ÏS

!HÜ

&

ISS

n

«

i

K

a

i!

!:

:

gjÉÉ

---

Pii

—

)

Babilonie, podług Oppérta (Expédition en Méaop.j.

T

w

T?

•TT

.—i

«

m

~-~z -Ti^ ~

■w>x

sa

^#yiT

'Æsè

i

•|S;

Ipilgf /

3!

3S

â:

>.v

~nr:

/

TU

•J

■St*?

jnŁ,

s

w

Fig |67. Babil

mm

służyć za legitymaeyę tożsamości osoby. W handlu mina i Lewiego), i to nie całe, skorzystały z tej łaski produktów krajowych największym popytem cie- za panowania króla Daryusza, w r. 520; reszta została szyły się zboża, jak również i owoce, daktyle, ce- w Babilonii, i tam się z czasem rozmnożywszy, utworzy-bula i czosnek. Zdaje się, iż wywożono i oliwę ła znaczne osady. Nie zdołano jeszcze dotąd ozna-i wino. Instytucye polityczne oparte były na reli- czyć ściśle miejscowości, w których, podług Biblii, gii, identycznej prawie z religią assyryjską (ob. j mieściły się te kolonie z czasów wygnania, i wogóie Assyrya). Poza bóztwami wspólnemi Assyryi i Chał- i dzieje ich aż do III wieku ery chrześciańskiei tnaio dei, o pochodzeniu w znacznej mierze sumeryj-skiem, cieszyli się szczególną czcią Merodach, opiekun B-u, i Nana, czczona zwłaszcza w wielkim grodzie. Assur, bóg narodowy Assyryi, był tam nieznany. Z Panteonu assyro-chaldejskiego figurowali w B-ie: Bel, Bin, Anu, Ninip, Nergal, Istar, Zarpanit, małżonka Merodacha, Samas, Sin. Królewskość, jako pochodząca od władzy boskiej, była w B-ie, jak zresztą w całym starożytnym azyatyckim święcie, nieograniczoną, władza zaś sądowa, jakkolwiek działająca w imieniu króla, była niezależną w pełnieniu swoich funkcyj. Kult boski jest mało znanym: wróżbici chaldejscy byli słynni z przepowiadania przyszłości; odbierali wyroki bogów.

są znane. Kiedy w r. 40 przed Chr., łPrkan li-gi z Palestyny został uprowadzony do niewoli p.zez Partów, żydzi babilońscy błagali go, aby został pośród nich i ofiarowaii mu najwyższe godności. Utrzymywali oni ciągłe stosunki z Jerozolimą i posyłali rok rocznie daniny dla świątyni; odbywali pielgrzymki i przychodzili słuchać sławnych rabinów. Najsłynniejszy rabin palestyński z ostatnich czasów drugiej świątyni, Hillel (ob.), był pochodzenia babilońskiego, jak również i wielu innych doktorów palestyńskich (Juda, syn Bathyra). Judaizm babiloński doszedł w owej epoce do pewnej potęgi; żydzi nawracali pogan, a pomiędzy nawróconymi znajdowała się królowa Helena Adiabene (ob.) z synami Izatem, Monobarem i ich rodziną, której kilku członków wzięło udział w walce żydów przeciwko rzymianom w Jerozolimie (rok 70 ery chrześc.). R. 118 żydzi z Mezopotamii, łącząc się z ogólnym ruchem żydowskim przeciwko Rzymowi, stawiali poważne przeszkody Trajanowi w jego marszu na Ktezy-fon, za co później okrutnie ich ukarał Lucius Quin-tus. Podczas powstania Bar-Kochebasa (ob.) przeciwko Rzymowi (132—135) żydzi palestyńscy liczyli na pomoc braci swoich babilońskich. Początek Iii-go wieku po Chr. nastręcza coraz więcej danych historycznych co do żydów babilońskich. Judaizm, palestyński, wyczerpany walkami z Rzymem, był umierający, a ruch umysłowy, z którego, zwłaszcza po zburzeniu świątyni, czerpało swą siłę życie narodowe, zagasł. W Babilonie, przeciwnie, judaizm po kilkowiekowem skupieniu, miał zakwitnąć w całej pełni, i przez szkoły swoje, dać potężny impuls ruchowi naukowemu i religijnemu. Od III do XI stulecia prawdziwem centrum Judaizmu nie była już Palestyna, ale Babilonia. W III wieku żydzi byli gęsto rozsiani w tamtych stronach; .zamieszkiwali głównie Mezopotamię, od zatoki Perskiej do źródeł Tygrysu i Eufratu, chociaż znajdowali się także i na północy Mezopotamii (Armenia), i na wschód od Tygrysu, w Persyi aż do Ispahanu, w Suzyanie, Kurdistanie. Prawdziwa jednakże Babilonia żydowska ze sławnemi szkołami swemi mieściła się właściwie w zagłębieniu, utworzonem przy zbiegu Eufratu i Tygrysu. Nad Eufratem, poniżej Hitu, w kierunku od północy ku południowi, leżały gminy Nehardea, Firuz-Sabor (Anbar), Pumbadita i Sora (Mata Maha-zya), które się stały głośnemi przez swoje akademie żydowskie. Nad Tygrysem, opodal Ktezyfonu, znajdowała się znaczna gmina żydowska Mahuza. Żydzi z tych stron zajmowali się rolnictwem, hodowlą bydła, handlem i żeglugą po licznych kanałach; uprawiali także rękodzielnictwo. Tu właśnie rozwinęły się szkoły talmudyczne, i wytworzył się Talmud (ob.), zwany Babilońskim. Upadek szkół w Palestynie i tolerancya polityczna ostatnich królów Arsacydów i pierwszych Sassanidów dopo-

Pomiędzy innemi obchodzono święto sacejskie: niewolnik przebierał się w szaty królewskie i odbierał hołdy monarsze. Nauki u babilończyków i Chaldejczyków wykładane były w różnych szkołach w B-ie, w Borsippie, Siparze i Orchoe; babi-lończycy dokonali kilku odkryć astronomicznych, bardzo ważnych; wynaleźli saros, peryod 223 lu-nacyj czyli 6,583l/₃ dni, po których wracają się zaćmienia; potrójny peryod 19,756 dni, zwany exeli-gmus, dawał dni całkowite bez ułamków. Gnomon i godziny dnia, podzielone według systemu sześć-dziesiętnego, są wynalazku chaldejskiego, jak również i siedmiodniowy tydzień z obecnemi nazwami. Jedyne miary, jakich rewolucya francuska nie zniosła, są pochodzenia babilońskiego. Sztuka babilońska nie jest nam znaną; nie pozostało po wiel-kiem mieście ani jednego obrazu, ani rzeźby, ani dzieła architektonicznego. (J. Oppert w „Gr. Enc. franc. „Lamirault’a pod wyrazem Babylone. Powtórzyliśmy cały ten artykuł z małemi skróceniami przez wzgląd na wielką powagę, jakiej autor w nauce używa; dodaliśmy tylko parę uwag tam, gdzie wywody jego uznaliśmy za hazardowne. Inne ważne dzieła były wymienione w artykule: Archeologia Mezopotamii w tomie IV str. 612—615.    r-

Babilonia, Ob. Babilon.

Babilońska era, ob. Chronologia.

Babilońska niewola czyli B-ie zaprowadzenie. Nabuchodonozor, zdobywszy Jerozolimę,

(586 r.), rozkazał oślepić króla Zedekiasza (Zde-kiah) i uprowadził go razem z całą starszyzną narodu, w liczbie nieprzewyższającej jednakże 10,000 głów, do Babilonu. Wygnanie to, trwało, według pospolitej rachuby, lat 70. Położenie wygnańców, pomimo żalu za utratą świątyni i ziemi swojej, było znośne, a dla wielu pomyślne, przy łatwości wyżywienia się i zarobku w kraju żyznym, przemysłowym i handlowym. Wolno im było wyznawać religię Jehowy, zachować obyczaje narodowe i mieć własnych sędziów. Cyrus r. 538, zdobywszy państwo babilońskie, pozwolił żydom do Palestyny powracać; lecz jedynie trzy pokolenia (-ludy, Benja-

V"Æi ïi U¹

łv. ij»r

¹ i; llll)

!U?

|!

il¹¹

R?

r!

[lilii fr'i

s! fi

! Il I

5*

I,

f 1

[li    !l    I:

H    :t!    i

li

ii

SI

sii

iii

wam

ty

■'A

Hi

jiÿ

W W®

MBI

Bil

■8Ü

.pi

■1 !fr sS 1

'j

».. « 11% (?aj

V ;1

>■

HL*

kf

i J

„ fris

, ,1 ll m

R. ! nl te

>7

li

* i f«

am ii', m

KI

.1

(k

r*)

mm

V-

J!|

I'

I;

i MM ni§n Mn

\Mlf/l^dËÊtk i \\H

! y - ■■/«wn ■i,

ffl ^»Hp

îl li

II

v>-/

Fig. 168 Birs-Niinrud. podług Feliksa Thomas (Expédition en Mćsop.).

: |i li

■ 1 M II

i ■ ii 11

ii' ii

•'i

mogły temu ruchowi. Artaban III (216—224) ucho- j języki semickie, obejmował terytoryimi, a nawet dzi za protektora Raba, a Samuel miał się cieszyć ; i po upadku obu tych państw semickich za główny szczególnemi względami Sapora I (238- 271). Dla | w rodzinach semickich był poczytywany. Dowodzi żydów nastały wówczas dwa wieki życia spokojne- j tego ta okoliczność, że monarchowie perscy, nago i dobrobytu, zakłóconego, na krótko tylko, pod ¹ stępcy assyryjskich i babilońskich w Azyi przedniej, Saporem II. Za następnych Sassanidów, fanatyków, I chcąc przemawiać w swych napisach do wszystkich zostających pod wpływem    magów, tolerancya upa-    ludów, stanowiących    ich państwo, obok tekstu per-

dła, a rozpoczęła    się era    prześladowania. Podczas    skiego w tych napisach mieścili i tekst assyryjski,

zdobywczego najazdu arabskiego (652) żydzi przy- przeznaczony dla ludów semickich, jako też tekst jęli muzułmanów jako zbawców i doznali ze strony medyjski, dla ludów pochodzenia turańskiego. Język pierwszych kalifów dobrego przyjęcia. Później ka- as. przeto, jako najstarszy w rodzinie języków se-lif Almamum (813—833) uszczuplił władzę ich na- mickich i najwcześniej ujęty w formy piśmiennicze, czelników cywilnych, odmawiając im uznania urzę- pomijając przewagę nad innemi, jaką mu nadawało dowego, a za kalifa Almutawakkila (846—861), znaczenie polityczne, takie zajmuje stanowisko w tej który był niejako restauratorem wiary muzułmań- rodzinie, jakie sanskryt w rodzinie języków aryjskiej, doznali prześladowania: za królów perskich, skich. Babilończykowie i assyryjczyey, przybywając jak i za kalifów,    żydami    babilońskimi rządził na-    do Mezopotamii, nie    przynieśli z sobą języka w tej

czelnik cywilny,    zwany    „naczelnikiem niewoli“    postaci, w jakiej go    obecnie znajdujemy w pomni-

(exilarcha), który administrował gminami, pobierał kach piśmiennictwa. Początkowo pozostawał on pod podatki, wymierzał sprawiedliwość, mianował urzęd- wpływem języka akkadzkiego, a wpływ ten w dwo-ników i żył z królewskim przepychem. Wspomina- jakim zwłaszcza uwydatnił się kierunku: w słowni-ją zwłaszcza o przepychu, jaki roztaczał exilarcha ctwie i w fonetyce. Przybywający do Mezopotamii Bostanai, zamianowany przez Omara. Instytucya semici, prowadzili życie koczujące. Społeczne ich exilarchatu sięga prawdopodobnie II wieku ery urządzenia nie przekraczały bytu patryarchalnego. chrz. i godność ta była dziedziczną w rodzie, który Więc, nie znając jeszcze miast, nazwą jednego się. wywodził od Dawida; mianował ich król lub z miast akkadzkich, U r, poczęli nazywać miasta kalif i dopiero Almamun odmówił im konsekracyi. wogóle. Ucząc się od akkadów dopiero sztuki bu-Wpływ ich, znaczenie i urok ustąpiły wówczas wła- downiczej, od nich zapożyczyli wyraz epinu, oznacza-dzy rabinów. Około r. 940 nawet syn ostatniego jący budowę, gmach, oraz temennu, kamień „naczelnika niewoli“ musiał pójść na wygnanie. węgielny. Dopiero w ziemi akkadzkiej, podległszy Babilońska niewola papieżów, nazywa się okres bardziej ześrodkowanej władzy, od akkadów poży-70-letni pobytu papieżów w Awenionie (ob.) od czyli nazwy, wyrażającej symbol władzy królew-r. 1309, kiedy w tern mieście osiedlił się Klemens skiej: wyraz assyryjski agu, korona, pochodzi od V, do 1377, kiedy Grzegorz XI przeniósł rezyden- akkadzkiego egu,—oraz nazwy dla oznaczenia mo-cyę papiezką do Rzymu, wyzwalając się z pod prze- narchy, króla: Sarru, assyryjski wyraz, oznaczający możnego wpływu królów francuskich.    króla, pochodzi od pierwiastku akkadzkiego sa, są-

Babilońska wieża, ob. Babel.    dzić, sagar, sędzia. Mając swój własny wyraz dla

Babilońsko-assyryjski język. Babilończykowie oznaczenia pojęcia ogólnego ziemia, mianowicie i assyryjczyey, pochodząc z jednego szczepu, mó- iratu, przyjęli od akkadów wyraz matu, by nim wili jednym językiem, czego dowodzą po części oznaczać część ziemi, t. j. kraj dany. Słownictwo prze-jednakie, po części też te same pomniki piśmienne, to assyryjskie zostało wzbogacone wyrazami akkadz-po obu tych narodach pozostałe. Więc równie jak kiemi, oznaczającemi wyższą kulturę, z którą po-piśmieunictwo, tak też i język obu tym narodom znali się semici dopiero w Mezopotamii. Jeszcze był wspólny. Ponieważ atoli, przez pośrednictwo większy, aczkolwiek ukryty i niedający się wyśle-głównie assyryjczyków, ważniejsze pomniki tego dzić w szczegółach, był wpływ języka akkadzkiego piśmiennictwa doszły do naszych czasów, przeto na assyryjski pod względem fonetyki. Semici me-wspólny język miano assyryjskiego wyłącznie pra- zopotamscy, przyjnmjąc znaki piśmienne od Akka-wie nosi. Język as., wskutek pochodzenia szczepo- dów, niczem brzmień swego języka nie odróżniali wego tych narodów, które nim mówiły, należy do od brzmień, związanych z postaciami piśmiennemi rodziny języków semickich. Ponieważ babilończycy w języku akkadzkim. A jednakże język arkkadzki i assyryjczykowie wcześniej niż inne narody semi- był zupełnie obcy assyryjskiemu, a nawet zupeł-ckie na pole dziejów wystąpili, a nadto wcześniej nie odmiennej konstrukcyi gramatycznej, jako przy-niż inne, wspólne całemu szczepowi, podania i myty czepkowy. W języku assyryjskim przeważają dźwię-w piśmie utrwalili, przeto język ich wyprzedził ki zasadnicze, niezłożone. Przeto niema w nim inne w rozwoju. Ten przeto język rozpoczyna histo- dźwięków, oznaczonych w arabskim za pomocą liter ryę języków semickich; hebrajski i aramejski zaj- dhad i dzal (kombinącyi zębowego dźwięku głośne-mują w niej okres środkowy, zamyka zaś ją język go d z gardłowym i syczącym), dalej oznaczanych arabski. Przytem, ponieważ w dziejach starożytnych, za pomocą liter thse, tha (kombinącyi zębowego ze wszystkich narodów semickich, jedynie tylko ba- dźwięku cichego t z syczącym i gardłowym) lub bilończykowie i assyryjczyey wytworzyli potężne pań- też za pomocą liter kha, khain, szin. Nawet nie zna stwo, w którego obręb wchodził cały ówczesny on takich modyfikacyj w wymawianiu twardych b, świat dziejowy, przeto język assyr., wciskając'się g, d, k, p, t, które wprowadzone zostały z czasem wszędzie za orężem zwycięskim, większe, niż inne do hebrajskiego i wskazane są w tym języku za pomocą znaku zwanego dagesz, lekki, dodawane- : Również i w tym wypadku, gdy fugere nazwiemy go zwykle do liter, oznaczających te dźwięki twar- I kalem, fugare za sz&fel poczytywać możemy. W sło-de. Dźwięk syczący, oznaczany w assyryjskim za j wach słabych zamiast dźwięku s staje h, które naj-pomocą litery hebrajskiej sin, w wyrazie z tego sa- j częściej wypada następnie. Przeto zamiast formy mego pierwiastku pochodzącym, w hebrajskim pozostaje bez zmiany, w aramejskim przechodzi w dźwięk t lub inny też syczący, oznaczany literą samedi, w arabskim zaś w dźwięki oznaczone literami thse lub szin. Dźwięk c, oznaczany w hebrajskim literą cade, w podobnym przypadku w hebrajskim również pozostaje tym samym dźwiękiem; w aramejskim przejdzie bądź w gardłowy, oznaczany literą ain, bądź też w zębowy t. Dźwięk zaś z, w assyryjskim i hebrajskim jednakowo brzmiący, w aramejskim przechodzi częstokroć w d\ w arabskim przybiera jeszcze jakby dodatkowo brzmienie zębowego d i oznacza się literą dzal. Samogłosek język as. posiada tylko trzy: a, i, u. Tak więc język ten, będąc pod względem fonetycznym najuboższym w rodzinie języków semickich, najbardziej jednakże fonetyką swą zbliża się do hebrajskiego, a oddala od arabskiego. Najważniejszą częścią mowy, we wszystkich językach semickich, jest słowo, od form bowiem słownych pochodzi większość rzeczowników i przymiotników, a nadto stała ilość spółgłosek w pierwiastku i odmiana jego zupełnie różna od czasowania w językach aryjskich, stanowią najwybitniejsze cechy tych języków. W języku as. do pierwiastku słów wchodzą zawsze trzy spółgłoski. Słowa, w których znajduje się jedna ze gatszy, aczkolwiek formy assyryjskie nie wyrażają spółgłosek h, w, j, oraz oznaczana postacią nazwa- tyle rozmaitości pojęć i ich odcieni, co arabskie, ną ain, odpowiadających hebrajskim spoczywają- Trybów jest pięć: oznajmujący, warunkowy, życzący, cym (quiescentes), nazywają się słabe m i. Moc- j rozkazujący i bezokoliczny. Bogate w formy czaso-cnemi są wszystkie pozostałe. Do rzadkich wy- wanie w językach semickich jest ubogie za to jątków należą pierwiaski czterogłoskowe. Głównych w czasy. Wyjątek stanowi język A., w którym, form odmiany słów jest cztery: trzy z nich na- prawdopodobnie pod napływem akkadzkiego, pozywają zwykle przyjętemi w gramatykach hebrajskich wstały nieznane w późniejszych. Tryb oznajmujący terminami. W formie kal słowo wyraża naj- j liczy czasów pięć; dwa główne: przeszły dokonany prostsze pojęcie czynności lub stanu, oznaczanych j i aoryst; i trzy pochodne: teraźniejszy, zaprzeszły przez pierwiastek, dlatego więc ta forma naj bar- ! i przyszły. Druga osoba posiada dwa rodzaje, trze-dziej odpowiada naszemu czasowaniu; i s k u n, pierwiastek skn—robić, stawiać, on zrobił; iktum, pierwiastek ktn—on schował, i jest to nagłos osobowy. W formie ni fal słowo wyraża stan bierny.

szafel mamy afel. Dla nadania stanu znaczenia zwrotnego, do każdej z tych głównych form dodaje się zgłoska ta lub tan. Powstaje w taki sposób nowych form ośm, co z poprzedniemi wyniesie 12. Lecz jeszcze nie koniec. Dla nadania słowu pojęcia częstot iwości lub natężenia, zdwaja się druga głoska pierwiastku i otrzymuje się forma pael. Otóż podobne zdwojenie może zachodzić i w dwóch innych jeszcze formach; od nifal będzie nifael\ od szafel—szafael. A nadto, dopuszcza się we wszystkich trzech formach zdwojenie, zamiast przedostatniej, ostatniej głoski pierwiastku. W takim razie zamiast nifael, pael i szafael otrzymamy: nifalei, palel i szaf alei. Do dwunastu więc przybywa nowych form pięć. A ponieważ pojęcie częstotliwości, lub przyczynowości, nadawane słowu przez formy pael i szafel, nie wykluczają stanu biernego, przeto powstają nowe dwie formy, mogące oznaczać stan bierny w pael i szafel. Takie znaczenie nadaje tym formom zamiana samogłoski, która weszła do każdej formy na u. Strona bierna tych dwóch form odpowiada hebrajskim formom pual i hofal. Będzie więc razem wszystkich form stawnych w języku as. siedmnaście. Język arabski posiada ich 15. Więc podtym względem jest on nawet od arabskiego bo-

cia również dwa. Nadto trzecia—iiczbę podwójną. Każda z form czasowania ma swój przytein imiesłów, dla obu rodzajów jeden. W traktowaniu imion,język A. nieodróżnia rzeczowników od przymiotników, stopniowania bowiem ostatnich nie zna. Rodzajów liczy dwa: męski i żeński. Imiona oderwane są zwykle rodzaju żeńskiego. Liczba podwójna spotyka się tylko w rzeczownikach takich, jak np. oczy, nogi, ręce. Przypadków trzy: pierwszy na u, drugi na i, czwarty na a zwykle się kończą. Lecz przy przy pad kowaniu jeszcze na jedną okoliczność zwracać należy uwagę. W naszych językach, jeżeli chcemy wyrazić, że jedna osoba lub rzecz należy do drugiej: dom do ojca, król do narodu, wyrażamy to pojęcie za pomocą przypadku: drugiego, w którym stawiamy rzeczownik, do którego coś należy; będzie przeto dom ojca, król narodu. W języku A., jak również i w innych semickich, co właśnie status constructus stanowi, i imię sta-

W tej formie otrzymuje ono rodzaj nagłosu w głosce n, która jednakże zwykle asymiluje się z następną.

Insakin, issakin—był zrobiony; ikkatum—był schowany. W formie pael słowo przybiera znaczenie częstotliwości lub wugóle oznacza natężenie, wzmocnienie czynu. To przybrane pojęcie wyraża się przez zd w aj a nie środkowej spółgłoski pierwiastku oraz wtrącenie dźwięku u do nagłosów, oznaczających osoby: iusakkin—dokonał; iukattum—schował, z wysileniem, dokładnie. Jeżeli łacińskie słowo sdre nazwiemy formą kal, wówczas w słowach sdscere, sciscilare, w których zgłoska sei została powtórzoną, anologię z asyryjskim pael znajdziemy pewną. W formie szafel, odpowiadającej hebrajskiemu hifil, słowo otrzymuje znaczenie przyczynowo-ści. To znaczenie nadaje mu dźwięk s dodany, wiane w pierwszym przypadku podlega zmianie, w charakterze nagłosu; u, które w pael przybrał mianowicie: traci końcówkę przypadku: sarru—król; nagłos osobowy, pozostaje i w tej formie: insakin— król królów zatem będzie sar sarri, król narodu kazał zrobić; iusasktum — spowodował chowanie, sar nisi. Napis—musaru; napis króla będzie musar

sam. Matka—ummu\ pani—belatu; matka pani— | dodają się afiksy osobistego, np. ramaniia — mnie urn belati; pani matki—belat ummi. Najbardziej atoli : samego; ramanuka—ty sam siebie. Nieokreślo-godnem uwagi jest formowanie imion od rozmaitych ] ne: manamma, manna, manumma— ktoś, każdy, nie form słowa. Sposób, w jaki pewne pojęcie, czy też przypadkują się.—Liczebniki w napisach najczęściej względy, wyrażone zostały w słowie, przechodzi i do są wyrażane za pomocą ideogramów, wskutek czego rzeczownika lub przymiotnika i to samo wyraża. Od głosowe znaczenie niektórych (8, 18, 9, 19, 80, 90) pael przeto pochodzące imiona będą miały zdwojo- | jest nieznane. Pierwiastki innych są wielce zbliżoną zgłoskę pierwiastku i będą oznaczały uwydatniającą się jakąś czynnność lub skłoność do niej, jej natężenie: karradu—wojowniczy, limmunu—złorzeczący, ummanu—wojsko, gumnu—zbiorowisko, tłum.

ne do pierwiastków liczebnikowych w późniejszych językach semickich, najbardziej zaś do hebrajskich. Dla wyrażenia pojęcia jeden język assyryjski posiada cztery rozmaite wyrazy: akadu, kidu, edu, estin. Ostatnie z nich ma ważne znaczenie w gramatyce porównawczej języków semickich, gdyż jest pierwiastkiem liczebnika hebrajskiego, oznaczającego jedenaście (aszttei), którego pochodzenie dotychczas było niewiadome. Przysłówki najczęściej kończą się na is, dodane do status constructus imienia: ra-bis — wielce, elis — w górę, kakkabis—gwiaździście. Często i czwarty przypadek, z mimmacyą lub bez niej, ma znaczenie przysłówka: palka ■— obszernie, rubam—wiele. Przyimków język assyr. liczy przeszło 60, spójników — 24. Składnia języka assyr. niczem się nie różni od składni innych języków semickich. Spójniki, służące do wiązania z sobą wyrazów w zdaniu i do uporządkowywania zdań w pe-ryo Izie, są bardzo cennym zasobem języka i dobrze świadczą o jego wyrobieniu. Poważna cyfra spójników assyryjskich, zwłaszcza w porównaniu z hebrajskiemi, może jednakże naprowadzić na mylny pod tym względem wniosek. Po większej części wszystkie te spójniki są takiej natury, że mogą łączyć z sobą tylko zdania współrzędne. Rozwinięcie peryodu na wrzór łacińskich jest przeto rzeczą również niemożebną w języku assyr., jak i w hebrajskim. Najwcześniejszym śladem języka assyr. jest tekst assyryjski w napisie dwujęzycznym Dun-gi, króla Uru, pochodzący z początku trzeciego tysiąca lat przed naszą erą; najpóźniejszym — tekst assyryjski w napisie trójjęzycznym z Persepolis, króla perskiego, Artakserksesa II Mnemona, 404— 362. Pierwszą gramatykę języka assyr. napisał J. Oppert przed 3U-tu laty, p. t. „Éléments de la grammaire Assyrienne“ (Paryż, 1860). Odkrycie języka assyryjskiego, dokonane dopiero w drugiej połowie bieżącego stulecia, nietylko wTażną okazało usługę historykom, pozwoliwszy poznać treść zabytków piśmiennictwa assyryjskiego, lecz, wprowadzając do rodziny języków semickich dotychczas nieznanego jej członka, i to najstarszego, zmieniło radykalnie zapatrywanie się na wzajemny ku sobie stosunek tych języków, jakoteż na znaczenie lingwistyczne i kulturalne tego języka, który za najstarszy dotychczas był poczytywany, to jest hebrajskiego. A przytem stwierdzone podobieństwo assyryjskiego z arabskim pod względem bogactwa form gramatycznych dowiodło, że te cechy hebrajskiego i aramejskiego, które dotychczas brano za dowód starożytności tych języków, są raczej wskazówką ich ubóstwa, wynikiem napotkanych przeszkód w rozwoju, zatrzymania się na drodze. Jeśli poznanie przeszłości Babilonii i Assyryi zrobiło przewrót

pozostawać), lub oznacza narzędzie, np.

Od szafel pochodzące rzeczowniki i przymiotniki będą się różniły od innych dźwiękiem s na początku wyrazu i oznaczały pojęcie przyczynowości, przymusu, gwałtu: Sapsaku—otwieranie, satsu wypędzenie, susmuru—straż, sumkutu—zbójca, mordowanie, sundulu—obranianie. Od nifal pochodzące będzie wyróżniał dźwięk n, brzmiący na początku; znaczenie zaś ich będzie wyrażało pewną bierność, zależność: nabka-ru—ubranie, naptaru—obrona, niklalu—uzupełnienie, wykonanie czegoś, nadannu—wzmocniony, naparku— uszczuplony. Ponieważ w formie kal słowo oznacza czynność zwykłą, prostą, bez żadnych pobocznych względów, przeto imiona od tej formy pochodzące oznaczają: po pierwsze •— zwykle przedmioty zmysłowe, np. zakaru—pomnik, zakipu—krzyż, calamu— obraz; dalej—imiona pospolite lub jednostkowe, np. amilu—śmiertelnik, człowiek, maliku—król, kazuzu— służący, kisudu—niewolnik. Przymiotniki zaś będą następne: labiru •— stary, batulu — młody, kabidu — ciężki, emuku—głęboki. Oprócz rzeczowników i przymiotników, uformowanych według powyższego sposobu, spotykają się jeszcze inne, z głoską m lub t, użytą w charakterze n głosu. Na początku stojące m wskazuje, że rzeczownik oznacza miejsce, np. manzanu—wał, miskunu—mieszkanie (od słowa san-kanu

mandattu—podatek, dań (od słowa nadanu—dawać), midduku -— topór. Dodane t oznacza rzeczownik oderwany: tasmeatu—słuch, tenisetu—rodzaj ludzki.

Samogłoska, stojąca na końcu słów lub imion, czy to oznaczając przypadek, czy też osobę, może przybrać dźwięk m, jak to w arabskim dźwięk n: jest to mimmacya (w arabskim nunnacya). Zaimki osobiste brzmią: ja—anaku, ty—a.tta, atti, on, ona—su, si. Liczby mnogiej: my, użytej w całości, nie znaleziono. W jednym napisie, gdzie ten zaimek znajduje się, średnia zgłoska zatarta. Pierwsza brzmi a, ostatnia ni, co pozwala wnioskować, że forma ta, odczytana w całości, nie byłaby dale ką od hebrajskiej anachnu. Wy — attunu, attina.

Oni—sunu lub sunutu\ one—sina lub sinati. Dzierżawcze są tylko przyrostkami i używają się w charakterze przystawek (afiksów) przy rzeczownikach i słowach, np. zgłoska ia (i) przy rzeczowniku oznacza mój, przysłowie—mnie: abi—ojciec mój, iktu-manni—schował mnie. Wskazujące: suatu, sua-tunu—ten, ci; siatu, suatina — ta, te; ammu—hic. ullu—ille, annu—iste. Zaimek względny sa, jedyny dla obn rodzajów i liczb, może zastąpić czasami status constructus: sarru sa mateti—król ziem. Pytające: mannu—kto; manu—co. Zwrotny: rama- w dziejoznawstwie świata starożytnego, nie mniej-nu, ramani, ramana (są to przypadki), do których szego dokonało przewrotu odtworzenie języka assy-

Babilos — Babinet Jakób.

047

ryjskiego w lingwistyce semickiej; stanowi ono i 1832 r. niszczą je prawie doszczętnie. B. wspomi-w niej erę. Pomimo świeżej jeszcze daty odkryć nany jest pod r. 1307, gdy, po zdradzie kraju przez

jego właścicieli z pomorskiej rodziny Szwęców, stał się własnością publiczną; odtąd jest starostwem nie-grodowem, a jednym ze starostów był w połowie zeszłego wieku Karol Biron, książę kurlandzki. słynny biograf, Janocki, był tutejszym proboszczem Sayce: (f 1786) tytularnym. B a b i m o j s k i p o w i a t zajmuje południowo-zachodnią część W. Ks. Poznań-Oraz prace: Schradera, De- skiego, dotykając Brandenburgii i Szląska. Przedstawia prawie dokładną równinę, tu i owdzie nie-wyniosłemi sfałdowaną wzgórzami, przerżniętą dro-bnemi rzeczkami z system atu Odry i Warty: Obra, Dojca (Boyca), Obrzyca, Zgniła Obra, które dla zbyt małego spadku mają bieg powolny, rozlewają się i tworzą miejscami podmokłe torfowiska. Jest to część tak zwanych „dolin wielkich“ między baltyc*-kiem pojezierzem a potudniowemi tarasami: posiada liczne rynienkowate jeziora, grunt piaszczysty, nieurodzajny, który jednak, dzięki nader starannej uprawie, wydaje wszelkie gatunki zboża, nie wyłączając pszenicy. Lasy stanowią 20'7o ogólnej przestrzeni, wynoszącej 1,036 km. i liczącej 58,155 m-ców. W r. 1837 było według v. Byerna 42,707 głów, w tern polaków 21,170, katolików 21,204, protestantów 19,576, żydów 1,927; stosunek ten uległ dziś zmianie na niekorzyść żywiołu polskiego i katolickiego, powiat bowiem babiinojski, jako graniczący z Brandenburgią i zniemczonym zupełnie Szląskiem północnym, był przed innemi wystawionym na skutki immigracyi niemców, dokładnych a?oli BaTsimojskis starostwo w województwie po- danych statystycznych brak pod tym względem, znańskiem. W połowie w. XVIII było w posiadaniu Porównaj: „Opisanie W. Ks. Poznańskiego“ (wy-Karola Birona księcia kurlandzkiego. Za Stanisława danie Bobrowicza; Lipsk, 1846): „Słownik Geogra-Augusta przeszło na AdamaPonińskiego, kuchmistrza fiezny“. T. I. „Starożytna Polska“, Balińskiego i Likör., w końcu na Luikasza Bnińskiego. Płaciło pińskiego (wydanie II; Warszawa, 1885), a także: kwarty złp. 2998, gr. 21, denarów 6. Król pruski Edward Czyński, w tomie I „Wisły“ (1887). dobra starościńskie aktem z 25 stycznia r. 1797 Babittlór. Nazwa pospolita Widłaka goździstego darował Unruhowi, szwagrowi adjutanta swego, (Lycopodium clavatum L.). pułkownika Köekritza.    w-⁸

Babimost (niem. Bomst), miasto powiatowe w W. Ks. Poznańskiem, w regencyi Poznańskiej, nad Zgniłą Obrą (prawy dopływ Odry) i przy drodze żelaznej ze Zbąszynia (Bentschin) do Gubina.

Okolica błotnista, gdzieniegdzie pagórkowata i piaszczysta; ziemia jednak jest starannie uprawna i prócz zbóż wydaje chmiel, drzewa owocowe, a nawet wino, o którego uprawię jeszczi XIIIw. wspomina Rzączyński. W r. 1811 liczyło miasto 1,5 1 głów, w 1837 r.—2,159 głów, w połowie polakó v i katolików, oraz w połowie niemców i protestantów (spis regencyjny); w r. 1875 ludność wynosiła 2,184, j Zjawiska występujące przy przechodzeniu światła przyezem ludność niemiecka przeważała. B. ma ¹ przez siatki przekonały go o słuszności hypotezy dwa kościoły katolickie i jeden protestancki, syna- ; undulacyjuej, tak, że już w r. 1829 proponował gogę, ratusz nowy, szkołę wyższą elementarną, ! przyjęcie długości pewnej oznaczonej fali światła urząd poczt wy; należy do dekanatu katolickiego za jednostkę długości. W r. 1825—1828 prowadził w Zbąszyniu, prowadzi handel zbożem i bydłem, j wykłady meteorologii w Athenaeum. W r. 1828 zo-wyrabia nieco sukna i znaczną ilość obuwia. Za stał w miejsce Fresnela członkiem towarzystwa fi-Zygmuuta I ma sobie nadane prawo magdeburskie, lomatycznego, w r. 1838 zastępował Savarego oraz wszystkie przywileje, jakich wówczas używał w Collège da France, następnie Pouillet’a w Sorbo-Poznań; w następnych czasach ulega częstym kię- nie, w r. 1840 został członkiem akademii nauk;— skom : szwedzi łupią je dwukrotnie 1656 r., zaraza Z przyrządów przez 15. zbudowanych znany jest morowa wyludnia miasto w 1710, pożary zaś 1781 szczególniej kurek, czyli kran do pompy powietrznej;

Encyfclopełya pows7«cbn» Iltutrowac» . T. VI.

naukowych na tern polu, literatura przedmiotu jest już bardzo bogata. Oprócz wzmiankowanej pierwszej gramatyki assyryjskiej Opperta, której drugie wydanie wyszło w 1868 r., do naucz oni a się języka assyr. służyć mogą: J. Menant: „Exposé des éléments de la grammaire Assyrienne“.

„An assyrian grammar“; tegoż: „An elementary assyrian grammar“. litzscha, Haupta i w. in. Rozprawa I Radlińskiego p. t. „Język assyryjski w rodzinie języków semickich“ (Warszawa, 1880), zawiera krótki rys gramatyki języka as syryjskiego, oraz określa jego stanowisko w rodzinie semickiej.

Babiios W Łasickiego (1580) „De diis Samo-gitarum“ nazwany bożkiem pszczół; tenże autor wspomina i o żeńskiem bóstwie pszczół (patrz A ust ej a). Stryjkowski (wyd. 1766, str. 144) litewskiego „boga miodu i pszczół“ nazywa B u b i-1 o s i wie, jak go czczono. Obie te nazwy są podejrzane, gdyż imiona litewskie zwykłe nie kończą się na o s, a-l przed o powinnoby brzmieć ł. Dzisiaj Litwini nie znają ani nazwisk podobnych, ani podań o bóztwie, opiekującem się pszczołami. Łotysze straszą dzieci jakimś b u b i s e m, b u b u-1 i s e m (porówn. polskie b u b u k, b a b u k); może ztąd i Łasickiego mniemane bóstwo pszczelne powstało. Porówn. „Rocznik Towarz. nauk. krak.“ XLI, 53 — 54. Akielewicz w Lelewela „Polska“ V, 459.

i. a

J ,K

And. S.

Babinet J a kób, fizyk francuski (* 1794 w Lusignan—f 1872 w Paryżu), kształcił się w liceum Napoleona, a od r. 1811 w szkole politechnicznej, skąd wszakże w r. 1813 przeszedł do szkoły arty-leryi w Metz. Stąd wstąpił jako oficer do pułku 5-go artyleryi pieszej, wkrótce jednak opuścił służbę wojskową i był kolejno profesorem matematyki w Fontenay-le - Comte, fizyki w Poitiers i w kolegium św. Ludwika w Paryżu Zaprzyjaźniony z Arago i Fresnelem, zajmował się gorliwie badaniami optycznemi, zwłaszcza zaś optyką meteorologiczną oraz własnościami optycznemi minerałów.

82

S. K.

1870: t. XTI, str. 109—170).

K. J.

E. W.

oraz kątomiar czyli goniometr, pożyteczny szczególniej przy oznaczaniu spółczynników załamywania światła. Do wywołania eliptycznej polaryzacyi światła przydatny jest jego „kompensator“. Znane są dalej badania jego nad polaryzacyą rozproszonego światła dziennego, oraz nad pochłanianiem światła przez kryształy podwójnie łamiące. Rozprawy te, również jak prace z dziedziny magnetyzmu i ciepła, ogłaszał głównie w „Comptes rendus“ akademii nauk. Miały też powodzenie prace jego popularne, treści astronomicznej, fizycznej i meteorologicznej, zamieszczane w różnych pismach.

Babington (czytaj: Bebingtn) Antoni (* około 1540 r. w hrabstwie Derby, stracony za zbrodnię królobójstwa, 14 kwietnia 1587), angielski spiskowiec, katolik. Podobno z namowy Johna Bal-lard’a, jezuity z seminaryum w Rheims, zamierzył zamordować królowę Elżbietę, żeby wprowadzić na tron Anglii Maryę Stuart. W tym celu porozumiał się z 6-u dworzanami i zawiązał stosunki ze szlachtą hrabstw północnych, w maju 1586 r. Spisek ten, popierany przez Bernardina Mendoza, ambasadora hiszpańskiego w Paryżu, został wykryty przez sekretarza stanu, Walsinghama, który posiadał szpiegów swoich w Anglii i za granicą, a nawet w kolegium kardynałów. Istnieją poszlaki, że sam Walsingham prowokował ten spisek, a przynajmniej uwikłał Maryę Stuart, żeby ją skompromitować, nasłał jej bowiem zdrajcę, Gilberta Gif-forda, jezuitę, pochodzącego z zacnej a prześladowanej za katolicyzm rodziny, i urządził tajemną niby korespondencyę za pośrednictwem jednego ze stróżów, Pauleta, i szynkarza, dostawcy piwa, który przewoził listy w beczce swojej. Tymczasem każdy list był kopiowany przez Philipsa, sekretarza przybocznego. Gifford stanął przed Maryą z rekomen-dacyą od jej wiernego przyjaciela, lorda Morgana, i zdobył od niej list z kilku słowami uznania dla „wiernego, miłego B-a, dobrego katolika“, z zachętą do wywołania rokoszu katolickiego i wskazaniem środków do wyzwolenia jej z zamku Fotheringay. Jeden ustęp okazuje, że Marya wiedziała i o zamiarze królobójstwa. Ale i ten ustęp, i nawet list cały jest kwestyonowany przez historyków, naró-wni z innemi „listami szkatułki“ (caskett letters). Zresztą pomiędzy spiskowcami znalazł się inny jeszcze szpieg, Caitiff, który złożył denuncyacyę Walsin-ghamowi. Nastąpiły więc liczne aresztowania; z pro-wincyi przywieziono 300 szlachty. Pierwszy przyznał się do zamiaru królobójstwa Savage. On też, oraz Ballard, Barnwell, Chidiock, Tichbourne, Til-ney, Abington, ponieśli najprzód śmierć okrutną: wieszano ich na chwilę, a potem zdejmowano i krajano żywcem. Nazajutrz został stracony B., razem z dwoma sekretarzami Maryi Stuart.— Tytler: „Hi-story of Scotland“ (VIII App.).—Ranke: „Englische Geschichte“, 2-te Auflage (Lipsk, 1870; tom II). — Froude: „History of England 1529—1588“ (Londyn,

t. K.

Babington Churchill, botanik angielski i profesor uniwersytetu w Cambridge, zajmował się spe-cyalnie porostami, jak o tern świadczą jego dzieła następujące: „Remarks on British Lichenes and

Fungi“ (w „Proc. Linii, soc.“ I); „Lichenes arctici“ (w „Hook. Journ. Bot.“, 1851, 1852); „Lichenes himalayenses“ (tamże, 1852).

Babington Churchill (*    1821), archeolog

i teolog angielski, wychowaniec uniwersytetu w Cambridge; od r. 1865 profesor archeologii w Corkfiel-dzie. W r. 1846 otrzymał premium za rozprawę: „The influence of christianity in promoting the abolition of slavery in Europe“. Zasłużył się wszakże najwięcej opublikowaniem Hiperydesa rękopisów papirusowych, odnalezionych w Egipcie przez Józefa Ardena: „The oration of Hyperides against Demosthenes“ (Cambr. 1853), „The oration of Hyperides for Lycophon and Euxenippus“ (1853), „The fune-ral of Hyperides“ (1858) i t. d

Babingtonit (miner.). Minerał trójskośnoosiowy; kryształki krótkie i drobne 8 lub 6 ścienne słupki, narosłe pojedyńczo lub połączone w promienisto-prętowe skupienia. C. wł. 3.35—3.4; tw. 3.5—6. Barwy czarnej z silnym blaskiem szklistym, nieprzezroczysty lub w cienkich tylko blaszkach przeświecający; bywa też barwy goździkowej, oliwkowo-lub żółtawo-zielonej. Chemicznie jest mieszaniną krzemianu tlenków: RSiO, (w którym R—Ca, Fe, Mn), z krzemianem tlenniku żelaza (Fe₂) Si₃ 0₉. Rozbiór odmiany z Arendalu, dokonany przez Rammelsberga, dał: 51.22 krzemionki, 11.0 tlenniku żelaza. 10.26 tlenku żelaza, 7.91 tlenku manganu, 9.32 wapna, 0.77 magnezy i, 0.44 straty przy wypaleniu, co daje wzór: 9 RSi0₃-(-(Fe₂) Si₃0₉. Pod dmuchawką topi się łatwo, pryskając na brunatno-czar-ną, błyszczącą, magnetyczną perłę; kwasy go nie rozkładają. Znajduje się w Arendal w Norwegii, na wyspach Szkockich, w Baveno w Piemoncie i w Herbornseelbach w Nassauskiem.

Babiniec albo k r u c h ta, przysionek kościoła katolickiego, zwykle przytykający do ściany frontowej, przed wielkiemi drzwiami, albo wewnątrz pod organami oddzielony. Kościoły większe mają prócz tego babińce boczne, ułatwiające zebranej ludności, wyjście na zewnątrz. Nazwa jego pochodzi stąd, że w nim zwykle przesiadują baby kościelne.

Babinogród, Właściwie Babinagreda, wieś w Sławonii w bliskości lewego brzegu Sawy, pamiętna klęską, jaką turcy ponieśli od austryaków d. 3 lipca 1693 r.

Babinowicze, miasteczko w gub. mohylowskiej, powiecie orszańskim, przy wypływie z jez. Babino-wickiego rzeczki Werszycy, która poniżej, łącząc się z Czernicą, tworzy rz. Łuczessę; do r. 1840 było powiatowem, obecnie bez większego znaczenia. Tutejsza parafia katolicka liczy przeszło 1000 dusz i należy do dekanatu orszańskiego.

Babinowskie starostwo W województwie Witebskiem. Za Stanisława Augusta płaciło kwarty złp. 1262.

Babińska rzeczpospolita było to w XVI i XVII wieku zgromadzenie ludzi wesołych i dowcipnych, którzy, dla zabawy głównie zbierając się, karcili przy okazyi satyrycznem słówkiem zdrożności i śmieszności ludzkie. Jak wiele innych zwyczajów i pomysłów, tak i ten przyszedł do nas najpewniej z Włoch, gdzie w kaźdem niemal miastecz-

ku znajdowała się t. zw. „akademia“, mająca na szył wesołość wszystkich obecnych. Przytaczane celu popieranie przedstawień scenicznych i weso- przez spółczesnych, a mianowicie przez Jana Acha-łości, i gdzie nieiaz żartobliwemi przezwiskami ta- cego Kmitę, w wierszu p. t. „Morocosmea Babiń-kie zebrania obdarzano, jako to: winiarzy, nieroz- skie“ (1617), dowcipy rozmaitych babińczyków mają sądnych, ekstrawagantów j t. p. U nas, za czasów ten sam charakter, co rozgłośne później facecyo Zygmunta Augusta, człowiek ukształcouy, dowcipny j Radziwiłła Panie Kochanku, i powinny być ocenia-i majętny, Stanisław Pszonka herbu Janina, sędzia I ne nie ze stanowiska dzisiejszego, lecz z punktu lubelski, wraz z Piotrem Kaszowskim, również sę- widzenia tych czasów, kiedy to np. grube, rubasz-dzią lubelskim, zasłynęli wesołością i żartami; na ne wybryki Reja u nas, a Szekspira w komedyach ucztach i przyjęciach sąsiedzkich uważani byli za „raj- u anglików, przyjmowane były z zadowoleniem, akie delicye i marcypan“, a gdy Pszonka najeżę- Prócz literackich świadectw, posiadamy także cząst-ściej we wsi swojej, Babin, o półtrzeciej mili od kę protokółów Rzpltej B-iej z XVII wieku (prze-Lublina leżącej, uroczystości rodzinne obchodził, chowywauych w bibliotece puławskiej). W dwu-wpadł na myśl urządzenia żartobliwej rzeczypospo- wierszu, tu umieszczonym pod rokiem 1613, czyta-litej, w którejby wszystko na opak się działo, niż my: iż babińczyk w prawicy trzyma pióro, a w le-w prawdziwej dziać się- powinno. Samo już na- wicy wielki puliar: pisząc i pijąc czas wesoło spę-.zwisko wsi pobudzało do śmiechu: „baba babie przy- dza. Są tu własnoręczne podpisy Tarnowskich, pominą bajeczki, gadaniny, żarciki, które pospolicie Zamoyskich, Potockich, Ossolińskich, Myszkowskich, babskiemi powieściami zowią“. W rzeczy pospolitej, Z zapisanych pod różneini datami dykteryjek, które której wieś ta stolicą się stała, były wszystkie utorowały drogę do urzędów babińskich, przywiodę urzędy: senat, biskupi, wojewodowie, kasztelanowie, parę dla charakterystyki ówczesnego dowcipu. Pod hetmani, kanclerze i t. d., lecz przy rozdawaniu datą 4 maja 1604 znajdujemy następną wiadomość: tych urzędów przestrzegano, iżby wybrany odzna- „JP. Waleryan Trepka został doktorem babińskim ■czai się przymiotami, przeciwnemi tym, jakie są z tej miary, iż kilka garncy inałmazyi każe wypić ■wymagane od osób, któreby w rzeczywistości peł- w najwyższej gorączce; powiedział, iż pana ojca nić je mogły. I tak np. jeśli ktoś bajał dużo o rze- tak uleczył“. Pod datą 4 listopada 1617 czytamy: ozach wzniosłych, najmniej się na nich znając, ro- „JP. Mikołaj Stradomski powiedział, iż drzewo grabiono go arcybiskupem, albo jakim wielkim dostoj- bowe długo moczone w krzemień się obróci, i skrze-nikiern świeckim. Jeśli ktoś, albo przez pomyłkę, sze niem ognia, kiedy zechce i kiedy ognia potrze-albo z innego powodu, wypowiedział jakieś dziwacz- ba, a nawet że do aichimii te ognie potrzebne; dał ne, nieprawdopodobne zdanie, tego mianowano mów- się urząd Jegomości: Chimik babiński“. Pod datą cą lub kanclerzem. Jeśli po junacku wysławiał 24 czerwca 1664 zapisano: „JP. Stanisław Ciołek swoje czyny wojenne i rozwodził się. w niewłaści- Drzewick , stolnik i deputat województwa lubelskie-wem miejscu i czasie o swojej odwadze, czyniono go, będąc w Babinie, po rannem śniadaniu, gdy go hetmanem. Mianowania te były stwierdzane JP. podkomorzy lubelski a burgrabia babiński ka-. ■dyplomami, opatrzonemi pieczęciami na wosku, które zał obiad gotować w dzień wigilii św. Jana Chrzci-powierzano odpowiednim urzędnikom, a ci, z powa- cielą, powiedział, że nie trzeba w Babinie ryb ło-gą powstawszy, zanosili owe dyplomy osobom w nich wić, tylko sadzawkę w podwórzu z rybami zapalić-wymienionym. Te zaś musiały przyjąć otiarowayn za co Rzplta B. Jegomości Kuchmistrzem babiń sobie urząd, a jeśli go odrzucały, śmiechem to skini kreuje“.-— Nie samą atoli wesołość i żartobli-przyjmowano, i im więcej kto się wzbraniał, tern wą jowialność sławili spółcześni w babińczykach. dotkliwiej był wyśmiewany, tem silniej na niego żar- Sarnicki twierdził, że dowcip ich i żarty zmierzały tami nacierano, póki się nie poddał. Ale jeżeli ktoś przedewszystkiem do poprawy obyczajów, do nau-sam żartem podawał się na jakiś urząd, wówczas czenia oględności i rozwagi w mowie, do wyrobie-zwlekano jego przyjęcie, jakby się chciano nad tem nia w młodzieży ogłady i skromności. Ci „boscy .głębiej namyśleć. Niech przemówi — powiadali— ojcowie“ (divini patres), zdaniem jego, byli tak wy-i da najprzód próbkę jakąś swego uzdolnienia, trawnymi znawcami i spostrzegaezami życia i oby-a wtedy zobaczymy, jakie stanowisko będzie dla czajów, że żaden lekarz nie potrafiłby tak dokła-niego najstosowniejsze. Pierwszym burgrabią ba- dnie, jak oni, określić namiętności ludzkich i władz bińskim został Pszonka, a pierwszym kanclerzem— duszy, że żaden profesor etyki nie zdołałby równie Kaszowski. Członkowie tej żartobliwej rzpltej znaj- dobrze rozprawiać o występkach i cnotach, a żaden dowali się wśród najwyższego nawet stanu, tak po- fizyognomista

poznać lepiej naturę człowieka

między duchownymi, jak i świeckimi. Najlepszych j z twarzy, miny, chodu i wejrzenia. Satyra ich roz-pisarzy naszych XVI stulecia zaliczano do tego gro- ciągała się także do spraw religijnych i polityczna. Grdy o niem rozmawiano w przytomności Zyg- nych; świadczą o tem wyraźnie pewne mianowania munta Augusta, wymieniając różne znakomitości, na urzędy. Jeżeli ktoś przy stole rozprawiał nad-do niego należące, zapytał się tenże, czy też mają miernie o religii, wnet go kaznodzieją babiń-króla w tej rzpltej. Na to miał odpowiedzieć sam skim obwoływano; a jeśli kto unosił się zbytnią Pszonka: „Uchowaj Boże, ażebyśmy za życia Twe- gorliwością, broniąc dogmatów czy to kościoła .go, N. Panie, myśleli o wyborze innego; i tu, i u nas I rzymskiego, czy też jakiegokolwiek inimego wy-bądź królem“. Uśmiechnął się na to łagodnie ! znania, i jeżeli z tego powodu uszczypliwie na .Zygmunt August i nietylko nie okazał niezadowo- ' przeciwników napadał, zaraz go mianowano babiń-denia, lecz słowami przez się wymówionemi zwięk- skim inkwizytorem niegodziwości heretyckiej. W pro-

tokółacli zaś babińskich zapisano pod r. 16U6 cierp- względem którego tatrzańscy podhalanio są znacznie ką alluzyę do kwalifikacyj politycznych. Niejaki późniejsi.

Babirnsa (Porcus Babirussa Wagi). Zwierzę ssą-

wm&Ç'

, . .'îsf

er.-

ipf

i.:

En,

mm

•i*

m?

u* -

Fię. 169. Babirnsa.

ra na ciele gruba, twarda, pomarszczona, porosła krótką i rzadką szczeciną. Uszy stojące, bez szczeciny. Ogon niezbyt krótki, przy nasadzie gruby, pokryty delikatną szczeciną, na końcu często kiściasty. Długość ciała 1.2 m.; długość ogona 15—20 cm.; wysokość ciała przy łopatkacli 70—80 cm.—Ciało z wierzchu ciemno brunatne lub czarniawe, z podłużną, środkową pręgą, brunatnożółtawą, wzdłuż, grzbietu. Podgarle i spód ciała czerwonawy. B. zamieszkuje wyspy Moluckie i Celebes i ma obyczaje naszego dzika.

Babiści, zwolennicy nauki religijno-socyalnej Baba (Mirzy Ali-Mohammeda z Szyrazu), powstałej w Persyi, w połowie bież. stulecia, jako protest przeciwko przygniatającemu kraj ten formalizmowi urzędowego wyznania Szyitów, a zarazem i maho-metaństwa wogóle (Ob. B a b). Wystąpienie ich otwarte (1848) wstrząsło w posadach całem społeczeństwem aryjskiego Iranu. Zwiastun bowiem nowego objawienia, obok głoszenia odmiennej od islamu teologii, uderzał śmiertelnie w podstawy onego socyal-ne, znosząc poligamię, barem, zasłonę i stawiąc kobietę, odtąd swobodną, na przynależnej jej społecznej wyżynie. Nic dziwnego tedy, że wszystko, co było szlachetniejsze i poetyczniejsze w Persyi, rzuciło się ku nowej tej nauce. Pomiędzy jej apostołami dali się widzieć ludzie wielkiej powagi, zdolności i charakteru. Ponad innych gorliwością swą i wpływem uwydatniły się bardziej trzy postacie: Mułła-Hussein, zwany Buszrewyeh, który zostawiając Babowi (internowanemu z rozkazu władzy w Szyra-

Stanisław Korciński opowiadał, że w Rzymie kościół pewien niedobudowany kosztuje z górą „pięć- ce do rzędu parzy sto- kopy to wy ch ( Ar tiodacł g -dziesiąt kroć sto tysięcy milionów“, a że go do j la), nieprzeżuwających (Nonuminantia), do ro-sądnego dnia nie dokończą; a nadto, że we Wło- dżiny szczeci ni äs tych (Suina) zaliczane. Przyszedł „nie biją cieląt, jedno we czterech lat“. Z pominą z ogólnego kształtu świnię domową; ciało te świetne wiadomości dano mu w Babinie urząd ma niezgrabne, lecz wysmuklejsze i na wyższych referendarza spraw cudzoziemskich i podskarbiego, nogach, niż u świni zwyczajnej. Odznacza się szcze-Prawdopodobnie w początkach istnienia Rzptej b-ej gólniej kłami w szczęce górnej, bardzo długiemi, takich objawów satyry społeczno-politycznej było zakrzywionemi ku górze i ku tyłowi i przypomina-więcej; one-to zjednały jej rozgłos, jakim się w Pol- jącemi rogi; kły szczęki dolnej długie i ku tyło-sce cieszyła. Zebrania swoje przezywali babińczycy wi zgięte, ale znacznie krótsze od górnych. Skó-przejętem od gdańszczan słowem: giełda; przyezem pamiętać potrzeba, że wyraz ten oznaczał też w da- ; wnej polszezyznie (jak świadczy Sarnicki) bezładną i paplaninę tłumnych zgromadzeń (inconditum garri-tum multitudinis congerronum). Rozprzęgła się Rzpta b-a prawdopodobnie pod koniec wieku XVII; przynajmniej nie znaleziono późniejszych śladów jej istnienia. J. B. Nougaret, autor dziełka: „Beautés de l’histoire de Pologne“ wydanego w Paryżu j r. 1814, utrzymuje (str. '210), że Rzpta b-a była J wzorem dla podobnego towarzystwa powstałego we Francyi w wieku XVIII. Sądzę,,że jest to komplement tylko grzecznego Francuza; wzoru dla „Regiment de la Calotte“ prędzej chyba we Włoszech szukaćby można. W naszem stuleciu naprzód uie-jaki Kaszowski, imiennik, a może i potomek jednego z założycieli Rzptej b-skiej, wskrzesił pamięć owego założyciela w nazwie czasopisma satyrycznego „Pszonka“ (1832), ale wydał zaledwie dwa numery; potem, pod redakcyą Leona Zienkowicza, czasopismo pod tym samym tytułem wychodziło od r. 1839 do 1844, licząc w gronie spółpracowników swoich takich autorów, jak Seweryn Goszczyński,

A. s

Lucyan Siemieński. W r. 1861, Franciszek Wężyk wydał trzyaktową komedyę historyczną p. n. „I ja też, czyli Rzplta B-ska“. Matejko wreszcie obrazem swoim unieśmiertelnił to towarzystwo. Szczegóły o utworzeniu się Rzptej podał pierwszy Stanisław Sarnicki w VIII-ej księdze swoich „Roczników polskich“ po łacinie pisanych, a wydanych w r. 1587.

Potem J. A. Kmita, we wspomnianym już wierszu.

Relacyę Sarnickiego powtórzyli Mikołaj Chwałkow-ski w dziele: „Singularia quaedam Polonica“ (Lwów,

1686) i Krzysztof flartknoch w książce: „De repu-blica polonica.“ Wiadomości tu zawarte oraz wydobyte z protokółów Rzptej b-kiej, posłużyły księdzu Fr. Szaniawskiemu do napisania rozprawki: „O rze-czypospolitej babińskiej“ (w Pam. Warsz. 1818, t. X, 307—330), skąd dostały się one do encyklope-

riyj i historyj.

r. ch

Babil skie starostwo w województwie Witebskiem, powiecie orszańskim. Za Stanisława Augusta pła-• ciło kwarty złp. 634, gr. 19.

Babiogórcy, są to górale, zamieszkujący północne, wschodnie i zachodnie stoki Babiej Góry, oraz doliny, opuszczające się ku Skawie od Jordanowa, przez Maków, Suchą i Lachowce ku Żywcowi, gdzie spotykają się z Żywczakami. Pol uważa B-ówt za najstarszy i najważniejszy ród góralski,

zie) zakres spekulaoyi, sobie wybrał pole czynu i na- stali oni, po utracie wodza, również pokonani i występnie rozwarł babizmowi zawód wojujący; Hadży j tępieni okrutnie. Rząd szacha bowiem, w mniema-Mohame L .4' i Balfuruszy, już przedtem czczony niu, że pozbawiając babizm głowy, tern łatwiej powszechnie za świętego; trzecią zaś posta- stłumi i samą naukę, postanowił i od proroka się cią, uajniepospolitsżą w stosunkach wschodu—kobie- uwolnić. Mirza Ali-Mohammed przeniesiony pierwej do ta—Zerryn Tadż z Kazwinu, zwana, z powodu swej cytadeli Tebrizu w Adzerbeidżanie, skazany został nadzwyczajnej piękności „Gurret- ui-Ain" (roskoszą ; teraz na śmierć, którą poniósł z największym spo-oczu). Piękność była najmniejszym z jej przymio- j kojem. B. po takich stratach przycichli. Atoli wpręd-tów; łączyła ona z nią niepospolitą naukę, pory- j ce, z powodu podejrzenia o spisek przeciwko sza-wającą wymowę, wszystkie dary wyobraźni i całą j chowi, poddani zostali (1852) na nowo srogiemu potęgę entuzyazinu. Co więcej, cnota jej była nieza- prześladowaniu. Powszechną proskrypcyą była objęta przeczoną, zachowaną nieskalanie do ostatniej go- teraz i urocza Zerryna, dotąd przebywająca spokoj-dziny życia. Jej wystąpienie na widownię czynu nie w stołecznym Teheranie. Lecz czy to z powodu opromieniło najżywszym urokiem poezyi poważne czci dla jej piękności i talentu, czy to z obawy obu-zadania społecznego przewrotu. Ujęta nadewszystko rżenia opinii publicznej, chciano jednak zachować nauką Baba o wyzwoleniu kobiety z więzów liare- życie kobiety, której najnieubłagańsi nieprzyjaciele mu i surowego wschodniego obyczaju, cała jej się nie mogli odmówić uwielbienia. Wymagano od niej oddała stanowczo. Namiętna, egzaltowana jej na- zaparcia się, choćby formalnie tylko, przed trybu-tura nie pozwoliła przecie jej poprzestać na biernej nałem sądowym swego babizmu, poczem zostałaby jedynie sympatyi; wystąpiła ona niebawem z wy- uwolnioną już zupełnie. Odrzuciła ona jednak poda-znaniem publicznem zasad mistrza wybranego, (kto- wany środek haniebny i —spłonęła na stosie. Okru-rego jednak ujrzeć nigdy nie miała). Ani błagania, cieństwa straszne, dokonywane nad wyznawcami ani groźby rodziny, jednej z poważniejszych w kraju, babizmu, pomnożyły tylko oczywiście ilość jego nie zdołały jej powstrzymać; opuściła ona wszystko, stronników, bardziej niż wszelka propaganda. Wszak-co dla niej było drogiem, zrzuciła zasłonę i poszła że już nadal, od tej chwili, przestał on istnieć, jako opowiadać wyzwalającą kobietę wiarę. Propaganda stronnictwo polityczne, a pozostał wyłącznie religią. B-ów rozlewała się jak powódź po kraju, zagar- Po śmierci Mirzy Ali-Mohammeda, główni jego ucz-niając wciąż nowe Iranu obszary. Ale też i przeci- niowie, zebrani na soborze w Teheranie, nakreślili wnicy ich nie wyczekiwali bezczynnie. Nad wyznaw- dalszy plan działań, odpowiedni do położenia, i wy-cami nowej religii zawisło niebezpieczeństwo wytę- brali za następcę Baba młodego Mirzę-Jahyę. Ten pienia. Główni onej apostołowie: śmiały inułła Hus- dla większego bezpieczeństwa opuścił Persyę i udał sein i poważny Hadży Mohammed-Ali postanowili się do Bagdadu, skąd już z pełną swobodą począł tedy odeprzeć siłę siłą i poczęli organizować się kierować propagandą w ojczystym kraju. Zbytnia w zastępy zbrojne. Dla tern większego sfanatyzowa- gorliwość zaszkodziła jednak nieco swobodzie jej nia tłumów natchnionym głosem zawezwano Zerry- rozwoju. Władze tureckie arabskiego Iraku, same nę. Przyjęła ona wezwanie to z uniesieniem i speł- zaniepokojone postępem nowej wiary, wydały ha-niła zadanie z powodzeniem nieoezekiwanem. Już niebnie rządom perskim na mord wybitniejszych B-ów. sama jej obecność pomnażała liczbę zbrojnych i wy- Wszakże wolnomyślny namiestnik Bagdadu, głośny znawców. Tłumowi, zelektryzowanemu jej wdzięka- Midhat-baśza, osłonił pozostałych swą tolerancyą— mi, opowiadała ona, że czasy już się spełniły, że i Babizm począł się znów szerzyć niezwalczenie. islam przyszedł ku ostatecznemu upadkowi, a Per- —Źródła: „Les Religions et les Philosophies dans sya i ziemia cała pokłonią się Bogu wcielonemu l’Asie centrale“ p. M. le comte de Gobineau, Paryż, w Mirzę Ali-Mohammeda Surowi muzułmanie, nie 1865;— „Babizm“, społeczno-religijny ruch w Per-chcący przyznać, ażeby nauka odszczepieńea Baba syi, nowe stanowisko kobiety,“ p. A. J. w feljetonie mogła kogokolwiek bądź porwać za sobą napraw- „Gazety pulsk.“ z r. 1875.    A1-Jabł-

Babizna, stary wyraz prawniczy, oznacza dzie

Babka, mały kopczyk, pozostawiany przy kopaniu lub plantowaniu, w celu oznaczenia ilości wykonanej roboty i możności sprawdzenia onej.

Babka, kamień, zamykający z przodu skrzynię zaprawy wielkopiecowej. Po wierzchu tego kamienia spływa zuzel; z pod niego, otworem spustowym,

dę, powiadają, że jedynie światowe pobudki sprowadzały tłumy dokoła „Gurret-ul-Ain“; że żołnierze dzictwo po babce, obozu, w którym się ona znajdowała, byli poprostu w niej wszyscy zakochani, i że ten tylko psychiczny węzeł utrzymywał jedność i ścisły porządek w obozie. Dość, że ona stała się najżywszą spójnią widomą chwytających za broń B-ów. Ale w ostatecznym wyniku musiało się okazać, iż przerachowali oni swoje siły bojowe. Obwarowani w twierdzy Szeik    |    zwanym    także sztychem, wypuszcza się    raz albo

Tebersy w Mazanderatiie i broniący się z powodze-    ,    dwa razy na dobę wytopioną surowiznę    z pieca,

niem początkowo, ulegli ostatecznie przeważającej Blachę, pokrywającą z wierzchu babkę, ukośnie pomocy wojennej nowego szacha Nasr-eddina. Dzielny , łożoną, t. j. ukośnie na hutę, nazywają blachąbab-Hussein zginał tu w walce zawziętej, a niedobitków    kową.    Po niej spływają i ściągają zuzle    w skrzy-

e. w.

zdradziecko wy mordo warno. Porażeni w Mazandera-    ni, jako    lżejsze, ponad stopioną surowizną,

Babka (Plantago L.). Rodzaj typowy rodziny

nie, podnieśli jednak B. wprędee głowę w innych prowineyach Iranu, osobliwie w Zendżauie, gdzie | Babkowatych (Plantagineae) mający cechy następu-zgromadzil był znaczne siły Hadży Mohammed-Ali; ; jące: Kwiaty obupłciowe; kielich 4-działkowy, o dział-lecz i tutaj, mimo fanatycznej energii obrony, zo- kacli przodkowych, niekiedy zrosłych w jedną; korona

suchawo-błoniasta, z krajem 4-dzielnym, odwiniętym, a rurką obłą albo jajowatą; pręcików 4, bardzo długich, wystających, do rurki korony przymocowanych,

kowanym i na górach w strefie podrównikowej. Są to rośliny zielne, o liściach naprzemianległych lub przeciwległych, niekiedy ułożonych w rozetę, poje-dyńczych i bez przylistków, o blaszce całej lub rozmaicie klapowanej. Kwiaty zehrane w kłosy lub główki, wszystkie obupłciowe (Plantago), obupłciowe u dołu kłosa a męskie u góry (Bouguera), albo też jednopłciowe, iecz ułożone w kłosy 3-kwiatowe tak, że dwa męskie znajdują się u dołu, a jeden żeński u góry (Litorella). Kielich 4-listkowy, w którym dwa przodkowe listki często z sobą zrosłe. Korona zrosłopłatkowa, złożona z czterech płatków naprzemianległych z listkami kielicha. Prążków cztery naprzemianległych z płatkami korony. Słupek złożony z dwóch listków owockowych, zamkniętych i z sobą zrosłych w zalążnię 2-komorową, w każdej zaś komorze zawiera się albo jeden (Plantago Cynops,

,o pylnikacli podłużnych, w nasadzie sercowatych, otwierających się w dwie podłużne szpary; zalążnia dwukomorowa, uwieńczona pojedyńeza szviką szydełkowatą. o znamieniu piórkowatem; otrucem jest puszka 2-komorowa, 2 lub wielonasienna; nasiona środkiem do łożyska przymocowane. Rodzaj ten składa się z roślin zielnych, rocznych i trwałych, o liściach pojedynczych, naprzemianległych lub przeciwległych, o kwiatach opatrzonych w przykwiatki i ułożonych w kłosy, wyrastające na wierzchołku łodygi i jej gałęzi. Znanych jest około 150 gatunków, z których we florze krajowej znajduje się 4,

J.A.

J. A

Babo Lambert Józef Leopold, Freiherr von, rolnik (* 26 października 1790 w Mannheim w Badeńskiem), studyował najprzód prawo, potem uczył się. rolnictwa u A. Thaera w Berlinie i Móg-linie, następnie gospodarzył we własnych dobrach Weinheim i wkrótce pozyskał wielki rozgłos, jako racyoualny rolnik, a zwłaszcza hodowca wina. W r. 1831 mianowany prezesem badeńskiego rolniczego stowarzyszenia. Umarł d. 20 czerwca 1862 w Weinheim, gdzie mu też w r. 1867 wystawiono pomnik. W licznych swoich pismach starał się być jak najbardziej popularnym i zrozumiałym, nawet dla klas mniej oświeconych. Ważniejsze jego prace są: „Anleitung zur Anlage und Behandlung der Wiesen“ „Heid-lberg 1836“; Der Weinbau nach der Reihenfolge der vorkommenden Arbeiten“ „4-teAuf-

J A.

.a mianowicie: 1. Babka wielka (P. major L.), odznaczająca się korzeniem krótkim, grubym, przygryzionym, liśćmi przykorzeniowemi, jajowatemi lanceolata, etc.), albo 4—8 zalążków, nawpół zgię-albo eliptycznemi, nagiemi lub nieco omszonemi, tych (Pt. major, etc.), wznoszących się, o szewku 5—9 nerwowemi; głąbikiem i na nim kłosem wy- brzusznym; pomiędzy zalążkami niekiedy tworzy się .prostowanym, złożonym z drobnych i ściśle ułożo- \ rzekoma przegroda. Tylny listek owocowy może mych kwiatków. Bardzo pospolita koło dróg, na spłonięć, a wtedy tylko w przodkowym rozwija się ścieżkach, dziedzińcach, polach i w ogrodach. 2. zalążek samotny, stojący pionowo (IAttorella, Boic-Babka średnia (P. media L.), mająca liście guera). Owocem jest puszka (Plantago) albo nie-eliptyczne, całobrzegie, albo nieco odlegle ząbkowa- łupka (IAttorella, Bouguera). Nasienie, którego po-ne, z obudwu stron omszone; głąbik również o mszo- włoka w części zewnętrznej niekiedy w śluz się ny, nawet bez kłosa, od liści znacznie dłuższy, rozpływa (Plantago avenaria, Psyllium) zawiera za-przed rozwinięciem się kwiatów na dół skręcony; rodek prosty, otoczony bielmem mięsistem. kłos podłużny, ostatecznie obły; korony kwiatów Bablabs, Bablah. Pod terni nazwami w handlu białe, nitki pręcikowe jasno-fioletowe. Pospolita na europejskim znane są różne owoce właściwych Aka-łąkach, pastwiskach, w zaroślach i koło dróg. 3. cyj (Acada). W praktyce odróżniają w nich kilka Babka lancetowata (P. lanceolata L.) wy- odmian. Do najprzedniejszych należą strąki, pocho-różnia się liśćmi lancetowatemi, nagiemi albo om- dzące z Acacia arabica var. nilotica v. vera, żyją-szonemi, 3—7 nerwowemi, zwolna w ogonek zwęża- cej w Egipcie; 2-o z Acacia arabica typu Wikdeno-jącymi się; głąbikiem nawet bez kłosa od liści dłuż- wa,(tomentosa), żyjącej w Indyach; i 3-o z Acacia Seyal szym, kłosem jajowatym albo jajowato-obłym, przód- Del., żyjącej w (Senegalu. Strąki te zawierają w so-kowemi łatkami kielicha zrosłemi, koroną brunatną, bie wielką obfitość garbnika i w wielu krajach są nitkami białemi pręcików a pylnikaini żółtemi, póź- używane do wyprawiania skór na futra, niej cisawemi. Częsta na pastwiskach, miedzach, Babo -Józef Maryusz (* 1756 w Ehrenbreit-w ogrodach i zaroślach. 4. Babka piaskowa Steinie f 1822 w Monachium), dramaturg niemie-(P. arenaria L.). Odznacza się łodygą rozwiniętą, cki, którego kilka utworów scenicznych: tragedya ulistwioną, pojedyńczą albo gałęzistą, tak jak cała „Otto von Wittelsbach“ (1781) i komedye Buer-roślina krótkiemi włoskami pokrytą, liśćmi bezogon- gerglueck (1792), oraz „Der Puls“ (1804), cieszyło kowemi, równo-wąskiemi, przeciwległemi; kwiatami się w swoim czasie niemałem powodzeniem. A. za-zebranemi w liczne krótkie jajowate kłoski, wyra- służył się więcej sztuce dramatycznej podźwignię-stające na wierzchołku łodygi i na końcach gałą- ciem z upadku teatru monachijskiego, którego był zek. Jest rośliną roczną, podczas gdy poprzedzające intendentem od r. 1797 do 1819. gatunki są trwałemi. Przytrafia się bardzo często na gruntach piaszczystych. Nasiona tego ostatniego gatunku w powłokach swoich zawierają wielką obfitość śluzu, tak samo jak sięmię lniane, który to śluz łatwo się. rozpływa w wodzie gorącej. Jedna część tych nasion 40 częściom wodv nadaje lepkość białka jaja. Używają się. one w medycynie jako środek odmiękczający. Podobne własności posiadają nasiona i drugiego gatunku Plavtago Psyllium L., rosnącego w Europie południowej.

Babka (ryba) ob. Gobi us.

Babka wodna ob. Alisma Plantago.

Babkowate (Plantagineaej. Mała rodzina roślin .dwuliściennych, złożona tylko z trzech rodzai, obejmujących około 158 gatunków, rozmieszczonych ńa całej kuli ziemskiej, liczniejszych w klimacie umiar

Frankfurt 1879;“ „Der Weinstock und seine Varie- i pieśni zwane B., np. „Co je potakové panence“' täten“ (2-te Aufl. Frankfurt 1857) „Anleitung zur „Ja bycli sel za milou“ i. w. i. chemischen Untersuchung des Bodens“ „Frankfurt 1843“ „Die Erzeugung und Behandlung des Trau- sów cesarstwa rzymskiego. Szczegóły o pochodze-benweins“ Frankfurt 1846; „Anleitung zur Berei- j uiu i życiu jego nie są wcale znane. Domyślać się tung und Pflege des Weins“ (2-te Aufl. Frankfurt 1879); „Die Hauptgrundsätze des Ackerbaues“; (4-te Aufl. Frankfurt 1874); „Der Ackerbau nach seinen monatlichen Verrichtungen“ (2 Aufl. Frankfurt 1862);

Al. Poi-.

Babryos (gr. Babrios) grecki bajkopisarz z cza-

tylko wolno, że rodem był z Syryi, gdyż w obu przedmowach do dwóch ksiąg bajek swych zwraca się do pewnego Branchosa, syna króla Aleksandra, ród zaś Branchidów sprawował przez całe wieki urząd kapłański przy wyroczni Apollina w Didyme pod Miletem. Rozstrzygnąć też trudno, którego - to króla Aleksandra Babryos wspomina, gdyż w owych czasach było kilku królów tego imienia. Ponieważ

„Spaziergänge eines Lehrers mit seinen Schülern“

z nich, tak gramatyk łaciński Dositheus, jako i rzymski bajkopisarz Flavius Avianus, którzy żyli w trzecim wieku po Chrystusie, ponieważ dalej w formie wierszowania B - a bardzo wyraźne są wpływy rzymskich poetów, dlatego najprawdopodobniej żył on w pierwszym, albo najpóźniej w drugim wieku ery chrześciańskiej. W takim razie owym Aleksandrem będzie król Aleksander z rodu Heroda, którego cesarz Wespazyan w 2-ej połowie 1 wieku ustauo-wił władcą krainy Issosi Cylicyi.—Materyał do two-_ rów swych czerpał B. z dawniejszych zbiorów bajek, a za wzorem Sokratesa, który, jak w Platona Fedonie czytamy, nadawał bajkom Ezopa formę rytmiczną w jambowych trymetrach, i za przykładem Kallimacha, uczonego aleksandryjskiego, który również składał ezopowe bajki w wiersze, przerabiał i on szczególnie Ezopa bajki, które były prozą pisane, na wiersze. Bajki jego własnej inwencyi, jak np. o kłamliwym Arabie, o parze małżeńskiej, o ośle kapłanów bogini Cybeli, nie wytrzymują porównania z trafnemi i głęboką myśl kryjącemi tworami starego Ezopa. Natomiast polega zasługa B-a na nadaniu bajkom swym udatnej i powabnej formy. Swobodny i żwawy ton opowiadania w języku potocznym odpowiada najzupełniej istocie bajki, wiersz jest poprawny, płynny i potoczysty, a bardzo szczęśliwą myślą poety było, że właśnie formę kulejących jambów, t. z. choliambów, dla bajek swych obrał, które łączą w sobie i dowolność prozaicznego wysłowienia, i surowe przepisy metrycznej struktury. Dziwne koleje losu przechodziły utwory B-a w następnych wiekach. Za wzór służyły one najprzód rzymskim fabulistom, jak Fedrowi, z zasobów jego czerpał także mnich bizantyński, Maximos Pla-nudes, a nawet w niejednej barwnej bajce świata wschodniego wpływ jego wyraźnie przebija. W średnich wiekach przerobiono znowu bajki jego na wygodniejszą prozę, nadano im miano ezopowych bajek, a nazwisko i płody B-a, prócz kilku nieznacznych fragmentów, poszły w zapomnienie. Dopiero w XVIII w. dopatrzyli się najprzód uczeni angielscy, Bentley, a po nim Tyrwhitt (disserattio de Babrio 1776 r.) w zbiorach bajek średniowiecznych wyraźnych śladów rytmu choliambicznego i wyczytali z parafrazy, prozą skreślonej, cały szereg wierszy miarowych. Nareszcie w r. 1844 odkrył w bibliotece, klasztornej na górze Athos, grek Minoides Minas, w rękopisie pergaminowym oryginalny zbiór bajek B-a, który dzisiaj znajduje się w brytańskiem Mu-.

(3 Aufl. Frankfurt 1878); „Ackerbauchemie“ (2-te Aufl. Frankfurt 1862); „Kurzgefasste Ackerbaulehre in Fragen und Antworten“ (2-te Aufl. Frankfurt

1865); Wspólnie z Metzgerem opracował i wydał: i jednak utwory jego już cytują lub też korzystają „Die Wein-und Tafeltrauben der deutschen Weinberge und Gärten“ (Mannheim 1836 —1838 mit 78 Tafeln“ (2-te Ausgabe. Stuttgart 1853).— B. August Wilhelm, syn poprzedzającego (* 28 stycznia 1827), dyrektor Niższo-austryackiej szkoły hodowli owoców

1    wina w Klosterneuburgu pod Wiedniem, napisał między irmemi: „Der Tabacksbau“ (3-te Aufl. Berlin 1881); „Natur und Landbau. Ein Lehrbuch der Landwirthschaft“ (Lahr und Strassburg, 1870—74,

2    Bde); „Handbuch des Weinbaues und der Keller wirth schaft“ (Berlin 1881—83, 2 Bde). Ogłosił też:

„Landwirthschaftliche Tafeln für Obst und Weinbau,

Kellerwirthschaft, Düngerlehre“ (litografowane, Wiedeń 1863—1870). Prócz tego wydaje od r. 1869 pismo poświęcone uprawie wina pod tytułem: „Die Weinlaube“ w Wiedniu, od roku zaś 1872 „Kalendarz dla hodowców winnej latorośli.“

Baboczaj (Babócsay), stary ród węgierski, którego członkowie odznaczyli się przeważnie na polu wojennej działalności. Tomasz B. odebrał od tur-ków twierdzę Koppany w r. 1587; Franciszek B.

N.

(w XVII st.) odznaczył się jako dzielny generał; syn jego Paweł, także generał, otrzymał tytuł barona w 1720 r. Baron Farkas (Wolfgang) B. był geuerał-majorem, brał udział w wojnie siedmioletniej i zginął pod Berlinem w r. 1757.

Baboeuf, ob. Babeuf.

Babois Małgorzata W i który a (* 1760, f 1830), poetka francuska o nastroju r elegijnym, ogłosiła, Elégies maternelles“ (1805), „Élégies nationales“ (1805) i „De la vie humaine“ (1828).

Babolna, wieś na Węgrzech w komitacie ko-morneńskim, między rzekami Bakony i Czancza, wpadającemi z prawej strony do Dunaju, sławna w całej monarchii stadnina rządowa, w której głównie pielęgnuje się rasa arabska. 28 grudnia 1848 r. zwycięstwo Austryaków nad Węgrami.

Babonić, stara rodzina chorwacka, której wybitniejszymi członkami byli: Stefan B., ban Chor-wacyi od r. 1310 do 1318, i Jan B. syn jego, także ban od r. 1318 do 1323, oskarżony o zdradę, był usunięty z tego stanowiska i pozbawiony wszystkich swych majątków, które uległy konfiskacie. N-

Baborak lub Baboraczka (bavorak, bavo-raczka) narodowy taniec czeski, zwany też niekiedy „Sztajrysz“. Charakterystyczną cechę tej formy muzycznej stanowi mieszanina taktu ³/₄ z ²/₄ (dwa takty ³/₄, potem dwa % i tak aż do końca). Były też

zeum. Rękopis ów nie jest kompletnym, obejmuje i sana nową pisownią, ułożoną przez L. Gaja, w tym bowiem w porządku alfabetycznym tylko 123 bajki samym roku wyszła osobno. Potem napisał po nie-i urywa się na głosce O. Tenże sam Minas pojawił miecku: „Grundzüge der ilirischen Sprachlehre“, się w r. 1857 z odpisem innego rękopisu klasztoru pracę, która wyszła przy wydaniu słownika chor-atlioskiego, mieszczącym 95 bajek, spisanych również wackiego Drobnicza, w Wiedniu w r. 1846—1849; w choliambach. Wykryto jednakże rychło, mianowi- nakoniec w r. 1854 ogłosił najlepsze swe dzieło: • cie z błędów metrycznych, że kopia ta jest niezręcz- „Gramatykę ilirską“ (Ilirska slovnica, Zagrzeb), w któ-nem fałszerstwem. Ostatniemi laty odkrył uczony rej oświadcza się stanowczo za wprowadzeniem do niemiecki Knoell, w kodeksie watykańskim nr. 777, j literatury narzecza sztokawskiego. W r. 1846 otrzy-jeszcze dwanaście oryginalnych bajek li-a. Pierwsze j małB. posadę profesora języka chorwackiego w szko-wydanie tworów B-a sporządził Boissonade (Paryż le wyższej w Zagrzebiu, jednakże już w r. 1850, 1844); inne wydania krytyczne opracowali Łachmanu z przyjaciółmi, Berlin 1845; dalej Bergk w „Anitho-logia Graeca“, drugie wydanie w Lipsku 1868; najnowszego i najdokładniejszego wydania dokonał Gitl-bauer, Wiedeń 1882, mieści bowiem ono, prócz najstarszych fragmentów, wszystkie bajki z kodeksów athoskiego i watykańskiego, nadto zaś 122 bajki, wyczytane z parafrazy kodeksu bodlejańskiego. Na niemiecki język przełożyli bajki B-a: Ribbeck, Berlin 1846; Herzberg, Hala 1848; Hartung, Lipsk 1858. grzeb).

gdy, skutkiem zmian w polityce węgierskiej i au-s ryackiej, nastąpiły pewne reformy w tej szkole, odjęto mu tę katedrę i dano natomiast posadę nauczyciela w gimnazyum zagrzebskiem. Od tej pory B., czując stopniowy upadek sił fizycznych, powoli począł się usuwać od życia publicznego, czasami tylko zasilając miejscowe pisma ulotnemi pracami wogóle małej wartości. Ob. Żivot i djela Vjeko-slava B.“ przez prof. Tadeusza Szmicziklasa (Za-

N.

Babuna, właściwie Babuna Pianina, rozległy łańcuch górski na półwyspie Bałkańskim w Macedonii, na prawem dorzeczu środkowego Wardaru; przez jego przełęcz wiedzie droga z Monastyru (Bitolia) do Velesu (Kopriilii) przez ' Przylepski wąwóz (Prilep, Perlepe). Jądro gór składa się z gnejsu i skał pa-leozoicznych i dosięga 1,534 m. wysokości; północne ich odgałęzienia noszą nazwę Goleżnica i Karn-dżica PI., południowe zaś Selkowa Pianina.

Babuni; (plemię bulgarów macedońskich, zamieszkujące w górach Bab lińskich. 2) B a b u n a-m i nazywają słowianie Bogomiłów bulgarskiah (oh), którzy, jak wieść niesie, uchodząc od prześladowania, schronili się w górach Babuńskich.

Babur, ob. Babe r.

Baburen Teodor vau, zwany niewłaściwie przez większość pisarzy B a b e u r lub B a b u e r, malarz holenderski (* 1570 w Utrechcie — f 1624 tamże), jest uważany przez wszystkich dawniejszych historyków sztuki, idących w tern za Houbrakenem, za malarza wnętrzy kościołów, naśladowcę i kopistę, a nawet ucznia Ifiotra Neefsa starszego, ale mniemanie to nie potwierdza się, gdyż nie znamy ani jednego obrazu artysty w tym rodzaju. Natomiast znamy dwa autentyczne jego obrazy w zakresie figurowym: „Młodego śpiewaka“ w zamku Langenstein koło Halberstadt i „Złożenie do grobu Chrystusa“ w jednej z kaplic kościoła San Pietro in Montorio w Rzymie. Ostatni ten obraz, złożony z sześciu postaci naturalnej wielkości, opatrzony podpisem autora i datą 1617 r., mylnie przypisywany Teodorowi Rombouts, jest niezaprzeczenie arcydziełem malarza i był widocznie przez niego samego poczytywany za najlepszą z jego prac, gdyż jedyny ze znanych sztychów B-a odtwarza właśnie tę koinpozycyę zręcznym, dowcipnym i szerokim rylcem. „Złożenie do grobu“ dowodzi, że B. przebywał jakiś czas we Włoszech i uległ w Rzymie wpływowi Caravaggia: posiada szorstki naturalizm, pewny rysunek, swobodny i łatwy pędzel; karna-cya jego, jasuo-brunatna, jest całkiem różną od żół. tych lub czerwonawych tonów Honthorsta.—Porów-

s 1)

Porównaj nadto: Mantels „Leber die Fabeln des Babrios“, Lubeka 1846; E d é lé stan d du Méril „Poésies inédites du moyen âge“, Paryż 1854

And. S..

Ą n d. S

Babujańskie wyspy (Babuyan) grupa wysp na oceanie Wielkim, należąca do gromady Filipińskich i wraz z wyspami Batan stanowiąca pomost między Formozą a Luzonem. Są one wulkaniczne, bardzo urodzajne, dobrze zraszane przez deszcze, wydają banany, jams, palmę kokosową; lasów niema, obfitość siarki. Ważniejsze z nich są: Calayan, Catni-guin, Babuyan claro, Dalupiri i wulkan Didico, który w 1856 r. nagle wynurzył się z morza stożkiem na 246 m. wysokim. Ogólna przestrzeń wynosi 420 km. z ludnością do 8,000 głów dochodzącą; mieszkańcy należą do grupy malezyjczyków wschodnich i w znacznej części wyznają katolicyzm. B. w. podlegają władzy hiszpanów.

Babukicz Vjekosiaw (Adoizy) (* 1812 — f 1875), jeden z wybitniejszych mężów chorwackich z epoki odrodzenia; wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w szkole wyższej w Zagrzebiu, gdzie uczęszczał początkowo na wydział filozoficzny, a potem na prawny. W r. 1830 otrzymał w tejże szkole posadę docenta i wykładał prawo węgierskie i międzynarodowe. Większy rozgłos zyskał sobie wśród ziomków, gdy został współpracownikiem pierwszego czasopisma chorwackiego: „Jutrzenki chorwacko-słoweńsko-dalmackiej“, założonej w r. 1835. B. jako współpracownik tego czasopisma, także jako sekretarz „czytelni“ (czitaonica), klubu, założonego w Zagrzebiu w r. 1838, w celu szerzenia oświaty w duchu narodowym między ludem, i nakoniec jako sekretarz „Macierzy chorwackiej“, założonej w r. 1842, rozwinął wielką energię w pracy, podjętej przez nieliczne początkowo grono młodzieży chorwackiej, z L. Gajem na czele, około rozbudzenia ducha sa-mowiedzy w narodzie i zaszczepienia miłości ku mowie ojczystej. Wszystkie jego prace literackie tyczą się wyłącznie kwestyi języka ojczystego.

Najpierw ogłosił w r. 1836 w „Jutrzence“: „Zasady gramatyki słowiańskiej narzecza ilirskiego“ (Osnova slovnice slavjnnske narććja ilirskoga); praca ta, pi-

A.N. J.

E. .1

J.k,

J. A.

J. Meyer: „Künstler-Lexicon“. — Descamps: „Vie des peintres“. — 8. Ticozzi: „Storia delle Belle-Arti“.—Th. Lejeune: „Guide de l’amateur“.

Baburydzi, potomkowie Babera v. Babura (ob), panowali prawie nad całym Indostanem, w Dehli, Agrze i Lahorze. W powstaniu indyjskiem przeciw anglikom r. 1858—9, jeden z tego rodu, będący już tylko nominalnym królem Dehli, został uwięziony, a posiadłości jego przeszły pod panowanie brytań-skie.

Baby, ludowa nazwa gwiazdozbioru Plejad (ob.).

Baby gruszki. Pod nazwą „baby“ znane są w wielu bardzo sadach starszych gruszki niemieckiego pochodzenia, Sommer Apothekerbirne (Bon chrétien d’été), zwane jeszcze pod Warszawą „bonkry-styanami“. W ogrodach nowszych odmiany tej już się nie napotyka; ustąpiła ona miejsca lepszym, z tego powodu, że ani w smaku nie jest doskonała, ani w wyglądzie wspaniała, a przytem dojrzewa w letnich miesiącach, gdy mamy dużo wybornych gruszek. Przytem łatwo dostaje plam czarnych, które jej całą prawie wartość odejmują. W niektórych okolicach Niemiec, a nawet w rzadkich sadach i u nas, wyrasta jednak należycie, a przy płodności znacznej, byłaby gruszką chętnie hodowaną, gdyby nie owe nieszczęsne czarne plamy, bo do suszenia i na wyroby cukiernicze doskonałym jest materyałem. Prawdziwa jednak „baba“, według wszelkiego prawdopodobieństwa, jest gruszką polskiego pochodzenia. Główne jej siedlisko—to Powiśle, zwłaszcza sąsiedztwo Kazimierza. Opowiadali mi niektórzy włościanie z tej okolicy, (np. Fałek z Kępy Choteckiej), że jedno drzewo „baby“ często przynosi im nawet do 60 rs. dochodu, W istocie, w madzie powiślańskiej wyrastają te drzewa jak dęby wysokie i rodzą niekiedy po 6 i więcej korcy gruszek, które są zielone, nieco guzowate, wielkie (przy większym urodzaju średniej wielkości) i dojrzewają w końcu lata. Jakkolwiek są to gruszki jadalne na surowo, niekiedy nawet smaczne, to jednak uważać je należy raczej za gospodarskie. Poza Powiślem natrafić można baby także, w starych sadach, ale rzadko; podlegają one bowiem plamom, tak samo jak i bonkrystyany. Wogóle zaliczać je trzeba, wraz z sapieżankami, cytrynówkami, jedwabnicami i innemi odmianami pospolitemi, do znikających zupełnie z uprawy, tak dalece, że gdy stare sady wyginą, wcale ich już mieć nie będziemy, chyba że się wzmoże sadownictwo u włościan i fabrykacya wina z gruszek, t. j. napoju, zwanego gruszecznikiem i t. p.

Babylas, był biskupem antyochijskim od r. 237 - i poniósł śmierć męczeńską podczas porześladowania za cesarza Decyusza. Cezar Gallus pozwolił r. 351 przenieść kości jego do Dafne pod Antyochią, zkąd krzyżowcy zabrali je ze czcią do Cremony. Kościół rzymski święci pamięć jego w d. 24 stycznia, grecki zaś 4 września.

Baca (z węgierskiego bacs (czytaj bacz), o â c s a, b a c s ó=:pasterz; po słowacku i czesku baca, po serbsku b a ć, w temże znaczeniu; rzecz wątpliwa, aby wyraz węg. był pochodzenia słowiańskiego; u nas c zamiast cz przez mazurzenie, u górali naszych=przełożony naci juhasami (młodszymi, pasterzami), gospodarz szałasu w górach (inaczej zwanego bacówką) podczas lata. „ W halach schodzą się juhasy, Stary baca rej im wodzi“ W. Pol. Rysunek Kotsisa w „Kłosach“ N. 490 (1874). Bacować znaczy być bacą.

Bacau ob. Baków.

Bacca Jagoda. Jagodą w botanice zowie się owoc, mięsisty i przytem soczysty, nie pękający, okryty skórką i nie posiadający wewnątrz pestki. Taki owoc może powstawać już to z zalążni górnej t. j. z osadnikiem kwiatowym nie zrośniętej, jak np. jagoda winorośli, ligustru, psianki, szparagu i t. p., już to z zalążni dolnej, z osadnikiem zro słej, jak np. jagoda porzeczki, borówki, dereniu, kaliny, bluszczu, jemioły i t. p.

Baccalauréats, ob. Bakałarz.

Baccalieu, Bacca la o, drobna wysepka przy brzegach Newfoundlandu, w pobliżu przylądka Break-heart, odkryta przez Cabota 24 czerwca 1497, tym sposobem, jeśli pominąć dawne odkrycia nor-inańskie, była to najdawniej odkryta część Ameryki północnej.

Baccarat, miasto w departamencie francuskim Meurthe et Moselle, na prawym brzegu rz. Meurthe, przy drodze żelaznej Nancy-St.-Dié z odnogą de Ba donviller, w okolicy górzystej, będącej zachodnim stokiem Wogezów, 5800 m-ców. Największe i najsławniejsze w całej Francyi fabryki wyrobów szklanych, istniejące od r. 1767 i produkujące rocznie towaru za 8 mil. fr., głównie szkła kryształowego, którego z ogólnej produkcyi całego państwa samo B. dostarcza połowę.

Baccarat, hazardowna gra w karty, pochodzenia włoskiego, ulubiona szczególniej we Fraucyi połu dniowej, a znana też i u nas, zarówno jak w całej zresztą Europie.    *

Baccarsda Otto ne, pisarz i prawnik włoski (* w r. 1849 w Cagliari). Studyował prawo na uniwersytecie tamtejszym, i otrzymał stopień doktora, podawszy rozprawę pod tyt: „La donna difronte alla legge penale“, został następnie profesorem prawa handlowego w tymże uniwersytecie. B. pisał z początku romanse: „Cuor di donna“ (1871); #Un uomo d’onore“ (1872); „Cata Carniola“ (1884) i inne, ale na imię zarobił sobie głównie przez swoje dzieła prawnicze, z których najcelniejszem jest: „Elemmenta di diritto commerciale secondo il codice di commercio italiano“ (Cagliari, 1883 r.).

Baccarini Alfred, inżynier i polityk włoski (* w r. 1826). Studyował w Bolonii. Jako gorliwy patryota, czynny przyjmował udział w walce dążącej do zjednoczenia Włoch, po której ukończeniu, jako inżynier miasta Rawenny, był niejednokrotnie posłem na sejm, pozostając zawsze członkiem opo-zycyi. W latach 1878 i 1881, był członkiem mini-sterynm Cairolego i Depretisa, w roku jednak 1885 wystąpił z ministeryum obejmując przewodnictwo stronnictwa opozycyjnego. Pomimo iż wiele czasu poświęcił życiu politycznemu, nie zaniedbywał jednak i swojej specyalności. Z prac jego główniejszych zasługują na wzmiankę: „Le acque e le transforma-zione idrografiche in Italia“ (1876). — „Reladone

83

Enoyklopedva Powszechna Iluetrowana T. VI;

I. M.

J- A.

rza

na-

sui servigi idraulia del biennio 1875—1876“ (1877).— „Cenni monografici sulle bonificazione eseguite in Italia“ (1876). — „Appunti di statiotica idrogratica ita-lialna“ (1877).—„Cenni monografici dei servigi del Ministero dei lavori publici“ (1878).—Le construzioni ferroviarie in Italia (1888).

Baccelli Alfred, (* 1863\y Rzymie), syn Gwidona, poeta i literat włoski, doktor prawa uniwersytetu j rzymskiego. Oprócz studyów i artykułów literackich, drukowanych w różnych czasopismach, a wydanych zbiorowo p. t. „Impressioni e note letterarie“ (1889), ogłosił drukiem „Germina“ (1883), „Diva natura“ (1885), „Sacuntala“ (1888), dramat liryczny i „Leg-genda del cuore“ (1888).

Baccelli Mateusz włoch, (* 1769 w Lucce), w ośmnastym roku życia udał się do Rzymu dla doskonalenia się w malarstwie, gdzie zostawał przez lat szesnaście; był członkiem akademii św. Łukasza. W roku 1807 sprowadzony do Polski przez Tadeusza Czackiego, jako nauczyciel rysunków i języka włoskiego; przez lat dziesięć bawiąc w Krzemieńcu, dawał prywatne godziny rysunków, będącej w Liceum krzemienieckiem znakomitszej młodzieży Wołynia i Podola. Następnie był nauczycielem rysunków w gimnazyum w Kamieńcu Podolskim; malował wiele obrazów kościelnych i portretów, które po znaczniejszych kościołach i domach Wołynia i Podola przechowują się. Ostatnie lata życia od r. 1830, przebył w Czarnym Ostrowie na Podolu, w domu hrabiego Przeździeckiego, marszałka guberni Podolskiej. Prace jego odznaczają się dokładnością rysunku, widać w nich studya akademickie, lecz w kompozycyach można mu zarzucić brak oryginalności, a w malowaniu—kolorytu. Dożył wieku sędziwego. Z prac jego godniejszych uwagi są dwa oryginalne obrazy w kościele Czarno-Ostrow-?kim, mianowicie: „Wskrzeszenie Piotrowina“, „Chrzest cesarza Konstantyna“. Z portretu Tadeusza Czackiego, przez niego malowanego, sztychował w Wilnie profesor Saunders.

Bacchairis L. Komami k (bot.). Rodzaj należący do rodziny roślin złożonych, plemienia Astrów (Compositae-Asteroideae). Cechuje się on główkami kwiatowemi różnorodnemi, rozmieszczonemi na oddzielnych osobnikach, posiadającemi osadnik nagi lub zlekka plewinkowaty. Jedne z tych główek składają się z kwiatków żeńskich, mających korony niteczkowate, od szyjek słupków krótsze; drugie z kwiatków obupłciowych, foremnych, rurkowatych, o brzegu dzwonkowatym 5-szczepnym. Niełupki drobne, ściśnione, oznaczone dziesięcioma żeberkami i uwieńczone puchem, złożonym z włosków licznych i wieloszeregowych. Komarniki są krzewami lub podkrzewami, o liściach naprzemianległych, rzadziej przeciwległych, o główkach kwiatowych drobnych, osadzonych wzdłuż gałęzi lub rozmaicie zebranych. Opisanych istnieje około 275 gatunków, które można by zredukować do 250. Wszystkie są amerykańskie; większa ich część zamieszkuje tam strefę najgorętszą. Niektóre gatunki, jak Baccharis geni-stelloides Pers., arbutifolia Vahl., triptera DC., Gaudichaadiana DC. i Ochra,cea Spr., w ojczyźnie swej mają zastosowania lekarskie. Jeden zaś gatunek, mianowicie: Baccharis halimifolia Lin., pochodzący z Wirginii, dość często bywa hodowany w Europejskich ogrodach, jako krzew ozdobny; w krajach południowych wytrzymuje on klimat pod gołem niebem; w północnych wymaga ochrony w szklarni umiarkowanej. Znany on jest pod nazwą „Starca drzewiastego“ (Seneçon en arbre).

Bacchides, wódz króla syryjskiego, Demetriusza I Sotera, który go w r. 161 przed Chr. posłał do Judei w celu przywrócenia tam do władzy przyjaznego sobie Alkimosa. Wywiązawszy się ze swego zadania, B. wrócił do Syryi, ale już po roku znów widzimy go walczącego w Galilei, gdzie zwyciężył Judę Machabeusza pod Laisą (w pobliżu Jerozolimy), potem walczył pomyślnie z jego następcą Jonatanem i osadził załogą syryjską kilka większych miast żydowskich. W r. 157, jeszcze raz przedsiębrał wyprawę do Palestyny, gdzie zmuszony był zawrzeć przymierze z Jonatanem.

; acchigiione, rzeka pobrzeżna na nizinie Lom-bardzkiej we Włoszech, powstaje z połączenia kilku strumieni górskich w Alpach Lessyńskich, przyjmuje z prawej strony Leogrę, a z lewej Astico, płynie uśmiechniętą okolicą pośród alei z winogradu i drzew oliwnych (ogród Wenecyi), mija u wzgórzy Beryckich (Monti Berici) Wiczencę, następnie przesuwa się koło pagórków Euganejskich, omywa stopy Padwy i zbliża się wprost Wenecyi do lagun Adryatyckich. Tu jednak wody jego, równie jak wody sąsiedniej Brenty, uprowadza olbrzymi kanał wprost do mo-poniżej Chioggii, gdyż inaczej obie te rzeki ilością składanych przez się osadów zasypałyby wkrótce laguny i wszystkie wysepki Wenecyi do stałego lądu przytwierdziły. B. spławny jest od Wiczency, w dolnym zaś biegu przez kanały wchodzi w zetknięcie z wodami Adygi i Padu. Ogólna długość wynosi 130 km. Za czasów Napoleona I jeden z departamentów Królestwa Italii nosił nzawę B. i miał stolicę w Wiczency.    And b-

Bacciarelli Marceli (* w Rzymie d. 16 lutego 1731 r.), od młodości poświęciwszy się sztuce malarskiej, doskonalił się w niej pod sławnym wówczas nauczycielem, Benefialim. Już w :22 roku życia dał dowody biegłości, a przy wzrastającej sławie, powołany r. 1753 przez króla Augusta III do Drezna, użyty najprzód do rysowania celniejszych obrazów tamecznej g Ier i, z których-to rysunków wykonane sztychy znajdują się zamieszczone w wydanym zbiorze rycin guieryi drezdeńskiej fol. maj. W Dreźnie poślubił B. Fryderykę Rychter, celującą artystkę w malowaniu miniatur. Odwiedzając z Augustem Ill-m Warszawę, poznany od znakomitszych polaków, podobał się szczególniej Stanisławowi Poniatowskiemu, podtenczas stolnikowi litewskiemu. Cesarzowa Marya Teresa wyjednała u Augusta III przybycie B-ego do Wiednia w r. 1761, gdzie wykonał portrety całej rodziny cesarskiej i wielki obraz Apollina z muzami na górze Parnasu, wyobrażający cztery córki cesarzowej. Nastąpiła śmierć Augusta Iii-go : książę Kaunitz namawiał B-ego do pozostania w Wiedniu, czyniąc mu od dworu cesarskiego zaszczytne i korzystne warunki; podobne mowy i od innych dworów odbierał, lecz przemósł

wezwanie Stanisława Poniatowskiego, już wtedy dzonej, a często przez króla odwiedzanej, wykony-króla polskiego. Osiadłszy tym sposobem w War- wauych, poruczył mu dozór ogrodów swoich i na-szawie r. 1765, zasługiwał sobie odtąd ciągle w no- wet ekonomii kozienickiej; polecił mu koresponden-wej ojczyźnie na wziętość i szacunek. Już na sejmie ekstraordynaryjnym warszawskim, r. 1767 rozpoczętym, a 1768 r. zakończonym, otrzymał szlachectwo polskie (Konstytucye tego sejmu, str. 330);

cyę ze sławniejszymi artystami zagranicznymi, od których odbierał doniesienia o wychodzących nowych dziełach, co do sztuk, o sprzedaży obrazów, posągów, rycin i rysunków, a z takich doniesień przedstawiał królowi, coby do tworzonych zbiorów nabyć wypadało. Równie sprowadzenie z za granicy kosztownych sprzętów ku ozdobie mieszkań królewskich smakiem B-ego kierowane było. Nadto miał zwierzchni dozór nad kopalniami kamieni i marmurów krajowych, do czego w podróży do Włoch odbytej ugodził i sprowadził zdolnych rzemieślników, którzy z korzyścią te prace w dalszym ciągu wykonywali. Wreszcie nie było u Dworu większego obchodu publicznego, festynu, iluminacyi, fajerwerku, zgoła świetniejszej zabawy, której by urządzeniem nie musiał zająć się B. Roku 1787, po dokonaniu tak licznych dzieł, udał się B., za zezwoleniem Stanisława Augusta, do Włoch i południowej Francyi. Doznał w tej podróży niepośledniego przyjęcia w Wiedniu od Józefa II, cesarza, i od brata jego, Leopolda, księcia toskańskiego. Wiedeńska akademia sztuk pięknych umieściła go w gronie swych członków; został też przybrany za członka akademii sztuk w Dreźnie, Berlinie, św. Łukasza w Rzymie, w Wenecyi i w Bolonii. Papież Pius VII-y mianował go kawalerem orderu złotej ostrogi. Zaszczycili go łaskami królowie: sardyński i neapolitański, a osobliwie królowa neapolitańska, która znała go jeszcze w Wiedniu przed zamążpój-ściem, bawiąc przy matce, Maryi Teresie. Korzystał z tej podróży król Stanisław August ku wzbogaceniu swej galeryi i sprowadzeniem wzorów starożytnych, posągów, uczniom zamierzonej akademii sztuk do nauki służyć mającym. Po powrocie do Warszawy nie ustawał B. w robotach. Z tego-to czasu odznaczają się między płodami jego pędzla dwa obrazy, zrobione do kościoła parafialnego w Szczorsach, w dobrach Joachima Chrep to wieża, kanclerza litewskiego. R. 1807, obrany członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół nauk, ofiarował mu dzieło swe: portret Fryderyka Augusta, króla saskiego, księcia warszawskiego, zdobiący salę posiedzeń towarzystwa. Do ostatka życia ciągle był pracowitym i niepoślednie dzieła wykonywał. Między innemi w starości jego malowaniami odznacza się obraz, który zrobił dla kościoła metropolitalnego św. Jana w Warszawie. Kościół ten przyozdobiony był obrazem Palma młodszego, w wielkim ołtarzu umieszczonym, który w r. 1807 przez francuzów do Paryża zabrany został. Wynagradzając tę stratę, zrobił B. obraz tejże wielkości i przedmiotu, i ofiarował kościołowi. Wystawia to dzieło N, Pannę z dzieciątkiem Jezus, na ręku trzymanem, otoczoną aniołami; u spodu św. Jan Chrzciciel, patron kościoła, i św. Stanisław Biskup, patron kraju. Naśladowanie to dawnego obrazu, nie niewolnicze, wiele pięknych zalet odznacza. „Zdaje się—mówi uczony malarza życiopis, ksiądz Szaniawski, — że żywość młodego wieku, jaśniejąca w tym obrazie, nie daje bynajmniej dostrzegać drżącej ręki staro.

:-SŁ'

mm

ul

flypl

W®

Fig. 170. Baceiarelli Marceli.

Stanisław August mianował go generalnym dyrektorem budowli królewskich. Niezliczone są od tej pory dzieła malarskie długiego a pracowitego życia B-ego : prócz wykonanych poprzednio w Dreźnie i Wiedniu, przyozdobiły się niemi domy znakomitych panów polskich, a mieszkania królewskie w Warszawie, zimowe i letnie, Zamek i Łazienki szczególniej, stały się pomnikiem sławy artysty. W początkach trzymał się B. samych tylko portreów, lecz na us i 1 ne naleganie króla odważył się i do historycznego malowania. Z dzieł jego celniejszych był na zamku warszawskim, w sali marmurowej, szereg portretów królów polskich od Bolesława Chrobrego do Stanisława Augusta. Wizerunki pierwszych królów odtworzone zostały z dawnych obrazów i rysunków. Dokładność ich niewielka z powodu maniery osobistej B-ego. Króla Sta-nisł. Aug., prócz podobieństwa, uderza świetność hiszpańskiego stroju, w którym koronacyę odbył i w nim na portrecie tym chciał być przedstawionym. W sali środkowej, balowej, na suficie—wielki utwór: „Jowisz, świat z zamętu wyprowadzający“. W sali rycerskiej sześć wielkich obrazów na płótnie, wyobrażających znaczniejsze z dziejów krajowych zdarzenia : „Kazimierz W., przyjmujący prośby chłopków i rozkazujący naprawę miast“; „Ustanowienie Akademii krakowskiej“; „Nadanie Prus w lenność księciu Albertowi I przez Zygmunta I“; „Sejm lubelski r. 1569“; „Traktat chocimski“; „Jan III, oswobadzający Wiedeń“. W tejże sali i portrety sławnych polaków: Krzysztofa Radziwiłła, Rewery Potockiego, Stanisława Hozyusza, Romana Sanguszki, Jana Karola Chodkiewicza, Jana Tarnowskiego,

Marcina Kąckiego, Andrzeja Olszowskiego, Mikołaja Kopernika, Marcina Kromera. W pałacu łazienkowskim salę, „gościnną“ zwaną, ozdobił obrazami, dzieje króla Salomona wystawiającemi, w których główniejsze głowy są portretami wielu współczesnych, na dworze bawiących osób. Obok tylu prac znakomitych, otworzył we własnej pracowni szkołę malarską, brak publicznej akademii sztuk zastąpić mającą. Król, oceniając wartość B-ego, prócz mnogich prac malarskich, w pracowni, na zamku urzą-

T. M.

nem

cem.

Malarzy Polskich, Rastawieckiego).

Bacciarelli Anna, córka Marcelego i Fryderyki, nabyła uzdolnienia w sztuce od rodziców, głównie poświęcając się malowaniu miniatur. Z prac jej tego rodzaju w zbiorze barona Edw. Rastawieckiego znajdowały się dwa portrety: „Pani W ittowej, później Szczęsnej Potockiej“, „Greczynki“, tudzież inny niewiadomej kobiety w stroju tureckim w za-

ści. Przypomina ten obraz, przez wyrażenie na nim figur świętych Jana i Stanisława, smutne zdarzenie zmarłych w kwiecie wieku, wkrótce jednego po drugim, dwóch braci, książąt mazowieckich: Janusza i Stanisława“. Po zwróceniu pierwotnego obrazu Palmy z Paryża, dzieło B-ego ustąpiło mu miejsca w wielkim ołtarzu kościoła, skąd przeniesiono je do składu kościelnego. Przy zaprowadzeniu wydziału nauk i sztuk pięknych w nowo-utworzonym kró-lewsko-warszawskim uniwersytecie, został B. profesorem malarstwa, a zarazem, wedle zdania Rastawieckiego, pierwszym wydziału tego dziekanem, którego urządzenie, w części wedle planu, przez niego podanego, nastąpiło, na co dowodów wszakże w aktach tego wydziału znaleźć nie można. Do ostatnich dzieł malarza należy wizerunek cesarza i króla, Aleksandra I, z polecenia Warszawskiego Tow. Przyjaciół Nauk rozpoczęty, a którego ukończyć śmierć mu nie dozwoliła. Dnia 5 stycznia 1818 r. zeszedł z tego świata w Warszawie. W ocenieniu prac jego malarskich należy zwrócić uwagę na ogólny smak, wówczas panujący. Szkoła francuska, powagą znamienitych w niej malarzy: Bouchera i Wanloo, utrzymywana, obszerne miała panowanie: król Stanisław August i pierwsze osoby w Warszawie kierunkowi temu sprzyjały. B. szedł w części za popędem ówczesnym, dogadzając i wiekowi, i osobom, prac jego żądającym. Uznana jest poprawność jego rysunku, umiejętność i płodność w kompozyeyi, wielkie podobieństwo w portretach, zręczność we władaniu pędzlem, w układaniu, czyli grupowaniu figur, bogactwo i piękność draperyi, lekkość, czystość i harmonia kolorytu, którego wszakże cechą we wszystkich niemal tworach artysty jest pewna bladawość. Dla takich - to zalet bezstronna potomność umieści go bezsprzecznie w rzędzie znakomitych malarzy XVIII-go wieku. Wszakże, hołdując smakowi ówczesnej szkoły francuskiej, nie zawsze zachował ścisłość historyczną w wyobrażanych osobach, co razi jednak nieraz w jego utworach historycznych, zwłaszcza zaś w wielkich Łazienkowskich obrazach. Przymioty jego duszy i zachowanie w życiu pry-watnem skreśla wymownie szanowny jego biograf: „Dobry mąż, czuły ojciec, przyjaciel stały, grzeczny, przystępny, dla każdego uprzejmy, unikający pochlebstwa względem wyższych, niepogardzający niższymi, powszechny zyskał szacunek, u wszystkich, którzy go znali. Skromny w każdej okoliczności życia, często sam wykazywał wady i uchybienia, w obrazach przez siebie malowanych. Unikał okazałości światowych, nie zajęty sobą, względny dla drugich, pamiętał i o ubogich, wspierał hojnie i skrycie ich potrzeby. Dochował do samej śmierci czerst-wość, żywość, uczciwość, przystojność; miłym był w każdem towarzystwie osób, choć z różnego stanu i wieku złożonem, miłym nawet w starości. Umarł bez poprzedniczej choroby, kończąc 87 rok życia, żałowany powszechnie.“ Trzebaż dodać, że i on nie uszedł pocisków zawiści, każdą wyższość szarpać zwykle lubiącej. Ciało zmarłego, stosownie do ostatniej jego woli, złożone było obok żony w grobach kościółka niegdyś na Jazdowie, gdzie dziś pa-

łac belwederski; lecz przy zamierzonem rozebraniu onego, zwłoki obojga małżonków przeniesiono do kościoła Metropolitalnego Warszawskiego, i tamże w sklepie przed w. ołtarzem spoczywają. Pozostałe dzieci i wnuki wystawiły malarzowi i jego żonie piękny pomnik grobowy w tejże świątyni, a napis do niego ułożył prof. Seb. Ciampi. Bacciarelli miał ciągle mieszkanie obok pracowni swej na zamku, nadane mu przez króla Stanisława Augusta, w posiadaniu którego pozostawiały go i następne rządy. R. 1772 otrzymał od króla prawem dziedzicznem grunt przy ulicy Okopowej Nr. 1761; tam nie małym kosztem pobudował domki i założył ogród owocowy i przechadzkowy. Tę własność posiadał do końca życia, która przez jego spadkobierców sprzedana, w późniejszych czasach Bagatelą przezwaną została. (Słów. M. P. Rastawieckiego).— O. M. Bacciarellim pisali: Nekrolog bezimienny w Gazecie Korres. Warsz. w dodatku do Nr. 5 z d. 17 stycznia 1818 r.—Obrona przez syna Fryderyka Bacciarellego, w Rozmaitościach do Gazety Warsz. z r. 1819 Nr. 40, 41 i 42. Nekrolog bezimienny w Gazecie Liter. Warsz. z r. 1822 Nr. 36 z d. 14 października. — Ks. Szaniawski, rys życia czytany na publicznem posiedzeniu Tow. król. war szaw. przyjaciół nauk d. 25 stycznia 1822 r. w ro cznikach tow. XVI, 222—232.—Seb. Ciampi, No-tizie... Lucca 1830.—Tenże Bibliogr. critica, Fi zenze 1839, II, 238—244. J. R. Fuessli, allgem. Künsterlexicon 1779 fol. str. 43. Dr. G. K. Nagler Künstlerlexicon, München 1835 I, 215, lecz bardzo niedokładnie, zowie go raz właściwem nazwiskiem, a czasem Bacciarchi.

Bacciarelli Fryderyka, urodzona Richter, miniaturzystka z Drezna, niepoślednią sławę w połowie drugiej XVIII wieku posiadająca. Poszła za-mąż r. 1755 za malarza M. Bacciarellego w służbie króla Augusta Iii-go będącego, i z tego powodu towarzyszyła mężowi do Warszawy r. 1756. R. 1759 otrzymała od Augusta Iii-go patent malarki nadwornej. R. 1761 udała się z mężem do Wiednia, a od 1765 r. wraz z nim osiadła w Warszawie, gdzie r. 1812 umarła. Pochowana w grobach kościółka niegdyś Belwederskiego. a przy zamierzo-jego rozebraniu, ciało jej, wraz z mężowskiem, przeniesiono do grobów kościoła metropolitalnego św. Jana. Pomnik dla obu małżonków wystawiło potomstwo, w tymże kościele. W Dreźnie kopiowała ołówkiem niektóre obrazy tamecznej galeryi, które potem sztychowane były w Paryżu. Portret jej Stanisława Augusta, medalion przez orła w chmury unoszony, rytował r. 1765 Demercenay. Portret artystki, malowany przez A. Graffa, posiadał p. Hoppen w Radomiu. Z tegoż kopia J. Gładysza nad grobow-inna w zbiorach bar. Rastawieckiego.—(Słownik

T. M

woju. Panna B. posiadała niemniej talent wokalny, wodztwo objął gen. Bonaparte. W maju L797 r. uprzyjemniając nim zebrania na pokojach króla Sta- pojął za żonę siostrę rodzoną swego generała, : nisława Augusta. Zakończyła egzaltowany żywot Elizę, i świetną tym sposobem przyszłość sobie 1 nader smutno w Odechowie w Sandomierskiem, gdzie w kościele znajduje się jej pracy obraz „Zwiastowanie Najśw. Panny“. — (Słownik Malarzy Polskich,

Rastawieekiego).

Eacciarelli, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w prawem czerwonem polu pół orła białego w złotej koronie, w lewem srebrnem polu -cztery czerwone słupy, na nich w pośrodku ośmio-promienna złota gwiazda, pod nią i nad nią zaś dwie złote ryby, górna zwrócona w prawo, dolna w lewo. Nad tarli!^ ezą hełm bez korony z dwoma orlemi skrzydłami, między któremi ośmiopromienna gwiazda;—po bokach hełmu poniżej skrzydeł zwiesza się po trzy pióra strusie. Uchwałą sejmową z roku 1768 nadany został Marcellemu Bac-ciarelli, nadwor. malarzowi Stanisława Augusta, wraz z nobilitacyą. Herbem tym pie-

Bacciarelli (herb). CZętują się potomkowie nobi- cie z Altenburga. litowanego. (Vol. Leg. VII,

802.—Niesiecki, Borkowski. Herb. rod. Szlacheckich

w. u z.

zawsze

T. M.

mmm

&SÊÊ

iPlr

mi

y>:

I,

F 171.

Kr. Pol.). .

Baccini I d a (* 1850 we Florencyi), autorka włoska, przez czas jakiś nauczycielka, napisała wiele poczytnych książek dla młodzieży: „Le memorie di un pulcino“, „Favole e cose vere,“ „Perfida Mignon“ (1886), „Felicead ogni costo“ (1886), „Figurine e racconti“ (1887) i t. d. Nadto A. redaguje czasopismo dla dziewcząt „Cordelia“.

Baccio della Porta, ob. Bartolomeo(fra.).

Baccio d’Ag n o lo, Mon te lup e, rzeźbiarz i budowniczy florencki (* około r. 1492—f 1543). Nazwisko rodzinne jego było Baglioni. Od r. 1491 —1496 wykonywa we Florencyi w Santa Maria Novella stałe w drzewie rzeźbione i ołtarze. Od 1498— 1502 przewodniczy upiększeniu Palazzo Vecchio, tamże. Wezwany do Perugii, rzeźbi dla mnichów świętego Augustyna, podług rysunków Perugina, aż do roku 1532. Vasari wspomina figurki dzieci w pałacu Bagherini, obecnie Rosselli. Niewiadomo kiedy był w Rzymie dla studyów architektonicznych. Pod koniec XV wieku, razem z Palauiolem, zdobi Palazzo Vecchio. W r. 1506 zdobi kopułę Brunele-schiego na kościele Santa Maria del Fiore we Florencyi. Jego jest wieża w San Miniato, w San Spirite i kościół św. Józefa dalie Concie. Nowość wprowadził B. w architekturze, zdobiąc okna frontonami, a drzwi kolumnami, dźwigającemi architraw fryz i gzems. We Florencyi są B. domy Laudredinich, Tongianich i innych. W pracowni jego gromadzili gię najznakomitsi artyści współcześni.

BaccioCChiFe liks Paskal(*18 maja 176'2— f 28 kwietnia 1841), pochodził z dobrej lecz ubogiej szlachty korsykańskiej, był kapitanem w armii francuskiej, operującej we Włoszech, nad którą do-zgotował. 1804 r. otrzymał od szwagra, z okazyi jego koronacyi na cesarza, zarazem stopień generalski i krzesło w senacie; 10 lipca 1805 r. obdarzony tytułem książęcym, a małżonce jego nadane księstwa Lukka i Piombino. Wszakże, kiedy Eliza 1808 r. otrzymała tytuł Wielkiej księżnej toskańskiej, pozbawiony był tego tytułu B., który okazywał i zdolności małe, i niewiele ambicyi, ślepo ulegając energicznej żonie, przezwanej „Semira midą południa“ oraz groźnemu swemu protektorowi» Po upadku Napoleona i zgonie żony (1820) przebywał w Bolonii z dziećmi; tutaj zmarł w późnym wieku. Ob. art. Debidour'a w „Gr. Encycl.“ III, 1068. Z żony swej Elizy (ob. Bonaparte) miał troje dzieci, z których na wspomnienie zasługuje córka, Napoleo-ne-Elisa (ur. 1806), hrabina Camerata; była ona w bliskich stosunkach z młodym księciem Reichstadt, synem Napoleona I, i usiłowała skłonić go do ucieczki z Schoenbrunnu, czemu wszakże zgon jego przedwczesny stanął na przeszkodzie.

Baccites (paleont.). Pod nazwą B. cacaoides (Anona cacaoides Poppe) opisał Zenker owoc pestkowy z rodziny Anonaceae, znaleziony w ligni-

K. J.

Bacenis silva, las Baeeński, wspominany tylko przez Cezara (Bel. Gal. 6, 10), rozległy las, stanowiący granicę między siedzibami Swewów i Cherus-ków, prawdopodobnie zachodnia część lasu Turyng-skiego, Harzu albo Vogelsbergu: ścisłe określenie jest niemożliwe (Fryd. Lübkera: „Reallexicon“).

Bach, rodzina niemiecka, która w ciągu sześciu pokoleń wydała przeszło pięćdziesięciu muzyków, mniej lub więcej wybitne zajmujących stanowisko w literaturze muzycznej niemieckiej, lub też — jak J. S. Bach i jego syn Karol Filip Emanuel—w dziejach muzyki powszechnej. Protoplastą vej rodziny, pochodzącej z Turyngii, był Wit (Veit) Bach, piekarz w Presburgu, (Węgry) z zamiłowaniem uprawiający grę na cytrze (rodzaj dzisiejszej gitary). Gdy za panowania Rudolfa II (1576 —1612) prześladowanie protestantów wzmagać się zaczęło, Wit Bach wrócił do Turyngii i osiadł w Wechmarze. Jego syn, Hans, był grajkiem bardzo popularnym w całej Turyngii. Z trzech synów Hansa: Jan pias tował godność dyrektora kapeli w Erfurcie, Krzysztof—mistrza orkiestry miejskiej w Arnstadt, Henryk zaś zajmował posadę organisty w temże mieście Jeden z trzech synów Krzysztofa, Jan Ambroży (1645—-1695), muzyk miejski w Eisenach, był oj cem najsławniejszego z Bachów: Jana Sebastyana

Bach, Jan S e b a s t y a n (* w Eisenach 21 marca 1685 f w Lipsku 28 lipca 1750 r.), jeden z największych geniuszów muzycznych, jacy kiedy kol wiek istnieli; twórca nowoczesnej polifonii (której formalne i zarazem idealne wykończenie stanowi fuga tego mistrza), ojciec chorału klasycznego, oraz nowoczesnej gry fortepianowej i wogóle muzyki instrumentalnej. W Bachu streszcza się poniekąd cała dzisiejsza sztuka muzyczna; bo chociaż jego następcy: Gluck. Havdn, Mozart i Beethoveu, mu

r 'Çr

( IfppPfv

Fig. 172. Bach Jan Sebastyan.

muzyki. Brat udzielał mu pierwszych wskazówek, wzorów dostarczały dzieła sławnych mistrzów ówczesnych: Pachelbela, Buxtehude i wielu innych, które nocą wykradał bratu i pokryjomu przepisywał, przy świetle księżyca. Mówią, że sześć mię-sięcy pracował po nocach nad przepisaniem tych książek, ukrywanych przed chciwym wiedzy młodzieńcem, a to ze względów czysto pedagogicznych.

Takie poświęcenie dla sztuki dodatnio wprawdzie wpłynęło na szybki rozwój geniuszu Bacha, wiele jednak przyczyniło się do osłabienia wzroku, które z czasem sprowadziło ślepotę zupełną. Śmierć brata pozostawiła Bacha bez opieki, energii wszakże jego złamać nie zdołała. Opuszcza Ohrdruff i wstępuje do chóru szkoły św. Michała w Limeburgu. Miał piękny głos sopranowy, umiał już grać na skrzypcach, klawicymbale i organach; przyjęto go więc chętnie, dano mu utrzymanie i maleńką nawet pensyę wyznaczono, wynoszącą od 12 groszy do | organisty w Mühlhausen. Tu ożenił się z Maryą jednego talara na miesiąc. Pobyt w Lüneburgu bło- i Barbarą Bach, z którą miał czterech synów: Wil-

zykę dramatyczną, a zwłaszcza instrumentalną, wysoko rozwinęli, wszystko to jednak, co stworzyli, zawdzięczają niemal wyłącznie Bachowi, jako „wielkiemu pionierowi sztuki muzycznej“, jako pierwowzorowi, na którym ówczesne, dzisiejsze i prawdopodobnie przyszłe jeszcze pokolenia kształcić się będą. Lata dziecinne spędził B. na zbijaniu bąków, lub na częstych wycieczkach z ojcem do sąsiedniego Wartburga, podczas których nasłuchał się ciekawych legend: to o pobycie Lutra na zamku Wart-burskim, to znów o poetyckich zapasach średniowiecznych minnesengerów niemieckich na dworze landgrafa Hermana I-go, oraz o innych bohaterach legend Turyngskich, których imiona ściśle są związane z historyą Wartburga. O muzyce nigdy nie-mówiono, ile że malec niewielkie wówczas okazywał jeszcze zamiłowanie do tej f właśnie sztuki, ntóra go miała wsławić na wieki. Śmierć ojca przerwała tak romantyczne wycieczki. Zresztą, czas już było myśleć o nauce. Tę ułatwił dziesięcioletniemu chłopcu starszy brat jego, Jan Krzysztof, organista w Ohrdruff. Podczas pobytu w liceum tego miasta, zbudziła się nagle, w młodym Bachu skłonność do

VI

ÈSÉÉ&:-.

MMr

w.

gosławiony wywarł wpływ na dalszy rozwój jego zdolności muzykalnych, orkiestra bowiem była dobra, chór wyćwiczony i często znakomite dzieła tam wykonywano. Niedługo jednak bawił w Liine-burgu. Chęć uzupełnienia studyów teoretycznych oraz nauki gry organowej zapędziła go do Hamburga, gdzie się przysłuchiwał grze słynnego organisty Reinckena i zapoznał z wybitniejszymi przedstawicielami ówczesnego artyzmu. Ztąd powędrował do Zelle, gdzie go znów nęciła doskonała orkiestra francuska księcia Jerzego Wilchelma. Tak przebiegł całe prawie Niemcy północne; że zaś umiał patrzeć i słuchać, łatwo więc dobre znalazł wzory i naukę pożądaną. Surową przeszedł szkołę życia, w której się zahartował, nauczył cenić piękno i prawdę w sztuce. Słowem, zdobył to wszystko, co tyłka pracą zdobyć się dało. Teraz mógł już bezpiecznie-kroczyć o własnej sile, zdobytą wiedzę zużytkować, i zdała od zgiełku świata oddać się ideałom wymarzonym. Dobra gwiazda zawiodła go nazad do Turyngii, gdzie, jako muzyk, zbrojny już wiedzą i doświadczeniem, łatwe znalazł miejsce w kapeli dworu Wejmarskiego (1703 r.), które w roku następnym zamienił na korzystniejszą i odpowiedniejszą jego powołaniu posadę organisty wT Arnstadt, oraz dyrektora chóru kościelnego z płacą. 73 talarów. Nowe organy z pedałem, jakie zastał w Arnstadt, zachęcały B-a do ćwiczenia się w grze organowej, cisza zaś małomiasteczkowa pozwalała mu oddać się studyom teoretycznym. Z tej epoki pochodzą pierwsze kompozycye B-a: kaprysy, kantata „Du wirst meine Seele“, fuga C. mol, kilka chorałów organowych i t. p. Po kilku miesiącach pracy gorliwej, B. przyszedł do przekonania, że w jego wiedzy muzycznej są jeszcze pewne luki, któreby zapełnić należało. Nie waha się przeto—uzyskawszy urlop czterotygodniowy—zrobić 60-milowej wycieczki pieszo do Lubeki, jedynie w tym celu, ażeby jeszcze raz mógł studyować naukę gry organowej, pod kierunkiem mistrza Buxtehude, oraz przysłuchiwać się sławnym koncertom religijnym, zwanym „Abendmusiken“, przez Buxtehude corocznie urządzanym. Studya, które odbył w Lubece, świetne wydały rezultaty; wyraźnie o tern świadczy akt oskarżenia Bacha przez gminę Arnstadt o niezbyt gorliwe i nieumiejętne spełnianie obowiązków organisty. Zarzucano mu mianowicie, że do chorału wprowadził wiele dziwacznych waryacyj, dużo obcych tonów; jeżeli więc pragnie utrzymać się na swem stanowisku, powinien na przyszłość wystrzegać się przechodzenia do tonum contrarium, jak tc dotąd było jego zwyczajem. Tak więc genialnego-wieszcza nikomu jeszcze nieznany sposób kontrapunktowania melodyi, przez lud śpiewanej, oraz nowe harmonie i świetne figuracye tematu, doprowadziły prostaczków do wniosku, że B. nie umie grać na organach i że nie zna prawideł kompozycyi. Po ta-kiem oskarżeniu, wyraźnie świadczącem o głębokiej prostocie gminy Arnstadt, dalszy pobyt Bacha w tern mieście okazał się już rzeczą niemożliwą. Chętnie więc przyjął ofiarowane sobie w 1707 r. miejsce

helma Friedemanna, Karola Filipa Emanuela, Jana j niemal przyjęcia, jakiego doznał ze strony Fryde-Gotfryda i Leopolda Augusta. W Mühlhausen ba- ryka. Wkrótce po powrocie z Poczdamu, Bach za-wił krótko, książę bowiem Sasko-Wej marski, usły- padł na zdrowiu, nadwątlonem pracą nadmierną; szawszy Bacha, tak był mistrzostwem gry jego zwłaszcza też silne osłabienie wzroku srodze go drę-oczarowany, że mu natychmiast ofiarował korzyst- i czyło i nie dozwalało zajmować się pracą. Kilka nie-ną posadę organisty dworu i kapelmistrza orkiestry udanych operacyj, jakie dokonali okuliści tamtejsi, książęcej. W Wejmarze przeżył B. najszczęśliwsze pogorszyły tylko stan wzroku mistrza i wkrótce godziny swego życia. Książę znał się na muzyce, sprowadziły zupełną ślepotę. Na krótko przed zgo-oceniał geniusz Bacha i protegował swego ulubień- nem B. nagle odzyskał wzrok utracony. Niedługo ca. Z tych czasów pochodzi większa część kantat się jednak nim cieszył, w kilka godzin bowiem po Bacha, przeróbki 16-tu koncertów skrzypcowych Vi- tern cudownem niemal zdarzeniu dostał ataku apo-valdiego na fortepian i organy, wiele preludyów i fug. plektycznego, następnie zaś popadł w gorączkę, któ W tym czasie Jean Louis Marchand, słynny wirtuoz ra go o śmierć przyprawiła w d. 28 lipca 1750 francuzki, zachwycał Drezno elegancyą i wielką tech- o godzinie 8¹/« wieczorem. Zwłoki B-a spoczywają niką gry organowej. B., zasłyszawszy o tryumfach na cmentarzu św. Jana w Lipsku. Ponieważ nie Marchand’a, śpieszy do Drezna i wzywa francuza położono ani kamienia, ani krzyża na mogile, przeto do walki o palmę pierwszeństwa. Nie przyszło je- z czasem zapomniano o miejscu, gdzie pogrzebio-dnak do tej walki: Marchand bowiem, usłyszaw- biono B-a, i dziś nikt już wskazać nie może grobu, szy przypadkiem grę Bacha i poznawszy z kim bę- w którym spoczywa w wieczystem uśpieniu najdzie miał do czynienia, umknął cichaczem z Dre- większy mistrz muzyki religijnej niemieckiej (równie zna. To drobne pozornie zdarzenie wysoko podnio- jak i grobu Mozarta). Dopiero w sto lat prawie po sło znaczenie Bacha i sławę jego po całycli Niem- śmierci B-a wystawiono mu pomnik—za inicyatywą czech szeroko rozgłosiło. Nie długo też czekał na Mendelsobna—przed szkołą św. Tomasza (1842 r.), wezwanie księcia Anhalt-Köthen, który mu ofiaro- następnie zaś (1884 r.) w jego mieście rodzinnein— wał miejsce kapelmistrza dworu i swojem zaszczy- w Eisenach. Tak jak w świecie tonów należał B. cał go zaufaniem. Tu stracił żonę w 1720 r. Wzgląd do zjawisk wyjątkowych, równie i w życiu prywatna synów małoletnich, z których Wilhelm Friedman nem wielkiemi odznaczał się cnotami: jako czło-i Emanuel objawiali genialne zdolności do muzyki, wiek, obywatel, mąż, ojciec i nauczyciel. Pobożność, skłonił Bacha do powtórnego ożenienia się. Tym pokora, skromność, ścisłe przestrzeganie sprawiedii-razem wybór jego padł na Annę Magdalenę Wil- wości, szczera serdeczność, uprzejmość, gotowość kens, osobę bardzo muzykalną i oceniającą geniusz do poświęcania się i gorliwe spełnianie obowiązków, Bacha, która mu nawet pomagała w przepisywaniu cechowały tego wielkiego człowieka. On, przed i porządkowaniu kompozycyj. Lipsk był ostatnim którym czoło schylali najznakomitsi muzycy ówcze-etapem ziemskiej pielgrzymki Bacha, dokąd się prze- śni, którego monarchowie zaszczycali przyjaźnią, nie niósł w 1723 r. dla objęcia zaszczytnej posady kan- znał, co to jest duma i zarozumiałość; zdaje się tora i organisty przy sławnej szkole św. Tomasza, nawet, że nie miał należytego wyobrażenia o wiel-z płacą 87 talarów, 16 miar zboża, oraz 13-tu ta- kości i potędze swego geniuszu, Sam przez siebie larów na opał i światło, oprócz dodatków niesta- i przez swych uczniów olbrzymi wywarł on wpływ łych. Na owe czasy było to dość dobre uposażenie; na muzykę niemiecką. Krebs, Homilius, Doles, Kit B. też był zadowolony ze swego stanowiska, równie tel, słynny Kirnberger, Agricola, oraz synowie je-jak i z panującego księcia Augusta, który go za- go: Wilhelm Friedemann i K. F. Emanuel, byli szczycał względami i obdarzył tytułem „nadworne- uczniami, Marpurg, Albrechtsberger i wielu innych go kompozytora króla polskiego i kurfirsta saskie- głośnych teoretyków—apostołami jego muzy. Imię go“. Obowiązki Bacha były dość ciężkie: oprócz B-a olbrzymie ma znaczenie w historyi sztuki mu-bowiem wykładów teoryi muzyki w szkole, musiał zycznej; wraz z nim zamykają się dzieje średnio-codziennie dyrygować chórem i orkiestrą w dwóch wiecznego formalizmu, rozpoczyna się zaś nowa kościołach, oraz przy pogrzebach. To go zmuszało era, era odrodzenia, w której muzyka doszła do •do ustawicznego komponowania coraz to nowych obecnego rozwoju i doskonałości O wiele wszakże utworów chóralnych, motetów, kantat i t. p. Roz- większe posiada on znaczenie w dziejach muzyki winął też wówczas tak bajeczną gorliwość w two- niemieckiej, przedewszystkiem dlatego, że protes-rzeniu kompozycyj przeważnie religijnych, że jego tancki styl kościelny doprowadził do klasycznej do-dziełami, napisanemi w samym tylko Lipsku, mo- skonałości, zwłaszcza w swych majestatycznych żnaby już sporą zapełnić bibliotekę. Pięć komplet- chorałach, któremi „ożywił ducha protestantyzmu nych roczników (na cały rok) muzyki kościelnej, i pracę Lutra zakończył“, że wywarł olbrzymi około 200 kantat, sześć wielkich muzyk pasyjnych wpływ na muzykę narodową niemiecką i wyrazi-i oratoryów, wspaniała msza H. mol, mnóstwo czte- stemi napiętnował ją cechami, jakiemi właśnie wy-rogłosowych chorałów, dzieł pomniejszych, oraz różnią się dziś w muzyce wszecheuropejskiej. Nie część druga przesławnego: Wohltemperirtes Klavier, dziw więc, że B-a nazwano „założycielem i ojcem z tej właśnie pochodzą epoki. W Lipsku też napi- muzyki niemieckiej“. Ilość dzieł jego me jest. do-sał kompozycyę wielkich rozmiarów, p. t. „Musi- tychczas obliczoną należycie, znaczna ich bowiem kalisches Opfer“, którą poświęcił Fryderykowi Wiel- część spoczywa jeszcze w rękopismach Liczba Kiemu, jako pamiątkę odwiedzin tego monarchy wszakże tych dzieł, które wydane zostały za spra-w Poczdamie (1747) i gościnnego, przyjacielskiego wą towarzystwa „Bachgesellschaft“, przerasta już

Al. Pol.

Bach Wil heim Friedemann, zwany Bachem hallijskim“ (* 22 listop. 1710 r. w Wejmarze — f 1 lipca 1784 w Berlinie), najstarszy i najgenialniejszy z synów Jana Sebastyana; kompozytor muzyczny i swego czasu najsławniejszy, po ojcu, organista, oraz improwizator. Teoryę muzyki studyo-wał pod kierunkiem ojca, naukę gry skrzypcowej pobierał od Grauna. Po ukończeniu szkoły św⁷. Tomasza i uniwersytetu w Lipsku, został w 1733 r. wagi i wzniosłości. W tem, co tworzył, było wię-organistą kościoła św. Zofii w Dreźnie. Od 1747 cej wdzięku, aniżeli wzniosłości, więcej dowcipu i ro-był organistą i dyrektorem muzyki przy kościele boty wytwornej, niż porywającego uczucia; nawet

Al. Pol.

sumę kompozycyj najpłodniejszych nawet mistrzów sztuki muzycznej. W dziełach tych dziwnie umiał B. kojarzyć silną indywidualność uczucia z surową formalistyką, oraz bogatą subjektywność z objek-tywnością potężną. To, co czuł, przedziwnie tonami wypowiadał; stąd właśnie owa szczerość, jaka się w dziełach B-a przebija. Tworzył z bajeczną szybkością i rzadko poprawiał swe utwory; mimo to, najmniejszym nawet jego kompozycyom niepodobna zarzucić braku poetyczności, płynności myśli, oryginalności, fantazyi, bogactwa tematów i plastyczności w formie. Był on właściwie lirykiem, ale liryzm jego tak obfitował w treść bogatą i tak był potężny, że często przybierał pozory Händlowskiej epiki. To liryczne właśnie uzdolnienie B-a instynktownie zwracało go najczęściej do tej formy muzycznej, która stanowi niejako linię demarkacyjną między czystym liryzmem a dramatem, t. j. do kantaty i spokrewnionej z nią formy oratoryjnej, tak zwanej „Passionsmusik“, oraz motetów i mszy. To samo usposobienie liryczne B-a zrobiło z niego mistrza klasycznego chorału. Najważniejszą z cech B-a, jako kompozytora, jest: majestatyczna powaga jego stylu, nieporównane, wyjątkowe mistrzostwo w opracowaniu kontrapunktycznem, najdrobniejszej nawet kompozycyi, niewyczerpane bogactwo fantazyi, oraz surowa konsekweneya, z jaką polifonicznie opracowywał myśl główną, aż do zupełnego wyczerpania onej. Nie samo wszakże mistrzow-stwo techniki B-a — które mu zjednało ironiczną nazwę: „matematyka muzycznego“ ze strony tych, którzy się nie poznali na istocie pomnikowych , produkcyj jego artystycznych — i nie wyłącznie wspaniałość formy, stanowią wielkość nieśmiertelnych jego arcydzieł, ale szlachetność nastroju, głębia uczucia i myśl potężna, jaka w nich panuje. To jednak jest prawdą, że, grając B-a, trzeba myśleć; nie łechce bowiem uszu taniemi efektami melodyi, nie rozmarza romantyczną tęsknotą i nie rozczula tkliwą sentymentalnością. Równie też trzeba być choćby jako tako przygotowanym technicznie, żeby módz wyjść z tego labiryntu najwy-kształceńszej polifonii, jaką B. daje wswych dziełach. Wówczas dopiero B. ukaże się w całym majestacie swego geniuszu i odsłoni piękności, których z początku trudno było dopatrzyć się w kolosalnej strukturze jego potężnych arcydzieł.—Źródła: Forkel: „Über I. S. Bachs Leben, Kunst und Kunstwerke“ (Lipsk, 1802 i 1855). — Hilgenfeld: „I. S. Bachs Leben, Wirken und Werke“ (Lipsk, 1850).—Bitter: „I. S. Bach“ (Berlin, 1865). — Spitta: „I. S. Bach“ (Lipsk, 1873—80, 2 t., dzieło najlepsze).

Panny Maryi w Halli nad Salą, aż do 1760 r. Odtąd zaczął żyć niespokojnie, nie chciał pizyjąć żadnej stałej posady, wyzuł się ze wszystkich cnót obywatelskich, włóczył się po całym kraju, często o kiju żebraczym, prowadził życie nierządne i pijackie. Gdy mu zabrakło chleba, grywał w szynkach na skrzypcach i zbierał skromne datki pieniężne, lub też dawał koncerty na organach, budząc swem mi-strzowstwem podziw współczesnych. Najdłużej bawił w Getyndze, Brunszwiku i Berlinie, gdzie umarł w najwyższej nędzy. B. był bez wątpienia geniuszem, ale geniuszem doszczętnie zmarnowanym, najznakomitszym w swoim czasie teoretykiem, wirtuozem na organach i kontrapunkcistą. Jego dzieła: oratorya, koncerty, fugi i t. d., aczkolwiek nie posiadają głębokości arcydzieł ojcowskich, dobre wszakże dają wyobrażenie o geniuszu nieszczęśliwego artysty, którego ojciec uważał za jedynie godnego siebie następcę w sztuce. Tego również zdania był i brat jeg, oK. F. Emanuel.

Bach Karol Filip Emanuel, zwany Bachem „berlińskim“ albo „hamburskim“ (* 14 marca 1714 w Wejmarze — f 14 września 1788 w Hamburgu), drugi z synów Jana Sebastyana, pianista i kompozytor muzyczny. Jakkolwiek już w latach pacholęcych niepospolite objawiał zdolności do muzyki, wszakże, czyniąc zadość życzeniu swego ojca, po ukończeniu szkoły muzycznej „św. Tomasza“ w Lipsku, wstąpił do miejscowego uniwersytetu, następnie zaś do frankfurckiego (nad Odrą), gdzie studyo-wał prawo. Widocznie pandekta nie zdołały w nim stłumić wrodzonej namiętności do muzyki, całą bowiem duszą młody student prawa oddawał się stu-dyom muzycznym, oraz grze na fortepianie i organach, komponował utwory różnego rodzaju, a niektóre z nich nawet sztychował własnoręcznie. Założył nawet we Frankfurcie nowe towarzystwo muzyczne, w którem pełnił obowiązki dyrektora. W r. 1738-m, ukończywszy studya prawne, udał się do Berlina, z zamiarem praktykowania w tem mieście. W prawnicze wszakże zdolności Emanuela jakoś nie wierzono, natomiast świetnością i oryginalnością gry na fortepianie zachwycano się powszechnie. To skłoniło B-a do zerwania raz na zawsze z prawem i do wyłącznego poświęcenia się muzyce. Chętnie więc zgadza się na proponowane mu przed Fryderyka Wielkiego miejsce muzyka dworu królewskiego. Wkrótce potem Fryderyk, który z zamiłowania uprawiał grę na flecie, mianował B-a nadwornym swym akompaniatorem. Wojna siedmioletnia przerwała prywatne koncerty króla; orkiestra nadworna poszła w rozsypkę, a B. udał się (w 1767 r.) do Hamburga dla objęcia wakującej po Telemannie posady dyrektora tamtejszej kapeli kościelnej. Na tem stanowisku pozostał do śmierci, mimo świetnych propozycyj, jakie mu ze wszech stron nadsyłano. B. był wszechstronnie, gruntownie, naukowo i salonowo wykształconym człowiekiem. Jako kompozytor, przejął się zasadami swego wielkiego ojca i mistrza, nie posiadał wszakże jego głębokiej po-

Al. Pol

Al. Pol.

Al. Poi.

Al. POI.

Al. Pol.

w dziełach jego religijnych znać było wysilanie się na powagę i wzniosłość, które najczęściej zastępował sztuczkami kompozytorskiemi i efektami wokal-no-instrumentalnemi. Jako jednak wirtuoz i pedagog, nie miał równego sobie. Jego zasady i teorye, tyczące się nauki gry fortepianowej, były i na długo pozostaną jeszcze wzorami i gustu, i smaku artystycznego. Pod tym względem B. wyprzedził swoją epokę. O licznych jego kompozycyach: orato-ryach, kantatach, muzykach pasyjnych i t. d. — z wyjątkiem chyba słynnej kantaty „Heilig“ na dwa chóry i orkiestrę (1778), oraz sonat fortepianowych — świat może zapomni, znakomite wszakże jego dzieło teoretyczne: „Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen“ (nowe,

4-e wyd., 1853; Berlin, przez Q. Schillinga), przejdzie do potomności. To właśnie dzieło miał Cle-menti na myśli, kiedy twierdził, że wszystko, co umiał, zawdzięczał książce B-a; że przypisywaną mu teoryę aplikatury, oraz piękność stylu jego gry fortepianowej zaczerpnął z tego właśnie dzieła. Haydn znów utrzymywał, że dzieło K. F. E. B-a „jest i pozostanie szkołą dla wszystkich szkół“. Nawet sam Mozart uległ tak wielkiemu wpływowi dzieła B-a i jego kompozycyj fortepianowych, że ślady tego wpływu we wszystkich niemal jego arcydziełach, przedewszystkiem zaś w utworach fortepianowych, przebijają się wyraźnie. Za wielką też zasługę poczytać można B-owi, że otrzymaną w spadku część rękopisów swego ojca zachował starannie, i tym sposobem większą połową dotąd wydanych arcydzieł starego B-a wzbogacił literaturę muzyczną, gdy tymczasem starszy brat jego, Wilhelm Friedemann, swoją część cennych rękopisów ojca (trzy roczniki muzyki kościelnej, trzy oratorya i w. i.) rozproszył i zmarnował. Sonaty fortepianowe B-a wyszły w wydaniu Petersa (Biilow) i Leuckarta. — (K. H. Bitter: „K. F. E. Bach und W. Friedemann B. und deren Brüder“, 1868, 2 t.).

Bach Jan Chrystyan, zwany Bachem „me-dyolańskim lub angielskim“ (* 1735 w Lipsku — f 1782 w Londynie), najmłodszy z synów Jana Sebastyana, kompozytor muzyczny. Posiadał on, równie jak i starszy brat jego, W. Friedemann, genialne zdolności, ale też równie jak on był lekkomyślnym. Po śmierci ojca kształcił się pod kierunkiem swego brata, K. F. Emanuela, w Berlinie. W 1754 r. objął posadę organisty przy katedrze medyolańskiej. To jednak stanowisko, lubo zaszczytne i korzystne, zbyt krępowało młodego B-a, którego hasłem było: wino, kobieta i śpiew; porzucił miejsce organisty i zerwał zupełnie z muzyką religijną. W 1759 r. przeniósł się do Londynu. Odtąd pisał prawie wyłącznie opery lub romanse w duchu wymagań mody ówczesnej lub życzeń dyletantów. Ze zaś posiadał wielką łatwość w tworzeniu wdzięcznych melodyj i spryt do instrumentacyi, więc też wkrótce stał się bożyszczem szerokich kół dyletanckich. Jego opery „Orione i Zanaida“, „Adria-no in Siria“, „La clemenza di Scipione“ i „Temi-etocle“ wielkiem wprawdzie cieszyły się powodzeniem, ale, że były tworzone w duchu wymagań chwilowej mody, rychło zeszły ze sceny. Z dzieł religijnych B-a wyróżnia się piękne „Te Deum“. A1 Po1-

Bach Jan Krzysztof Fryderyk, zwany „bückeburskim“ (* 29 czerwca 1732 w Lipskn — f 26 stycznia 1795 w Bückeburgu), dziewiąty syn Jana Sebastyana, kompozytor muzyczny. Wykształcenie muzyczne otrzymał w domu ojca, wyższe zaś wykształcenie umysłowe w uniwersytecie Lipskim. Powołany do Biickeburga przez hrabiego von Schaumburg dla objęcia posady kapelmistrza, pozostał na tern stanowisku do śmierci, prowadząc żywot cichy, skromny i poczciwy. B. napisał kilka oratoryów, koncertów fortepianowych, motettów, kantatę „Pigma-lion“, dwie pieśni i t. d. Nie posiadał on talentu swych braci, w każdym jednak razie był kompozytorem zdolnym, sumiennym i uczonym, stąd też cieszył się uznaniem ogółu.

Bach Wilhelm Fryderyk Ernest (* 27 maja w Bückeburgu—f 25 grud. 1845 r. w Berlinie), pianista i kompozytor muzyczny, syn B-a Bückeburskiego, ostatni z męskich potomków Jana Sebastyana. Był uczniem swego ojca i stryja, Jana Chrystyana (Medyolańskiego). Mieszkał jakiś czas w Londynie, następnie przeniósł się do Paryża, gdzie dawał koncerty z powodzeniem. W 1792 r. przesiedlił się do Berlina i objął posadę „cymbalisty“ królowej, z tytułem kapelmistrza. Po śmierci królowej Luizy, otrzymał emeryturę i usunął się do życia prywatnego. Z dzieł B-a tylko pieśni, cztery kantaty i kilka utworów instrumentalnych, ukazało się w druku.

Bach August Wilhelm (* 4 paźdz. 1796 w Berlinie—f 15 kwietnia 1869 r.), pianista i kom-dozytor muzyczny, uczeń Zeltera i Bergera. W 1814 r. był organistą w kościołach Berlińskich; w 1822 nauczycielem Instytutu królewskiego, a w 1832 dyrektorem tegoż Instytutu. Z dzieł B-a, największego dostąpił uznania „Choralbueh für das Gesangbuch zum gottesdienstlichen Gebrauche für evangelische Gemeinden“ (Berlin, 1830 r.).

Bach 011 o (* 9 lutego 1833 w Wiedniu), współczesny kompozytor muzyczny, uczeń Sechtera, Marxa i Hauptmanna. W 1866 r. był kapelmistrzem w Augsburgu; w 1868 dyrektorem Mozarteum i kapelmistrzem katedry w Salzburgu; od 1 kwietnia 1880 r. pełni obowiązki kapelmistrza kościoła wiedeńskiego „Votivkirche“. B. napisał opery: Die Liebesprobe“ (1867); „Leonore“ (1874); „Die Argonauten“, „Medea“ „Sardanapal“; oprócz tego: „requiem“, 4 symfonie, kilka uwertur, mszy, pieśni i t. d. Dzieła B-a dobrze są opracowane pod względem technicznym, ale mało oryginalne.

Bach, aeronauta za Stanisława Augusta. 24 lutego r. 1784 w obecności króla i publiczności z Gi-delskim i Kornem puszczał w Warszawie z dziedzińca pałacu kasztelanowej krakowskiej Branickiej balon, mający wysokości stóp 4, średnicy 3. Wzniósł się ukośnie na łokci 570, spadł w puszczy o 22 mile za Warszawą, pod Białą. Była to druga w Polsce próba puszczania balonu (Smoleński: „Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII“, str. 126).

Bach Alek san der, mąż stanu austryacki (*4

Enojklot>«ily>i Pow«7echna lluitr. T. VI

stycznia 1813). Pod kierunkiem ojca, cenionego w Wiedniu prawnika, poświęcił się studyom prawnym, już 1836 r. pozyskał stopień doktorski; długi czas pracował w prokuratoryi cesarskiej, po śmierci ojca (1843) przejął jego praktykę adwokacką. Po wypadkach znanych 1848 r., obrany z grona prawników wiedeńskich do deputacyi miejskiej, brał czynny udział w układach z dworem. B. był wówczas pod wpływem panujących pojęć postępowych, sprzeciwiał się wszakże dążeniom dalej sięgającym i zarówno względem wypadków berlińskich, jak i wzgę-dem budzących się Węgier, pragnął zachować samodzielność. Niebawem, osobiste z dworem stosunki do reszty ochłodziły jego zapędy liberalne, a zarazem w epoce przejściowej do zbliżającej się reakcyi został dobrym materyałem na ministra. Istotnie w gabinecie Wessendorfa otrzymuje tekę sprawiedliwości (18 lipca 1848 r.); zarazem w sejmie, dokąd był obrany posłem z przedmieścia Wieden, zrywa ostatecznie z dotychczasowymi przyjaciółmi z lewicy, broni prawa veto cesarskiego, sprzeciwia się żądaniom węgierskim. Po wybuchu październikowym, zmuszony usunąć się ze stolicy, udaje się do obozu gen. Auersperga. 21 listop. 1848 r. mianowany ministrem sprawiedliwości w gabinecie Schwarzen-berga; w czerwcu r. następnego otrzymał tekę spraw wewnętrzych. Natem stanowisku rozwinął działalność energiczną, lecz w skutkach swych nietrwałą. Zwolennik wielkiej centralizacyi państwowej, zapatrując się na przykład Francyi cesarskiej, lecz z odcieniem zarazem ultramontańskim i absolutystycznym, był B. przeciwnikiem zarówno należytego rozwoju kon-stytucyonalizmu austryackiego w swej powszechności, jak i krajów pojedyńczych, składających państwo. Klęski wojny nieszczęśliwej francusko-włoskiej 18ó9 r. przyczyniły się do upadku B-a; 26 września 1859 otrzymał dymisyę z dotychczasowego stanowiska i wysłany został w charakterze posła nadzwyczajnego do Rzymu, gdzie przebywał do 1868 r.—B. od 1870 r. zapomniany zarówno przez przyjaciół i wrogów, przemieszkuje w Wiedniu. (Obacz). — Reschauer:

„Geschichte d. Wiener Revolution“(1850).—Alexander Bach: „Ein polit. Charakterbild“ (1853).—Springer: „Gesch. Oesterreichs seitdem Wiener Frieden“.

Bachanalia. Pomimo greckiej etymologii, od Bacha, ma ten wyraz, wraz z pojęciem orgii, do niego przywiązanem, zgoła specyalne znaczenie wśród rzymian. Oznacza on misterye dyonizyjskie (Bach-Dionizos) charakteru szczególnego, ustanowione naprzód w Wielkiej Grecyi (płd. część Italii), ztamtąd przeniesione do Etruryi, następnie do samego Rzymu. Według opowiadania Liwiusza (XXXIX, 8—19), misterye te, w okresie niebardzo odległym, wprowadził do Etruryi lichy grek z południowej Italii (graecus ignobilis.... sacrificulus et votes), niby kapłan, niby wróżbita wędrowny. Szybko się one tam rozwinęły, straciły pierwotny pozór powagi i zamieniły się na zbory rozpusty i zmysłowego szału. Na poparcie Liwiuszowi przybywa współczesny nam archeolog, Helbig, który do B-lij etruskich odnosi szereg płaskorzeźb, pochodzących z Clusium, a obecnie znajdujących się w Luwrze: przedstawiają one sceny obiat i uczty; ostatnia zaś, gdzie z ludźmi mieszają się satyry, tylko pod kluczem pozostawać może („Monum. de l’Inst. arch.“ t. 8; tablica 2.— „Annales“ t. 36, tab. A, B). Jest też w muzeum neapol. (gabinet sekretny, tab. 7), niepospolity pod względem sztuki sarkofag, który wskazuje, jak daleko na tej drodze zaszedł w płd. Italii symbolizm dyonizyjski, interpretujący pojęcia rozrodu, w miste-ryach Bacha kojarzące się z odradzaniem po śmierci. Etruskowie, zdaje się, symbole te przetłóma-czyli na czyny, dając najswobodniejszy bieg wszelkiej rozwiązłości. Niemniej rujnujące moralność były B-ie rzymskie, do których głównie oburzeni© swe stosuje Liwiusz. Przeniosła je tam wprost z Kampanii kapłanka Paculla A unia. Były to zrazu uroczystości nocne z wyłączeniem mężczyzn; ale niebawem sama inicyatorka tych misteryj w zupełności zmieniła ich rytuał i charakter, jakoby w moc objawienia bogów. Powstały więc zbory pod pieczęcią tajemnicy, przypadające pięć razy na miesiąc* na których mężczyźni i kobiety oddawali się naj-wyuzdańszej furyi orgiastycznej, której przeokropny obraz, może nawet przesadzony, daje nam wspomniany historyk. Sceny te odbywać się miały pod samym Rzymem, w świętym gaju, zw. Stimula (gr. Semela) oraz w Ostyi.— Nie mogły jednak te bezeceństwa długo utrzymać się w ukryciu: pomimo tajemnicy* ściśle zachowywanej przez inicyowanych, zdradziły ich same hałasy i wycia nocne, wychodzące z gaju i opinia publiczna zaczęła się ruszać. Sprawa pry watna sprowadziła pierwsze zeznania wyzwolenicy Hispali Fecenii, uczynione przed konsulem Sp Postumiuszem Albinem. Zarządzone przez nieg» śledztwo nietylko wykazało rzeczywistość zeznań ale wykryło połączonych z B-mi wiele zbrodni zwy czajnych: fałszerstw, morderstw, otruć, a między innemi i spisek polityczny. Sprawa przeszła do se natu, który wytoczył ogromny proces: z liczby 7 ty sięcy oskarżonych, wielu skazanych zostało na gar dło. Jednocześnie senat wydał (r. 186 przed Chr); senatus-consultum, zabraniające pod n oj suro wszem* karami wszelkich B-lij, jako godzących na bezpie czeństwo państwa, jak również uwłaczających mo ralności i religii publicznej. Uchwała senatu rozcią gała się nietylko na Rzym, ale na całe państwo, lubo B. w Italii płd. nie dawały powodu do takich zgorszeń. Pozostawiono tylko niektóre obrzędy dyonizyjskie, mające urzędowa uznanie grodów, i tc jeżeli obrzęd mógł się wylegitymować dawnościąt w takim razie nad obrzędem czuwać obowiązany był sam gród przez specyalne urzędy. Owo senatus-consultum, o którem pierwszy wspomina Liwiusz doszło do nas w tekście oryginalnym, na tablicy bronzowej, odkrytej w Tiriolo w Kalabryi, a obecnie znajdującej się w cesarskim gabinecie w Wiedniu. Zakaz ten tu i owdzie wywołał niezadowolenie ludności, tak, że konsul o wie i pretorowie prowincyo-nalni zmuszeni byli udawać się w ciągu kilku lat następnych do środków represyjnych dla utrzymania powagi rządowego rozporządzenia, zwłaszcza w Apulii i okolicach Tarentu. Mimo tej czujności i prześladowań rządu, w prowincyach południowych, tern pierwszem ognisku misteryj dyonizyjskich, tal się B. zakorzeniły, iż gdzieniegdzie odbywano je

w tajemnicy; i jak wskazują napisy (Orelli: „Inscr. lat. n° 1483“. Momsen: „Inscr. regni Neapol. n° 2477“) znowu wyszły na jaw w niektórych miejscowościach za cesarstwa, kiedy zaniechano rygorystycznej poiityki senatu republikańskiego względem religij obcych. Senat imperyalistyczny, tak wrogo nastrojony względem chrystyanizmu i prześladujący do okrucieństwa jego obrzędy, przez szpary patrzył na inne misterye, nawet dyonizyjskie (Lenormant w „Diet. des Antiq.“, wydanie Daremberga i Saglio.

K .K.

ii

Fig. 173.

Bach antki, z płaskorzeźby i usposabia je do orgij (ob. w Villa-Borghese.

K. K.

And. S

A. L.

Al. Pol.

Preller: „Röm. Myth.“ XII, 1).

Bachantka (baccha, ßax/Y]), kobieta, oddająca się kultowi i czci Bachusa (ob.). W dziełach sztuki, równie jak w opisach poetów, np. wOwidyusza „Metamorf.“ VI, B-ki przedstawiają się z wieńcem winnym lub bluszczowym na głowie, włosy ich rozpuszczone i rozwiane, mantyli a z koziej skóry z lewego boku, długa tunika, w prawej ręce tyrs. W takim stroju pędzą one jak opętane; snadź wino potężniej działa na organizm kobiet, niż męzczyzn,

art. Bachanalia, Bassa-ra),y

Bacharach, miasto na lewym brzegu Renu, w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, regencyi Koblenc-kiej, okręgu St. Goar, stacya drogi żelaznej i żeglugi parowej, 2,000 m-ców, trudniących się przede-wszystkiem handlem i uprawą wina. W średnich wiekach zwało się Ara Bacchi (ołtarz Bachusa) i z tej epoki przechowało kilka zabytków budownictwa. Położenie miasta u stóp gór Łupkowych, przez które przedziera się Ren, jest bardzo malownicze; zdobi je nadto piękny kościół katolicki, starożytny zamek ■Stahleck (od r. 1156—1253 siedziba pfalcgrafa nad-reńskiego) i ruiny dawnej katedry (Wernerskirche). Podczas wojny 30-to letniej B. wielokrotnie niszczony i łupiony przez szwedów, hiszpanów i niemców— ostatni raz zdobyli go, splądrowali i w znacznej części spalili francuzi w 1689 r.

Bachat Daniel Miłosław (* 1840 w Ratko-wie), współczesny pisarz słowacki, z powołania ksiądz protestancki, od r. 1873 proboszcz kościoła ewangelickiego w Peszcie. Jego prace literackie: poezye, nowele, humoreski, komedye i różne artykuły—wy-ohodziły w różnych czasopismach słowackich. Osobno ogłosił drukiem: „Zbożne zvuky“ (Peszt, 1885) i „Lo-hynska zelina“ (t. 1886).

Bachaumont Franciszek le Coigneux ■de (* 1624+1702), poeta francuski, dał się poznać współczesnym tak zw. mazarynadami, t. j. satyrami, epigramatami i paszkwilami, któremi raził uczestników frondy. On-to nawet nazwał frondą przeciwników rządu i Mazariniego.

Bachaumont Ludwik Petit de (* 1690 + 1771), literat francuski, zgromadził obfity i cenny materyał do obyczajów i literatury współczesnej w „Mémoires secrets pour servir à l'histoire de la république des lettres“. Praca ta, przerwana przez

B-a na tomie V, znalazła później kontynuatorów, którzy doprowadzili ją do 36 tomów.

Bachcziseraj (Bakczysaraj),(tj. pałac w ogrodach), była stolica chanów krymskich, leży w południowo-zachodniej części Krymu nad rzeką Czürük-su (Zgniła woda). Od XV aż do końca XVIII wieku, to jest aż do przyłączenia Krymu do Rossyi, B. był rezydencyą chanów, po których pozostał jeszcze dobrze utrzymywany pałac, zbudowany w stylu mau-rytańskiin, i piękny ogród z licznemi fontannami. Za ogrodem znajdują się murowane grobowce chanów i ich żon; jeden z nich ma zawierać szczątki pięknej polki, znakomitego rodu, która, podczas napadu tatarów na Ukrainę, miała być uprowadzoną w jassyr i tu umarła, jako małżonka chana. Grobowiec ten nazywają „Grobowcem Maryi Potockiej“. W podróży swej po Krymie zwiedził Mickiewicz także B. i uwiecznił go w kilku sonetach. Był tu także poeta russki, Puszkin, którego piękności i liczne pamiątki tego miasta natchnęły do napisania poematu „Fontanna Bachcziserajska“. Dziś liczy B. blisko 14,000 mieszkańców, prawie wyłącznie tatarów; jest stacyą kolei żelaznej z Sewastopola do Symferopola, ma 3 świątynie chrześciańskie, 35 meczetów, dość ożywiony bazar i wiele wodotrysków. Ze wszystkich miast Krymu B. ma charakter najbardziej wschodni, dzięki zaś licznym pamiątkom przeszłości i pięknej okolicy, często bywa zwiedzany przez turystów.

Bache Walter (* 19 czerw. 1842 w Birmingham) pianista, uczeń konserwatoryum lipskiego. Po krótkim pobycie w Medyolanie i Florencyi, udał się 1862 r. do Rzymu, gdzie wciągu trzech lat kształcił się pod kierunkiem Liszta. W 1865 r. powrócił do Anglii i osiedlił się w Londynie. B. jest wyznawcą szkoły Liszta; jego też dzieła grywa przeważnie na koncertach.

Bachelet Jan Ludwik Teodor (* 1820), współczesny historyk francuski, nauczyciel liceum i bibliotekarz miejski w Rouen; ogłosił drukiem między innemi: „Sur la méthode historique“ (1850), „Cours d’ histoire“ (1868—75, 3 tomy), oraz wspólnie z Dezobrym „Dictionnaire de biographie et d’histoire“ (1883, 2 tomy wyd. 9-te) i „Dictionnaire général des lettres, des beaux arts et des sciences morales et politiques“ (1875, 2 tomy, wyd. 4-te).

Bachelier=Baccalaureus, ob. Bakałarz.

Bachelier Mi k o ł aj, budowniczy i rzeźbiarz francuski (* około r. 1485 w Tuluzie—f 1566), nauki rozpoczął w Tuluzie, przeniósł się do Włoch i został uczniem Michała Anioła; wrócił do miasta rodzinnego w r. 1510, gdzie przeciwko gotycyzmowi oddziaływać począł. Z początku niepoznany, po śmierci dopiero popiersie jego w Kapitolu umieszczono. Wiele jego budowli zostało zburzonych; dotrwały: kościół w Assier, który budował i rzeźbił; posiada kaplicę z grobowcem Galliot de Gonouillac, gubernatora Langwedocyi, fundatora kościoła; Zamek w Montai pod Saint-Céré w niektórych pięknych częściach. Do największych prac B. należy budowa mostu ś. Cypryana w Tuluzie 1543. Nie istnieje zupełnie zamek w Assier. Przypisują mu budowę wieży kościoła kollegiackiego w Villefranche de Rou-

i:

ÜP

IHP'V

M’«¹;

■

i

p

Jpj

Ki

S£'»

:Æœ

JJC..\ y • • '•■

*4fi

. :

Si»

-H-mm

ÂÏ-'-âl

«®fe

m

'

:

I|i

'

lii

!

r.

Jt-

Efea

£.:*2

Fig. 174. Bacharach.

m

--: -

■- ;'. ■

m

BI

; i

K' im

ir .1l t ■

f

hÀ**.^. ,■ ■ 'i

l

acnk

1®

m

m

I" '•

;vr

£

'»fi

CT

■h

&

m

s

m

y

L^âtoeajflsâs

i

«

a

1

14?

1

;

K;

■- "■■-.Zï,

;

--mmmm

.-ii

.■.

u

lÉf:

:

i

/i

m

ÜH

Ha

;.i

HI

»i

0

ÊÊ

Ki

KI

|r ■

«liŚ

-Av

(

i

Si

m

SR

: mm

r

.

\r.t>

4:-

m

mi

wm

É3H

«

as

m

■

SpiPS

WmSÈÈ.

m

m

.

I

m

erque i portal kościoła Saint-Semain w Tuluzie, nia,jak np. odgadywanie liczb pomyślanych, kwa-Kzeźby domu na placu Burbonów w Tuluzie, ota- draty magiczne, zagadnienia z kartami, służyć mo~ czające niegdyś okna, złożone obecnie w muzeum, gą jako pożyteczne i nauczające rozrywki dla mło-na które składały się figury, noszą na sobie po- dzieży.    s' D*

dwójną cechę wpływu włoskiego artystów Donatella Bachiadowie (gr. Bakchiadaj), wielki ród koryn-i Michała Anioła. Śmierć B. niespodziewana miała cki, pochodzący od Heraklidy Aletesa. mieć powód w zazdrości włoskich rzeźbiarzów, pra- z kolei potomków Bachisa dzierżyło w Koryncie cujących w Tuluzie, którzy podcięli rusztowanie, na władzę królewską przez lat 144, do r. 748 przed ktorom B. rzeźby dokończał, a wstąpiwszy na nie Chr.; potem na czele oligarchii utrzymywali się jesz-załamał się i rozbił na posadzce kościoła św. Sa- cze lat 90: aż znienawidzonych dla zbytków i na-turnina.    dużyć zćołał Cypselos, także Bachiada po kądzieli,

przy pomocy niższych klas strącić z zajmowanych stanowisk Wyparci znaleźli schronienie, mianowicie w Spareie (Herodot, V, 92. VI. 128).    K‘

Bachiczny wiersz (gr. bakchelos). Już nazwa sama wskazuje, że wiersz ten pierwotnie używany był głównie w pieśniach na cześć Bakchosa, choć ślady takie do naszych czasów się nie dochowały.

And. S.

tt

TT

TT

VJ

TT

TT

St. Drzui.

Bachelier Dominik, syn poprzedzającego, zdolny budowniczy i rzeźbiarz, kończył niektóre prace ojca.

Bachelier Jan J akó b, malarz francuski kwiatów i figur (* w Paryżu 1724—f 18 kwietnia 1806). Medalion króla, otoczony kwiatami, zjednał mu tytuł członka akademii w tej'gałęzi malarstwa, a następnie otrzymał go w dziedzinie historycznej. Malowidła B. były sztywne i ciężkie. Za wpływem pani Pompadour dostał się do fabryki w Sèvres, gdzie jego umiejętność malowania kwiatów, zwierząt, ptaków i zdolności pedagogiczne bardzo pożyteczne-mi stały się. Największą zasługą B.jest dążność do zastosowania sztuki do rękodzieł; jego dziełem jest szkoła, istniejąca dziś w Paryżu przy ulicy École de Módicine. W r. 1763 wniósł projekt założenia szkoły des-Arts-Décoratifs (do ówczesnego zarządu budowli publicznych), a w 1766 relacyę złożył Akademii i projekt założenia szkoły sztuk stosowanych do rzemiosł, wraz z całym jej programatem. Poparła go pani Pompadour i p. Sartinez, prefekt policyi. Szkoła otwartą została w r. 1767 i miała odrazu 1500 uczniów. Wynalazł także B. sposób malowania woskowego. Wielkich zdolności człowiek, napisał też ko-medyę „Rada familjna“ i „Pamiętnik o wychowaniu panien“. Portret jego w zbiorach Luwru w Paryżu.

Bacherskie gór y (Bachergebirge), ogromny pień granitowy w Styryi, na prawym brzegu Drawy, która wrzyna się tu w środkową strefę Alpejskiego systemu. Granitowe jądro, sięgające w Czarnej Kopie {Schwarze Kogel) do wysokości 1548 m., pokrywają skały archaiczne, podnóże gór czwartorzędowej for-macyi tonie w zieloności pól i sadów. Od zachodu łączą się B. g. z łańcuchem karawanków przełęczą św. Leonarda, ku wschodowi opadają nagle na żyzną równinę Drawy.

Bachet ClaudeGaspar, sieur de M ó z i r i a c (* w Bourg-en-Bresse 1581—f wParyżu (?) 1638), matematyk, członek Akademii francuskiej, zajmował się teoryą liczb i równań nieoznaczonych. Jemu zawdzięczamy wydanie tekstu sławnego dzieła arytmetycznego Diofanta wraz z przekładem łacińskim i objaśnieniami, Paryż, 1621; (sam przekład łaciński wydał był w r. 1575 Wilhelm Xy lande r czyli Holtzmann z Augsburga). Wcześniej jeszcze wydał B. interesującą książkę p. t. „Problèmes plaisants et deléctables qui se font par les nombres (1612); doczekała się ona czterech edycyj, z których ostatnia, przygotowana przez A. Labosne’a wyszła u Gauthier-Villars’a w Paryżu w 1879 r. Książka ta dziś jeszcze czytaua być może z korzyścią i zajęciem, a liczne zawarte w niej zagadnie-

Siedmiu

Forina jego jest: ^ — —. Tak greccy jako i rzymscy poeci wyrażają rytmem tym błaganie o pomoc, głęboki żal i rezygnacyjne poddanie się woli losów. Natomiast walna zachodzi u nich różnica w budowie i używaniu wierszy bachicznych. U Greków należą one do rodzaju synkopowanych jainbów, a więc pierwsza długa stopa zastępuje rzeczywiście długą stopę pierwszego jambu, lecz mieści w sobie prócz tego jeszcze krótką stopę drugiego jambu. Wynika to z tego, że w greckich wierszach bachicznych długie stopy nigdy nie rozwiązują się na dwie krótkie, a potem że z drugą długą stopą kończy się zwyczajnie i wyraz. Ponieważ dla bardzo muzykalnego ucha greckiego dłuższe szeregi wierszy bachicznych byłyby zbyt ociężałe i monotonne, dlatego miary owej używają grecy tylko sporadycznie w dimetrach i tetrame-trach, i to w połączeniu z dłuższemi systematami jambowemi. Inaczej rzecz się ma u rzymskich poetów. Ci używają bachicznych wierszy bardzo często w starszej tragedyi i w komedyi. U Plauta np. jest wiersz ten najulubieńszym rytmem w recyta-cyach solowych, zwanych u rzymian cantica, i w duetach. Varro pisał nawet satyry w bachicznych te-trametrach. Upodobanie owo tern tłómaczyć należy, że dłuższe metry bachiczne wykazują pewne podobieństwo z miarą bardzo popularnych narodowych Saturnów. Również i struktura tych wierszy u rzymskich poetów różni się znacznie od greckich. Ściśle przestrzegana reguła greckich poetów, że z każdym wierszem bachicznym kończyć się winien i wyraz, przeszła u Rzymian w zupełną dowolność,; również swobodnie rozwiązywali oni długą stopę w dwie krótkie, a zamiast krótkiej zgłoski kładli znowu długą. Najużywańszym wierszem w bachicznym rytmie był u nich tetrametr akatalektyczny w tej

formie: ^

albo katalektyczny tetrametr:

TT nawet i bachiczne hegzainetry następują po sobie w długich szeregach, jak np. w Plauta Amfitryo-nie sc. II, w. 633—641.

Bachini Benedykt (* 1651 w Borgo San „Sendschreiben an K. F. B.“ (Królewiec 1834), na Donnino—f 1721 w Bolonii), uczony mnich włoski którą B. odpowiedział broszurą: „Anti-Hegel“ (Jena, reguły św. Benedykta. Jako gorliwy zwolennik rygoru klasztornego był prześladowany od nieprzyjaciół i musiał często zmieniać miejsce pobytu. Najdłużej mieszkał w Parmie, później w Modenie; w końcu został profesorem uniwersytetu w Bolonii.

1835). B. jest także autorem kilku innych dzieł, jako to: „Ueber die Philosophie und ihre Geschichte* (Jena 1811); „Ueber die Philosophie meiner Zeit“ (Jena 1816); „Ueber die Hoffnung einer Vereinigung zwischen Physik u. Psychologie“ (1821); „System der Logik“ (Lipsk, 1831).

Bachmann Gottlob Ludwik (* 1792), filolog niemiecki, od roku 1832 profesor filologii w uniwersytecie rostockim, zwiedzał w celach naukowych biblioteki w Wiedniu, Rzymie, Neapolu, Paryżu i Stok-holmie; owocem tych poszukiwań były jego publi-kaeye: „Die aegyptische Papyrus der vaticanischen Bibliothek“ (1828), „Anecdota graeca e codicibus bibliothecae Parisiensis (1828, 2 tomy), tom pierwszy „Alexandreidy“ Likofroua (1830) i t. d. Wydał nadto cenione przez filologów „Scholia in Homeri Iliadem“ (1835—38).

Bachmann Paweł, współczesny matematyk niemiecki (* w r. 1837 w Münster), profesor uniwersytetu wrocławskiego, jest autorem dzieła: „Die Lehre von der Kreistheilung und ihre Beziehungen zur Zahlentheorie“ (Lipsk, 1872).

Bachmann Adolf (* 1849), współczesny historyk niemiecki, od r. 1874 docent, następnie profesor uniwersytetu niemieckiego w Pradze czeskiej, ogłosił drukiem kilka prac, odnoszących się do dziejów czeskich i niemieckich w. XV: „Georg von Po-diebrads Wahl, Kroenung und Anerkennung“ (1876), „Boehmen und seine Nachbarlaender unter Georg von Podiebrad, 1458—61“ (1878), „Deutsche Reichsgeschichte im Zeitalter Friedrichs III und Maximilian I“ (1884, tom I) i t. d. Prace te wywołały wiele żywych protestów krytyki csseskiej.

Bachmat- Nazwę tę nosił dawniej u nas koń bojowy, tatarskiego pochodzenia, jak to sama nazwa wskazuje; lotny, wytrzymały na głód, pragnienie i trudy, szczególnie przydatny dla lekkiej jazdy. Nie możemy określić rasy, do której taki koń należał, w dzisiejszem tego słowa pojęciu. Pierwowzoru jego szukać raczej należy w tych licznych szczepach koni, które zasiedlają południowy wschód Rossyi, a więc pomiędzy końmi karabachskiemi, czerkieskiemi, kałmuckiemi, kirgiskiemi, krymskie-mi i dońskiemi, oraz w produktach krzyżowania z sobą tych rozmaitych typów.

Z licznych dzieł jego, cieszących się wielką powagą nawet za granicą, najważniejsze są historyczne, oparte na źródłach archiwalnych, z których najwięcej korzystał w Modenie. Opracował „De ecclesia-sticae hierarchiae originibus“ (Modena, 1703), „Ag-nelii ravennatis liber pontificalis“ (tam. 1708).

Nadto od r. 1686 do 1690 i od 1692 do 1697 wydawał w Parmie „Gioruale de’ letterati d'Italia“, w którym z wielką sumiennością zdawał sprawę z współczesnego ruchu piśmienniczego we Włoszech.

Była to druga w porządku chronologicznym tego rodzaju publikacya we Włoszech (pierwszą p. t.

s D.

„Giornale di Roma“ wydawał od 1668 do 1679 Nazari), podjęta na wzór francuskiego „Journal des savants“. Po śmierci już B-ego zostały ogłoszone drukiem jego „Lettere polemiche contro Jacopo Pic-cinino, ministro protestante“ (Altorf, w rzeczywistości Medyolan, 1738, 2 tomy); jest to jedno z najpoważniejszych dzieł, skierowanych przeciw protestantyzmowi. Jako uczony badacz, B. przygotował godnych siebie następców: Scypiona Maffei i Mura-

E. G.

torego.

Bachius, miara wiersza 3-stopowego; v--,

np. rozbitek.

Bachmacz, miasteczko w gubernii Czernihow-skiej, w pow. konotopskirn, na prawym brzegu rz.

Borzenki, czyli Borznej. Ma z górą 5000 m-ców.

■6-go sierpnia bywa w nim doroczny jarmark. B. zawsze należał do księstwa Czernihowskiego, i już wT r. 1147 jest o nim wzmianka w latopisach.

Podczas hetmańszczyzny i do r. 1782 był B. głó-wnem miastem jednej setni nieżyńskiego pułku.

Tutaj hetman Mazepa miał swój zamek.

St. Rew.

Bachmatowicz Ka zim ierz. Uczeń Rustema w szkole wileńskiej, najbliższy rodzajem talentu mistrza, malarz wdzięczny lecz manierewany, który zdolność swą obracał na ładne drobnostki, ztąd malarzem sztambuchowym nazwany. Małe jego krajobrazy, figurki, wiele mają powabu; robił wszakże i olejne obrazy, tudzież portrety. Nie doszedłszy lat 30 życia, umarł w 1837 w Dobrowlanacli, w domu hr. Güntherôw, miejscu na Litwie znatnienitem ze ze swej ozdobności, z wykształcenia i dobrego smaku jego mieszkańców, a nadto ze zbiorów dzieł sztuki i dawnych pamiątek. Bachmatowicz odznaczał się słodyczą charakteru i szlachetnością duszy.

Bachmann Pater Sixtus (* 18 lipca 1754 w Kettershausen—f 1818) znakomity kontrapunkci-_ita. oraz wirtuoz na fortepianie i organach. Już w 9-m roku życia budził podziw bajeczną swą pamięcią muzykalną; był bowiem zdolen odegrać z pamięci około 200 kompozycyj. Jakiś czas walczył zaszczytnie z równie jak on dzieckiem cudownem —Mozartem. Z licznych dzieł B-a zostały wydane jedynie sonaty i fugi na organy; reszta dorobku jego artystycznego: kantaty, symfonie, kwartety i t. d. spoczywają dotąd w rękopisach, oraz msze, w surowym stylu kościelnym utrzymane; te jednak ostatnie w licznych odpisach krążą po całych Niemczech/¹- Po1

Bachmann Karol Fryderyk, filozof niemiecki (* 1785 w Altenburgu—f 1855 w Jenie). Kształcił się w uniwersytecie Jeneńskim, gdzie 1810 r. habilitował się, a w 1813 został profesorem etyki i nauk politycznych. B. stał na stanowisku filozofii kantowskiej i z tego względu polemizował ze szkołą heglowską. Dziełko jego: „Ueber Hegels System und die Notwendigkeit einer nochmaligen Umgestaltung | der Philosophie“ (Lipsk, 1833) poruszyło silnie prze- I Trudnił się on także litografią i wydał kilka lito-'ûiwny mu obóz i wywołało replikę Rosenkranza: ! grafowanych zbiorów,jako to: „Przypomnienia Wilna“

T M.

J. N.

A. Pol.

And. S.

Aa . S.

W.S.

„Dobro wlany “, „ Orłosiady “, „ Rysunki Jana Rustema“. (Slow. mal. pols. Rastawieckicgo).

Bachmeistc-r Adolf (* 1827 — f 1873), filolog i pisarz niemiecki, ogłosił w przekładzie kilka zabytków średniowiecznej literatury niemieckiej, przeważnie dla młodzieży: „Das Nibelungenlied fuer die Jugend“ (1858); „Gudrun“ (1860) i „Freidanks Bescheidenheit“ (1861). Wydał prócz tego oryginalnie: „Die Ortsnamen von Wuerttemberg“ (1864); „Allemanische Wanderungen“ (1867) i t. d. Jego „Keltische Briefe“ wydał Keller (1873).

Bachmistrz, inaczej górmistrz (magister mon-tium), przełożony nad robotnikami, prowadzącymi roboty w kopalniach. Urząd jego, bachmistrzowskim zwany, zależny był od żupnika i przez tegoż płatnym. Za Kazimierza W., B., oprócz kożucha, otrzymywał tygodniowo trzy grzywny tytułem toporowego (jus bipenni) i miał prawo kopać dla siebie sól przy pomocy dwóch parobków. W niektórych rodzinach urząd B-a był dziedzicznym, np. u Morsztynów. W r. 1733 wynagrodzenie B-a wielickiego wynosiło 6,790 złp. i 168 beczek soli, bocheńskie-go zaś 1572 zł. i 208 beczek soli.

Bachmut miasto powiatowe w gub. Ekateryno-sławskiej, nad rzeczką tejże nazwy położone, liczące 14,630 mieszkańców, trudniących się przeważnie warzeniem soli, wyławianej z licznych źródeł solnych. Miasto B. powstało w w. XVII, na początku XVIII go było ufortyfikowane, a w r. 1783 zaliczone do rzędu miast powiatowych. Obecnie źródła solne B ta dostarczają przeciętnie 1,300,000 pudów soli.

Bachmucki powiat zajmuje wschodnią część gub. Ekaterynosławskiej, rozciąga się na przestrzeni 8106 wiorst kw. i liczy 200177 mieszkańców. Powierzchnia powiatu zajmuje część płaskowzgórza dońskiego, rzadko atoli usiana pagórkami, z których większość należy do formacyi kredowej. Najważ-niejszem bogactwem kopalnianem powiatu są pokłady węgla kamiennego i soli kamiennej; prócz tego, znajduje się w mniejszej znacznie ilości miedź, rtęć, gips i piaskowiec. W r. 1887 powiat B. dostarczył węgla kamiennego blizko 49,600,000 pudów, soli kamiennej 11,600,000 p. i rtęci 3,911 p. Niegdyś ważnem źródłem dochodu miejscowego były ogromne lasy, dziś atoli ledwie ich resztki ocalały. Ludność składa się z rusinów przeważnie, trudniących się uprawą roli lub górnictwem w tych miejscowościach, gdzie są kopalnie. W w. XVIII były tu liczne kolonie serbów, którzy obecnie już całkowicie zleli się z ludnością rusińską. Patrz wydawnictwa komitetu geologicznego: „C6opHHm> cBh^pfe-Hiä o ropHofi npoMHinjieHiiocTH Poccin“ i „MaTepia-jih ÆJm reojiorin Poccia“.

Bacho, muzyk króla Zygmunta Starego. W rękopisie: „Ratio musicorum S. M. R.“ z 1583 r. B. jest wymienionym w spisie kantorów kapeli królewskiej. Według rachunków Firleja, był on czynny w tejże kapeli jeszcze w 1590 r. i pobierał strawnego zł. 1 gr. 10 na tydzień oraz zł. 40 pensyi rocznej, oprócz barwy na odzież, w ilości 9 łokci sukna w naturze.

Bachorza, jest to wielka łąka błotnista, poczy

nająca się w W. Ks, Poznańskiem u północnego krańca Gopła, a łącząca się na północ od Brześcia Kujawskiego' z rzeką Zgłowiączką w Królestwie Pol-skiem. Stanowiła ona niegdyś dno jeziora lub rzeki, stąd też i w dokumencie z r. 1279 (Kodeks dypl. Rzyszczewskiego I, IV, 142) nosi nazwę fluvium, najprawdopodobniej zaś była jedną z tych odnóg, któremi Gopło łączyło się przed wieki z Wisłą, miała więc niepospolite znaczenie, jako wodna droga handlowa dla okolic pomiędzy Wisłą, Gopłem a Bałtykiem, lubo żegluga na niej odbywać się mogła jedynie podczas przyboru wiosennego. Dotąd jeszcze te błota dosięgają koryta Wisły pod Włocławkiem, za pośrednictwem strumienia Zgłowiączki. Dla osuszenia ich, w r. 1836 wykopany był z polecenia rządu kanał, który wszakże, skutkiem złej ni-welacyi, przeznaczeniu swemu uie odpowiedział. Lepiej w tem się powiodło właścicielom gruntów sąsiednich, którzy w r. 1858 wspólnym kosztem, wynoszącym 7000 rs., pod kierunkiem technika Tonna, wykopali kanał trzy mile długi, 6 stóp szeroki, 10 głęboki, i tym sposobem osuszyli 4,000 morgów („Słownik Geograficzny“).    *

Bachtegan, inaczej N i r i s, słone jezioro w Per-syi, w prowincyi Farsistanu, na wschód od Szyra-su, 1555 m. nad poziom morza wzniesione, bezodpływowa, przyjmuje liczne ale drobne strumienie z gór okolicznych, najważniejszy z nich Kur z Ben-dernirem, zraszający piękną i żyzną krainę Murga-hu i Merdasztu, gdzie leżały miasta Pasargada i Per-sepolis. Latem częstokroć wysycha i pozostawia na. dnie warstwę soli, stanowiącą dla mieszkańców przedmiot handlu.

Bachtyarowie (B a h t i a r, Bachtiar), górskie plemię koczujące, ze szczepu kurdów, zamieszkuje północną część górskiej prowincyi Chusistanu (Ara-bistan), oraz pograniczne okolice prowincyj Isfahanu, i Luristanu, w liczbie około 250,000. Szachowi perskiemu składają daninę i dostarczają ludzi zdolnych do wojska, sami zaś podlegają bezpośrednio swym naczelnikom, którzy mają władzę nieograniczoną. Wyznają religię mahometańską, są gościnni i odważni, ale zarazem mściwi i do rozbójnictwa skorzy. Ziyją głównie z pasterstwa i handlu.

Bachtyńskie starostwo, w województwie podol-skiem, powiecie latyczewskim. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Dominika Dzieduszyckiego,. pułkownika wojsk koronnych. Płaciło kwarty złp. 2677, gr. 11, denarów 5. Konstytucyą z r. 1775 nadane zostało Józefowi Borsza Drzewieckiemu, prezesowi sądów konfederacyi generalnej i jego sukce-corom na lat 50, pod warunkiem płacenia do skarbu , szterech kwart według lustracyi 1765 r.

Bachus (B a k c h o s). Pierwotne imię tego boga greckiego było D y o n i z o s, i pomimo późniejszego B., przetrwało do końca. Jest to bowiem imię czysto helleńskie, mianujące go „bogiem z Nyży“, góry mitycznej, gdzie mieszczono jego urodzenie, albo wychowanie, albo siedzibę ulubioną. Trady-cya helleńska po swojemu wyprowadza jego rodowód (Apollod. III; Diodor IV), sceną urodzin czyniąc Beocyę, a za przodka ludzkiego dając mu założyciela Teb, Kadmosa, którego córka, Semele, uwie-

IX

dzioaa przez Zeusa, zbudziła zazdrość Hery. Wskutek podstępnych tej bogini podmów, uprosiła Se-mele Zeusa, ażeby przybył do niej w odwiedziny z całą uroczystością i grozą, jakie towarzyszyły zwykle każdemu jego zbliżeniu się do samej Hery. Zeus zgodził się niechętnie i przybył na wozie wśród grzmotów i błyskawic, z całym aparatem grozy, który skruszył ziemską powłokę Semeli. Zeus wydobył z niej dziecko, z którem była w ciąży i zaszył je w swe własne udo. Po upływie odpowiedniego czasu wydobyto je ztamtąd — i oto jak powstał wielki bóg Dyonizos. Hermes zaniósł go do nimfy Ino i Atamasa i oddał im w opiekę. Później jednak, kiedy Zeus, dla ochronienia przed prześladowaniem Hery, przemienił go w koziołka, nimfy z góry Nyży stały się jego karmicielkami. Tak to przedstawia popularna mitologia grecka. Tymczasem najnowsze badania, na podstawie archeologii, lingwistyki porównawczej, napisów,—nadają nieco inny obrót temu podaniu. Jakoż, skut-

:tvW

tg

Fig. 17 fm Bachus, według f.esków pompejańskicli.

kiem uczynionych porównań, okazało się. że punktu wyjścia dla B-a szukać należy w Azyi, w samej kolebce plemion pelazgijskich i helleńskich. Wszystko w nim i w jego liistoryi mitologicznej wykazuje tak ścisły związek z bogiem wedyjskim zw. „Soma“, że niepodobna nie uznać Dyonizosa za prostą formę grecką tegoż boga, przeniesionego do Hellady przez stare plemiona tracko-pelazgijskie. Na dowód: Dyonizos jest w Grecyi przedewszystkiem bogiem wina, którego uosobistnia przymioty i skutki: u najstarszych aryjezyków „soma“ jest to sok rośliny kwaśnej, zw. Asclepias acida, służący do czynienia obiat bogom, który występuje więc jako bóg pośredniczący. Zstępując do Azyi Mn., potomkowie tych aryjezyków na sok winnej jagody przenieśli tedy pojęcia, przywiązywane zrazu do soku somy. Oprócz tego, zachodzi też pokrewieństwo i w legendzie o narodzinach: Dyonizos wyszedł ostatecznie z lędźwi Zeusa, gdzie był zaszyty; tradycya indyjska głosi, że Soma wszedł w lędźwię Indry i t. p. (O b. Langlois: „Mém. sur la div. védique appelée Soma“, w „Pamiętn. Ak. Napisów“, tom 19. — Maury. „Rél. de la Grèce“, t. 1.— Lenormant: art. „Bacchus“, w „Diet. des Ant.“ przez Daremberga). Po takiem uzasadnieniu, sprawdzonem naukowo, tożsamość treści obu bóztw nie ulega wątpliwości. Co do punktu, z którego szedł i rozszedł się po Grecyi kult iego boga, uczeni zgadzają się, że była nim Tracya mityczna, ciągnąca się od Tessalii aż do granic Attyki. Kult zaaklimatyzował się mianowicie w południowej części tego pasa, w okręgach sąsiadujących z Helikonem i Parnasem, a stałą i zgoła już po helleńsku urządzoną rezydeneyę założył sobie w Beocyi, którą też najpopularniejsza legenda narodowa czyni ojczyzną tego boga (ob. wyżej) i wszystkich głośnych jego awantur areną, lubo i inne krainy, silniej kultem jego objęte, jak: Kreta, Samos, Naksos, Elis, Teos, a nawet Libia i In-dye—narodziny jego ciągną do siebie, tak, że w jednym z hymnów zbioru homerycznego (26) już on się rodzi w jakich stu miejscowościach. Hellenowie z czasów heroicznych i historycznych mało troszczyli się o taie lub inne pochodzenie B-a: przyjęli go za swego, irobili na modłę fantazyi własnej—to dosyć. W Ho-nerze, jak i w całej epickiej poezyi achajskiej, uka-,uje się on w stanie bożka drugorzędnego i spe-■yalnie należącego do Krety (Zagrajos). Herodot, ad szukać początków cywilizacyi greckiej przeważnie w Egipcie, stamtąd też zdaje się wyprowadzać cult i obrzędy Dyonizosa, które przeniósł Kadmos wtajemniczył w nie Melampa. Ten też ostatni iguruje w Katalogu hezyodycznym jako lekarz, :tóry uzdrowił córki Pretosa, dotknięte szałem przez Dyonizosa za to, że odrzuciły jego rytuał,— uzdrowił je zaś, wprowadzając taniec bachiczny i frene-iyczne uniesienia; ten wypadek mityczny stanowi najdawniejszą wzmiankę o uroczystościach dyoni-zyjskich, przedstawiających się w tym samym clia-lakterze, jaki mają u Eurypidesa (Bachantki). Znakomity mit, utworzony przez Onomakryta, a mający za przedmiot rozszarpanego Zagrajosa, polegał na zupełnie podobnej opowieści egipskiej, dotyczącej ciała Ozyrysa, którego brano za jedno z Dyoni-zosem (Piut: „O Izydzie i Ozyrysie“, 11 —14). Mit ten przypomina także bezmyślną wściekłość bachan-tek podczas chwilowych uniesień, wściekłość, która znalazła straszliwszy jeszcze wyraz w micie o Pen-teju, rozszarpanym przez własną matkę, Agave, na czele towarzyszek, za to, że wcisnął się między obrządki, wyłącznie pozostawione kobietom, i prze-drwiwał boga, do czego i Eschylos w „Eumeni-dach“ czyni lekką aluzyę: — „nie zapominam też i Bacha, który, walkom bachijek przodując do końca, Penteja w zgubę wtrącił, jak zająca“. Ustęp w Iliadzie (VI, 130), którego autentyczność zakwe-styonowano, ale niemniej bardzo dawny, choćby jako wtręt, opiewa także, jako Likurgos dotknięty został przez Zeusa ślepotą za to, że biczem po-rozpędzał „rozszalałe karmicielki Dyonizosa“, a samego boga wystraszonego zmusił rzucić się w morze i szukać schronienia w objęciach Tetydy. Sam ten fakt, że Dyonizos tak często wT mitach swych

napotyka opór przeciw sobie i karze umysły nie- | ją przedstawia Eurypides, szczepioną na prostej ra-posłuszne, naprowadza na myśl, że jego kult, w for- | dości pierwotnych dyonizyaków greckich. Jakkolwiek zatem, według badań najświeższych, całą naturą swą B. należy do kreacyj głęboko-wschodnich, a importowanych do Hellady przez stare plemiona trackie i frygijskie. hellenowie bóstwo to przyjęli zrazu nie bez dobrodziejstwa inwentarza. Urzędowym, że tak powiem, Bachem większości helleńskiej był Dyonizos beocki, bóg wina i nic więcej; a stąd i uroczystości urzędowe miały za treść dziękczynienie za dar tak cenny, wesołość, radość i nieco tego szału, jaki sprawia obfite użycie napoju. Szał furyacki, unoszący zwłaszcza kobiety, które ustawicznie kręcą się koło B-a, orgie bachiczne, to wytwór późniejszy, pewien rodzaj atawizmu wschodniego, podtrzymywanego przez wierniejsze trady-cyom wschodnim rzesze i instytueye niektórych miejscowości greckich, a rozwijającego się coraz silniej w wiekach historycznych, zwłaszcza od zawiązania bractwa orfickiego, którego główni koryfeusze: Orfeusz, Muzeus i Eumolp, byli, według fcłtrabona (X), trakami. Pisarze helleńscy, nie wdający się w kombinacye archeologiczne, ten wyłom w epickim kulcie B-a uważali nie za zwrot do prastarego charakteru, ale za nowości, przychodzące z zewnątrz. Poeci jęli te nowe objawy ekstatyczne i mistyczne hellenizować, tak, że już „Ba-chantki“ Emypidesa ukazują naprzemian dwa różne, a nawet wprost sprzeczne, pojęcia o Dyonizo-sie. Raz występuje dawne pojęcie czysto.helleńskie boga wina, wesołego, przejmującego radością, — częściej jednak występuje to pojęcie, współczesne a obce, boga, który, straszny i nieprzeparty, nadweręża rozum, gniew zaś jego uśmierzyć może tylko poddanie się, choćby chwilowe. Niemniej i w zatraconych tragedyach Eschylosa, jak: „Likurg“, „Bassarides“, „Xantriae“, napotykają się szczątki, poje-dyńcze wiersze, szałem bachijskim przejęte, np. girlandami. Załoga „szaleje dom, o dachy obijają się okrzyki bachicz-ne“; — »ruchy wściekłe miotają niemi od stóp do głów“. Jeden tylko punkt łączył dwa te odmienne pojęcia boga, mianowicie: że, według religijnego rozumienia greków, nawet niewinna radość i uroczystość winobrania była dziełem niewidzialnej obecności Dyonizosa. Poszli za tą analogią twórcy or-gij bachicznych, ale niemniej wykręcili prawdziwy charakter dawnych, narodowych uroczystości, helleńskich na cześć tego boga. Skutkiem też podwójnego o nim pojęcia, rozmaitości kultu, wielości natur mu przypisywanych, temperamentu czcicieli, skutkiem dozwolonej rozszerzalności jego przymiotów, niema w Grecyi boga, któryby posiadał tyle, Dyonizos, epitetów. A każde zdarzenie, każdy epitet, każdy nowo-odkryty dziś napis, lub w starym pisarzu nowo-spostrzeżona wzmianka—to przedmiot do nowego studyum dla specyalistów. B., w rozprawie Lenormaiit’a (1. c.), urósł do rozmiarów książki, zasypanej szczegółami, rycinami i cytatami, jak makiem; ale z tern wszystkiem, z tych rozmaitych szczegółów, awantur i przytoczeń — do jedności pojęcia o tym bogu jeszcze przyjść nie można, tembardziej, że jedne szczegóły nieraz przeci-wią się drugim. B., tak w naturze, kulcie i tar

mie ekstatycznej, należy do zjawisk późniejszych i wkracza nie bez trudności. Mityczne imię trackiego Orfeusza, eponima nowej sekty, okrywa obrządki Dyonizosa, odbywane z ferworem wielkim, ze szczególną drobiazgowością i starannością, obrządki, do których należy nawet zmiana prawideł, dotyczących pożywienia i ubrania: bractwo zatem orfickie stanowi nowy dowód ważności, tajemniczości i urozmaicania się kultu Dyonizosa z postępem czasu, co wreszcie na każdym kroku widać i u wielkich dramaturgów ateńskich. W każdym razie, hymny homeryczne zawierają pojęcia i legendy greków z epoki dawniejszej, kiedy szał i mistycz-ność kultu jeszcze do zupełnego rozwinięcia nie doszły. Lubo hymnów tych nie można odnosić ani do epoki, ani do autora Iliady, idą one wszakże niezaprzeczenie za jednakim prądem uczucia, odznaczają się jednakim tonem i kolorytem mitycznym, jak Iliada lub Odyssea, przy lekkich tylko wskazówkach żywiołów, naleciałych z Azyi środkowej lub Tracyi. Uderzającą jest różnica pomiędzy Dyonizosem z hymnu homerycznego i z „Baclian-tek“ Eurypidesa. W hymnie Dyonizos stoi na brzegu morza, jako piękny i strojny młodzieniec, kiedy naraz podstępują korsarze tyrreńscy, którzy porywają go, wiążą i przemocą wiodą na statek. Aż wtem więzy zeń opadają same, co widząc, przerażony sternik, daje do zrozumienia towarzyszom, że nieświadomie podnieśli rękę na jakiegoś boga,—kto wie, czy nie na Zeusa—i zaklina ich, by go z uszanowaniem wysadzili na ląd, by sobie nie sprowadzić nieszczęścia; ale załoga drwi z jego lęków i unosi Dyonizosa na pełne morze, aż niebawem wypadki cudowne świadczą o jego nadludzkich przymiotach i potędze. Na statek spływa nagle potokami pachnące wino; żagle i maszt stroją się liśćmi wina i bluszczu, wiosła wtedy w najwyższym przestrachu błaga sternika, aby kierował do brzegu i kupi się koło niego z prośbą o wstawiennictwo. Ale zbliża się zguba zuchwalców. Dyonizos przybiera postać lwa, przy jego boku niedźwiedź, który z gwałtownym mrukiem rzuca się na dowódzcę, a majtkowie struchleli skaczą w morze i tam zamieniają się w delfiny. Pozostał tylko pobożny i roztropny sternik, z którym przychylnie rozmawia Dyonizos, wyjawiając mu imię swe, ród i godność. Hymn ten, dobrze wcześniejszy od epoki, w której chór dytyrambiczny stał się główną formą sławiącą boga, radykalnie różni się duchem od tych bachicznych t e 1 e t a i i wszelkich obrządków specyalnycfi, wynoszonych z taką werwą przez „Bachantki“ Eurypidesowe. Obrządki te sprowadził z Azyi sam Dyonizos, ciągnący na czele tijazu, czyli gromady kobiet, porywanych szałem boskim; obrządki te zapalały chwilową furyą umysły kobiet tebańskich, uczestnictwo w nich mógł mieć tylko, kto zbliżał się do nich ze czcią pobożną, a sprowadzały najtragiczniejsze następstwa na tych, co przeciw bogu stawali do walki opornej. Bachiczne telety, bachiczny szał, dotykający kobiety — wszystko to było naleciałością z zewnątrz, jak

co

85

lineyklopedya Powszechna Ilustrowana T. VI.

jemnicach, łączy się niejednokrotnie z bóstwami in-nemi, np. z Reą, Cybelą, z Posejdonem, że niejako ginie osobiście. Wszystko to — skutek, na własną rękę, po różnych miejscowościach, czynionych kom-binacyj, gdzieindziej nieprzyjętych, a zawsze ślad zostawiających, kombinacyj, które prostego boga beockiego zamieniły na jakiś panteon. Na dnie jednak tych misteryj i rozmaitości leży to, że Dyo-nizos jest przedewszystkiem bogiem wina: świadczą o tern jego przybory, symbole, wieńce z liści winnych na głowie, posoch owinięty winem, jeden z najdawniejszych przydomków: tlióojnos (bóg wina).

przed Chr., mieszkał na dworze Hierona w Syraku-zie, razem ze stryjem i według jego prac wzorował się na poetę; w późniejszym czasie przebywał w Peloponezie, zdaje się, mimo woli własnej. Jako poeta, był on wielostronnym, lecz nie posiadał polotu stryja: brak oryginalności, szerokich pomysłów, okupywał on wykończeniem stylo wem, gładkością i ozdobnością formy, tak, iż utwory jego, ile ze szczątków wnosić można, wyglądają więcej na wypracowane studya ćwiczącego się w poezyi, niż na odbicie doraźnych natchnień. Współczesny Pinda-rowi, podobnież jak on, opiewał tryumfy zwycięzców w grach giinnicznych i, dzięki pięknej formie, miał swoich w publiczności zwolenników, którzy go nawet wyżej nad poetę tebańskiego stawiali ; stąd zazdrość tegoż i nienawiść. Do B-a też i do jego stryja, według niektórych komentatorów, odnosić się mają zawarte w drugiej odzie „Olimpijskiej“ al-luzye Pindara: do tych gadulów, którzy gonią tylko za zyskiem; do tych kruków, co krzyczą przeciw orłowi. Większa atoli część ułamków B-a nie ma tonu bohaterskiego; przeciwnie, są to echa jakichś scen uciesznych, okrzyków przyjemnej pustoty. Zbiór tych ułamków mieści się w trzecim tomie czwartego wydania Bergka: „Poet, lyric. Graec.“

* Bacillaria Gm. Lasecznica (bot.). Rodzaj należący do wodorostów-okrzemek (Alga-Diatoma-ceae), rodziny Nitzchieae Rabenhorsta. Cechuje się pancerzykami pręcikowatemi, równowąskiemi lub lancetowatemu, połączonemi w blaszki lub małe wiązki, później tworzącemi szeregi skośne. Znane są cztery gatunki żyjące na wybrzeżach morskich w Europie. (Ob. Rabenh. FI. eur. Alg. I. 165).

Bacillarieae Gmel. (paleont). Diatomaceae De Cand. Diatomophyceae. Rabenh. Okrzemki. Roślinki mikroskopowe jednokomórkowe, składające się z dwóch połówek, pochewkowato jedna na drugą zachodzących i skrzemieniałemi ściankami swemi obejmujących się prawie całkowicie. Wewnętrzna strona ścianek wysłana jest cienką błonką proto-plazmatyczną, na której leży blaszka lub ziarnka chlorofilu, zabarwionego na żółto-brunatno przez phycoxantinę, wnętrze zaś wypełnione plazmą z wa-kuolami i kropelkami tłuszczu. Gruppa ta roślinna, z której przeszło 1500 gatunków dotąd jest znanych, żyła od niepamiętnych czasów i żyje dotąd przeważnie w wodzie, niewiele zaś z nich w wilgotnych miejscach na lądzie, na mokrych skałach

W początku, równie jak wedyjski jego protoplasta,

K. K.

Soma, uosobistniał on sam napój, który wzmacnia człowieka, sprowadza upojenie i stanowi objatę — i niejeden też ustęp „Bachantek“ Eurypidesa jawnie przypomina ten materyalny pierwiastek bóstwa. Ale wyobrażenie to nie stoi na miejscu, posuwa się owszem ku coraz większemu uogólnieniu i antropo-morfizmowi. Już sam napój nie jest Dyonizosem, ale darem boga, wynalazcy wina (o i nu eu ré tes), boga, który, według epitetów „przysposabia winobranie“,— „szczepi winną macicę“,— „przewodniczy wyciskom“. Słowem, Dyonizos obejmuje całkowite zjawisko wina wraz z jego wpływem na człowieka.

I nie tu jeszcze nawet zatrzymuje się postęp ku uogólnianiu. Oprócz przewodnictwa nad winem, B. przybiera powszechniejszy charakter boga produk-cyi i roślinności (Fy tekom os), w zakresie zwłaszcza drzew owocowych (Plutarch: „O Izydzie i Ozyrysie“, 32). Z tego tytułu mianują go „Dendrites“

J. A

(drzewny) i czczą w Dendroforyach. Przewodniczy figom, wytwarza jabłka: pomiędzy kobietami, z któ-remi utrzymuje miłostki, znajdują się też noszące nazwy roślin, jak: Altea, Karya. Tylko w bezpośredni związek z rolnictwem nie wchodzi on nigdy.

żne ma znaczenie w paleontologii, wskutek jej bowiem najdrobniejsze te szczątki ze znanych odwiecznych jestestw organicznych pozwalają nam, w braku innych szczątków, określić z pewnością, w jakich warunkach wytworzyła się zawierająca je skała. Okrzemki kopalne tworzą często obszerne i potężne pokłady, a czasami, wskutek podniesień,

W tym, naszkicowanym tu, podwójnym charakterze: boga wesołości i boga szałów freu etycznych, B. podwójnego doznaje kultu, ale ten drugi charakter przemaga, staje się głośniejszym. Cichą jest obsługa jego świątyń przez kapłanów - mężczyzn ; wszystkie zaś jego awantury, wszystkie tiazy, wprowadzają na scenę kapłanki, bachantki, nimfy, które razem z satyrami i sylenami wyprawiają szalone orgie. Żaden z bogów nie jest tak ustawicznie otoczony kobietami, jak B.; kobiety—to jego straż przyboczna, armia. Pod jego też wezwaniem powstało mnóstwo stowarzyszeń kobiecych, wyprawiających terminowe sabaty, w imię tajemnic bachij- lub mokrym mchu. Część z nich właściwą jest wo-skich. Grasowały one szczególniej po różnych osa- dom słodkim, inna mieszanym, przaśno-morskim, dach greckich w południowej Italii i dostały się aż największa zaś morskim, sięgając głębin najzua-do Rzymu (ob. Badian ali a). B. nigdy nie był czniejszyeh, jakie znamy. Gatunki z wód słodkich narodowym bogiem italów, którzy mieli swego włas- i mieszanych często występują obok siebie, miano-nego pod imieniem Liber, ale zetknięcie z naro- wicie przy ujściu rzek, kiedy gatunki, właściwe darni greckiemi wprowadziło tam pewne pomie- wyłącznie wodom słodkim lub wyłącznie morskim, szanie żywiołów. — Oprócz cytowanego tu Lenor- znajdują się zawsze oddzielnie. Okoliczność ta wa-manfa, ob. Creuzer: „Dionyzus“ (Heidelberg, 1808); tegoż: „Symbolik“, t. III. — Gaik „Recherches sur la nature du culte de Bachus en Grèce“ (Paryż,

1821).—Richter: art. „Dionyzos“, w „Allg. Plncyk'l.“

Erscha i Grubera.

h. K.

Bachylides (Baxyi)XtS‘/]ç), grecki poeta liryczny, bratanek Symonidesa z Ceos, kwitnący około r. 472

całe pagórki, jak pod Bilinem w Czechach, gdzie Ehrenberga, składa się przeważnie z pancerzy w zetknięciu z wybuchowemi fonolitami przeobra- okrzemków, do których dołączają się igiełki gąbek, ziły się w tak zwany „jaspis porcelanowy“, albo Okrzemków tych jest w niej 47 gatunków, z których niektóre dziś jeszcze żyją, niektóre występują w mące kopalnej z Santafiora i z wyspy Burbon,

O,

<9

/o

<8te

ćrSkf

Fig. 176. Łupek szlifierski z Bidn. Gallionella distans.

/n “i*

ify| WW

!> %

*ë’%)

w półopal; w Habichtswaldzie blisko Kassel istnieją całe pokłady trypli, albo łupku szlifierskiego, stanowiącego cienkie warstewki kopalnych okrzemków.

s

im«

<0%;

lliP

Fig. 178. Ziemia okrzemkowa z Richmond (Wirginia).

1. Actinoptyclius biternarius. 2. fi. 7. 8. 10. Gallionella sulcata (w rozmaitej w elkości i poł żeniu . 3. Dictyocha Crux. 4. Coscinodiscus gigas (ułomek). 6. Pinnularia peregrina. 9. Grammatophora africana. 11. Aclinocyclus tridenarius.

11!

%Ê

>mjl

reszta zaś stanowi zupełnie odmienne formy. W ogóle, wiele form kopalnych są identycznemi z dzisiej-szemi i niema prawie takiego kopalnego rodzaju,

Fig 177. Mąka kopalna z Francensbadu.

1. Surirella striatida. 2 Pinnularia viridis. 3. Gomphonema truncutum. 4. Navicula gibba. 5. Gallionella disions.

$0

Gfl

çggggll

3p%v,

5^1

trs>2^

Grunt Berlina składa się w części z podobnych okrzemków wód słodkich i mieszanych, a miasto Richmond w Wirginii ma spoczywać na pokładzie 18 stóp grubym, utworzonym z pancerzów okrzemków. Z miejscowości tej Ehrenberg podaje 112 gatunków, między któremi przeważnie występują rodzaje: Coscinodiscus, Actinocyclus i Actinoptyclius. W Kanadzie w lignitach i dawnych torfowiskach odkryto rozległe pokłady śnieżno-białej tak zwanej „mąki skalnej“. Ceniona oddawna jako proszek

H(§)

iii

____i

Fig. 179 . Mąka skalna z Santafiora (Włochy).

szlifierski, trypla z Oranu, ważną stała się dla pa- 1; Gomphonema coronatum. 2 li. hnnotia granulatu. 3. 10.

leontologow z powodu obfitości w⁷ mej szczątków g. Pinnularia inaeaualis. 7. Cocconema arcus. 8. Cocconeis ryb kopalnych. W dawno znanej Śnieżno-białej mą- ineatla 12 Pinnularia meso gong yln 13. Synedra i ułomek), ce kopalnej z Santafiora we Włoszech, Ehrenberg    14. Gallionella distans.

wykrył przeszło 50 gatunków okrzemków wód ! słodkich. Smutnego rozgłosu nabyła mąka kopalna j któryby nie posiadał swego przedstawiciela w fau-z Degernfos, na granicy Laponii szwedzkiej, kiedy nie obecnej. Niewiadomą jest epoka, w której pier-podczas głodu w 1832 r., w ogromnych ilościach, wsze okrzemki pojawiły się na ziemi. Czy baktry-z dodatkiem niewielkiej części mąki zwykłej, na lie (ob. Bactrylium), wypełniające często całe massy chleb wypiekaną była. Massa jej, według badań skalne w górnem ogniwie tryasowem, do okrzem-

Baciilus,mb. Bakterye.

ków zaliczyć wypada, jest kwestyą nierozstrzygniętą. Prawdopodobnie stanowiły one formy olbrzymie między okrzemkami. Nie ulega wszakże wątpliwości, że okrzemki żyły już w drugiej połowie okresu kredowego. Układ systematyczny okrzemków jest wogóle niezmiernie trudny i dla tego każdy ze specyalnych badaczów podaje swój własny. Ponie-

Baciuńskie starostwo w województwie mi liskiem, powiecie rzeczyckim.

ma

V=v

W)

sr®

wWÂr

W fglgÄ

ii

muini

Fig. ISt).' Mąka skalna z I)egenifos,i(8zwee/a).

1. fCnnolia triodon. 2. Eunotiaf tetraodon. .H. Ewnotia triodon (opaska•. 4. Pinmdaria viridis. 5. Eunulia zygodon 6. Nn-ricida lineokda. 7 Aclinanthes brevipes. 8 Navieidu fulvu. 0. fTimantidiurn ar eus.

„Voyage pittoresque“ (1769).— Mariette: „Abéeéda-Bacillus Dotr. Owad p rostoskrzy dły (Or- rio“.—Siret: „Journal des Beaux-Arts“ (1862).A-N-J-

Bäcker Jakób A., holenderski malarz i rytow-

K. .1

Bäcker Jakób de, malarz flamandzki (* w Antwerpii około 1560 r. — f 1590 lub 1591), zwany jest często od nazwiska swego nauczyciela: Jakó-bem Van Palerme, a przez Włochów czasami Pornaro. Biografia jego została całkiem skoszla-wioną przez dawniejszych pisarzy: jedni go biorą za Backera z Harlingen, drudzy każą mu się rodzić w 1530 r. i umierać z nadmiaru pracy w r. 1560, podczas gdy jedyne znane prace artysty pochodzą z ostatnich lat XVI wieku. B. był synem malarza i wielkiego znawcy sztuki—i od ojca musiał pobierać pierwsze nauki, ale gdy ten, wskutek procesu o dyfamacyę, zmuszony był emigrować do Francyi i tam umarł, młodzieniec wstąpił do pracowni Antoniego Van Palerme, a później przeniósł się do H. Steenwycka starszego, co w żadnym razie nie mogło nastąpić przed 1577 r. B. był wysoce cenionym przez współczesnych i uchodził za jednego z najświetniejszych kolorystów flamandzkich; zachwalano jego wzorową kompozycyę, szlachetny układ draperyj i umiejętną perspektywę, dziś wszakże znamy tylko jeden jego obraz autentyczny, a mianowicie: „Sąd ostateczny“ w kaplicy „des Quatre-Couronnés“ w katedrze w Antwerpii. Artysta powtarzał dwa razy ten sam przedmiot: raz dla ozdobienia nagrobka malarza Goetkindta, waż w paleontologii mamy do czynienia tylko z ich zmarłego w 1583 r., drugi raz dla uczczenia pa-pancerzami czyli skrzemieniałemi osłonami, to pa- mięci sławnego wydawcy i drukarza, Krzysztofa leontologowie pierwszorzędni, jak Z i tte 1 i Schenk, Plantiu’a, który zakończył życie w r. 1589; suchym przyjmują układ Raben li o r sta, który, opierając i sztywnym swym nastrojem przypomina manierę się na formie i budowie owych pancerzy, dzieli | Fransa Florisa i Piotra Claessensa. — Porów, okrzemki na 13 rodzin, o których wspomnimy pod Mensaert: „Le peintre amateur“. — Descamps: właściwemi wyrazami.

Od-

toptera), do rodziny Phasmidae należący, znacza się swoją szczególną postacią, przypominają- nik (* 1608 w Harlingen—f 1651 w Amsterdamie), cą kawałek suchej gałązki, wspartej na 6-u nóż- uczył się najpierw w Leeuwarden u Lamberta Jakach. Ciało bowiem ma cienkie, okrągłe, bez wszel- kobsza, później zaś, około 1632 r., wraz ze swym kich wyrostków, głowę, tułów i odwłok jednakowej towarzyszem, Gowertem Flinckiem, przeszedł do

Fig 181. Bacillus

szerokości; skrzydeł brak u samców i samic. Rożki krótsze od środkowej części tułowia, perełkowate i dość grube. Nogi długie i cienkie. Owad ten przebywa na krzakach, od których gałązek z trudnością daje się odróżnić. Mieszka w południowej Europie i znanych jest kilka gatunków, np. B. Ross i i Fahr. Zielony lub brunatna wy, gładki i błyszczący. Rożki u samców 19-o, samic zaś 25 członkowe. Mieszka we Włoszech i Francyi południowej; dorasta samiec do 62 mm., samiczka 80—105 mm. A-s-

szkoły Rembrandta w Amsterdamie i przez całe życie podwójny ten wpływ odzywał się w jego pracach w niezbyt szczęśliwem połączeniu. Wszystkie ujemne strony artysty uwidoczniają się najbardziej w portretach pojedynczych osób, ale jest o wiele szczęśliwszym w grupach większych rozmiarów, w malowidłach korporacyjnych, gdzie staje się godnym prawdziwie uczniem Rembrandta, zręcznym i jasnym w kompozycyi, pełnym życia i siły w charakterystyce fizyognomij, szerokim w fakturze i pokrewnym mistrzowi w oświetleniu. Do arcydzieł B-a w tym rodzaju należą dwa wielkie obrazy w ratuszu w Amsterdamie, wyobrażające: „Zgromadzenia łuczników“, „Opiekunki sierot“ w przytułku dla sierot w temże mieście i „Portrety regentów“, obraz zawierający 6 osób naturalnej wielkości, w muzeum Van der Hoop, także w Amster-

A. N. .1

r.n-

A. N. .1

damie. B. był przeważnie portrecistą, chwytał bardzo szczęśliwie podobieństwo, odznaczał się dziwną finezyą w traktowaniu rąk, a łatwość posiadał tak nadzwyczajną, że, zdaniem współczesnych, był zdolen wykończyć duży portret w przeciągu kilku godzin, co tłumaczy poniekąd nierówną wartość rozmaitych jego prac. Ceniony wysoce przez współczesnych, jako malarz, B. był także zdolnym rytownikiem, ale znamy zaledwie 8 prac jego w tym zakresie: „Pięć zmysłów“ pod postacią nimf wśród krajobrazu, „Popiersie Homera“, „Eleazara i Rebekę“, oraz „Portret sira Tomasza Gresham“ podług oryginału Vertue. Uczniem B-a był Jan de Baen.—Porów. Descamps: „Vie des peintres“.— H. Havard: „Histoire de la peinture hollandaise“.— J. Meyer: „Künstler-Lexicon“.

Back de J a k ó b, lekarz holenderski urod. w Rotterdamie uczył się w Leydziè. r. 1648 ogłosił przypisaną Harveyowi praoę: „Dissertatio de corde in qua agitur de nullitate spirituum, de haematosi, de viventium calore. Annexa appendix pro circula-tione Harveiana“, w której odważył się zaprzeczyć istnieniu owych „spiritus“, które od czasów Galena tak ważną grały rolę. Co do ukrwiehia (haemato-ny) podziela pogląd Colombo, że zmiany krwi odbywają się w płucach, a nie w sercu. Zaprzecza on też usilnie zdaniu D e s car t a, jakoby serce miało wypędzać krew podczas rozkurczu, wykazując nader dowodnie, że właśne skurcz jest czynną fazą działalności serca, rozkurcz zaś tylko biernem następstwem. Największą wszakże zasługę de Backa stanowi to, że nie uważał on już serca za źródło ciepła, jak to jeszcze czynili Descartes i Harvey, lecz, że twierdził, iż ciepło zwierzęce jest koniecznym skutkiem krążenia krwi i powstającego przez to odżywiania ustroju. Mówi on wyraźnie: „existimo ego, ubicunque nutritio fiat, ibi evidentissime hanc actio-nem peragi, atque partes dum nutriuntur inca-lescere“.

Back Jerzy (* 1797—f 1878), żeglarz angielski, badacz krain podbiegunowych. Wstąpiwszy do służby morskiej, towarzyszył Franklinowi w dwóch jego wyprawach ku północnym wybrzeżom Ameryki w r. 1818 i 1825. W r. 1833 zorganizował wyprawę, wysłaną pod jego dowództwem przez rząd angielski dla odszukania kapitana Rossa. Podczas tej wyprawy, trwającej do r. 1835, B. odkrył rzekę Wielką Rybią, która otrzymała później i drugą nazwę rzeki B-a. Ostatnią wyprawę do bieguna podjął w r. 1836 i najpierw przepłynął przez rzekę Wayer i odnogę Repulse, chcąc zbadać wybrzeże między Regents Inlet i przylądkiem Turn-Again. Jednakże około Southampton okręt jego zatrzymany był przez olbrzymie kry lodowe i skutkiem tego B. zmuszony był zaniechać dalszej podróży w r. 1837. W r. 1867 mianowany był admirałem. Pozostawił po sobie następujące dzieła: „Narrative of thearctic land expédition to the inouthof the Great Fish or Back River... in the years 1833, 1834 and 1835“ (Londyn, 1836) i „Narrative of an expédition in H. M. ship Terror in the years 1836—37“ (Londyn, 1838).

Bäcker Franciszek Józef Tomasz de, nowoczesny belgijski malarz historyczny i rodzajowy (* 1812 r. w miasteczku Gheel, koło Antwerpii—f 1872 w Antwerpii), kształcił się w akademii miejscowej najpierw w rzeźbiarstwie, ale później przerzucił się do malarstwa i między latami 1837 a 1867 zapełniał swemi pracami wystawy w Brukselli, Antwerpii i Gandawie. Obraz jego: „Nieszczęśliwa rodzina“, wyobrażający sabaudczy-ków zaskoczonych w Alpach przez burzę, pomieszczony w 1843 r. w Salonie antwerpskim, pozyskał ogromne powodzenie i zdawał się rokować artyście świetną przyszłość, ale późniejsze jego utwory zawiodły te nadzieje, sam B. zwątpił o swym talencie, popadł w mizantropię i umarł w zupełnem osamotnieniu. Oprócz kompozycyj rodzajowych, do których mu często dostarczała motywów historya narodowa, B. malował także wiele obrazów treści religijnej.

Backhuijzen (Bakhuizen, Backhysen) Lu d o 1 f, znakomity holenderski malarz marynarek (* w Emden 1631 r.— f w Amsterdamie 1708 r.), był synem Gerarda B-a, prawnika i urzędowego sekretarza miasta Emden. Kształcił się najpierw w zawodzie ojca; poczuł w sobie nieprzeparty pociąg do sztuki, zaczął rysować piórem z niewolniczą drobiazgowością okręty stojące w porcie, i wykonywał to tak zręcznie, że za takie jego rysunki płacono po kilkadziesiąt, a nawet po sto zł. hol.; wstąpił do pracowni Alberta. Van Everdingen, a dla lepszego obznajomienia się z techniką tej gałęzi malarstwa, którą najbardziej umiłował, zażądał lekcyj od mało dziś znanego marynisty, Henryka Dubbelsa. Przyroda wszakże została zawsze główną jego mistrzynią. Wkrótce pozyskał B. rozgłośne imię i protekcyę kilku wysoko postawionych osób, jak: elektorów saskiego i brandeburskiego i W. księcia toskańskiego, którzy robili u niego liczne zamówienia i odwiedzali go w pracowni, a Piotr Wielki, podczas swego pobytu w Amsterdamie, miał nawet pracować pod jego kierunkiem i powierzył mu wykonanie głównych typów okrętów, znanych naówczas. Gdy w r. 1665 rada miejska Amsterdamu postanowiła uczynić krok, dla ujęcia sobie względów Ludwika XIV, powierzono B-owi wykonanie krajobrazu morskiego, za który zapłacono mu, oprócz hojnej gratyfikacyi, 1300 fl., i posłano go królowi. Liczni uczniowie napływali do pracowni artysty. B. był żonaty dwa razy; w powtórne związki wstąpił w 1680 r. z Anną de Hoo-ghe, córką malarza, i zostawił z nią potomstwo; miły bardzo w obcowaniu, przytem poprawny pisarz i poeta w chwilach wolnych, obracał się w najwyższych sferach Amsterdamu, i gdy umarł w 1708 roku na kamień, żal powszechny towarzyszył mu do grobu. Przez długi czas B. był ceniony naró-wni z Wilhelmem Van de Velde i jego obrazy płaciły się równie wysoko, co też pozwoliło mu dojść do bardzo znacznego majątku. Van de Velde zostaje zawsze największym marynistą, nietylko Ho-landyi, ale całego świata. Najdoskonalszym, wbrew utartemu zdaniu, okazuje się B. w krajobrazach małych rozmiarów, malowanych w młodości i odtwarzających morze lekko tylko poruszane wiatrem, przy niebie także bardziej wypogodzonem. Tußrucli

A. Van der Willigen: „Les

A. N. .f.

fal i obłoków oddany jest z nadzwyczajną prawdą ; zaszczytnie jest znaną przez swe akwarele i obra-i z wytwornym smakiem. Płótna B-a znajdują się zy olejne, przedstawiające owoce i kwiaty; otrzy-przeważnie w zbiorach prywatnych angielskich i nie- mała medale na wystawach w Amsterdamie (1860) mieckich, ale śliczne także podobne obrazki znaleźć i w Hadze (1863); muzea w Haarlem i w Rotter-można w muzeach publicznych w Berlinie (z roku damie posiadają po jednym jej obrazie.

Backnang, miasto powiatowe w król. Wirtem-berskiem, okręgu Nekarskim (Neckarkreis) nad rz. Murr, węzeł trzech kolei żelaznych, garbarnie, fabryki sukna, 6,000 m-ców. W miejscowym kościele grobowce margrabiów badeńskich, do których B. należał aż do roku 1296.—Powiat B. ma 283 km. □ i do 30,000 m-ców, prawie wyłącznie protestantów; garbarstwo silnie rozwinięte, zatrudnia blisko 1,300 m-ców.

And. S.

1664), w pałacu Pitti we Florencyi (z r. 1669), w Sztokholmie, w Bambergu i kilka w Ludwigslust. Z najlepszych dużych kompozycyj artysty, datujących z lat późniejszych, a przedstawiających bitwy morskie, huragany lub zdarzenia historyczne, zacytować należy: w Amsterdamie „Wsiadanie na okręt peusyonaryusza Jana de Witt“ (z r. 1690); w galeryi lorda Lonsdale bardzo piękną „Bitwę u La Hogue“; w Ludwigslust jeden z najznakomitszych „Huraganów morskich“ i w pałacu Buckingham w Londynie „Wzburzone morze“, jedno z arcydzieł mistrza. Smith w swym katalogu wylicza 184 olejne obrazy B-a, a wśród nich znajduje się także kilka portretów, z których zasługują na zaszczytną wzmiankę: „Głowa starca“ w Ermitażu i „Własny portret malarza“ w Ludwigslust. W późnym bardzo wieku, gdyż mając już przeszło 70 lat, B. próbował sil swoich w rytownictwie i zostawił 19 sztychów, w których z wielkim wdziękiem odtwarzał lekkim i pewnym rylcem ukochane przez siebie morze i rysował okręty z wiernością i ścisłością prawdziwego marynarza; wśród nich znajduje się alegoryczny obraz Amsterdamu, ozdobiony postaciami mitologicznemu Dwaj wnukowie B-a, Ludolf młodszy i Gerrit, oddawali się także malar stwu, jako amatorowie; Gerrit malował wyłącznie portrety, Ludolf zaś (* 1717—f 1782), rozmiłowany w rzemiośle wojennem, przedstawiał sceny bitew. Uczył się on malarstwa u Quinkhardta, do którego pracowni wstąpił w 1738 r., i ze szczególną zręcznością malował konie.—P o r ó w. Descamps: „Vie des peintres“, artistes de Haarlem“. — Ch. Blanc: „Histoire des peintres“.—J. Meyer: „Künstler-Lexicon“.

Backhuijzen Van de Sande, Hendrik, nowoczesny pejzażysta holenderski (* w Hadze 1795 roku—f tamże 1860), był uczniem J. Heijmansa, ale sam z zamiłowaniem studyował naturę i wcześnie zwrócił na siebie uwagę przez swoje krajobrazy, pełne życia i prawdy, naturalne, trzymane w gorącym i jasnym kolorycie i ożywione zwierzętami, bardzo poprawnie rysowanemi. Uchodzi on za jednego z najlepszych pejzażystów nowej szkoły i położył wielkie zasługi jako profesor; otrzymawszy na wystawach publicznych liczne medale, został mianowany w 1822 r. członkiem Akademii amsterdamskiej i dyrektorem szkoły rysunkowej w Hadze, a w r. 1847 król holenderski zaszczycił go orderem Lwa. Jego obrazy znajdują się w znaczniejszych zbiorach holenderskich i belgijskich, a sam ryto wał sześć swoich krajobrazów. Syn i uczeń Henryka, Juliusz.Jakób (* w Hadze 1835 r.), naśladuje manierę ojca w świeżych i jasnych pejzażach, ożywionych krowami i owcami. Za obrazy, tak olejne, jako też akwarele, otrzymał kilka nagród, a w r. 1871 — wielki medal na wystawie w*Amsterdamie.—G e r a r d i n a J a c o b a B. V. d. S., córka i uczennica Henryka (* w Hadze w 1826 r.),

A. N. .1.

And. S.

Bäckström Per Jan Edward (* 1841 — f 1886 w Stockholmie), poeta szwedzki, po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Upsali, został w 1863 r. urzędnikiem archiwum państwowego i biblioteki królewskiej. Dał się poznać głównie jako liryk idealistycznego polotu w swoich: „Skaldeförsök“ (1860) — „Lyriska dikter“ (1870); — „Sänger och berättel-ser“ (1876). Jego dramaty: „Gudhem“ (1867);— „Första Maj“ (1870); — „Carinas ljus“ (1871); — „Dagvard Frey“ (1877) i inne—pomimo zalet zewnętrznych, grzeszą brakiem poczucia rzeczywistości i przewagą liryzmu.

Backus I z a a k (* 1724—f 1806), historyk i teolog amerykański sekty baptystów, zwolennik zupełnej niezależności kościoła od państwa. Oprócz wielu pism, w których bronił swobody sumienia, opracował bezstronną: „History of the baptists“ (1777 — 96, 3 tomy).

Backwoods, dosłownie „tylne lasy“ —właściwie lasy pierwotne w nieskolonizowanej jeszcze części Ameryki północnej. Pierwotnie nazwą B. oznaczano terrytoryum lesiste na wybrzeżu oceanu Atlantyckiego, z czasem jednak, gdy cywilizacya i osadnictwo posuwały się ku zachodowi, zaczęto przez wyraz B. oznaczać okolice górzyste, pokryte lasami i przez białych niezaludnione.—Europejczycy, którzy osiedlają się w takich miejscowościach, zowią się: B-men, Pioneers, Squatters.

Bader d’Albe, baron Ludwik Albert Guis-land (* 1761—f 1824), malarz francuski i kartograf; w r. 1796 wstąpił do wojska i brał udział w kampanii włoskiej; wkrótce potem mianowany był szefem kancelaryi topograficznej, a następnie naczelnikiem składów wojskowych w Medyolanie, i tu opracował dokładną mapę strategicznych ruchów wojsk we Włoszech: „Carte du théâtre de la guerre en Italie“ (Paryż, 1802). W bitwach następnych ciągle towarzyszył Napoleonowi, a w roku 1814 podał się do dymisyi, z rangą generała brygady. Podczas Stu dni był mianowany naczelnikiem składów wojskowych w Paryżu. Za panowania Ludwika XVIII uchylił się od spraw publicznych i poświęcił się sztuce. Jako malarz rodzajowy, należał do szkoły akademicko-klasycznej, której głową był Valenciennes. Do jego obrazów, odzwierciedlających epizody kampanii włoskiej i następnych, należą: „Bitwa pod Lodi“, „Przejście przez Po“, „Bitwa pod Arcole“, „Bitwa pod Rivoli“, „Obóz wojsk francuskich w przeddzień bitwy pod Auster-

nieubłaganego prześladowania były badania fizyczne i chemiczne B-a, które mu zjednały rozgłos czarnoksiężnika, pozostającego w stosunkach ze złym duchem; w istocie wszakże pochodziło ono ztąd, że B. jawnie potępiał przywileje stanu duchownego, chłostał upadek moralności w klasztorach i domagał się poprawy stosunków kościelnych. „Największą przeszkodą do badania mądrości, mówi on w swo-jem Compendium philosophiae, jest niezmierne zepsucie, panujące śród wszystkich stanów świata. Całe duchowieństwo oddane jest wyniosłości, lubież-ności i chciwości. Książęta i baronowie uciskają

litz“ i inne. Oprócz tego, B. napisał szereg artykułów o kartografii, umieszczanych przeważnie w „Mémorial topographique“, i ilustrował wiele znaczniejszych wydawnictw książkowych, jako to: „Promenades pittoresques dans Paris et ses environs“,

„Souvenirs pittoresques ou vues lithographiées de la Suisse“, „Souvenirs pittoresques de la campagne d’Espagne“.

Bacninh, twierdza na półwyspie Indochińskim w Tonkinie, przy liściu rzeki Song-ka i w jej delcie, połączona koleją żelazną z m. Hanoï i zostająca w ręku francuzów.— Tu w marcu 1884 r. armia francuska pod dowództwem generała Millot, i łupią się nawzajem, a wojną i podatkami bez koń-w liczbie 15,000 ludzi, wspierana przez flotyllę rze- ca niszczą lud im poddany... Ludzie służą brzu-czną, złożoną z 12-tu statków, zmusiła trzydziestoty- chowi, chuciom cielesnym i wszelkiej złośliwości sięczną armię chińską do opuszczenia miasta i zdobyła/prócz kasy wojennej, wielkie zapasy broni i żywności (Ob. T o u k i n).    And- s<

Bacon Roger, genialny badacz przyrody w trzy-nastem stuleciu (* 1214 w Ilchester w Sommerset-shire,

fordzie, a następnie w Paryżu. Zyskawszy tam stopień doktora teologii, powrócił do ojczyzny i, aby

N.

innych grzechów“. B. wskazuje też i środki ratunku, które pojmuje zresztą zupełnie w dnchu swego czasu; żąda ogólnego zebrania kościelnego, któreby usunęło źródło ciągłych nieporozumień między księżmi a ludźmi świeckimi i wytępiło wciąż wzrasta-f 1294). Kształcił się pierwotnie w Oks- jące zepsucie w zakonach, tirodki takie mogłyby

V-.-

■Ü

t-%

'-IIP

:

Fig. 182. Bacon Roger

przywrócić ideał państwa bożego, jak w starym testamencie.—Po śmierci B-a dzieła jego uległy zapomnieniu, z którego wydobyto je dopiero w wie-! ku XVI, pisane zaś były prawdopodobnie w następ-! nym porządku chronologicznym: 1. Computus na-! turalium, 2. Opus majus, 3. Opus minus, 4. Opus ! tertium, 5. Compendium philosophiae, 0. Compen-| dium theologiae. —„Computus“ albo „Opus chronolo-! cum“ zawiera szereg rozpraw, napisanych prawdopo-¹ dobnie w latach 1262—1269, z astronomii, chronologii, meteorologii.—„Opus majus“ inaczej „Opus principale“, „De utilitate scientiarum“, albo „De emendandis scientiis“, najważniejsze z dzieł B-a, rozpada się na siedem części: 1) O przeszkodach filozofii, pochodzą-i cych z nałogu do uznawania powag i z naśladownictwa. 2) O związku teologii z filozofią. 3) O uczeniu się języków. 4) O matematyce. 5) O optyce. 6) O nauce doświadczalnej. 7) O filozofii moralnej. — „Opus minus“ i „Opus tertium“ są, również jak i dzieło poprzednie, poświęcone papieżowi Klemensowi IV i mają na celu dokładniejsze wyjaśnienie tego dzieła.— „Compendiumphilosophiae“ albo „księga sześciuumie-swobodniej oddać się mógł nauce, wstąpił do za- jętnośei“ obejmuje, oprócz wstępu, wykład gramatykom; franciszkanów. Zajął się najpierw filozofią j ki, logiki,fizyki i optyki, alchemii i nauki doświadczal-Arystotelesa, poznał dokładnie języki starożytne, j nej. — Rozprawę „De retardandis senectutis acciden-grecki, hebrajski, arabski, a wreszcie zwrócił się do j tibus“ napisał B. w celu ułagodzenia Hieronima, gdy matematyki, co go doprowadziło do badań optycz- I ten wróg filozofii został papieżem; obejmuje ona trzy nych. Umysłowa jego przewaga wzbudziła zawiść j rozdziały: O opóźnieniu wieku podeszłego, o wpły-mnichów, którzy go- oskarżyli o czarnoksięstwo; za- j wie starców i zachowaniu zmysłów.—Ostatnie dzie-brouiono mu zajmować się badaniami, a wreszcie ło B-a, „Compendium studii theologiae“ mówi o źród-został nawet uwięziony. Znalazł jednak poparcie łach i rodzajach błędów teologicznych i o ich mliii papieża Klemensa VI (i 264—1268), któremu prze- kaniu.-—Nie wszystkie dzieła B-a są drukiem ogło-słał swe pisma, a po uwolnieniu z więzienia prze- szone, a liczne rękopisy znajdują się w Oksfordzie, niósł się do Paryża. Za papieża Mikołaja III pis- w Cambridge, w Paryżu i w innych miejscach; wy-ma jego poddane zostały cenzurze i przez generała dane zaś zostały: „Spéculum alchimiae (1541); „Dc minorytów, Hieronima, skazany został na dziesięeio- ' mirabili potestate artis et naturae“ (Paryż 1542); letnie więzienie, a los jego pogorszy ł się jeszcze, „Libellusde retardandis senectutis aceidentibus“(1590); gdy Hieronim ten wstąpił na tron papieski pod imię- ( „De arte chymiae scripta“ (1603); „Perspectiva“ niern Mikołaja IV. Po jego śmierci dopiero, oswo- j (1614): „Spécula mathematica“ (1614): „Opus majus“ bodzony z więzienia, resztę życia w ojczyźnie prze- j wydane przez Jebba (Londyn 1733, Wenecya 1750); pędził. Zwłoki jego złożone zostały w kościele fran- ! „Opus tertium, op. minus, coinp. stud. phil., de nul-eiszkanów w Oksfordzie. Pozorną przyczyną tak litate magiae, de secretis naturae operibus (1859);

„Epistola de secretis operibus artis et naturae (Ham- mował się gorliwie filozofią starożytną, a dla dal-Bakon jest najwybitniejszą postacią szej nauki udał się z posłem angielskim do Paryża; wkrótce jednak śmierć ojca w r. 1580 zmusiła go do powrotu do Anglii. Spadek otrzymał niewielki, a że na małem poprzestawać nie umiał, popadł w długi, za które wierzyciele trapili go przez całe życie. Aby zdobyć utrzymanie, oddał się adwokaturze, a w r. 1593 wybrany został do izby niższej; z początku jednak zawód parlamentarny bardzo mu zaszkodził, politycznemi bowiem swemi mowami naraził się królowej Elżbiecie. Pomimo vięc opieki wuja swego, kanclerza skarbu, lorda Burleigha, oraz silnej protekcyi hrabiego Essex, lie mógł osiągnąć wpływowego stanowiska politycznego, do czego usilnie dążył, a w r. 1598 byt lawet więziony za długi. We dwa lata popadł Essex w niełaskę, a B., który tymczasem został adwokatem korony, obowiązany był sporządzić przeciw niemu akt oskarżenia; umiał się jednak wywinąć zręcznie z tak przykrego obowiązku. Gdy wszakże wkrótce Essex oskarżony został o spiskowanie na rzecz króla szkockiego, Jakóba, B. tak się względem niego zachował, że odebrał mu wszelką możność obrony, cechując każdy jego czyn, jako zdradę stanu; a nadto, po ścięciu jego, na żądanie Elżbiety, dla usprawiedliwienia tego czynu, który wywołał oburzenie ludu, napisał B. „wyjaśnienie niegodziwości i zdrad Essexa i jego wspólników“. Zachowanie się takie B-a wzbudziło powszechną ku niemu niechęć, pomimo to zdołał zyskać wkrótce przychylność króla Jakóba, który po śmierci Elżbiety w r. 1603 wstąpił na tron angielski, i ten w r. L004 nadał mu godność szlachecką. W r. 1605 wyszło dzieło B-a: „O godności i wzroście nauk“, i odtąd z dniem każdym wzmagało się jego znacze-lie, głownie za wpływem potężnego wówczas lorki Buckinghamu. W r. 1607 został „sollicitor ge-teral“, w r. 1615 — „attorney general“, w r. 1617 vielkim strażnikiem pieczęci, a w rok później kanclerzem państwa, ozem zajął drugie w kraju po królu stanowisko. W ciągu tego czasu ogłosił w roku 1.612 dzieło: „Cogitata et visa“, które następnie przerobił i wydał w r. 1620, p. t. „Novum orga-lon scientiarum“, jako część wielkiej pracy: „In-stauratio magna“, którą zamierzał B. przeprowadzić nowe uzasadnienie i przekształcenie całej wiedzy ludzkiej. Książka ta zawiera dedykacyę królowi Jakóbowi, przedmowę do całego dzieła i jego podział. Według tego, miało ono obejmować sześć części. Część pierwsza dawać miała podział i ogólny przegląd wszystkich nauk, przedstawiając nie-tylko to, co już osiągnięto, ale i to, czego brak jeszcze. Część druga traktować miała o „narzę-iziacli wszelkich umiejętności“, t. j. o użyciu rozumu przy badaniu rzeczy i o drogach, do ich poznania wiodących. Część trzecia opisywać miała zjawiska wszechświata, t. j. doświadczenia wszelkiego rodzaju i liistoryę naturalną, o ile to służyć może za podstawę filozofii. Część czwarta przedstawiać miała na oddzielnych przykładach, jak nowa meto la nauk służyć może do wyprowadzania praw ogólnych z materyału, przez doświadczenie zebranego. Część piąta podawać miała te prawa, o ile-by do

burg 1618).

w nauce wieku XIII i XIV, nie tyle wszakże ze względu na osiągnięte rezultaty, jak na metodę swych badań. Nie był to filozof scholastyczny, ale zajmował się matematyką, obserwacyami astronomicznemi, doświadczeniami chemicznemi i budową przyrządów mechanicznych. Jest on zwiastunem nutody doświadczalnej, którą zaleca, jako najpewniejszą drogę badań. Pomimo to jest jeszcze istotnym synem swego czasu, fantazya unosi go często po-za granice doświadczenia, oddaje się alchemii i astrologii. Najważniejsze jego prace tyczą się optyki, w której opiera się na dziełach Ptolemeusza i Alhazeua. Objaśnia dobrze działania zwierciadeł palących, chociaż przyjmuje, że ognisko jest od zwierciadła mniej o Idalone, niż na połowę promienia. Wie jednak, że promienie, w różnych odległościach od osi na zwierciadło padające, mają ogniska różne, co znaczy, że on pierwszy wykazał objawy aberracyi sferycznej. Daje przepisy wyrobu zwierciadeł parabolicznych i odległość ich ogniskową oznacza jako ^^parametru. Co do załamania światła, rozbiera te tylko przypadki, w których promienie przechodzą przez jeduę powierzchnię sferyczną, nie zna zatem jeszcze soczewek. Osobom, mającym wzrok słaby, zaleca, by na przedmiot kładli odcinek kulisty ze szkła, nie wio zatem, że okulary dogo dniej umieszczać można przed oczyma. I optyka jednak B-a nie jest wolna od rojeń fantastycznych; sądzi, że przez wielokrotne odbicie od stosownie umieszczonych zwierciadeł możnaby złudzić nieprzyjaciela, by zamiast jednego człowieka lub jednej armii widział wielu ludzi lub wiele oddziałów wojska, mogłoby więc to przynosić korzyść ojczyźnie lub przerażać heretyków. — Na wiedzę współczesną i na stulecia bezpośrednio następujące B. wpływu nie miał: telogowie byli mu przeciwni dlatego, że podkopywał ich powagę, filozofowie dlatego, że pogardzał ich dysputami, a własne losy jego odstraszać tylko mogły tych, co-by w jego ślady wstąpić chcieli. Nawet podany przez B. projekt poprawy kalendarza, którego niedostatki daw.io już rozumiano, posłuchu żadnego nie znalazł.—Por. E. Charles: „R. B., sa vie, ses ouvrages, ses doctrines“ (1861). K. Werner: „Die Psychologie Erkenntniss—und Wissenschaftslehre des R. B. (1879). K. Werner: „Die Kosmologie und allgemeine Naturlehre des R. B. (1879).

Bacon Jan (f 1346), karmelita, filozof. Zwał się właściwie Baconthorp, pisał rozprawy filozoficzne, na które powoływali się scholastycy polscy nawet w drugiej połowie wieku XVIII. Profesor krakowski Radliński w dziele „Fundamenta scientiarum“ (1753) dał obszerny traktat „De dis-tinctione Bacconica“.

S. K.

W. s.

Bacon Franciszek, zwykle Bakonem We-rulamskim zwany, pierwszy filozof umiejętności doświadczalnych i krzewiciel doświadczalnej metody badań (* 26 stycznia 1561 r. w Londynie — f 9 kwietnia 1626). Ojciec jego sprawował urząd wielkiego strażnika pieczęci państwowej, matka zaś, Anna Cooke, była córką jednego z nauczycieli Edwarda VI. Kształcił się w Cambridge, gdzie zaj-

nich wystarczył istniejący już zasób doświadczeń; część szósta wreszcie, przez zebranie wszelkich możliwych wywodów ogólnych, uzupełnić miała całą wiedzę. Z podziału tego okazuje się, że B. nie mógł myśleć o ukończeniu całego dzieła: chciał on wici ocznie dać tylko szemat, według którego porząd-kowaćby się mogły metodą jego osiągnięte zdobycze nauki. W olbrzymiej tej pracy nie posunął się wszakże nawTet tak daleko, jak sam zamierzał.

na nie punktu widzenia.—B. w rozważaniach swoich opiera się na tem, że nauki obumarły i od stuleci całych stały się zupełnie bezpłodne, a pochodzi to według niego ztąd, że przeceniamy fałszywie siły rozumu ludzkiego, nie staramy się zaś poznać istotnych jego środków. „Dwie nastręczają się drogi do poznania prawdy. Na jednej z nich ulatujemy od zmysłów i szczegółów natychmiast do zasad najogólniejszych, a z tych twierdzeń najwyższych, jakby z prawd niezłomnych, wyprowadzamy i wydobywamy twierdzenia pośrednie. Droga ta obecnie jest w użyciu. Droga druga wysnuwa twierdzenia z dostrzeżeń zmysłowych i ze szczegółów, wznosi się zwolna i stopniowo w górę i dochodzi wreszcie do zasady ogólnej. Jest to droga rzetelna, ale nieużywana“. Metoda ta polega na doświadczeniu należycie prowadzonem, albowiem „przyroda ujawnia się daleko wyraźniej, gdy ją do tego umiejętnie znaglamy, aniżeli gdy ją samej sobie pozostawimy.“ Przedewszystkiem zatem „posiadać winniśmy dobrą historyę naturalną i zbiór doświadczeń, któreby mogły stanowić podstawę pracy. Gdyż niczego nie należy odgadywać przez wyobraźnię, nie wymyślać, ale tylko wykrywać, co przyroda czyni i wydaje“. Według Bacona przyrodnicy używali wprawTdzie doświadczenia, postępowali jednak, jakby macając tylko w ciemności, bez światła: „Ci, którzy dotąd nad nauką pracowali, byli to albo empirycy, albo dogmatycy. Pierwsi zbierają i zużywają jak mrówki, drudzy zaś, którzy od rozumu rozpoczynają, snują wszystko z siebie, jak pająki swe siatki. Postępowanie pszczół jest wszakże pośrednie: zbierają one sok kwiatów w polach i ogrodach, ale trawią go i przerabiają własną siłą. Tak samo i fiłozofia, ma-teryału, z historyi naturalnej i z doświadczeń otrzymanego, nie zachowuje w pamięci niezmiennym, ale przeobraża i przerabia go w swym duchu.“ Przeciwnicy B-a zarzucają mu, że zasady tej metody doświadczalnej nie są nowe, posługiwali się bowiem niemi wcześniej już inni, a zwłaszcza Galileusz i Kepler; to wszakże nie uwTacza jego zasłudze, że pierwszy powziął i rozwinął pomysł filozofii nauk pozytywnych, przyczynił się wielce do obalenia dawnej metody scholastycznej i do rozszerzenia metody indukcyjnej, którą polecił nadto nietylko dla nauk przyrodniczych, ale i dla innych gałęzi wiedzy. Słusznie natomiast zarzucić można B-owi, że metodę doświadczalną pojmuje niezupełnie i pragnie jej nadać znaczenie zbyt doniosłe: „Sposób mój posuwania wiedzy jest. tak utworzony, że pozostawia niewiele dla bystrości i siły umysłu, a wyrównywa raczej umysły i uzdolnienia. Jak bowiem dla nakreślenia od ręki linii prostej, lub zatoczenia okręgu koła,

W r. 1620 ukazała się część druga: „Novum or-ganoń“; w r. 1623—część pierwsza, p. t. „De di-gnitate et augmentis scientiarum“, stanowiąca zresztą tylko powiększony przekład łaciński dzieła, wydanego w r. 1605. Po śmierci wreszcie B-a, sekretarz jego, Rawley, ogłosił jeszcze część trzecią, p. t.

„Sylva sylvarum sive historia naturalis“, cały zatem program dzieła wypełniony nie został. Wydaniem głównego swego dzieła stanął B. na szczycie swej chwały; w r. 1618 mianował go król baronem Verulamu, a w r. 1621 nadto wicehrabią St. Albans. W tymże samym wszakże roku nastąpiła katastrofa, która go ze stanowiska jego strąciła. Parlament, zebrany w r. 1621, ujawnił silną niechęć przeciw polityce wewnętrznej i zewnętrznej rządu, a B. padł pierwszy jej ofiarą. Postawiony w stanie oskarżenia, uznał się winnym we wszystkich punktach. Przyznał, że jako kanclerz sądu najwyższego, brał od stron dary aż do 1,000 funtów szterlingów, a na usprawiedliwienie to tylko przytoczył, iż nie przyjmował nigdy wynagrodzenia przed rozstrzygnięciem sprawy i że nie wpływało ono nigdy na jego wyrok. Przez komisyę parlamentarną skazany został na karę pieniężną 40,000 funtów, na utratę wszystkich urzędów i miejsca w parlamencie, oraz na więzienie w Tower. Po dwu dniach został jednak przez króla oswobodzony z więzienia, a w r. 1624 zupełnie ułaskawiony, ale nie wrócił już do życia publicznego. Co się tyczy winy B-a, nie była ona może większa, aniżeli wielu innych ludzi na równie wybitnych stanowiskach; być może, iż, wyrzekając się obrony, padł ofiarą poświęcenia swego dla króla, by opinię publiczną, przeciw niemu wzburzoną, upadkiem swoim zaspokoić. W r. 1626 zamierzył w chacie włościańskiej zbadać doświadczalnie, czy śnieg ochronić może mięso od gnicia; przy tej okoliczności przeziębił się i rozchorował tak silnie, że nie można go już było sprowadzić do Londynu, i zmarł w domu hrabiego Arundel, w niedzielę wielkanocną 1626 r.—B. przedstawia charakter wątpliwy, i spierano się dużo, czy w człowieku tym, okazującym tak zagadkową mieszaninę dobrych i złych właściwości, uznać należy przewagę pierwszych, czy też drugich; większą jednak jeszcze sprzeczność napotykamy w ocenie zasług jego naukowych. Gdy jedni uwiel- trzeba wiele pewności i wprawy, mało zaś lub wca-biają go, jako przeciwnika scholastyki, jako odno- le ich nie potrzeba, gdy posługujemy się liniałem wiciela nauk, oraz twórcę nowej metody badania lub cyrklem, tak sarno ma się z moją metodą po i filozofii empirycznej, jako „lumen scientiarum“, od- stępowania.“ B. zątem wyłącza zupełnie dedukcyę, mawiają mu inni, a w szczególności Liebig, wszel- nie uznaje hypotezy, która ma tak wybitne znacze-kiego znaczenia w nauce. Sprzeczność ta poglądów nie w dzisiejszej wiedzy przyrodniczej. Doświadcze-wypływa wszakże ztąd głównie, jak wykazuje Ro- nie jest dla niej nietylko punktem wyjścia do osiąg-senberger w swojej historyi fizyki, że pisarze przy : nięcia praw natury, ale stanowi też potwierdzenie ocenie prac B-a z jednostronnego zapatrywali się I wniosków, wyprowadzonych z zasad ogólnych, które

86

EacjkUpeóf» powir«ehD» Il»»trow»ii» V ^

S. K.

przez indukcyę osiągnięte zostały z doświadczeń pierwotnych. Metoda doświadczalna jest indukcyjno-dedukcyjną, gdy B. jedynie do indukcyi ją ogranicza, i na tein też główny błąd jego polega. Sam B. zresztą z metody swej tak słaby otrzymał rezultat, że wątpić można, czy sam się doświadczeniami zajmował: był on dobrym filozofem, ale zbyt słabym matematykiem, by istotnie mógł fizyce służyć, a Kopernika zalicza do ludzi, „którzy bynajmniej nie wzdragają się przypisywać naturze, co im się podoba, jeżeli to tylko z rachunków ich wypływa.“ Nie pojmował więc B., jak doniosłe dla nauki znaczenie ma zgodność wywodów matematycznych z do-strzeganemi zjawiskami. W ogólności, poglądy fizyczne B-a mocno jeszcze przejęte są arystotelizmem; uważa np. za rzecz pożądaną zbadanie, które ciała poruszają się dla swej ciężkości, które dla lekkości, a które ani dla ciężkości, ani dla lekkości; a dalej: czy powietrze jest ciałem ciężkiem, czy lekkiem. Klasyfikuje rozmaite ruchy i wylicza ich 19 rodzajów, a jednym z nich jest „rucli ze wstrętu do ruchu“.—W każdym razie, ta metodologia nauk,

„novum organom“, jest najważniejszą pracą B-a; co się tyczy jego systematyki, czyli encyklopedyi nauk, nie może ona objąć wszystkich gałęzi wiedzy i każdej należycie scharakteryzować. Podział nauk uzasadnia on uaturą umysłowości człowieka, w której rozróżnia pamięć, wyobraźnię i rozum; na pamięci opiera się bistorya, na wyobraźni poezya, na rozumie filozofia. Ponieważ jednak poezyi do nauk zaliczać nie można, przyjmuje więc tylko dwa rodzajo nauk—historycznych i filozoficznych. Filozofię dzieli dalej na naukę o Bogu, o przyrodzie i o człowieku. Naukę o Bogu ogranicza właściwie tylko do zwalczania ateizmu, poznanie bowiem prawd religijnych, opierających się na objawieniu, jest przedmiotem wiary, która przypada po-za obrębem nauki. Filozofię natury dzieli B. na spekulatywną (fizyka i metafizyka) i praktyczną (mechanika, magia naturalna i technologia). Nauka o człowieku rozpada się na pliilosophia hurnanitatis i philosophia civitatis. Ta druga traktuje o stosunkach społecznych, o rządzie i państwie; pierwsza zaś o ciele i duszy, a do ostatniego działu należy też logika i etyka.—W ogólności dziełaB-atem się cechują, że składają się przeważnie z planów, programów reformy nauki, a dalej z fragmentów i aforyzmów. Pochodzi to po części z usposobienia autora, po części z olbrzymiego zakresu, jaki sobie założył, a wreszcie i ztąd, że urzędowe zajęcia nie pozostawiały mu czasu do wykończenia rozpraw. Napisał kilka rozpraw o medycynie, między iunemi „De vita et inorte“. Aforyzmy jego o ogólnej sprawiedliwości czyli o źródłach prawa („Exemplum trac-tatus de justifia universali sive fontibus juris“) zawierają pomysły, które filozofia prawa następnie rozwijała. Traktat o moralności: „Sermones fideles“, świadczy o wybornej jego znajomości człowieka i stosunków ludzkich. „Nova Atlantis“ jest to alegorya, jak sądzą niektórzy, mająca związek z wolnomularstwem, „Sapientia veterurn“ zawiera głębokie pomysły o mitologii i duchu starożytności. Rozprawy jego astrono-miczne:„Thema coeli,“ „ Descriptio globi intellectualisé oraz o przypływie i odpływie morza, szwankują już na tym punkcie zasadniczym, że B. był przeciwiiikiem systemu Kopernika, W ciągu kilku miesięcy 1621 r. napisał historyę Henryka VII, a miał zamiar opracować dzieje Auglii od czasu połączenia się obu Róż (domu Yorkskiego i Lan-kasterskiego) aż do czasu zjednoczenia królestw za Jakóba.—Zbiorowe wydanie dzieł B-a wyszło we Frankfurcie w r. 1615, wydanie angielskie w Londynie, w 4 t., 1730, a następuie 1763, oraz 1825 — 1834, francuskie w Paryżu 1834. Najlepsze wszakże i najzupełniejsze wydanie sporządzili: Spedding, Elłis i Heath p. t. „The works of Fraucis Bacon“ (Londyn 1862 —70). Dzieło rozpada się na trzy grupy: 1) prace filozoficzne, 2) literackie, 3) prawne i inne pisma oraz listy. Właściwe dzieła B-a obejmują 7 tomów, w 5 ostatnich mieszczą się listy oraz życiorys B-a.—Z wielu prac o B-ie przytoczymy tu: Wiszniewski: „Metoda Bakona“ (Krak. 1831). Justus Liebig „Ueber F. B. von Verulam“ (1851). Kuno Fischer: „F. B. und seine Naehfologer. Entwickelungsgeschichte der Erfahrung“ (wyd. 2,1875). Wyborną charakterystykę B-a skreślił Macaulay w swoich „Essays“, Dixon zaś w„Personal history of lord B.“ (1861) starał się pamięć jego oczyścić ze wszelkich zarzutów.

Bacon John, znakomity rzeźbiarz angielski (* w Londynie 24 listopada r. 1740). Za lat młodych malował na porcelanie, lecz niebawem tak dalece odznaczył się jako rzeźbiarz, że od r. 1763 do 1767 dziewięć nagród, a w roku 1768 pierwszą nagrodę uzyskał od królewskiej Akademii Sztuk Pięknych, której członkiem został w r. 1770. Umarł w Londynie dnia 7 sierpnia 1799 r. Najznakomit-szem dziełem jego jest posąg Marsa. Oprócz tego, zasługują na wzmiankę dwa biusty Grzegorza III (umieszczone w kolegium clirześciańskiem w Oxfor-dzie i w uniwersyteckim księgozbiorze w Getyndze); pomniki lorda Chathama —w opactwie Westminster-skiem i w Guildhall; posągi Howarda oraz Samuela Johnsona, znajdujące się w kościele św. Pawła w Londynie, i wreszcie marmurowy posąg Blacks-tona, umieszczony w Oksfordzie. Zasłynął też B. jako bajkopisarz, pisarz ascetyczny, oraz autor wielu nagrobków.

Bacon Leonard (* 1802—f 1881 w Nowym Havenie), teolog i historyk amerykański, dał się głównie poznać jako przeciwnik niewolnictwa; jego „Essays on slavery“ (1846) przyczyniło się niemało do zniesienia niewolnictwa w Stanach Zjednoczonych. Inne dzieła B-a są: „Life of Baxter“ (1830); — „Christian self-culture“ (1863);—„Genesis of the New England ehurch.es“ (1874) i t. d.

Baconrt Adolf de (* 1801—-f 1865), dyplomata i pisarz francuski, od 1822 r. poświęcił się służbie dyplomatycznej; po rewolucyi lipcowej, zrzekłszy się przekonań legimistycznych. wyprawiony przez rząd orleański do Londynu, gdzie oddany był pod kierownictwo ambasadora ówczesnego, ks. Talley-rand’a. W ciężkiej misyi Talleyrand’a B. był mu wielce użyteczny, pełniąc przy nim funkcye zaufanego sekretarza do 1834 r,; za jego też rekomendacyą wysłany został 1835 r. do Karlsruhe, z poselstwem do dworu badeńskiego, mając sobie zarazem powierzoną

And. S

Bacsânyi -Jan (* 1763 w Topolcy—f 1845 w Lin-zu), poeta i literat węgierski, zasłużony w sprawie rozbudzenia ducha i literatury narodowej na schyłku wieku XVIII. Kształcił się w Wesprymie, Oeden-burgu i Peszcie, poczem był nauczycielem u generała Orczy, a w r. 1785 został urzędnikiem administracyjnym w Koszycach. Tu wspólnie z Barótim i Kazinczym założył „Magyar Museum“ (1788—92), czasopismo, które stało się organem do krzewienia idcj francuskich i którego B. najczynniejszym był współpracownikiem, umieszczając w niem swoje ar-tykuły estetyczne i poezye, duchem liberalnym przejęte. Z tej też racyi w 1793 otrzymał dymisyę, a w r. następnym, za udział w spisku biskupa Mar-tynowicza, został osadzony w Spielbergu. Wypusz-czony na wolność w 1796, osiadł w Wiedniu, gdzie otrzymał posadę w banku; w r. 1805 ożenił się z poetką Gabryelą Baumberg; w 1809 r. przetłó-maczył na język węgierski proklamacyę Napoleona do Węgrów i z tego powodu musiał później ratować się ucieczką do Francyi. Po upadku Napoleona, wydany w ręce władz austryackich, został internowany w Lincu i tu aż do śmierci znajdował się pod dozorem policyjnym, utrzymując się z pensy i, którą mu rząd francuski wypłacał, i poświęcając się pracy literackiej. Zbiorowe wydanie pism jego wyszło w Peszcie (1827) i ponownie w Budzie (1838); poezye jego mają przeważnie nastrój polityczny i odznaczają się więcej starannem opracowaniem, aniżeli tchnieniem.

na-

Bacteria L a t r. Owad prostoskrzydły

(ór tli opter a) z rodziny Phasmida e, który posiada ciało bezskrzydłe, wydłużone, cienkie gólniej u samców. Każdy z sześciu pierwszych pierścieni odwłoka tak jest długi, jak 3 ostatnie wzięte. Rożki nitkowate lub szczecinkowate dłuższe są od środkacza. Liczne gatunki tego pręcikowa-tego owadu, mieszkają w krajach międzyzwrotni-kowych. Jako przykład może służyć B.Calamus, Fabr. mieszka w Brazylii i Surinamie.

Bacterium Ob. Eakterye

Bactria, ob. B a k t r y a.

Bactris Jacq. Smukła, rodzaj palm, z plemienia Kokosów (Cocoineae) cechujący się kwiatami jednodomowemi na wspólnej kolbie. Skrzydło (spatha) podwójne, zewnętrzne krótkie, błoniaste, na końcu rozwarte, wewnętrzne całe, skórzaste, lub prawie drzewiaste. Kwiaty męskie, osadzone całej długości kolby. Kielich trójdzielny albo trój-szczepny. Korona trzypłatkowa; pręcików 6—9—12, czasami z podstawą korony spojonych. Kwiaty żeńskie od męzkich mniejsze, osadzone przeważnie spodniej stronie kolby, mają kielich kubeczkowaty 1 ub obrączkowy, ucięty albo trójzębny; koronę ku-beczkowatą albo walcowatą, uciętą lub nieco ząbkowaną. Szczątki pręcików tworzą w niej obrączkę błoniastą. Zalążnia jednokomorowa, skutkiem spłonienia dwóch komór, uwieńczona trzema znamionami, bezpośrednio na niej osadzonemu Pestkowiec j ajowaty lub kulisty, jednoziarnowy, o mięsiwie mięk-kiem, soczystem, a postcekościstej, opatrzonej u szczy-

szcze-

razem

a s.

na

na

misyę tajną pilnowania młodego pretendenta, Lu- lica bardzo urodzajna, dostarcza zboża wszelkiego dwika Napoleona. 1840 r. wyprawiony z legacyą rodzaju i wina pośledniejszego gatunku, do Waszyngtonu, gdzie obowiązki ministra pełnomocnego sprawował do 1842 r. Pobyt swój w Stanach opisał w „Souvenirs d’un diplomate. Lettres intimes sur l’Amérique“ (Par. 1882. wyd. pośmiertne przez siostrzenicę B-a, panią de Mirabeau). Po powrocie mianowany posłem w Turynie; lecz 1848 r. po re-wolucyi lutowej posłał stąd Lamartine’owi, naczelnikowi rządu prowizorycznego, swoję dymisyę. Również po grudniowym zamachu stanu odmówił przyjęcia urzędu. Oddał się natomiast wydawnictwu korespondecyi Mirabeau, którą powierzył mu był hr. de Lamarck, wielki przyjaciel trybuna (ob.

Ar enberg); ważne te dokumenty ogłosił 1851 r. p. t: „Correspondance entre le comte de Mirabeau et le comte de Lamarck pendant les années 1789,

1790 i 1791“ (3 t.). Inne zadanie spadło na B-a ze strony Talleyrand’a, który w kodycylu z 1838 r. zapisując pamiętniki swoje księżnej de Dino, na wypadek jej zgonu upoważnił B-a do ogłoszenia tych pamiętników, gdy zaś księżna de Dino (Sagan) zmarła 1862 r., B. zajął się uporządkowaniem pozostałych po Talleyrandzie papierów, których ogłoszenia nie chciał się wszakże podjąć za życia, powierzając je natomiast przyjaciołom zaufanym i wyznaczając do ogłoszenia termin nie wcześniejszy, jak w 1888 r. Obecnie (1891 r.), gdy ks. de Broglie uskutecznia to wydawnictwo podług kopi.j, własnoręcznie przez B-a sporządzonych, okazują się różne braki, przypisywane (przez znanego profes. Aulard’a z Sorbony) winie rozmyślnej B-a, zapalonego orlea-nisty, który jakoby usunął stąd ustępy, kompromitujące Filipa Egalité. Broni zresztą pamięć B-a od tego hańbiącego dla wykonawcy testamentowego zarzutu akademikMézières w „Revue d. mondes“ z 15 lipca 1891, T. CV, 804, 805. przyznając wszakże niektóre „niedokładności“. Dodajmy jeszcze szczegół mało znany, że B. bawił 1849 r. w Berlinie, gdzie cieszył się wyjątkowemi względami późniejszej cesarzowej Augusty.—-Po r: „Móm. du prince de Talleyrand“ (1891)1, przedmowa Brogliego, A-

Bacquehem Oliwier, margrabia de, mąż stanu austryacki (* 25 września 1847 w Tropawie), pochodzi z rodziny wychodźców francuskich, odbył studya prawne w Akademii Terezyańskiej, oraz na wydziale prawnym wszechnicy wiedeńskiej, poczem kolejno pracował w wydziale ministeryum sprawiedliwości i oświaty. Pełnił następnie urzędy administracyjne przy zarządzie namiestnikowskim w Czechach, później w Bośnii po okupaeyi; po dwuletnim pobycie w Serajewie wrócił do Wiednia i we wrześniu 1882 r.,po śmierci Summera, mianowany został prezydentem krajowym na Szląsku austryackim.

Dzięki poparciu wuja swego, hr. Taaffego, otrzymał 26 czerwca 1886 r. tekę ministra handlu.

Bacs, miasteczko w komitacie węgierskim Bacs-Bodrog, zdobyte i złupione przez Solitnana Iw 1526 r.; liczy dziś około 6,090 in-ców, złożonych z Serbów, węgrów i niemców. W dawnych czasach miało daleko większe znaczenie, było stolicą arcybiskupią i dało nazwę dziś istniejącemu komitatowi. Oko-

J. A.

K. J.

K. J.

And. S.

And. S.

w. s.

tu w trzy dziurki. Bielmo rogowe, mniej więcej oleiste; zarodek umieszczony naprzeciw jednej z dziurek. Trzon rzadko wyniosły. Liście na nim rozpierzchłe, pierzaste, okryte kolcami, o listkach prawie równowąskich, zaostrzonych. Znanych jest około 40 gatunków, żyjących w Brazylii, Meksyku i t. p. (ob. Mart, Hist. Palm., 279, 321). Z cienkich trzonów gatunku Bactris minor Jacq. wyrabiają się laski, znane w handlu pod nazwą Trzcin z T a-b a g o (Cannes de Tabago).

Bactriilium Heer, (paleont.). Wymarły rodzaj z rodziny glonów (Algae), przedstawiający na 2—4 mm. długie, a na 0.5—0.8 mm. szerokie, równoboczne, płaskie, na obu końcach zaokrąglone, puste, o grubych ścianach wałeczki, z jedną albo dwiema podłużnemi brózdami, z listewką po obu bokach, pokryte delikatnemi, skośnemi prążkami. Masa ich krzemienna. Występuje w kajprze w pokładach Partnachu, w retyckiej formacyi, a nawet w wapieniu muszlowym tak obficie, że cała prawie skała z niego jest złożona. Głównie znajdowany w kajprze Voralbergu, w górnych Włoszech, w schambelen w Szwajcaryi, nad jeziorem Como, szczególniej obficie w pokładach Virgloria w miejscowości tegoż nazwiska; w ostatnich czasach znaleziony i w wapieniu muszlowym pod Heidelbergiem. Gatunki: B. canaliculatuin Heer, B. Schmidii H., B. striolatum H., B. gigan-teum H., wszystkie z kajpru (łupek Virgloria) w kantonie Graubünden i w górnych Włoszech.

Bactritos (paleont.). Jeden z najstarszych rodzajów mięczaków głowonogów ammonitowatych z rzędu goniatytów, nie zwinięty jeszcze spiralnie, którego pałeczkowata skorupa, w przekroju okrągła lub owalna, podobna jest do ortoceratyta, ale posiada pęcherzyk zarodkowy bezsiodłowy. Syfon nitkowaty leży na stronie brzusznej, przegrody zaś jego pochwy lejkowate. Żył w okresie dewońskim, a prawdopodobnie i w sylurskim. Gatunki: B. c a-r i n a t u s Mnstr. i B. g r a c i 1 i s Sdb. znajdowane są w środkowym i górnym dewonie Bretanii, Niemiec i Rossyi.

Bactich, osada w Węgrzech północnych, w komitacie zwoleńskim (Sohl), zaludniona Słowakami i posiadająca źródła mineralne (szczawy żeleziste), znane oddawna. Miejscowość ta zuaną już jest w XIII w., gdy istniały tu kopalnie miedzi.

Baculard d’ Arnaud, oh. A r n a u d.

Bacup, miasto w Anglii, w hrabstwie Lancashi-re, nad rz. Irwell, o 10 km. od m. Burnley, w pobliżu obfitych kopalni węgla, fabryki wyrobów wełnianych i bawełnianych. Przeszło 25,000 m-ców, bogata sieć kolei żelaznych.

Baczeoznickie starostwo w województwie wileń-skiem, powiecie oszmiańskim. Płaciło kwarty złp. 263, gr. 10,

Baczko Ludwik Adolf (* 1756 w Ełku {• 1823 w Królewcu), pisarz niemiecki; dotknięty ślepotą w 21 roku życia, musiał zaniechać studyów prawnych na uniwersytecie i utrzymywać się z wypożyczalni książek, lekcyj i pióra. Pisał romanse i sztuki teatralne bez trwalszej wartości; większej wagi są jego prace historyczne: -Geschichte Preus-sens“ (Królewiec, 1793—1800, 6 tomów). „Gesch. des XVIII Jahrhunderts“ (tamże, 1806 — 10, 4 tomy) i t. d. W r. 1816 B. został kierownikiem królewieckiego instytutu dla ociemniałych i na tern stanowisku utrzymał się aż do śmierci.

Baczkowo, wioska bułgarska (200 chat), w górach Rodopskich, w dolinie rzeczki Czepelar położona; w niej znajduje się starożytny monaster, założony w r. 1084 przez braci gruzinów: Grzegorza i Apazyusza, członków głośnej w swoim czasie rodziny Pakurynów. Monaster ów obdarzony był rozległemi dobrami, które rozciągały się od miasta Stenimachos, przez góry Rodopskie do Hantry i Peri-teoryum. Car bułgarski, Jan Aleksander, rozszerzył mury klasztoru i powiększył znacznie jego dochody. W r. 1706 widzimy monaster otoczonym mocneirJ murami, na których wznosiły się trzy wieże; wewnątrz mieściła się bogata biblioteka, gdzie się znajdowały dość cenne i rzadkie rękopisy. W tym samym czasie liczba zakonników wzrasta do 300; jednakże już w r. 1719, jak świadczą źródła owocze-sne, dochody klasztorne wystarczały na utrzymanie ledwie 30 zakonników. Podczas walk religijnych grecko-bulgarskich, monaster pozostał w rękach mnichów greckich. Nie ulega wątpliwości, że znajduje się w nim wiele cennych zabytków literackich i artystycznych, lecz wszystkie one starannie są przez zakonników ukrywane przed publicznością. Piotr Papageorgios znalazł tar w maju 1886 r. rękopis Aj asa Sofoklesa z r. 1460. Patrz: „Podróż po Bul-garyi“ uczonego czeskiego Kon. lireczka. s-

Bacz-Bodrog, (Baczko - bodroska żupa), komitat w południowej części Węgier, między Dunajem i do-linąCisy, ograniczony komitatem Toronthal od wschodu, Csongradem i Małą Rumunią od północy, Ba-ranyą od zachodu, a kroacką Syrmią od południa, ma 11,079 km. □ i w 1886 r. 711,488 m-ców. W r. 1880 było tu ludności ogólnej 638,083, w tein węgrów 36.7 %, niemców 25.5%,, serbów 27.8⁽’/₀, Słowaków i innych 10%, katolików 63.8%, prawosławnych 18.9°/₀, ewangiełików i reformowanych 12.8%, unitów 1.5%, żydów 2.7%. Z tego wynika, że pod względem religijnym komitat jest głównie katolicki, pod względem zaś narodowościowym zaludniony jest przez trzy odrębne szczepy: mongolski (madjarowie), słowiański (serbowie) i germański (niern-cy), co objaśnia się pogranicznem jego położeniem. Powierzchnia kraju jest całkowicie płaska; nad brzegami rzek pełno bagnisk i jezior, zarażających wyziewami okolicę, mimo to jednak cały komitat należy do najurodzajniejszych w Węgrzech, produkując pszenicę, kukurydzę, wino, tytoń, owoce i t. p., co wszystko stanowi przedmiot znacznego handlu wywozowego. Obok tego, wielka jest obfitość bydła rogatego, koni i ryb.—Komunikacyę ułatwiają koleje żelazne, których ogniskiem jest Theresiopel (Sza-badka), a mianowicio do Segedyna, Kis-Körös, Baja, Zomboru i Petrowarasdynu;—dla uproszczenia zaś żmudnej podróży przez Dunaj i liczne jego zakręty, istnieje kanał Franciszka (Bacser Kanal) długi 103 km., szeroki do 20 m., a głęboki do 3 m.; niesie on statki z 4,000 cnt. ładunku i skraca drogę z Dunaju na Cisę o 300 km.—W południowo-wschodniej

And. S,

Badajew Siemion, syn Iwana, chłop russki, wynalazł w r. 1808 sposób topienia stali, za co był wykupiony z poddaństwa przez rząd za 3,000 rs. i nagrodzony medalem. Dla topienia stali, sposobem przez B-a wskazanym, otwarty był specyalny zakład przy hucie kamsko-wotkińskiej. Tu B. swój wy na- [ arkadach i 570 metrach długości, jest rezydencyą

stronie komitatu, w widłach, utworzonych przez Dunaj i dolną Cisę, istnieją ślady dawnych szańców rzymskich, w kierunku od Neusatz, resp. Petrowaras-dynu, do Tisza Földvar. Stolicą jest Zomber w bliskości Dunaju i kanału Franciszka—największein atoli i naj ważniejszem miastem jest Theresiopel. Południowa część kraju nosi nazwę Bacska. W latach 1848 i 1849, był komitat teatrem walki narodowościowej między serbami i madjarami.    And- s-

Bączkowski Franciszek (* 1854), literat i księgarz czeski w Pradze; z licznych prac jego ważniejsze są: „Treściwy przegląd dziejów najnowszej literatury czeskiej“ (1879); „Wyczerpująca histo-rya nowszego piśmiennictwa czeskiego“; (1884— 87), za którą pozyskał stopień doktora filozofii; i „Treściwa historya mowy i pisowni czeskiej“ (1880). Oprócz tego ogłaszał studya i artykuły literackie, lingwistyczne, pedagogiczne i t. d.

Baczyński R O m a n był wraz z Edwardem Mroczkowskim wydawcą pisma zbiorowego p. n. „Radomia-nin“ (1848, druk. w Warszawie, u S. Orgelbranda, str. 212), będącego po „Almanachu lubelskim“ i „Pamiętniku Sandomierskim“ trzecim chronologicznie objawem na polu publicystyki prowineyonalnej. Znajdujemy tu sporo przekładów wierszowanych z Byrona, Biirgera, W. Hugo, oraz poezyj oryginalnych. Autorami tych przekładów i poezyj byli: wydawcy, a nadto Bronisław Małecki, Szymon Zajączkowski, Wojciech z Boguchwałowie. Z innych artykułów wymienić należy: „Historya Radomia“ przez

K. K., „Obrona Sandomierza r. 1287, przez X. Y. Z.“ (powieść), „Odwrót gen. Moreau“ przez W. z Boguchwałowie. Na tytule „Radomianina“ czytamy: tom pierwszy; ale drugi nie wyszedł.

Badachszan, górzysta kraina w Afganistanie, na lewym brzegu górnej Amu-Daryi, między chanatem bueharskim i wyniosłym grzbietem Hindukuszu, sięgającym w szczycie Nusza 7,740m. nad p. m.— W stronie wschodniej oddziela ją zbocze Pamirskiej wyżyny od sąsiednich krain Szugnan i Roszan, środek zaś przerzyna główna rzeka B-u Kokcza, wpadająca z lewej strony do Amu-Daryi. —Całość dzika i niedostępna, w niższych tylko miejscach urodzajna, stanowi naturalną twierdzę, tern ważniejszą, że leży ona na drodze najbliższej między Amu-Daryą i Bucharą z jednej, a górnym Indusem i Peszawe-rem z drugiej strony; zwarte pasmo Hindukusza, przedstawiające mało dogodnych przełęczy, stanowi na tej drodze ważną zaporę.—Ludność składa się z perskich Tadżyków, należących do mahometańskiej sekty szyitów, zajmuje się handlem i wyrobem przedmiotów metalowych, głównie zaś utrzymuje się z hodowli zwierząt domowych (bydło rogate, wiel blądy, owce tłusto-ogoniaste, kozy, konie). Dróg brak zupełny.—Głównem miastem było dawniej Feisabad nad Kokczą, dziś Dżerm na południowschód od poprzedniej stolicy.

lazek znacznie ulepszył i później wpadł na myśl mieszania platyny do stali, której tym sposobem zapewnił znacznie większą giętkość i trwałość. N-Badajoz. 1) Największy departament hiszpański, stanowiący część Estremadury, otoczony z północy dep. Caceres i Toledo, ze wschodu dep. Ciudad-Re-al i Kordowy, z południa dep. Sewilli i Huelwy, z zachodu zaś portugalską prowincyą Alemtejo, Cały kraj jest częścią wyżyny Nowej Kastylii, pochylonej ku zachodowi, według biegu Gwadyany i przeciętej tu i owdzie niewyniosłemi łańcuchami gór-skiemi, jak np. północne zbocza Sierra Moreny, na lewem dorzeczu Gwadyany (Sierra de Tudia, S-a de Jerez, S-a de Hornachos, S-a de Pedroso), oraz na prawem dorzeczu odroślą grzbietu wododziałowego między Gwadyaną i Tagiem (Sierra de San Pedro, S-a de Pela), — zresztą, charakter wyżyny przejawia się w lormie pagórkowatej, poszczerbionej korytami rzek i wogóle nieurodzajnej. Do takiej należy wschodnia część departamentu, znana pod nazwą La Serena, oraz na zachodzie, w pobliżu miasta B., natomiast część środkowa, Tierrade Barros jest względnie dość urodzajną i dlatego gęściej zaludnioną. Hydrograficznie, cały niemal kraj należy do zlewiska Gwadyany, do której doprowadzają wody dopływy prawe Huecas, Burdalo, i Gevora, a lewe Zujar z Guadaleją, Guadamez, Matachel, Albuera, Guadalim i Ardila; małą tylko przestrzeń odwadnia Gwadalkwiwir przez prawe swe dopływy: Bembć-zar i Viar. Klimat jest wogóle suchy i gorący, deszcze nie padają często i nie są obfite, stąd rzeki w wodę niezasobne i do żeglugi niepodatne. Nawet Gwadyana żeglowną jest tylko podczas wyższego stanu wody i to nie w całej długości swego biegu w granicach departamentu. Gospodarstwo rolne stoi na bardzo niskim stopniu, grunt uprawiany niedbale, stosunki między jego właścicielami a dzierżawcami opłakane (przeważnie krótkoterminowo dzierżawy), ziemia nie wydaje tyle nawet produktów, ile ich potrzeba dla wyżywienia skąpej ludności (zboże, oliwa, len, konopie, owoce); lepiej dzieje się z hodowlą zwierząt domowych, znajdującą podtrzymanie w niezłych pastwiskach górskich; tyczy się to zwłaszcza owiec, dostarczających wybornej wełny; hodowla jedwabników i pszczelnictwo zasługują też na uwagę. Bogactwo mineralne znaczne (srebro, ołów, miedź, siarka, marmur), ale słabo wyzyskiwane,—przemysł żaden, handel nieznaczny, ko-munikacya, jak wogóle w Hiszpanii, wiele pozostawia do życzenia (kolej żelazna madrycko-lizbońska z odnogami).—Ludność jednolita co do swego pochodzenia i religii (katolicy), wynosi 480,41S głów (1887 r.) na 21,894 km. kw., t. j. 22 na 1 km. kw. i stoi na niskim stopniu oświaty. Administracyjnie dzieli się departament na 15 okręgów sądowych i ma stolicę 2) B. na lewym brzegu Gwadyany, w pobliżu Portugalii. Jest to silna i ważna twierdza pograniczna przy drodze żelaznej madrycko-lizbońskiej, będąca przeciwstawieniem portugalskiej twierdzy El-vas. Miasto wewnątrz brudne i ponure, liczy do 23,000 m-ców, szczyci się starożytnym wspaniałym mostem kamiennym przez Gwadyanę o 28-iu

generał-kapitana Estremadury, gubernatora departa- syją, Bawaryą, Wirterabergiem, Szwajcaryą, Alza-mentu i biskupa, oraz siedliskiem najwyższych cyą i Palatynatem bawarskim. Na południo-wscho-władz departamentalnych, ma piękną katedrę S-go dzie dość znaczna część jeziora Bodeńskiego wcho-Jana, arsenał, kilka fabryk (fajansu, skór, kapelu- : dzi także w skład W. X. B. co się zaś tyczy Renu, szy) i prowadzi duży handel wełną. —B. jest miej- ten stanowi wyraźną granicę od południa i zacho-scem urodzenia malarza Moralesa i księcia de Al- du, z tym tylko wyjątkiem, że badeńska Konstan-cudia, zwanego księciem pokoju. Za czasów rzym- cya leży na jego brzegu lewym, szwajcarski zaś

skich zwało się Pax Augusta, za maurytańskich Ba-taljos i było nawet przez czas pewien (1030—1094) stolicą odrębnego królestwa Beni-Alaftas, któremu wreszcie Almorawidowie położyli koniec. Do Kastylii przyłączone zostało 1235 r.; portugalczycy w 1660 a sprzymierzeni w wojnie o następstwo tronu 1705 r. napróżno je oblegali. Dnia 11 marca 1811 r. zajęli miasto francuzi, a 6 kwietnia 1812 r. po długiem oblężeniu i z wielką stratą w ludziach, odebrał im je Wellington. Tu także odbył się kongres pilotów (junta B.) w 1525 i został zawarty pokój między Hiszpanią i Portugalią 1801 r.

Badajoz Jan, architekt hiszpański, ur. w końcu XV stulecia, f w połowie XVI stolecia, w Leon, w którem-to mieście kierował budową katedry. Jako znawca i sumienny wykonawca prac w stylu klasycznym, bardzo był ceniony w swoim kraju, a jako rekonstruktor dawnych zabytków, odznaczył się w Salonice przy rekonstrukcyi katedry tego miasta. W r. 1513 kierował budową wielkiej kaplicy przy kościele św. Izydora w Sewilli, w r. 1537 przebudową klasztoru benedyktynów w Saint Zoil de Carrion-les-Comtes (Vielle Castille), w r. 1545, odnowieniem portyku klasztoru benedyktynów w Ex-lonza (prow. de Leon), a wiele ze starożytnych kościołów Hiszpanii zawdzięcza B. rekonstrukcyę, właściwą duchowi czasu, w którym powstały, i konser-wacyę zabytków przeszłości.

Badalocchio Syxtus, malarz i rytownik włoski, (* w Parmie 1581 — f w Bolonii 1647). Jeden z najlepszych uczniów Annibala Caracci, pomagał mistrzowi w wykonaniu malowideł w Rzymie, w pałacu Farnesich. Malował freski w pałacu Ve-rospi, podług kartonów Albaniego, rytowanych przez Frezza w r. 1704. W 1613 maluje freski w pałacu Bentivogliôw w Gualteri, potem w Reggio kopułę u ś. Jana. Bawił w Parmie, gdzie dużo obrazów wykonał; najlepszym jest ś. Franciszek w klasztorze Kapucynów, teraz w akademii. Wyborny rysownik, słaby kompozytor, pozostał drugorzędnym. Z rycin najlepsze są jego ręki: „Sceny biblijne“ z Loggiów Rafaela, wykonane łącznie z Lanfranco; „Malowidła w katedrze parmeńskiej“ z Corregia. „Laokoon“ z antyku.

And. S

E. D.

kanton Szafhuzy oraz drobne części kantonów Bazylei i Ziirichu—na prawym. W obrębie państwa znajdują się dość liczne, choć bardzo drobne enklawy wirtemberskie (2), heskie (2) i hohenzolern-skie (3)—nawzajem zaś ma i B. exklawy na ter-rytoryum Wirtemberga, Hohenzollernu i Szwajca-ryi.—Ogólna rozległość wynosi 15,081,₁₃ km. □ ludność zaś w dniu 1 grudnia 1890 r. 1,656,817 głów, czyli 110 na 1 km. □. Pod względem orograficznym, kraj cały jest właściwie częścią zachodniego zbocza gór, towarzyszących prawemu brzegowi Renu, a głównie Szwarcwaldu, (który w ⁴/₅ należy do B.) oraz Odenwaldu, rozciągającego się na północnej granicy. Pierwszy w szczycie Feld-bergu wybiega do wysokości 1494“, drugi zaś szczytem Katzenbuckel panuje nad Eberbachem, mierząc 627m. Między dwoma terni systemàtami rozlega się pas niewyniosłych wzgórz nadnekarskich, jako ogniwo spajające. Cały obszar górski spada stromo ku nizinie Renu, będącej niegdyś wielkiem jeziorem, zanim wody tej rzeki nie utorowały sobie drogi ku morzu, przez góry łupkowe (Rheinisches Schiefergebirge).—Na tej nizinie sterczą samotnie dwie wyniosłości: Kaiserstuhl ze szczytem Tod-tenkopf (557m) i leżący na południe od niego Tuni-Berg, znacznie niższy. Geologicnie, jądro Szwarcwaldu składa się ze skał gnejsowych i granitowych, które od północy i wschodu okrywa płaszcz for-macyi tryasowej (piaskowiec pstry, wapień musz-lowy), od zachodu zaś występują dyluwijalne osady na nizinie Renu, poprzerastałe miejscami formacyą jurajską; bazaltowy trzon Kaiserstuhl u należy do młodszych skał wybuchowych Sama dolina Renu powstała z zapadnięcia wyżyny, która niegdyś łączyła dzisiejsze Wogezy z Czarnym Lasem. Na południowym wschodzie tryjasowe warstwy przechodzą w jurajskie, te zaś w okolicach jez. Bodeńskiego w dyluwialne. Odenwald zbudowany jest również z granitu i tryasu. Prócz Dunaju, który tu w dwóch strumieniach, Breg i Brigaeh, bierze początek, wszystkie wody uprowadza Ren.—Prawe jego dopływy są bardzo liczne; ze Szwarcwaldu spływając, żłobią sobie na zboczach głębokie i bardzo malownicze doliny; niektóre z nich, jak np. Badalońa, starożytna Baetula, miasto w hisz- Kinzig lub Murg, mają źródła na przeciwległym pańskiej prowincyi Katalonii, w departamencie Bar- wschodnim stoku gór i pracowicie wyłamują się na celony, port nad m. csródziemnem, przy uściu Besy poprzek pasma ku Renowi,—co nie było bez wpły-i przy drodze żel. z Barcelony do Gerony, warszta- wu na stosunki i komunikacyę mieszkańców na-ty okrętowe, ożywiony handel, 13,749 m-ców. And s- dreńskich i nadnekarskich. Z pomiędzy dopływów Bade, arabska nazwa Massawy, nad m. Czerwo- ważniejsze są: Wuttach, Elz, Kinzig, Reneh, Acher, nem, zajętej obecnie przez Włochów,—mieszkańcy Murg, Pfinz, Nekara i Men z Tauberem. Drobne tego miasta i okolicy mówią językiem, który nazy- jeziora górskie, jak Feldsee, Titisee, zgromadzone wa się B.    są głównie w południowej stronie. Klimat wogólo

Baden (Wielkie Księstwo Badeńskie) zdrowy, na nizinie Renu i w dolinach łagodny, na składowa część Cesarstwa Niemieckiego, położona wyniosłych miejscach surowszy, o długich i śnie-po prawej stronie średniego Renu i otoczona Hes- | żnych zimach, a krótkiem i gorącem lecie. brednia

oraz wyborny gościniec wodny Renu i jego dopływów Menu i Nekary.—Ogólna długość dróg żelaznych wynosiła w 1887 r. 3 340 km., z tycli na drogi państwowe przypadało 3 235 km. na prywatne zaś tylko 305 km. Administracyjnie dzieli się kraj na 4 dystrykty (landeskommisarische Distrikte v. Bezirke), te zaś rozdzielają się na 3 3 okręgów (Kreise), w których liczą 52 powiaty (Amtsbezirke). Rozległość i ludność tych dystryktów w dniu 3 grudnia 1890 r. podaje tablica poniższa:

roczna temperatura równiny wynosi 3O¹/.,⁰ C., gór 6>/,°. Grunt jest wogóle bardzo urodzajny i starannie uprawny; alluwialna równina nadreńska, miejscami piaszczysta, nadaje się pod uprawę wszelkiego rodzaju zbóż, traw i roślin fabrycznych; toż samo powiedzieć można o szerszych i niezbyt wyniosłych dolinach górskich, — natomiast zbocza gór podatne są dla winnic i drzew owocowych. Uprawa pszenicy, jęczmienia, owsa i kartofli zaspakaja nie-tylko potrzeby ludności, ale pozwala na dość znaczny wywóz,—żyta sieją mało. Przemagająca w całym kraju drobna własność rolna sprzyja wielce troskliwej i starannej uprawie gruntu, tak, że nie-tylko pod jarzyny i owoce, ale nawet pod zboże, ziemia uprawia się sposobem ogrodowym; znaczna gęstość zaludnienia przyczynia się także do umiejętnego spożytkowania każdej cząstki ziemi, podatnej do uprawy, stąd ilość nieużytków jest stosunkowo nieznaczna. Na uwagę zasługują obszerne plantacye tytoniu, najsławniejsze w Niemczech; zajmują one około 86,000 hektarów, z produkeyą 64 mil. marek rocznie; wielkie także ma dla kraju znaczenie uprawa chmielu (w północnej części), buraków, nasion oleistych i jarzyn. Drzew owocowych wielka obfitość; pod względem dobroci nie ustępują one francuskim. Wina badeńskie znane są powszechnie; udają się najlepiej nad jeziorem Bo-deńskiein i na najniższych stokach górskich, tam zwłaszcza, gdzie góry zstępują na równinę nadreń-ską. Lasy są liczne i wzorowo utrzymywane,—pod tym względem trzyma B. pierwsze miejsce w całych Niemczech (37°/₀ ogólnej powierzchni kraju). Na równinie i w niższych dolinach przemagają drzewa liściaste, (dąb, buk, jesion)—natomiast góry pokryte są odwiecznemi lasami iglastemi (jodła i sosna). Hodowla zwierząt domowych, choć staranna, nie dorównywa wielu innym krajom: owce i konie w zaniedbaniu, nierogacizna, bydło rogate i drób godniejsze są uwagi;—w lasach obfitość zwierzyny (sarny, jelenie, daniele, dziki, zające, głuszce, cietrzewie).—świat mineralny bez znaczenia; głównie wydobywa się wyborny kamień budowlany, wapno i nieco soli; wielka obfitość źródeł mineralnych leczniczych, jak: Antogast, Baden, Badenweiler, Diirrheim, Griesbach, Langenbrücken, Rappenau i t. p. Przemysł, w kraju rolniczym, jakim jest B. nie wyróżnia się korzystnie; kwitnie on tylko w Szwarcwaldzie i po większych miastach, jak Karlsruhe, Mannheim, Heidelberg, Freiburg, Konstancya i t. p. Pierwsze miejsce zajmuje przemysł tkacki, obrabiający głównie bawełnę i jedwab’,—obok tego liczne są fabryki tabaczne i chemiczne, a przedewszystkiem fabryki wyrobów z drzewa, przynoszące mieszkańcom Czarnego Lasu niemałe korzyści: słynne są zegary szwarcwaldzkie z Furtwangen, Lenzkirch, Triberg i t. p. Pod względem handlu i komunikacyj, B.,jako leżący na skrzyżowaniu się wielkich dróg ze wschodu na zachód i z południa' na północ, a przytem tworzący ogniwo pośrednie między Francyą i Niemcami, wielkie ma znaczenie. — Jest to wprawdzie handel

Dystrykt Rozległość km,j_[ Ludność Na 1 km,|_| głów

281,637

469,336

444,834

461,210

68

4168,9 4739,69 2572, ,8 3599,₉3

99

173

128

Konstancya Freiburg Karlsruhe Mannheim

110

Razem 15,081 n3 1,656,817

Południowa, górzysta część kraju, jest najsłabiej zaludniona, najgęściej zaś środkowa, gdzie urodzajność gruntu z jednej strony, a z drugiej przerwa międzygórska od Odenwaldu do Czarnego Lasu, ułatwiająca komunikacyę z Wirtembergiem i Bawa-ryą, sprzyjały wielce skupieniu się ludności. W r. 1885 liczono w całem państwie 15,835 cudzoziemców, przeważnie szwajcarów (7,281), austryaków (3,315), włochów (1,563), anglików(913) i amerykanów (817). Co się tyczy ruchu ludności, to w pe ryodziel840—1883 było rocznie urodzonych 52,084, zmarłych 38,230, zatem przewyżka pierwszych nad-drugimi 13,854, stanowiła przyrost naturalny; przyrost ten jednak, skutkiem emigracyi, ulegał niekiedy gwałtownemu obniżeniu. Tak np. w peryodzie 1840— 1849 opuściło kraj 23,966 ludzi. W 1850—1855, przeszło 85,000. Dyalektycznie składa się kraj z trzech części: południową zajmują narzecza ale-mańskie (około 45°/₀), północną—frankońskie (40°/₀), wschodnią—szwabskie (12/°₀), granicę między ale-mańskim dyalektem i frankońskim tworzy rzeka Murg. Pod tym względem należy zauważyć, że nazwy wsi i osad, kończące się na: ingen, weiler, holen, statten, wang, lub beuren, są pochodzenia szwabskiego,—zaś na: heim, bach, dorf, felde, albo scheid—frankońskiego; okoliczność ta ułatwia zbadanie rozsiedlenia obu szczepów w dawnych czasach, podczas gdy niektóre nazwy miast odnieść należy do epoki rzymskiej, a nazwy wielu rzek nawet do celtyckiej. Historycznie odróżnia się zazwyczaj kilka dzielnic w całym kraju; tak np. południowo-zachodnia część, objęta kolanem Renu, nosi nazwę Bryz-gowii (Breisgau), widły rzeczne między Renem i jego prawym dopływem, Wutachein, zowią się Klett-gau, kraina leżąca na północ od Klettgau nazywa się Baar, a okolica nad jeziorem Bodeńskiem Hegau; obok tego wielka ilość drobnych dzielnic, jak Haardt, Pfalz, Kreichgau, Bergstrasse etc. Badeńskie państwo wzrosło dziejowo nad Renem: od m. Durlach aż do Bazylei leżały liczne terytorya badeńskie i Baden po dopływach Renu, „jak po szczeblach drabiny“, posuwał się stale ku południowi. Obecnie liczy B. 7697 osad ludzkich wszelkiego rodzaju, między niemi 113 miast (dwa wyżej ponad 60,000 tranzytowy, niemniej jednak odznacza się wielkiem ludności: Karlsruhe i Mannheim, jedno ponad 40,000 ożywieniem; ułatwia go gęsta sieć kolei żelaznych, 1 —Freiburg). Pod względem religijnym, dwie trzecie ludności wyznają religję katolicką, jedna trzecia kuwemu, podlega ministrowi spraw wewnętrznych, protestancką, nadto 27.000 żydów; katolicy podle- Oznaki honorowe: order wierności, wojskowy order gają arcybiskupowi Freiburskiemu, który ma pod sobą 35 dziekanów i 723 proboszczów parafij. Kościół protestancki dzieli się na 28 dekanatów i 343 pastorały. Dla spraw oświaty istnieją dwa uniwersytety (Heidelberg i Freiburg), szkoła politechniczna (Karlsruhe), szkoła sztuk pięknych i budownictwa (tamże), szkoły sztuki stosowanej do rzemiosł (Karlsruhe, Pforzheim), szkoły rolnicze, 14 gimnazyów,

Karola Fryderyka (zasługi), order Lwa Zähring skiego. Porównaj: Das Grossherzogthum Baden in geographischer, naturwissenschaftlicher, geschichtlicher, wirtschaftlicher und staatlicher Hinsicht (Karlsruhe 1885); Statistisches Jahrbuch für das Grossherzogthum B. (wychodzi od 1868 r.); Fraas: Geognos-tische Beschreibung v. B. Württemberg und Hohen-

And. S.

zolern (1883 r.).

Baden. 1) okrąg w W. Ks. Badeńskiem, częścią w obrębie Czarnego Lasu (Schwarzwald), częścią w nizinie średniego Renu położony, przecięty rzeką Murg (prawy dopływ Renu) i na 1,045 km. □ liczący 140,000 m-ców, zajmujących się głównie hodowlą bydła rogatego i owiec, rozwiniętą na szeroką skalę. — 2) B., miasto główne powyższego okręgu, a jako leżące w Badeńskiem księstwie, nazywane zwykle Baden-Baden (Baden in Baden). Przerzyna je rzeka Oos (lewy dopływ Murgu), oraz kolej żelazna, będąca odnogą linii Karlsruhe - Ba-zylea. Miasto posiada dwa kościoły katolickie (w parafialnym groby margrabiów B-u), jeden protestancki, obok tego: kościół anglikański, cerkiew prawosławną, gimnazyum, szkołę wyższą dla dziewcząt, szkołę wyższą rzemieślniczą, szpitale etc.; liczy do 14,000 m-ców. Zamek wielkoksiążęcy, zbudowany w XV w., a zburzony 1689 r. przez francuzów, został w części tylko odrestaurowany; na sąsiedniem wzgórzu ruiny drugiego zamku, również w 1689 r. zburzonego (Hohenbaden). W starożytności była to Civitas Aurelia Aquensis, założona prawdopodobnie przez Hadryana; król Dagobert tutejsze źródła mineralne podarował klasztorowi weis-senburskiemu (w Alzacyi); margrabia Herman, od miejsca stałego swego zamieszkania nazywa się po raz pierwszy „margrabią Badenu“ w 1112 r. Tu w 1860 r. odbył się zjazd Napoleona III z królami i książętami niemieckimi. B. jest słynnem miejscem kuracyjnem, co zawdzięcza zarówno swym źródłom mineralnym, jak i swemu położeniu na północno-zachodniej pochyłości gór Czarnoleskich (Schwarzwald), w czarującej dolinie potoku Oos, od północy i wschodu zasłonionej zalesionemi, do 600 metrów wysokiemi, górami, przy wzniesieniu 216 metrów nad p. m. Posiada słabe alkaliczno-słone zdroje, zawierające nieco chlorku lityny i arsenia-nu wapnia, ale mające wysoką ciepłotę—od 37" do 54° R., w której spoczywa główna ich działalność. Wszystkich zdrojów przeszło dwadzieścia, wydajność ich nadzwyczajna: około miliona litrów na dobę. Klimatyczne warunki wyborne: średnia temperatura lata 16.92° R., jesieni 8.67°, zimy + 1.26°, wiosny 8.91°, średnia całoroczna 8.94°; ciśnienie atmosferyczne średnie 743.66 mm. ; względna wilgotność 85%; wiatry rzadkie i słabe, najczęstszy południowo-zachodni. Roślinność bujna, iście południowa. Dzięki tym korzystnym warunkom, B. może być zaliczonym do zimowych uzdrowisk klimatycznych, a według Dr. Heiligenthala—tylko do przejściowych południowych stanowisk. Zdroje badeńskie wskazane są w przewlekłych cierpieniach narządów oddychania, w dnie, gośćcu, lżejszych postaciach zoł-

5 szkół realnych, 24 wyższe szkoły miejskie, 43 szkoły rzemieślnicze, 5 seminaryów nauczycielskich,

1594 szkoły elementarne i. t. p. Prócz bibliotek uniwersyteckich, posiada Karlsruhe dwie biblioteki publiczne, a nadto istnieje wiele towarzystw naukowych i artystycznych, wiele zbiorów sztuki i osobliwości, i. t. p. Monety, miary i wagi są te same, co w calem cesarstwie niemieckiem. Herb państwa stanowi tarcza czerwona, podtrzymywana przez dwa gryfy i przecięta złotym pasem na ukos, od lewej górnej do prawej dolnej. Finanse w stanie kwitnącym; stolicą całego państwa jest Karlsruche.

Co się tyczy stosunku państwa do cesarstwa niemieckiego, niemniej spraw dynastycznych i systemu rządów, to B. jest z kolei piątem państwem cesarstwa, wysyła do Rady Związkowej trzech pełnomocników a do parlamentu niemieckiego czternastu posłów, i jest monarchią dziedziczną i konstytucyjną. Tron przechodzi prawem strszeństwa na synów i po wygaśnięciu linii męskiej, dziedziczy linia żeńska, t. j. męskie potomstwo księżniczki, mającej największe prawa do tronu. Monarcha nosi tytuł „Wielkiego księcia Badeńskiego, księcia na Zährigen“, wyznaje religię ewangielicką i w wykonywaniu swej władzy ograniczonym jest przez ustawę z d. 22 sierpnia 1818 r. oraz przez ogólne ustawy cesarstwa. Władza prawodawcza zostaje w ręku korony i sejmu, złożonego z dwóch izb i zwoływanego co dwa lata.

Izba wyższa składa się z członków rodziny panującej, arystokracyi rodowej, przedstawicieli dwóch uniwersytetów (na 4 lata), przedstawicieli szlachty (na 8 lat) arcybiskupa katolickiego, superintendenta ewangelickiego i ośmiu przez monarchę wybranych posłów; prezydenta izby wyższej mianuje również monarcha. Izba niższa składa się z 63 posłów i swego prezydenta sama sobie wybiera. Władza wykonawcza zostaje w ręku ministrów odpowiedzialnych, którym przewodniczy monarcha, a w jego nieobecności prezydent ministeryum, który jest zarazem ministrem dworu. Interesów sprawiedliwości strzeże najwyższy sąd w Karlsruhe, któremu podlega siedm sądów okręgowych i sześćdziesiąt dwa powiatowe (Amtsg< richte); obok tego, dwa sądy handlowe w Karlsruhe i Mannheimie. Władze duchowne spełniają swe obowiązki samodzielnie (ustawa z d. .10 października 1860), wszystkie jednak rozporządzenia, spraw kościelnych dotyczące, winny być rządowi przedstawiane. Na mocy konwencyi z 25 listopada 1870 i 1 lipca 1871, wszelkie sprawy wojskowe odstąpiono Prusom: wojska badeńskie stanowią najważniejszą część 14° korpusu armii, dla skompletowania którego przyłączono kilka batalionów pruskich,—źandarmerya jednak, zorganizowana po wojs-zów i w chorobach nerwowych, zwłaszcza w cierpieniach nerwów obwodowych. Dla piersiowo chorych najwłaściwsza pora pobytu—jesień i wiosna.

dnak łagodności klimatu może być niekiedy stosowane i zimowe leczenie; zakład otwarty rok cały. Frekwencya dosięga 9,000 osób. B. jest stacyą kolei żelaznej Bazylea-Zürych, od pierwszego o 2V₄ godz., od drugiego o */₂ g. jazdy pociągiem pośpiesznym odległą, od Winterthur l>/₂ godziny, od Bernu 3'/₄ god. a od Stuttgartu 8 g. B. w średnich wiekach był silną warownią, obecnie jest stolicą okręgu t. im. i liczy do 4000 m-ców. W pobliżu ruiny zamku Habsburgów „der Stein zu Baden“. W B-ie podpisanym został tak zwany pokój B-ski przez księcia Eugeniusza i margrab. de Villars, kończący wojnę o następstwo tronu hiszpańskiego (1714). Porównaj: Wagner Dr. „Neuere Untersuchungen in Bezug auf die Thermen von Baden und Quellenprodukte“ im Schweiz, ärztl. Korresp. 1883. Wagner Dr. „Baden in der Schweiz als Terrainkurort“ Baden 1886.

4) B. starożytne Aquae Pannonicae, miasto okręgowe w Austryi Niższej, na południe od Wiednia, w okolicy słynnej z malowniczości, gdzie w promieniu trzymilowym znajduje się do 40 mniej lub więcej dobrze zachowanych burgów średniowiecznych. Dolina Schwechatu nad którym leży B., ma raczej pozór urwistego wąwozu i jest jedną z najciekawszych. Miasto posiada dwa gimnazya, muzeum, wielki szpital wojskowy i t. p. i liczy 13,342 m-ców, którzy zajmują się uprawą wina i wyrobem cybuchów wiśniowych. Ulubione miejsce, letniego pobytu wiedeńczyków. W r. 1480 jest B. już miastem znanem—w 1683 niszczą je turcy, a 18.12 wielki pożar. Pomnik poety Grillparzera, który tu f 1872 r. Wszechświatową sławę zyskał sobie B. cieplicami, które znane już były Rzymianom („Thermae ceti-cae“). Są to cieplice siarczane, właściwie zaś zdroje słono-muryatyczno-ziemne, z wolnym gazem siarkowodoru; wytryskają one u podnóża góry Kal-waryi, tudzież na płaszczyźnie, do powyżej wzmiankowanej góry przylegającej; gorętsze zdroje wypływają bezpośrednio ze skały, a w szczególności ze szpar wapienia dolomitowego, chłodniejsze zaś ze żwiru samej płaszczyzny. B. posiada siedemnaście samoistnych źródeł ciepliczych, co do swego składu jednakowych, różniących się między sobą tylko ciepłotą, od 22" do 29° R. dochodzącą. Wszystkie zdroje B-kie przedewszystkiem zużytkowywane bywają na kąpiele i tylko tak zwany zdrój pierwotny, czyli rzymski, używany bywa do picia. Wskazania do użycia wód B-ch są te same co i dla wód akwizgrańskich; te ostatnie atoli, z powodu wyższej swej ciepłoty, są skuteczniejsze. Właściwszemi więc są zdroje badeńskie: w gośccu, dnie, przewlekłych cierpieniach stawów, kości i okostnej, zołzach, chorobach skórnych, nerwobólach, a także w nieżytach dróg oddechowych. Urządzenia kąpielowe dość dobre, aczkolwiek pod względem balneo-techniki nie bez zarzutu. Nadewszystko nieodpowiedniem jest to, iż zachowano tu jeszcze dotąd owo nadużycie, że w obszernych basenach osoby obojej płci kąpią się razem. Zbiorników do wspólnych kąpieli posiada B. trzynaście, oddzielnych gabinetów dla pojedyńczo

Sezon letni trwa od maja do listopada. Urządzenia zdrojowo-kąpielowe w B. są tak świetne, jak w ża-dnem innem zdrojowisku europejskiem. Prócz zdrojów naturalnych (cieplice słone) posiada B. wiele jeszcze innych środków leczniczych, jako to: kąpiele parowe (łaźnia i szalkowe), mułowe, natryskowe, żeleziste, zakład hydropatyczny, gabinety inhalacyjne, leczenie ścieśnionem powietrzem, elektrycznością; winogrona, zakład mleczny i żętyczny, salę gimnastyczną, szpital, lecznicę dla chorób ocznych, apteki i kilkudziesięciu lekarzy. Hotele wspaniałe, zabudowania okazałe, piękne parki, ogrody i spacery po malowniczej okolicy. Do najbardziej i najchętniej odwiedzanych miejscowości należą gustowne i z całym przepychem urządzone wille pozamiejskie, stanowiące prywa'ną własność bogatych anglików; klasztor Cystersów w Lichtenthal, Ge-roldsau z wodospadami, aleja w tak zwanej „dolinie lipowej“, zamek Eberstein i t. p. Życie, z powodu licznych rozrywek i przyjemności, jest nader gwarne, wesołe i kosztowne. Koszta pobytu, przy najskromniejszych wymaganiach, wynoszą około 300 marek miesięcznie. Frekwencya dosięgała dawniej cyfry 60,000 osób; ze zniesieniem domów gry (rulety i trente-quarante) i wnet po wojnie francusko-nie-mieckiej w r. 1871, spadła do 40,000 osób; w następnych jednak latach zaczęła się znowu podnosić, tak, iż w r. 1888 spis gości wykazał 52,000 przybyszów.—

Porów. Dr F. Heiligenthal: „Die heissen Quellen zu Baden-Baden und deren Verwendung zu Trink und Badekuren nebst Anhang über Milch und Molkenkuren“ (Baden-Baden, 1879).— Bunsen: „Untersuchungen der Badener Thermalquellen“ w „Ärztl.

Mitteilungen aus Baden“ (1882).— Dr. F. Heiligen-thal: „Das Klima, die heissen Quellen und die Kuranstalten in Baden-Baden“ (1885).— 3) B. w Szwaj-caryi, w kantonie Aargowii, nad rzeką Limmatem,

383 m. nad p. m.; najstarszy, już rzymiauom znany, szwajcarski zakład zdrojowo-kąpielowy (Aąuae Helvetiaé), w XVI stuleciu bardzo odwiedzany, słynął nietylko z leczniczej wartości swych zdrojów, ale i wesołego, rozwięzłego życia, jakie tam podówczas panowało. B. posiada dwadzieścia kilka zdrojów, tak po obu brzegach, jak i w samem łożysku Limmatu; są to cieplice siarczane, zawierające wolny gaz azotu, kwasu węglowego i siarkowodoru, o ciepłocie od 38° do 40° R. Wskazane w gośćcu, dnie, w przewlekłych otruciach metalami, przymiocie, chorobach skórnych i porażeniach, a także nieżytach dróg oddechowych. Klimat łagodny, roślinność bujna, okolice bardzo piękne i malownicze. Urządzenia kąpielowe wzorowe. Do środków leczniczych, tu stosowanych, należą także: kąpiele igliwiowe, gabinety inhalacyjne, serwatka, a ostat-nieini czasy obrano B. za miejsce odpowiednie do stosowania dyetetyczno-mechanicznego leczenia prof.

Oćrtela (Terrainkurort). Pomieszczenia dla chorych urządzone są z całym komfortem i wygodą; koszta kąpiących się jest tylko szesnaście. Wspólna kąpiel pobytu miesięcznie do 400 franków. Sezon trwa kosztuje od 30 do 70 krajcarów, w oddzielnym ga-od połowy maja do końca września, z powodu je- binecie aż ll/₂ guldena. Do środków leczniczych, tu

87

Encyklopedia Pow*7echna lluitr T. VI

i.

»■Mi,

um

É;; "wM

teswMSk

S3

sisiw-si

“\|

,#111

Mjiœs

Sï:

14“

Wm

Â^MSï:' ’ ï'rSÈis

^ K.iîr *,Ta^a

,i ]

•••

■! :i&;

'•,f V'

1?

il

Ml

ïKÊM¹

.1

'i

if»

!Âyi|ii|

mm

Fig. 18?». Zamek Hohenbacb'n vv Baden-Banen.

fia

.*■

iX\

*W; -

’/v

Sfi

il

^11

V ;.:'-V . ■ ■    ' ......'    ;:|li!

■fB'iiHla

II

I WmĘĘ.M:WM

SSÏÏkÉmL^.,..,^,,

MMP: yaL

mMM

i;

l!1 * ■'1 m •■ '•;

l'i

gf

i*:

3\r'

Êo

m««

mSrnk

fel

U?J

üuin

ià

Js®

üFfe

SMi

■JF? '■ ’-

K-ù

.■■■■m

'■ :'r,..

frf: ^

.

iiiâïilil-ïitilïâiii

iS'Ii;,’ ,:l;

,■ ,•*

TWl'MSpjrtLja

teæi

MK

ssv

il

p»fj

j!i;j

:

lik»¹'''

1!

5a i. ' i , À'"!

iM£>    •    ' ’ '

il!

W£

:•■■*.... ..;..........î........... j

stosowanych należą: kąpiele mułowe, łaźnia, serwatka, żętyca, winogrona, gabinety inhalacyjne, elektryczność, gimnastyka, inięsienie i leczenie metodą prof. Oertela (Terrainkur); a także pod samym B-em położony, zakład hydropatyczny Dr. Tauba,

do Stanisława Augusta, został szambelanem i kawalerem orderu św. Stanisława (od r. 1790). Stanisław August, pragnąc mieć z dóbr stołowych litewskich dochód stały, zamierzył oddać je w admini-stracyę synowcowi swemu, księciu Stanisławowi, pod warunkiem, iżby wypłacał do kasy królewskiej rocznie 100,000 czerwonych złotych, bez składania rachunku. Książę dla zbadania intraty z dóbr owych użył B-ego. Skoro B. zapewnił, że ad-ministracya, na warunkach proponowanych przez króla, przynieść może zysku rocznego 50,000 czerw, złotych, byleby gospodarstwo, podupadłe za rządów

„Helenenthal“ zwany. Istnieje tu także pływalnia z wody mineralnej: jest to ogromny zbiornik, którego przypływ dzienny 27,600 stóp sześciennych wody wynosi, o ciepłocie 18° R. i zbiornik do wspólnych kąpieli zimnych z wody słodkiej, w parku Doblhof. Pomieszczeń dla przyjezdnych wygodnie, a nawet zbytkownie urządzonych, podostatkiem, wszelkie potrzeby aż do najwybredniejszych wyma- j Tyzenhausa i Rzewuskiego, zostało podźwignięte, gań zapewnione, życie wesołe, przyjemne; ceny na Poniatowski zaproponował mu wzięcie dóbr stoło-wszystko wiedeńskie. Okolice piękne wiele przy- wych w zarząd za 150,000 czerw. zł. rocznie. Zys-czyniają się do nadania B-wi cechy górskiego kraj- ki, z początku małe, doszły z czasem do 300,000 obrazu; tutejsze powietrze jest dobre, orzeźwiające, złotych. Gdy w dodatku, po ostatnim podziale Rze-wszakże szybkie zmiany powietrzni są dosyć częste, czypospolitej, otrzymał B. od księcia Stanisława Frekweneya dosięga 11,000 osób. Zakład otwarty w prezencie znaczne remanenta w zbożu i innych

.£

te

m.

§f‘

jM’<k,

11

■ .

ii§gfc^

Saf- '    ' "

imp

"Wmmi

v:

b.. v

■1

mm

fgy

■.<

§111

ÉpXÉg!

HH

aislSi

*.v

iii

ISlli8l©i

Fig. 184. Baden-Baden.

1888 r.

7 rok cały, sezon letni od 1 maja do października, dniowy od 15 października. B. jest stacyą kolei południowej Wiedeń - Tryest, do Wiednia ‘]₂ g. do Grazu 5 g. do Tryestu 15 g. Z dworca kolejowego kolej konna do Helenenthal u, w dolinie Schwecha-tu. Porównaj: Dr. dos. Schwarz „Die Heilquellen Badens“ Wien, 1886. Bersch, prof. „Der Kurort Baden. Seine Heilquellen und Umgebungen. Ein Führer für Fremde und Einheimische“. Baden

Dr. A. P. i And. S.

Badeni Marcin (f 13 listopada 1824 r.), herbu Bończa, syn Sebastyana (f 1779), cześnika, sędziego wielkorządów Krakowskich, i Maryanny z Lissow-skich. Protoplastą Badenich był Leonard, szlachcic włoski, który, jako pułkownik księcia Jana Sforzy, prowadził do Polski Bonę. Synowi jego, Leonardowi, Zygmunt August w r. 1563-ym nadał szlachectwo. Marcin przez brata starszego, Stanisława, zbliżył się

zapasach, stał się posiadaczem znacznej gotówki, za którą nabył od Hieronima Sanguszki dobra Bejsce w krakowskiem, oraz Kołaczkowice, Ruszcę, Branice i inne. Za księstwa warszawskiego został radcą stanu, po utworzeniu Królestwa kongresowego mianowany w r. 1816 sędzią najwyższej instan-cyi i kasztelanem, w 1817—zastępcą ministra skarbu (po ustąpieniu Matuszewicza), w 1819.....-preze

sem sądu najwyższej instancyi i wojewodą. W r. 1820, po Węgleńskim, powołany na ministra sprawiedliwości, pełnił ten urząd do śmierci. Brak wykształcenia wynagradzały mu wielkie zdolności, dowcip wrodzony i ogłada towarzyska. Był ulubieńcem salonów, uprzejmością swoją dał początek przysłowiu: „Grzeczny jak Badeni“. Głośne były w Warszawie obiady u ministra sprawiedliwości, na których uczestniczyli: Staszyc, Linowski, Niemcewicz, Osiński i wielu innych. Zapraszał niekiedy

w. s.

w s.

P. C rini.

i młodzież, dla dania jej sposobności zbliżenia się do ludzi wybitnych. Wyborowe towarzystwo gromadziło się także i w Bejscach, w których właściciel wzniósł dom okazały z napisem: „Praca darzy spoczynkiem“. Z dowcipów i aforyzmów B-ego możnaby ułożyć tom spory. Umarł, mając lat siedm-dziesiąt kilka. Z Maryanny z Wawrzeckich, stolni-kówny brasławskiej, zostawił syna, Sebastyana, szambelana króla saskiego, Fryderyka Augusta, ożenionego z Teresą hr. Potocką, zeszłego bezpotomnie, oraz córki: Zofię Popielową, matkę Wincentego, arcybiskupa warszawskiego, i Ludwikę By-szewską. Podczas wystawienia zwłok B-ego w kościele Kapucynów w Warszawie, 15 listopada 1824 roku, wygłosił mowę, opublikowaną drukiem, Kajetan Koźmian. Pochowano nieboszczyka w kościele w Bejscach.—(„Pamiętniki Kajetana Koźmiana“, Poznań, 1858; t. II, str. 271. — Cieszkowski: „Senatorowie ks. warszawskiego i kr. kongresowego“, Warszawa, 1891).

Badeni Stanisław, regent koronny za Stanisława Augusta. Około r. 1765 wszedł w służbę królewską w 19 roku życia. W r. 1778 został sekretarzem prywatnym kancelaryi królewskiej,w 1782 był posłem i sędzią sejmowym. Używany do różnych posług, wywiązywał się z zadania roztropnie, za co Stanisław August lubiał młodzieńca; w r. 1786 dał mu nawet order S. Stanisława, 28 stycznia r. 1787 posadę regenta kancelaryi mniejszej koronnej po Franciszku Szymanowskim. W r. 1784, za pro-tekcyą Stanisława Augusta, ożenił się z Katarzyną Stadnicką, córką Antoniego, hurgrabicza i podkomorzego krakowskiego. Z małżeństwa tego pochodzą wszyscy późniejsi członkowie rodziny Badenich. Wyjątki listów Stanisława Augusta do regenta koronnego wydał Tomkowicz („Z wieku Stanisława Augusta“ Kraków 1882).

Badeni Ignacy (* 1786—f 1859) był synem Stanisława, regenta koronnego, brata Marcina, urodził się w Warszawie, gimnazyum kończył w Krakowie pod dozorem prof. Sołtykowicza, a dalej naukę prawa studyował w akademii krakowskiej. Wszedłszy na drogę urzędniczą, pierwsze obowiązki pełnił w Wiedniu, potem od 1809 w Krakowie, następnie w Warszawie, za czasów księstwa warszawskiego i królestwa kongresowego. W 1819 został prezesem komisyi województwa sandomierskiego, w 1826 dyrektorem generalnym w Radzie Stanu; od r. 1833 był dyrektorem wydziału wyznań i oświecenia, a następnie wydziału administracyi ogólnej w Komisyi Rządowej Spraw wewnętrznych. Zacny człowiek i rozumny urzędnik, wpływem wieku oświeconego z początku owiany, potem stał się jednym z najgorliwszych propagatorów nastroju religijnego w społeczeństwie naszem. Więcej tłómaczył aniżeli tworzył oryginalnie; wierszem władał zręcznie, lubo polotu poetycznego nie posiadał. Pierwszy jego występ w piśmiennictwie sięga r. 1805, kiedy wydrukował wierszem „Powitanie podczas uroczystego wjazdu do katedralnej stolicy... ks. Andrzeja Gawrońskiego, biskupa krakowskiego“. Następnie, jako członek Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, napisał obszerny „Nekrolog dla Hugona Kołłątaja“ (1819). Potem w ogłaszaniu prac literackich długa nastąpiła przerwa i dopiero od r. 1851, kiedy ogłosił przekład 5-aktowej tragedyi Buissona p. t. „Nadyr czyli Thamas Kouli-Khan“, nanowo widzimy go w szrankach. W r. 1853 wydaje tłómaczenie trzy-tomowego dzieła Augusta Nicolas’a: „Badania filozoficzne o chrystyanizmie“. W 1855, przy wydaniu pamiątkowem dzieł Kopernika, daje swój wierszowany przekład poematu naszego astronoma p. n. „Siedm gwiazd“; w 1856 tłómaczenie powieści „On perły szuka“, a w r. 1858 nakrótko przed zgonem, drukuje napisane wierszem „Dumania nad prawdą o duszy i Bogu“ (str. 104).

Badeni Władysław, hrabia (* 1819 r. wBo--ryniczach—f 1888 w Gleichenbergu). Skończywszy studya naukowe we Lwowie, wstąpił do służby państwowej, którą wszakże opuścił (r. 1843), zaślubiwszy hrabiankę Cecylię Mierównę. W r. 1866 był wybrany na posła do sejmu krajowego z miasta Jarosławia, w rok zaś potem i z większej własności, z okręgu wyborczego stryjskiego. Tego też roku został członkiem wydziału krajowego, który to urząd złożył w r. 1869, ale w 1873 powtórnie powołany do niego, już go piastował aż do śmierci. Prócz tego w radzie państwa od r. 1870 był przedstawicielem miast Drohobycza, Jarosławia, Przemyśla i Sambora. Jako członek komisyi drogowej B. podczas swego urzędowania w wydziale krajowym założył 13 nowych dróg żwirowych, zmierzających do głównej kolei żelaznej galicyjskiej, i starał się gorliwie o zakładanie dróg powiatowych, tak, iż przy końcu życia jego Galicya liczyła pierwszych 1800 kilometrów, a drugich 1600. To też urządzenie komunikacyi publicznej w .Galicyi jest główną zasługą B-ego, który nadto odznaczał się jako znakomity mówca sejmowy.

Badeni Józef (* 1836—f 12 październ. 1878), publicysta, był synem Michała i Waleryi z Łempic-kich; urodził się w Branicach, kształcił się w domu, potem w Krakowie, ukończył gimnazyum katolickie we Wrocławiu, a uniwersytet w Krakowie, gdzie otrzymał stopień d-ra praw, po napisaniu rozprawy: „De patriae apud Romanos potestatis origine atque indole“ (1857). Odbywszy kilkoletnią podróż za granicę, przejechał do Warszawy i rozpoczął urzędowanie w Komisyi spraw wewnętrznych. W lutym 1861 podał się do dymisyi, ale niebawem, po zajęciu przez Aleksandra Wielopolskiego stanowiska w rządzie, wszedł. ponownie do służby, jako wice-referendarz w Radzie Stanu. W ciągu r. 1864 zapoznawszy się z nowemi urządzeniami w królestwie, w szeregu korespondencyj zapoznał z niemi ogół. Osiadł następnie na wsi Bejscach, puszczonej mu dzierżawą, i wobec trudnych warunków wzorowo gospodarował. Przeniósł się potem do Galicyi, i kupiwszy majątek Wado w, brał czynny udział w życiu obywatelskiemu Mocno go zajmowała sprawa uregulowania stosunków gruntowych; toteż, jako członek Towarzystwa Rolniczego i referent w ministe-ryum rolnictwa, projekty w tym względzie wypracowywał (1877). W r. 1878 dał króciutki pogląd na działalność Aleksandra Wielopolskiego, nad którego biografią krytyczną przez lat kilka pracował, lecz

P. Chin.

'W

fĘ? !

MÉk ' ■ ~f|

MIM.

"#lr

Fig. 185. Badeni Kazimierz.

P. Chm.

Badeniowa z Pietruskich Seweryna, przełożona Towarzystwa św. Wincentego we Lwowie. Tłómaczyła, przerabiała z obcych języków, wreszcie

P. Chin.

K J.

1882.

dzieła nie pozwoliła mu wykonać śmierć przedwczesna. Pisali o nim: Józef Michałowski i Stanisław Tarnowski.

Badeni Kazimierz, syn lir. Władysława, namiestnik Galieyi (* 1846. w Suchorowie, w powiecie Jasielskim). Skończywszy studya uniwersyteckie w Krakowie ze stopniem doktora praw, wstąpił do

służby państwowej w starostwie kra k o w-skiem, skąd Giskra powołał go do mini-steryum spraw wewnętrznych. W kilka lat potem zamianowany został zastępcą starosty *v Żółkwi, póżńiej starostą rzeszowskim, a w roku 1879 delegatem namiestnictwa w Krakowie. Na tem stanowisku otrzymał order korony żelaznej III klasy i godność radcy dworu. Roku 1866 uwolnił się od służby, przyczem zaszczycony został orderem krzyża komandorskiego z gwiazdą. W sejmie krajowym był posłem z kuryi własności większej powiatu krakowskiego. W roku 18W powołany na namiestnika Galieyi, dotychczas na tem stanowisku zostaje. Jest on autorem stu-dyów z zakresu prawa: „O gatunkach złego zamiaru, według prawa karnego austryackiego“ (Kraków, 1867 r.); oraz: „Zdania z różnych gałęzi prawa i umiejętności politycznych“ (Kraków, 1867).    *

Badeni Jan (*21 czerwca 1858), ksiądz z Towarzystwa Jezusowego, publicysta spółczesuy, bardzo ruchliwy, rodem z Chorbówki na Podlasiu. Nauki pobierał w konwikcie jezuitów w Tarnopolu, r. 1878 wstąpił do zakonu i odbył studya teologiczne i ńlozończne. Pierwszą pracę literacką wydał bezimiennie r. 1878: „Historya koronacyi cudownego obrazu Matki Boskiej Starowiejskiej“. Następnie ogłosił: „d. Stanisław Kostka“; „Błogosł. męczennicy angielscy“; „Prawdziwy syn Maryi, św. Aloizy Gonzaga“. Najwięcej zasłużył się literaturze jako wydawca „Kazań“ (2 tomy) ks. Karola Antoniewicza, oraz „Kazań“ i „Obrazów z galery i życia mego“ ks. Chołoniewskiego, wreszcie jako - autor biografii tego męża (1890), napisanej z niemałym talentem, a opartej na źródłach pierwszorzędnej autentyczności. Z pomniejszych prac ks. B-ego wymieniamy: „Emigracya ludu polskiego do Niemiec“; „Walka przeciw niewolnictwu“; „Robotnicy polscy w Saksonii“ (1889); „Polacy w Anglii“ (1890); „Z wycieczki na górny Szląsk“; „Mariazell. Wrażenia z podróży“ (1891). W czasopismach treści religijnej bierze od r. 1886 czynny udział.

układała sama książki dla warstw mniej wykształconych, lub dla dzieci, jako to: „Wianek z swojskich kwiatów“ (1855, wierszem); „Stowarzyszenie czeladników, obraz z życia rzemieślników, we 2 aktach“ (wierszem, z niemieckiego; Lwów, 1858); „O niepokalauem poczęciu N. M. Panny“ (z niemieckiego, 1859); „Szopka“ (Lwów, 1875).

Badeński tegel (geol.). Geologowie niemieccy nazwę tegel u nadali pokładom gliny, osadzonym z głębokiego morza w okresie miocenowym w zagłębiu wiedeńskiem. Specyalnie zaś tegel badeński, zwany tak z powodu głównej jego miejscowości w Baden za Wiedniem, jest delikatną niebieskawą gliną, zaliczaną w zagłębiu wiedeńskiem do tak zwanego „drugiego śródziemnego piętra“, należącego do górnego miocenu. Glina ta dostarcza ma-teryału licznym cegielniom, tak w okolicach Wiednia, jak i Badenu.

Badenweiler, osada lecznicza, w W. Ks. Badeń-skiein w okręgu Lörrach, na zachodnim stoku Szwarc-waldu, u stóp góry Blauen. Są to cieplice obojętne, o ciepłocie 20.8” R., rzymianom już znane. Najważniejsze balneoterapeutyezne znaczenie zdobył B. wybornym klimatem, nadającym mu pierwszorzędne miejsce między niemieckiemi, podalpejskiemi uzdrowiskami letniemi, a to skutkiem jednostajności ciepłoty, powietrza umiarkowanie suchego, nader czystego, wolnego od wiatrów i kurzu i niezmiernie orzeźwiającego, ku czemu znakomicie przyczynia się otoczenie wysokiemi górami i rozległe sąsiednie lasy iglaste. Takie warunki sprzyjają wielce pobytowi chorych, których siły są wyczerpane, osobliwie dla osób z powstrzymanym rozwojem, zołzowych, bezkrwistych, nerwowych, w pozostałościach po zapaleniach płuc, opłucnej, a także w chorobach serca. Do środków leczniczych tu stosowanych należą: kąpiele natryskowe, mineralne, wonne, serwatka, mleko krowie i kozie, kefir, winogrona i dyjete-tyczno-mechaniczne leczenie, prof. Oertela (Terrain-kur), ku czemu wybornie nadaje się sama miejscowość, ukształtowana w formie tarasów o rozmaitej wysokości, a mianowicie: Oberweiler 842 metr., B. 422., Hausbaden 524 m. Sezon od 1 maja do 1 października; średnia ciepłota sezonowa 13° R. Urządzenia kąpielowe dobre; o wszelkich potrzebach i wygodzie chorych pomyślano; koszta pobytu, przy skromnych wymaganiach, do 250 marek miesięcznie. Frekwencya do 5000 osób. B. odległe jest o godzinę drogi od stacyi kolei żelaznej Müllheim, na linii Mannheim - Heidelberg Bazylea. Z dworca kolejowego karetka pocztowa, 70 fenigów od osoby, parokonny powóz ól/₂ marek. Porównaj: „Der Kurgast, Saisonblatt für Badenweiler I. Jahrgang“

Dr. A. F.

Bader A n t o n i (* 1768— f 18 marca 1842), kurator szkół w Królestwie polskiem. Na schyłku rze-czypospolitej i za rządów pruskich utrzymywał w Warszawie pensję, na której wykłady prowadzili: Ludwik Osiński, Jan Kruszyński i wielu innych. Za księstwa warszawskiego i Królestwa zajął stanowisko rektora szkoły wydziałowej łęczyckiej. W r. 1816 przeniesiony został do Warszawy na posadę rektora szkoły wydziałowej na Nowem Mieście. Pierw-

W S.

Ąnd. S.

tymi.

jący do grobu ciało Chrystusa Pana“, „Madonna“ z r. 1546i „Wskrzeszenie Łazarza“. Wkościele ś. Na-zarego i Celsa jest jedna z prac jego młodzieńczych.

Badile Franciszek, malarz włoski (* w Weronie—f 1544), stryj poprzedzającego. W Pinakotece werońskiej jest jego obraz „Zesłanie Ducha S-go.

Badinguet, przezwisko pogardliwe, nadane Napoleonowi III, przez jego nieprzyjaciół politycznych, którego pochodzenie w następujący sposób się tłó-maczy. Po niefortunnym zamachu w Boulogne, niedoszły pretendent, Ludwik Napoleon, więziony był przez rząd orleański w twierdzy w Ham. Niejaki murarz B. pomógł mu do ucieczki; w jego przebraniu petendent wydostał się z twierdzy (25 maja 1846 r.), gdzie zapewne rozmyślnie nie był zbyt pilnie strzeżony. Okrzyk à bas Badin guet po klęsce sedańskiej powszechny był we Francyi.

Bad-Lands, francuskie Mauvaises Terres, pustynne obszary w Stanach Zjednoczonych, głównie na granicy stanów Wyoming i Montana, oraz w Południowej Dakocie.— Są to gromady skał o dziwacznych kształtach, niby kolumny, obeliski, wieże, mu-ry, bramy i t. p., z obfitemi skamieniałościami fauny trzeciorzędowej, bardzo interesujące, zarówno dla geologa, jak i dla turysty lub malarza. Niektóre części tych obszarów są zupełnie wody pozbawione, —miejscami jednak trafiają się wyborne pastwiska, o charakterze stepowym, jaki jest właściwy preryom

And. S

(Fr. Liibker:

And., .

szy podniósł myśl założenia szkoły rzemieślniczej niedzielnej, która, otwarta 9 lutego r. 1817, zaraz w jesieni roku następnego liczyła 1342 uczniów. Był jej dyrektorem, a następnie kuratorem szkół wydziałowych. W r. 1830 wydał przełożoną z niemieckiego „Technologię, czyli naukę użytkowania z płodów przyrodzonych“ Funkego. Pochowany został w Warszawie na cmentarzu powąskowskim (Wóy-cicki: „Cmentarz po wąsko wski“ II, 21).

Bader Klary sa (* 1840 w Strasburgu), autorka francuska, ogłosiła wiele studyów historycznych o położeniu kobiet w różnych społeczeństwach: „La femme de l’Inde antique“ (1864);—La femme biblique“ (1865); — „La femme grecque“ (1871);—„La femme française en temps modernes“ (1887); nadto jest autorką romansu „La comtesse Jeanne (1887).

Badersee. W górnej Bawaryi, nad jeziorem t. im., w górzystej miejscowości, 952 m. nad p. m. Uzdrowisko klimatyczne, stacya kolei Murnau.¹^-A-p

Badger Jerzy Percy (1815 4-1888), oryen-talista angielski, w r. 1835 zwiedził Syryę i Palestynę, później był misyonarzem w Kurdystanie, księdzem w Bombaju i Adenie. Opracował: „The Nes-torians and their rituals“ (1852), „History of the Imams und oayyids of Oman“ (1871) i wielkiej wartości „English-arabic lexicon“ (1881,4 tomy).

Badhamia, Nazwa nadana przez Berkeleya (Outl. Brit. Fung.,308) jednemu z rodzajów Sluzow-ców (Myxomycètes), zbliżonemu do rodzaju Physa— rum, lecz różniącemu się od tego ostatniego tern, żejego zarodniki,po kilka razem, zawarte są w szklistych, bardzo nikłych pęcherzykach, niby w woreczkach (asci), zamkniętych w peridium. Znanych jest około 7 gatunków Badhainii, żyjących na mart wych gałęziach drzew, na butwiejącem drzewie i pomiędzy mchami.

Badia, nazwa wielu miejscowości we Włoszech, z tych ważniejsze: 1. B. zwana P o 1 e * i n e; miasto okręgowe w departamencie Rovigo, na prawym brzegu rz. Adygi, z garbarniami, tkalniami jedwabiu i 6452 m-ców.—Okrąg B. na 313.2 km. 24,635 in-ców. 2. B. Cal aven a, miasto w departamencie Werony, na południowym stoku wzgórz Lessyń-skich, stanowiło niegdyś jednę z trzynastu gmin, których mieszkańcy tworzyli wyspę germańską w morzu włoskiem (tredici commuai). 3) B. di San S p i r i t a, słynny klasztor w Sycylii o 3 km. na północ od Caltanisetty.

Badiaga (ob.) Gąbka rzeczna. Badi-az-Saman, Ob. Hamadaui.

Badile Giovanni, malarz włoski,* w Weronie w pierwszej połowie XV wieku, pierwszy z tej rodziny artystycznej, która przez całe stulecie trwała; nie zajmował pierwszorzędnego miejsca w szkole włoskiej zwanej Cinquecento. W zbiorze Werońskim jest obraz jego N. Panny z dzieciątkiem i świę-

w. G.

3adile Antoni v. Jan Antoni, malarz włoski (* w Weronie 1480 — f 1560), był wujem i mistrzem Pawła Veronese. W galeryi turyńskiej jest jego „N. Panna wstępująca do świątyni“, z którego widać, że Paolo Veronese kształcił się na mistrzu swoim; w zbiorze werońskim są „Aniołowie składatych okolic.

Badius (właściwie Bade), rodzina francuska, która wydała 17-tu zasłużonych drukarzy i księgarzy. Ważniejsi z nich byli: 1) Jo do eus (po franc. Josse) (* 1462—f 1535), od miejsca urodzenia (Assen pod Bruksellą) Ascensius zwany, od r. 1491 profes. literatury klasycznej w Lyonie: w r. 1511 założył w Paryżu drukarnię (t, z. Praelum Ascensianum), w której wydał około 400 dzieł, przeważnie klasyków. Mylnie przypisywano mu wprowadzenie czcionek, antykwą zwanych, gdyż czcionkami temi drukowano w Paryżu dzieła już w r. 1470. B. był nadto i poetą, w „Navis stultifera“ sparafrazował słynną satyrę „Narrenschiff“ Sebastyana Brandta. —2) Konrad (* 1510—f 1568), syn poprzedniego, przez czas jakiś prowadził drukarnię ojcowską w Paryżu, a później, unikając prześladowań religijnych, osiadł (1549) w Genewie i tu żył w przyjaźni z Kalwinem i Bezą; napisał wierszem „Les vertus de notre maître Nostradamus“ (Genewa, 1561) i przełożył z łacińskiego satyryczny „Alcoran des Cordeliers“ (Genewa, 1556).

Badnhennae lucus, według Tacyta (Ann: 4.73), las Fryzyjski, tak nazwany prawdopodobnie od nieznanej nam bogini. Tu w r. 28 po Chr., 900 rzymian padło pod ciosami fryzów.

„Reallex“).

Badong, niewielkie, holendrom podległe państewko na wyspie Bali (Archipelag Małych Sundżkich), z miastem tegoż imienia na południowym cyplu wyspy. Na 250 km. □ mieszka 71.800 ludzi (287 na 1 km. □).

Badonviller, miasto w departamencie francuskim Meurthe et Moselle, w okręgu Lunewilskim, stolica kantonu t. irn., przy drodze żelaznej, do Bac-

And. S:

innych.

W/Y

Fig. 186. Badowski Adam.

T. M.

religii bramińskiej.

F--.

carat—gisernie, fabryki wyrobów bawełnianych i fajansowych, do 2,000 m-ców.

Badowska Ewelina dała się poznać jako no-welistka, napisawszy w „Tygodniku mód i powieści“ r. 1883, obrazek p. t. „Rosa-Thea“ i parę

P. Chm

Badowski Adam (* w Warszawie 1857 r. w grudniu). Po przejściu szkół, uczęszczał do tutejszej szkoły rysunkowej, gdzie pierwsze studya odbywał pod kierunkiem profesorów W. Gersona i Kainińskiego; następnie, celem dalszego kształcenia się wyjechał do Krakowa w r. 1878, gdzie zapisał się do liczby uczniów tamtejszej szkoły sztuk pięknych, zostającej pod dyrekcyą Jana Matejki, pracując pod kierunkiem prof. Cynka i Ledera; po ukończeniu zaś tamtejszych kursów z nagrodą konkursową w 1882 r., korzystając z udzielonego przez hr. Konstantego Przezdzieckiego stypendyum na lat 4, jak niemniej zaliczony do stypendystów Warszawskiego WfflÈlWWîPs    Tow. Z. S. P., udał

’î/mfWÀ    się na-ii)rzód do Wie-

/ I    dnia, Monachium i

yJj ' ⁷ innych głó wniej-szych ognisk sztuki, następnie na czas dłużzy do Rzymu, gdzie przez przeciąg lat czterech oddawał się poważnym studyom. Od lat kilku dopiero występując jako skończony artysta, nie wiele dotąd prac wykonał; z dotychczasowego jednak kierunku, widoczną jest tendencya do rodzaju portretowego, w którym niepospolity talent tego malarza uwidocznił się w portretach: hr. Tyszkiewiczów, ks. Lubomirskiego, a szczególniej w ostatnio wykonanych portretach p. Piotra Muszyńskiego, dyrektora „Lutni“ i p. Badowskiego, kuzyna artysty. W pomysłowości artystycznej wpływ Rzymu i starożytnego świata klasycznego ciągle jeszcze przeważa w pracach B-go. „Columbarium“, w którem dwoje młodych rzymian zamyślonych smutnie przed popiersiami rodziców, należy do najlepszych; inny tego rodzaju obraz nosi tytuł „towieże popioły“. W salach Tow. Z. 8. P. w Warszawie spotykaliśmy małe obrazki z tytułami „Safo“, „Idea“, „Willa rzymska“.

Badrinath, jeden z najwyższych szczytów w górach Himalajskich, sterczący do wysokości 6,986 m. (podług innych 7,126 m.) ponad morzem i wznoszący się w pobliżu źródeł Gangesu; z jego lodowców powstaje strumień Alaknanda, poczytywany za źródłową rzekę Gangesu. U stóp góry i przy drodze, wiodącej przez przełęcz Himmalajów do Tybetu, leży na wysokości 3,075 m. nad p. m. osada B. z gorącemi źródłami mineralnemi (54° C.) i ze starożytną świątynią boga Wisznu, która jest celem bardzo licznych pielgrzymek dla wyznawców

Aud. S.

Badurski Jędrzej, lekarz (* 1740 —f 1789)-Najprzód (1758) jako ośmnastoletni młodzieniec, doktor filozofii akademii krakowskiej, pełnił przez lat 5 obowiązki nauczyciela gramatyki w Poznaniu. Powróciwszy do Krakowa, powołany był do akademii na tak zwanego kolegę mniejszego. W r. 1767 udał się do Bononii, gdzie uczył się medycyny i gdzie też stopień doktora (1770 r.) uzyskał. Po zwiedzeniu celniejszych zakładów naukowych we Włoszech, powrócił przez Wiedeń (gdzie słuchał de Hama) do miasta rodzinnego. Tu napisał rozprawę „de Variola“, w której gorąco poleca szczepienie ochronne. Niebawem też rozwija doniosłą działalność publiczną. Przez : we projekty reform wywarł stanowczy wpływ na podniesienie studyum lekarskiego we wszechnicy krakowskiej, przyczyniwszy się do założenia szpitala akademickiego, w którym był pierwszym profesorem kliniki lekarskiej. Jako wiemletni dziekan, starał się o zdobycie dla wydziału nowych i dzielnych sił naukowych, i o zwiększenie liczby katedr; przy pomocy Rafała Czerwia-kowskiego wprowadził ćwiczenia anatomiczne i wo-góle działał energicznie ku udoskonaleniu swego zawodu; zwracał też uwagę na zaniedbaną wielce podówczas policyę lekarską. Na jego-to żądanie i przy żywym jego udziale powołano do życia nadzór nad wyższą i niższą służbą lekarską, oraz nad aptekami. Zajmował się gorąco usunięciem wielu szkodliwych zdrowiu urządzeń, jak np. grzebania ciał zmarłych w obrębie miasta, usunięciem bagien i wód stojących itd. W tym celu ogłaszał nawet na wpół popularne pisma. Z prac jego zasługują na uwagę: „Dissertatio medica de Variolis,“ Cracoviae, 1770, oraz liczne projekty reform, głoszone publicznie na posiedzeniach szkoły głównej i ogłaszane drukiem, z pomiędzy których wyróżniają się powyżej wzmiankowane, tyczące się reformy naukowej akademii i uzdro-wotnienia miasta. Porów-naj Brodowicza, życiorys Badurskiego w Roczn. wydz. lek. 1839, L. Gą-siorowskiego w „Zbiorze wiadom. do bist, sztuki le-kar. w Polsce,“ Kośminskiego „Słownik“, oraz Oettin-gera w „Biographisches Lexicon“.

Baduvi, ob. B autan.

Badyan (Illicium L.). Rodzaj należący do rodziny roślin N ag w i a z d o kw at y c h ( Malpigiaceae), plemienia Illicieae, mający kwiaty foremne i obu-płciowe, na osadniku nieco wypukłym osadzone, od podstawy ku wierzchołkowi, okwiat, pręciki i słupki w liczbie nieoznaczonej i ułożone w wężo-wnicę. Listki okwiatu mniej więcej zabarwione, stosownie do gatunku. Nitki pręcikowe, czasami mięsiste, podtrzymują pylniki dwuworeczkowe, dośrodkowe, otwierające się w dwie podłużne szpary. Ogół słupków przedstawia postać gwiazdy: każdy z nich w zalążni jedno-komorowej zawiera po jednym zalążku wzniesionym, wsteczno-zwrotnym, z otworkiem zwróconym nadół i na zewnątrz. Owoc składa się z tylu mieszków, ile było słupków. Każdy z nich zawiera w sobie po jednem ziarnie, które pod swemi powłokami obejmują mały zarodek, umieszczony przy końcu dużego bielma. Są to drzewa lub krzewy, ,o liściach naprzeinianległych, pojedyńczych i bez przylistków, o kwiatach wyrasta-

.r. a.

N.

jących z kątów liści pojedyńczo, lub ułożonych w małe wierzchnotki na końcach gałęzi, albo w kątach liści. Rodzaj ten obejmuje trzy główne gatunki: 1) B. anyżowy (I. anisatum L.) pochodzący ze wschodnich prowincyj Chin, którego aromatyczny owoc stanowi handlowy Bady an czyli Anyż gwiaździsty; z tej samej rośliny, uprawianej w Japonii, niepotrzebnie utworzono osobny gatunek pod nazwą Illicium religiosum Sieb, et Zucc, gdyż w cechach botanicznych niczem się nie różni, a tylko woń posiada słabszą.—2) B. wielko-k w i ato wy

T. floridanum Ellis) i 3) B. dr o b n o-k w i ato wy 1. parvißorum Michx.), oba z południowych okolic Stanów-Zjednoczonych, których owoce mogą bez szkody, zastąpić produkt chiński. Owoce tych trzech gatunków posiadają aromat bardzo przyjemny, zależący od olejku lotnego, i służą jako środek tonicz-ny, wzmacniający żołądek, i jako curminativum. U ludów Wschodu są one w wielkiem użyciu. W Europie są używane w medycynie i do aromatyzowania likworów. Słynny likier Anizette de Bordeaux im zawdzięcza swoje przymioty.

Badża. ob. Avempace.

Badżi-Rao. 1) B.-R. (f 1740), drugi naczelnik konfederacyi mahrackiej w Indyach wschodnich (1721 — 1740), rozszerzył znacznie granice teryto-ryum mahrackiego; Dekan uczynił prowincyą niezależną i oderwał od kraju Mughalskiego w r. 1736 prowincyę Malwę, razem z północno-zachodnim pasem ziemi od Windhii i rzeki Narbady do Czamba-lu. W r. 1739 odebrał Bassein od Portugalczyków.—2) B.-R., siódmy i ostatni naczelnik związku mahrackiego (1793 — 1818), toczył dwie większe wojny z anglikami; w drugiej, trwającej od 1817 do 1818 r., mahratowie byli zupełnie pobici, poczerń B.-R., widząc zupełny upadek swej sprawy, poddał się anglikom, którzy wszystkie jego ziemie przyłączyli do swych posiadłości. Mieszkał do śmierci w Bithurze i Kanpurze, mając zapewnione przez Anglię przyzwoite utrzymanie. Adoptowany syn jego, Nan-Sahib, odznaczył się w rewolucyi 1857 r.

Baedecker Karol (* 1801—f 1859), księgarz i wydawca niemiecki, urodzony w Essen, kształcił się w uniwersytecie w Heidelbergu. W r. 1827 założył księgarnię w Koblencyi i zyskał wkrótce rozgłos, jako wydawca przewodników rozmaitych, od jego nazwiska bedekerami zwanych. Pierwszym przewodnikiem, wydanym przez B., była przeróbka, dokonana przez samego wydawcę, dzieła Kleina „Rheinreise“, wyszła z druku w r. 1839, w Rheinlaender. W tym samym roku B. wydał przewodniki po Belgii i Hol-landyi, które później zebrane były w jedno dzieło p. t. „Belgien und Hollaud“. Potem sam ułożył i wydał: „Mittel und Norddeutschland“, „Süddeutscli-land und Österreich“ i przewodnik po Szwajcaryi „Die Schweiz“. Materyał do tych dzieł czerpał B. przeważnie z wydawnictw słynnego wydawcy angielskiego Murraya p. t. „Handbooks“. Ostatnią jego pracą był przewodnik po Paryżu p. t. „Paris und Umgebungen“ (1855). Synowie jego: Ernest, Karol i Fryderyk dalej pracowali na tern samem polu, przeniósłszy swą firmę w r. 1872 do Lipska.

Ważniejsze z ich przewodników są: „London, Süd-england, Wales und Schotland“ (1862); „Italien“ (1861, 3 t.); „Mitcelitalien und Rom“ (1866); „Unteritalien, Sicilien, Malta, Sardinien und Athen“ (1866); „Palästina und Syrien“ (1875); „Aegypten“ (1877) i t. d.    N

Baehr KrystynFeliks, Jan (* 1798 w Darmstadt —f 1872 w Heidelbergu) wybitny filolog niemiecki, po ukończenin studyów uniwersyteckich w Heidelbergu, został tamże w r. 1821 profesorem nadzwyczajnym, a w dwa lata potem, (1825) zwyczajnym, nadto w 1832 naczelnym bibliotekarzem, od r. zaś 1857 aż do zgonu, jeszcze redaktorem „Heidelberger Jaürbuecher der Litteratur“. Oprócz cennych wydań klasyków: Herodota (1830—35, 4 tomy) z komentarzami łacińskiemi, niektórych życiorysów Plutarcha (1822 i 1826) i fragmentów Kte-zyasza (1824), B. opracował cenną w swoim czasie „Geschichte der roemischen Litteratur“ (1828; 4-te wydanie, w trzech tomach 1867—70); uzupełuienie jej stanowią: „Die christlich - roemische Theologie“ (1837) i „Die christlich-roemische Litteratur des Karolingischen Zeitalters“ (1840).

Baehr Jerzy (* 1666—f 1738), znany architekt niemiecki. Jego dziełem jego jest kościół Matki Boskiej w Dreźnie, uważany za najznamienitszy okaz stylu barocco w Niemczech. Budowanie tej świątyni rozpoczął B. w r. 1726, a dokończył, jakkolwiek niezupełnie, w r. 1733 (ostateczne jej wykończenie przypadło w r. 1743). Otoczony licznymi nieprzyjaciółmi, B. zakończył życie w Dreźnie, podobno przez samobójstwo. Po jego śmierci zmieniono nieco (i to na gorsze) plan kopuły kościelnej i kamiennej piramidy na niej, i już według niego wykończono szczegóły. Prócz tego, budował B. kilka mniejszych kościołów: w Schmiedebergu, Loschwitz i Dreźnie, a także kilka większych gmachów prywatnych. N Baehrens Emil (* 1848—f1888), filolog niemiecki, od r. 1877 profesor uniwersytetu w Groe-ningen; wydał krytycznie, na podstawie nowych lub mało uwzględnianych rękopisów, utwory Catulla (1876 i 1885), Tybulla (1878) i Propercyusza (1880), oraz „Poetae latini minores“ (1870—83, 5 tomów). W krytyce tekstów B. odznaczał się sądem często śmiałym, nawet, dowolnym.

Baeomyces (Baios, mały, my kos, grzyb). Grzyboń, Wątlica. Rodzaj z grupy porostów o piesze skorupiastej. Cechy jego według Friesa (Syst. orb. veget.,p. 260 i Lich. europ. p. 246), są następujące: Zarodnie (ąpothecia) kuliste, bez rąbka, na nóżkach, przykryte w stanie młodym osłonką błoniastą, posiadające próżnie, wysłane tkanką pajęczyno-watą, jakby gąbczastą, która w części pokrywa i podpierającą zarodnię nóżkę. Warstwa rozrodcza (lamina proligera) zajmuje całą powierzchnię zarodui. Woreczki zarodnikowe (am) niezmiernie liczne, walcowate lub maczugowate, czyli ku podstawie zwężone, zawierają od 6 do 8 zarodników, bezbarwnych, poprzedzielanych przegródkami nie bardzo wy-raźnemi. Rodzaj B., pierwotnie ustanowiony przez Persoona (Uster. Ann., VII, p. 28), posiadał cechy odmienne i obejmował około 50 gatunków, dziś zaliczonych do innych rodzajów; przy nim zaś, według

.1. A.

A. N. .1.

A. >. .i.

And. S.

K. J.

r.

SD

.--iO

powyższego określenia pozostał tylko jeden, mianowicie: G r z y b o ń różowy (B.ieomyces roseus), który swoją zarodnią różową, wspartą na krótkim trzo-neczku, przypomina postać maleńkiego grzybka. Skorupiasta plecha jego biała lub nieco popielata, ściele się po ziemi i wydaje zwykle bardzo liczne wspomniane zarodnie, zawierające wiele pięknej czerwieni, która przez potaż zamienia się w szkarłat. Rośnie on w całej Europ e na wrzosowiskach, na ziemi nieco wilgotnej.

Baen Jan de, a nie Ba an, jak zwykle pisano, portrecista holenderski, używający za życia wielkiej sławy (* w Haarlem w 1633 r.), uczył się najpierw w Emden u swego wuja, Piemansa, a później u Jakóba Backera w Amsterdamie. Przybywszy do Hagi w 1660 r., pozyskał wkrótce taki rozgłos, że król angielski, Karol II, uwiózł go na swym prywatnym jachcie do Londynu i mianował swym nadwornym malarzem; oprócz portretów króla i królowej, malował tam wielu panów z arystokracyi, a między innymi księcia Zell. W r. 1666 artysta powrócił do Hagi, został w 1676 r. członkiem bractwa św. Łukasza, w 1694 r. — kapitanem łuczników, a tak Stany holenderskie, jak dwory: angielski, francuski, brandenburski i toskański, wyrywały go sobie, darząc go zaszczytami i pieniędzmi. De B. był wszakże szczerym patryotą: w r. 1672, wczasie wkroczenia francuzów do Holandyi, odmówił malowania portretu Ludwika XIV, a w cztery lata później nie przyjął ofiarowanego sobie przez elektora Fryderyka-Wilhelma tytułu nadwornego malarza i dyrektora Akademii w Berlinie, z roczną płacą 6,000 fi. Natomiast pracował dużo dla własnego kraju: w 1667 r. wykonał dla miasta Dortrecht portret burmistrza, Cornelisa de Witt, jako zwycięzcy z pod Chatam; malował portret wielkiego pensyonaryusza, Jana de Witt, i trupy obu braci po ich zamordowaniu w r. 1672, a wierny domowi nassauskiemu, przez długi czas pozostawał w usługach księcia Orauii, późniejszego Wilhelma Iii-go; ostatnie lata przepędził artysta w Hadze i tam umarł w r. 1702. Powodzenie, jakiem B. cieszył się za życia, nie wydaje się nam dziś za-służonem, gdyż, z małemi wyjątkami, widzimy w jego obrazach kompozycyę niezgrabną i zagmatwaną, koloryt twardy i ciężki, brak charakterystyki i nieumiejętną drobiazgowość w wykończeniu; jest on jednym z najsłabszych naśladowców Van Dycka, a w swych najlepszych małych portretach zbliża się do Netschera. Najbardziej udanym jest jego „Portret księcia Jana Maurycego“ w muzeum w Hadze. B. zostawił także jeden sztych swej ręki: „Pożar ratusza w Amsterdamie w 1652 r.“ W zamku podhoreckim znajdują się, przypisywane Janowi de B., dwa duże obrazy historyczne, które opisuje St. Przyłęcki w „Dniestrzance“ St. Jaszow-skiego (Lwów, 1841, str. 12), a o których wspomina Edw. Rastawieeki i za nim „Eucyklopedya“ Orgelbranda, ale wykonanie tych płócien wymagałoby osobistej bytności artysty w Polsce, co nie zdaje się zgadzać z bardzo dokładnie znaną jego biografią, i dlatego, naszem zdaniem, obrazy te muszą być prawdopodobnie dziełem Jakóba de Beau,

syna Jana, którego życiorys zawiera więcej stron dotąd niewyjaśnionych.

Baen Jakób de, syn i uczeń Jana (* w 1672 roku w Hadze—f w r. 1700 w Wiedniu), miał już w 18-ni roku życia dorównywać ojcu w malarstwie . portretowein; mając lat 20, udał się do Londynu na dwór Wilhelma III i dłuższy czas tam pracował; później odbył podróż do Włoch, przebywał czas jakiś na dworze toskańskim, gdzie wykonał wiele fresków i obrazów olejnych, przeniósł się do Rzymu i oddawał się tam malarstwu historycznemu i rodzajowemu, a przez swych towarzyszów, dla nadzwyczaj silnej budowy ciała, został przezwany „Gladyatorem“; nakoniec jakiś książę niemiecki zabrał go ze sobą do Wiednia, gdzie artysta życie zakończył. Ta ostatnia wiadomość, podana dość głucho przez jednego tylko Van Goola i powtórzona za nim przez innych autorów, nasuwa pytanie: czy Jakób de B., zamiast do Wiednia, nie był wywieziony do Polski, lub też—czy z Wiednia nie odbywał chwilowej wycieczki do naszego kraju; przypuszczając bowiem jedno lub drugie, można go uważać za rzeczywistego autora dwóch obrazów historycznych, przechowanych dotąd w zamku Podhoreckim: „Szwedów pod Wolą, proszących o pokój“ i „Oddania Smoleńska Władysławowi IV“. Zbiory zachodniej Europy nie posiadają dziś żadnej autentycznej pracy Jakóba de B., ale dawniejsi pisarze wyrażają się z wielkiem uznaniem ó jego „Portrecie księcia Colchester“, wykonanym podczas pobytu w Londynie, w katalogu zaś Ter-westena jest wzmianka o jego „Dzieciach, niosących owoce“.

Baena, starożytna Ban i a na, miasto okręgowe w hiszpańskim departamencie Kordoby (Andaluzya), na prawym brzegu Marbelli (lewe dorzecze Gwa-dalkwiwiru), w pobliżu drogi żelaznej Jaën-Malaga, posiada wiele zabytków z czasów rzymskich, 13,336 m-ców, prowadzących handel oliwą, zbożem i granatami, w które urodzajna okolica obfituje.

Baëna (paleont.). Rodzaj kopalnego żółwia z formacyi eocenowej w Ameryce północnej.

Baer Karol Ernest. Urodził się 1 -go marca 1792 r. w Estlandii, w majątku Piep, należącym do jego rodziców: ojca, Magnusa, byłego marszałka szlachty, i matki, Julii Baer, pochodzącej z tej samej familii. Początkowo kształcił się w domu; od roku 1807 uczęszczał do Ritter—i Domschule w Re-wlu; w r. 1810 wstąpił na kursa do Uniwersytetu w Dorpacie, gdzie słuchał wykładów historyi naturalnej u znanego wówczas botanika Ledeboura, fizyki u Parrot’a, anatomii zaś i fizyologii u Bardacha i Cichoriusa. Po ukończeniu kursów w 1814 roku, otrzymał stopień doktora medycyny za rozprawę, napisaną na temat: „De morbis inter Esthonos endemicis“. Nie ufając zbyt swym wiadomościom, Baer nie chciał odrazu rozpoczynać praktyki lekarskiej i nie czuł do tego zawodu najmniejszego zamiłowania; ulegając wszakże radom rodziny i przyjaciół, powziął zamiar wyjechania do Wiednia, w celu odbycia praktycznych studyów w tamtejszych klinikach, pod kierunkiem rozgłośnych wówczas powag, lekarskich. Wyjazd ten bez wątpienia

■X

/.

■■

•'1

W-

\1

Fig. 187. Baer Karol.

stanowi najważniejszy wypadek w życiu B-a, zdecydował bowiem o jego przyszłości. Bawiąc w prze-jeździe w Berlinie, B. spotkał się tam ze swym serdecznym przyjacielem i kolegą z Dorpatu, Banderom; ten radził mu pozostać dla studyów w Berlinie, opowiadając z zapałem o muzeum zoologi-cznem, ogrodzie botanicznym i cennych wykładach na uniwersytecie. B. atoli, mając zgóry powzięty plan kształcenia się na lekarza-praktyka, nie uległ tym pokusom, przybył do Wiednia (1815 r.) i tutaj rozpoczął studya w klinikach. Niezależnie od zajęć klinicznych, B. odbywa częste wycieczki botaniczne w odległe okolice Wiednia, ulegając wrodzonym skłonnościom do przyrodoznawstwa. Na jednej z takich wycieczek, w okolicach Salzburga, nareszcie rozstrzygnął się los B-a: dowiedziawszy się bowiem od Martiusa o wykładach anatomii porównawczej Dóllingera, udaje się bezzwłocznie do Wiirzburga i tutaj, zerwawszy raz na zawsze z klinikami, oddaje się z zapałem studyom nad anatomią porównawczą. Po upływie roku (1816) przybył do Wiirzburga Bander i pod kierunkiem Dóllingera

zajął się badaniem hi’ storyi rozwoju kurczęcia. Względnie świetne rezultaty, osiągnięte przez niego dzięki wydoskonalonej technice, dałyB-wi pocliop do studyów w tymże kierunku: od tej też pory B. staje się naturalistą o zupełnie zdecydowanym kierunku embryologicz-uym (ob. E m b r y o 1 o-g i a), jakkolwiek również z zamiłowaniem uprawiał i inne działy przyrodoznawstwa. Niespełna w rok po przybyciu do Wiirzburga, B. otrzymuje od prof. Bur-dacha z Królewca propozyeyę przyjęcia posady prosektora w zarządzanym przez niego instytucie anatomicznym; po chwilowem wąchaniu się pro-pozycyę przyjmuje i opuszcza Wtirzburg; z początkiem szkolnego semestru 1817 r. obejmuje posadę prosektora oraz otrzymuje prywat-docenturę anatomii; we dwa lata zaś później zostaje już professo-rem zoologii. Od tej pory, aż do czasu wyjazdu do Betersburga, zaczyna się najświetniejszy okres w naukowej działalności B-a; niezależnie bowiem od obowiązków pedagoą-a, z wielkim zapałem oddaje się badaniom nad historyą rozwoju zwierząt, do czego zniewoliła go ogłoszona w roku 1818 praca Bandera p. t. „Dissertatio inaug. sistens hi-storiain metamorphoseos, quam ovum incubatum prioribus quinque diebus subit“. Wynikiem badań, podjętych przez B-a w tym czasie, przedewszyst-ldem było odkrycie dotąd daremnie poszukiwanego jajka zwierząt ssących, oraz liczne spostrzeżenia, poczynione nad zapładnianiem jaj, ogłoszone w dzie-e p. t. „De ovi maminalium et hominis genesi.

I Epistoła ad Acad. Imp. scientiarum Betropolitanam. Lipsiae, sumptib. L. Vossii. 1827“. W roku następnym B. wydał już obszerną pracę z zakresu historyi rozwoju zwierząt („lieber die Entwickelungsgeschichte der Thiere, Beobachtung und Reflexion. Erster Theil, mit 3 col. Kupfertafeln. Königsberg, Gebr. Bornträger. 1828“), w której ogłoszone zostały skwapliwie w ciągu lat kilku gromadzone spostrzeżenia nad rozwojem kurczęcia oraz niektórych innych zwierząt kręgowych. Nadmienić wypada, iż, niezależnie od ogłoszenia drukiem, B. wyłożył wyniki swych badań embryologicznych na zjeździe naturalistów w Berlinie, jego zaś powyżej przytoczone dzieło zostało nagrodzone w 1831 r. przez Akademię paryską. Druga część tegoż dzieła, zawierająca przeważnie uzupełnienia do pierwszej części oraz uogólnienia, wydaną została w r. 1837. Wymienione prace rozbudziły ogólne zainteresowanie pośród badaczy przyrody i szeroko wsławiły imię ich autora, zjednawszy mu uznanie i prawo do miana „ojca embryologii“, jemu bowiem przypadł w udziale zaszczyt rzucenia zupełnie dojrzałych nasion nauki, która obecnie rozwinęła się niby wspaniałe i olbrzymie drzewo. To też w r. 1829 B. otrzymał zaproszenie do Akademii Cesarskiej w Betersburgu, dokąd wyjechał na stałe w końcu 1834 roku. W nowym tym okresie B. występuje przeważnie jako pedagog, i w jego czynnościach odtąd zapanowywa pewna jednostajność, przerywana od czasu do czasu podróżami, przedsiębra-nemi w celu badań faunistycznych. W 1837 roku podróżował po Nowej Ziemi, we dwa lata później zwiedza Finlandyę i wyspy zatoki Fińskiej; w 1855 roku przyjmuje udział w ekspedycyi, wysłanej w celu zbadania rybołówstwa na morzu Kaspijskiem. W 1858 r. wyjeżdża do Niemiec; następnie w celach antropologicznych zwiedza zbiory w Kopenhadze, Stokholmie, Baryżu i Londynie: wreszcie w r. 1870 odbywa, już po raz ostatni, podróż po Laplan-dyi. Będąc rzeczywistym członkiem Akademii Nauk w Betersburgu, B. wykładał najpierw zoologię, a nieco później anatomię; oprócz tego zarządzał biblioteką i był jednocześnie profesorem Medyczno-Chirurgicznej Akademii; tę ostatnią wszakże godność złożył w r. 1853, a w dziesięć lat później przeszedł w stan spoczynku, mianowany honorowym członkiem Akademii. Zmarł w r. 1878. — Imię B-a jest ściśle złączone z nauką o rozwoju zwierząt, na tern bowiem polu położył niespożyte zasługi, Brzedewszystkiem B. usunął raz na zawsze bajeczne przypuszczenia, dotyczące początkowego rozwoju zwierząt ssących, odkrywszy ich jajko, oraz uczyniwszy spostrzeżenie (prawie jednocześnie z Burkinjem, w 1826 r.), iż pęcherzyk zarodkowy jajka, przed zapłodnieniem jego, ulega pewnym zmianom, których jednak nie zrozumiał, przypuszczając, iż ono znika. Najważniejszą wszakże zasługę B-a stanowi dokładne zbadanie brózdkowa-nia zapłodnionego jajka i tworzenia się jamy seg-mentacyjnej (zwanej jamą B-a), oraz ta okoliczność, iż on pierwszy szeroko rozwinął teo-ryę zasadniczych listków zarodkowych, która w następstwie, dzięki badaniom Remaka

i Koellikera, do dziś dnia stanowi jedyny klucz do ) Weg, den die Eier unserer Süsswassermuscheln wyjaśnienia genezy różnych tkanek i organów, nie-tylko u zwierząt kręgowych, lecz wogóle w całem państwie zwierzęcem, z wyłączeniem pierwotniaków.

nehmen, um in die Kiemen zu gelangen“ (Meck. Archiv, f. Anat. u. Phys. 1830). — „Untersuchungen über die Entwickelung der Fische nebst einem Anhänge über die Schwimmblase“ (Leipzig bei Vogel). „Beitrag zur Entwicklungsgeschichte der Schildkröten“ (Müllers Archiv, 1834, str. 645—650).— „Bemerkungen über die Entwickelungsgeschichte der Muscheln und über ein System von Wassergefässen

„Untersuchungen über die Entwickelung der Thiere“ (Fror. Neue Nat., Bd. XXXIX, 1846, Nr 839, s. 38, 40). „Beobachtungen aus der Entwickelungsgeschichte des Menschen“ mit einer lith. Tafel. Journal für Ge-

Na podstawie faktów, poprzednio podanych przez

C. Fr. Wolffa i Bandera, B. nietylko sprostował niedokładne pojęcia swych poprzedników, lecz całą teoryę listków zarodkowych i związaną z nią genezę tkanek postawił na trwałym gruncie faktów, jakkolwiek w szczegółach popełnił niektóre błędy in diesen Thieren“ (Fror. Nat. Bd. XIII Nr 1). i wiele kwestyj pozostawił nierozstrzygniętych. Co się tyczy powstawania listków zarodkowych, to B. spostrzegł, iż dość wcześnie występują na scenę 4 listki, w ten sposób, iż każdy z dwóch poprzednio

herausg. v. Dr. A. E. v. Siebold; Bd. XIV. (oder neues Journ. Bd. VII; S. 401—407. 1830).— „Ueber die Kiemenspalten der Saügethier-Embry-onen.“ Meck. Archiv. 1828. — „Ueber das aüssere und innere Skelet“, Ebend. 1826, „Ueber das Ge-fässsystem des Braunfisches“. Nova acta Acad. C. L.

C. Nat. Cur. vol XVII, p. 395—408. „Untersu- ' chungen über die Gefässverbindung zwischen Mutter und Frucht“, Leipzig, bei L. Voss. 1728.— „Wassergefässe in den niederen Thieren“. Fror. Nat.

Bd. 20, Nr. 3. —„Beiträge zur Kenntniss der niederen Thiere.“ Nova acta Acad. C. L. C. n. s. vol.

XIII, pars 2, p. 525 — 762. „Ueber Medusa aurita“ mit einer Kupfertafel, Meck. Archiv. Bd. VIII. 1823. „Kaspische Studien“, Nr. I—VIII.— „De fossilibus mammalium in reliquiis in Prussia etc. Sectio prima, pro loco in ord. medic. in Acad. Albertum abtinendo d. XV Sept.“ etc.—„Vorlesungen über Anthropologie für den Selbstunterricht bearbeitet“. I Th. 8 XXVI n. 525 Seit. mit. 11 Kuppertafeln, Königsberg bei Bornträger. 1824. — „Berichte über die neuesten Entdeckungen an der Küste von Nowaja Zemlja“. Bull, de l'Acad. des sc. de St. Petersbourg 1873. 2) Prace mieszań e, oraz dzieła, wydane p o d redakcyą Baer a. — „Description ethnographique des peuples de la Russie, par T. de Pau-ly. Publié à l’occasion du jubilé millénaire de l’Empire de Russie“. St. Petersb, 1 862.— „Reden gehalten in wissenschaftlichen Versammlungen und kleinere Aufsätze“... St. Petersburg, Schmitzdorff, 1864. „Icones ad Faunain Russico-Asîaticam. auc. P. S. Pallas.“ F. 0. Lietzen. „Alphabetisches und Systematisches Register zu Cuviers-Vorlesungen u. s. w.“ Leipzig 1834.—Wreszcie należy wymienić jeszcze autobiografią B-a, wydaną z okazyi jego 50-letniego jubileuszu doktorskiego: „Nachrichten über Leben und Schriften des Herrn Geheimrathes Dr.

utworzonych, tworzących razem t. zw. tarczkę za- burtshiilfe Frauenzimmer und Kinderkrankheiten, rodkową, rozszczepia się, wskutek czego powstają w ciele kształtującego się zarodka 4 warstwy komórkowe: 1) zewnętrzne - skórna (Hautsclńcht), czyli ektoderma, z której tworzy się naskórek, oraz układ nerwowy; 2) przylegająca do niej warstwa mięśniowa (Fleischschicht), przeważnie dająca początek mięśniom; 3) warstwa naczyniowa (Gefäs-schiclit), dająca początek tkance łącznej i naczyniom krwionośnym; 4) ściśle związana z powyższą warstwa śluzowa (Schleimschicht), tworząca nabłonek kanału pokarmowego. Wymienione 4 listki są zatem podług B-a utworami wtórnemi, z nich właśnie, w drodze powolnych przekształceń w związku z nieustanym wzrostem, oraz wyodrębnieni się komórek w pewnych warstwach, buduje się ciało zarodka. Również doniosłe znaczenie posiada spostrzeżenie B-a, dotyczące podobieństwa zachodzącego w pewnych stadyach rozwoju między zarodkami zwierząt wyższych i niższych, lecz spostrzeżenie to nabrało wielkiego znaczenia dopiero dzięki teorii Darwina, której jednak B. nie podzielał.

Wreszcie należy zaznaczyć jeszcze i tę okoliczność, że B. pierwszy spostrzegł, iż oprócz czysto morfologicznych, czyli, mówiąc ściślej, tektonicznych przekształceń, zachodzących w warstwach zarodkowych, jednocześnie odbywa się różnicowanie histologiczne, polegające na wyodrębnianiu się komórek w pewnych warstwach zarodkowych, lub nawet w pewnych miejscach tych ostatnich. Ogólne poglądy na rozwój zwierząt i znaczenie listków zarodkowych B. wyłożył w drugiem rozdziale pierwszej części dzieła:

— Ogółem

ły szczegóły biograficzne tego znakomitego niemie-

„Ueber die Entwickelungsgeschichte“ e t c. (1828) noszącej tytuł: „Schoßen und Corollarien“; ten właśnie rozdział niewątpliwie nazawsze pozostanie cennym nabytkiem dla wiedzy. Oprócz wyżej przytoczonych prac, B. pozostawił po sobie nader obfitą literacką spuściznę, napisał bowiem obok większych dzieł mnóstwo broszur, krytyk, sprawozdań, Karl Ernst v. Baer, mitgetheilt von ihm selbst“, oraz luźnych artykułów, drukowanych w różnych St. Petersburg, 1866, zkąd też zaczerpnięte zosta-czasopismach, przeważnie r ■■ i •

Baerle Kacper, ob. Bar la eus.

Baemann Henryk Józef (* 17 lutego 1784 w Poczdamie—f 11 czerwca 1847 w Monachium), sławny klarynecista. Pierwsze wykształcenie odebrał w szkole wojskowej muzycznej w Poczdamie. W 1798 r. B. wstąpił do gwardyi królewskiej,

summa prac literackich, włączając w to i parę prac o kiego badacza, wydanych tylko pod jego redakcyą, dosięga kolosalnej cyfry 300. Cenniejszemi z nich są następujące: 1) Z zakresu zoologii, anatomii porównawczej i embryologii.— „Die Metamorphose des Eies der Batrachier vor der Erscheinung des Embryo und Folgerungen auf ihr für, die Theorie der Erzeugung“

(Müllers Archiv. 1834 str., 481 — 509),—„Ueber den ! w charakterze klarynecisty orkiestry wojskowej, i wkrótce nadzwyczajną biegłością w grze zwrócił ! wspaniałej pracowni chemicznej bawarskiej akade-na siebie uwagę księcia Ludwika Ferdynanda, któ- mii umiejętności, a jednocześnie wykład w uniwer-ry go troskliwą otoczył opieką i ułatwił mu dalsze ¹ sy⁷tecie. B. może być uznany za przedstawiciela kształcenie się, pod kierunkiem znakomitego klary- j panującego wyłącznie przez kilka ostatnich dzie-necisty dworu berlińskiego, Fr. Tauscha. W bitwie siątków lat i aż prawie do chwili obecnej, kierunku pod Jena B. dostał się do niewoli, z której wró- syntetycznego w chemii organicznej. Kierunkowi ci wszy, po zawarciu pokoju w Tylży, objął miejsce temu zawdzięcza chemia teoretyczna najważniejsze pierwszego klarynecisty w orkiestrze królewskiej w Berlinie. Od 1808 r. dawał koncerty w całej Europie, budząc wszędzie zachwyt grą mistrzowską i techniką nieporównaną. Po ostatniej swej wycieczce do Petersburga i Warszawy, wrócił B.

swoje podstawy; nie mniej bogate żniwo z prac syntetycznych zebrały także i wszelkie gałęzie technicznych zastosowań chemii; B. zaś, przez niezwykły swój talent wynajdowania i rozwijania zagadnień syntezy, przez pracowitość i zręczność niesłychaną w wykonywaniu doświadczeń, nareszcie przez wpływ nauczycielski na licznych uczniów, położył niespożyte zasługi dla syntezy chemicznej. B. dotychczas nie zebrał w jedną całość ogółu, swoich studyów specyalnych, tak, że zapoznać się z niemi można jedynie z oddzielnych referatów drukowanych w rozmaitych wydawnictwach fach o" wycli. Jako jeden z najczynniejszych założycieli Towarzystwa chemicznego niemieckiego (1868), uważa jednak za właściwe wszystkie prace swoje, jeżeli nie in extenso, to przynajmniej w obszernych własnych streszczeniach, ogłaszać w dwutygodniku tego Towarzystwa (Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft). W studyach B-a odróżnić można kilka myśli przewodnich, które zwykle zajmują go przez całe szeregi lat, przeplatając się jedne z drugiemi i niewyłączając zajęcia się od czasu do czasu, jakby przypadkowego, jakąś myślą uboczną. Jednym z takich przedmiotów głównego zajęcia jest kwestya budowy związków, należących do "gromadki iudygowej. Już w 1869 r., razem z Emmerlingiem, dokonywa syntezy jednego z ciał, należących do owej gromadki, przedtem niezmiernie ciemnej dla chemików, a mianowicie indolu,

/cii \\

s /CH, będącego ciałem macierzystem

Al. Pol.

(1832 r.) do Niemiec i osiadł w Monachium. Jako wirtuoz, B. odznaczał się pięknym tonem, efekto-wnem cieniowaniem frazesów muzycznych i nadzwyczajną biegłością w pasażach. Kompozycye B-a na klarynet posiadają przede wszystkie m wartość pedagogiczną, ale i wartości muzycznej odmówić im nie można.

Baermann Jerz y Miko ł aj (* 1785—f 1850), poeta niemiecki, autor wielu sztuk dramatycznych, pisanych niekiedy w narzeczu dolno-niemieckiem; tłó-maczył romanse Walter Scotta i dramaty Calderona.

Baert Jan, ob. Bart.

And. S.

Baerwalde. 1) miasto w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regencyi Frankfurckiej, okręgu Królewieckim (Königsberg), przy drodze żelaznej z Frankfurtu do Szczecina; 3,861 m-ców; pamiętne pokojem, zawartym dnia 23 stycznia 1631 r. między Szwecyą i Francyą, mocą którego pierwsza, za utrzymywanie 36,000 wojska przeciw Austryi, miała pobierać rocznie po 400,000 talarów. — 2) B., także Be er wal de, miasteczko w pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Koźlińskiej (Cöslin), powiecie No-woszczecińskim, w dorzeczu górnej Persanty; fabryki tkanin wełnianych; 2,500 m-ców.

C₆H,

Baesa, ob. B a a s a.

ca

łej gromadki. Otrzymał go z kwasu ortonitrocy-namonowego, zatem z materyi o budowie znanej, za pomocą topienia z wodanem potasu i opiłkami żelaznemi. Jednocześnie wyjaśnił stosunek indolu do izatyny, a przez to i do innych członków rodziny iudygowej. Zaraz w następnym roku B. otrzymał błękit indygowy, C₁₆H₁₀Na0₂, przez redukcyę a jednocześnie kondensacyę izatyny, C₈H.,N0₂. Dopiero jednak w 1878, udało mu się przygotować sztuczną izatynę przez słabe utlenienie amidooksy-indolu. Badania nad ciałami indygowemi prowadził B. jeszcze i w latach następnych, aż do 1884 roku, przeplatał jednak je ciągle studyami innej treści. Tak np. drugim takim szeregiem badań są prace, odnoszące się do związków, które tworzą się z kwasu ftalowego, CfiH₄ (C0₂H)₂ i niektórych innych kwasów dwuzasadowych, przy ich konilensacyi z alkoholami, a zwłaszcza fenolami. Związki te, m ile pochodzą od kw. ftalowego, by-

And.

Baetis, starożytna nazwa Gwadalkwiwiru w Hiszpanii; od niej pochodzi Baetica, rzymska prowincya, dzisiejsza Andaluzya. Przy liściu B-u do morza wznosiła się latarnia morska—Caepionis turris, dzisiejsza Chipiona.

Baeyer Jan. J a k ó b (* 5 listopada 1794 — f 10 września 1885), 1813 r. wstąpił jako ochotnik do armii pruskiej, brał udział w kampaniach 1813—

1815 r., używany był następnie przez sztab generalny pruski do robót topograficznych. Od 1826 r. wykładał w szkole wojskowej berlińskiej. Należał do licznych prac geodezyjnych; od 1864 został prze-, wodniczącym Instytutu Geodezyjnego w Berlinie i dał początek corocznym „Publikacyom“ tego Instytutu.

Wydał też liczne samodzielne prace topograficzne, dotyczące krajów pruskich. Zmarł w późnym wieku, w stopniu generał-porucznika.

Baeyer Adolf von, jeden z najwydatniejszych chemików współczesnych, syn wymienionego wyżej generała pruskiego, ur. się 30 listopada 1835 r. w Berlinie, gdzie również odbył studya uniwersyteckie. Nauczać zaczął już około 1860 r. pierwo- wają zwane ftaleinami i same przez się, a bardziej tnie w Akademii rzemiosł w Berlinie, skąd po jeszcze ciała od nich pochodzące, zyskały wiele sła-wojuie francuskiej został powołany do zniemczone- wy, jako barwniki. Z ich liczby wymieńmy fluo-go uniwersytetu Strasburskiego, lecz już w 1875 r. ¹ resceinę, która jest rezorcynoftaleiną: od niej pocho-przeniósł się do Monachium, gdzie objął kierunek ! dzą eozyna, erytrozyna, floksyna i t. d.; wszystko

td

s⁵

tD

Zn

And. S.

„The Voyages of W. B.“ 1881).

to są ciała, odznaczające się wspaniałemi barwami. W pierwotnych pracach B. nad ftaleinami (1871—3) żywy udział przyjmował ówczesny jego asystent, nieodżałowany Julijan Grabowski. Prace nad ftaleinami trwały jednocześnie z badaniami nad gromadą indygową, a równolegle ciągnęły się inne szeregi badań. Niepodobna nam streszczać tu wszystkich po kolei. Zatrzymać się jednak musimy nad badaniami, odnoszącemi się do kondensacyi różnych związków, a szczególniej aldehidów. Z badań tych B. wysnuł powszechnie znaną hipotezę o pochodzeniu wodanów węgla od aldehidu mrówkowego, która obecnie, poparta wielostronnie za pomocą doświadczeń, spopularyzowała się zupełnie, skutkiem wcielenia do podręczników nawet elementarnych. Z oderwanych prac B., niestanowiących jednego ciągu, należy wspomnieć o badaniach nad kwasem melito-wym (miodowcowym), CG (C0.₂H)K (1869,70), którego pochodzenie od benzolu wykazał doświadczalnie, popierając tern znakomicie teoryę benzolową Keku-lego. Dalej, wielce ciekawe studya nad związkami poliacetylenowemi posłużyły B-owi za punkt wyjścia dla poglądów stereochemicznych, które, chociaż nie upowszechniły się wśród ogółu chemików, budzą jednak podziw swoim dowcipem i śmiałością. Ostatnie lata wreszcie, od 1886 począwszy, przyniosły szereg studyów nad budową benzolu, które, zebrane w jednę całość w odczycie, wygłoszonym w Towarz. chem. niem., zostały także przyswojone naszemu językowi w streszczeniu, dokonanem przez p. Flaumai ogłoszonem w r. 1891. w „Wiadomościach farmaceutycznych.“ Jako eksperymentator, zasłużył się jeszcze B. wprowadzeniem wielu metod badania, z których wzmiankować należy doskonałą metodę redukcyi zapomocą pyłku cynkowego. Z licznych uczniów B-a, na naszym gruncie rozwijali działalność nauczycielską: zawcześnie dla nauki i kraju zgasły ś. p. J. Grabowski, niegdyś profesor we Lwowie i w Krakowie, oraz p. Hemilian, który przez lat kilka wykładał chemię organiczną w Warszawie.

Baeza, miasto okręgowe w departamencie hiszpańskim Jaen (Andaluzya) na zachodnim stoku gór Loma de Ubeda, rozciągających się między Gwadalkwiwirem a jego prawym dopływem Gwa-dalimarem' 600 nad p. m. 14,377 m-ców. B. starożytna Beatia, była do 1228 r. rezydencyą królów maurytańskich i liczyła wówczas do 150,000 m-ów. Liczne kościoły i dawne klasztory, szerokie ulice, ogromne place, wspaniałe gmachy, (zwłaszcza były uniwersytet, założony 1533 r.)—świadczą o świetnej przeszłości miasta, choć z drugiej strony budowle, wznoszone przeważnie z ciemnego piaskowca, nadają mu pozór smutny, niemal ponury.

Baffi W i n c e n t y (* 1832—f 1884), poeta włoski, z zawodu prawnik, był urzędnikiem sądowym w Neapolu. Poezye jego, między któremi odznaczają się patryotyczne: „Stella dell’ Etna“ i „Italia ri-sorta“—wyszły zebrane p. t. „Poesie“ (1868). Nadto pięknie przełożył utwory Tomasza Morre’a.

Baffin Wiliam (* 1584—fl 121), marynarz angielski, w 1. 1 12, 1615 i 1616 przedsiębrał liczne wyprawy morskie pod kapitanami: Halle’m Bylotem,

Hudsonem i innymi, w celu odkrycia drogi wodnej do oceanu Wielkiego, przez cieśninę Dawisa. Pod stopniem 77°30 szer. półn. zbadał B. pierwszy zboczenie igły magnesowej największe wówczas, 'no 50° wynoszące. Razem z Halle’m i Bylotem opisał te swoje podróże i pierwszy wyłożył sposób określania długości geograficznej na morzu, za pomocą badania ciał niebieskich, przeważnie księżyca. Ponieważ B. drogi do oceanu • Wielkiego nie zdołał odkryć, przeto geografowie, opierając się na jego twierdzeniu, uznali północne przedłużenie cieśniny Dawisa za odnogę, którą od jego nazwiska nazwali odnogą B-na. Wróciwszy z Ameryki, wstąpił do służby kompanii wschodnio-indyjskiej i padł w bitwie pod Ormus, skąd na czele połączonych sił anglików i persów usiłował wyprzeć Portugalczyków. Dziennik jego, prowadzony podczas wypraw północno-amerykańskich, wydał Rundal p, t. „Voyages towards the Nort-West“ (Londyn 1849). Patrz:

Markhama (Londyn, »

Baffina zatoka, między północno-wschodniem wybrzeżem Ameryki północnej a Grenlandyą (od 68° do 78° szereg, północ, i od 51° do 80° dł. zd. Gr.) liczy 1300 kil. długości, wybrzeża ma granitowe przeważnie, na których mieszkają niedźwiedzie, lisy czarne, zające i t. d. Zatoka B. łączy się z oceanem Atlantyckim za pomocą cieśniny Dawisa, zaś z Lodowatym za pomocą cieśniny Smitha na północy i cieśniny Lankastra na zachodzie; w ciągu dziesięciu miesięcy w roku, jest pokryta lodem i tylko przez dwa miesiące otwarta dla żeglugi; wówczas odbywa się w niej połów wielorybów i psów morskich, które tu mnożą się w wielkiej ilości. Zatokę tę odkrył żeglarz Baers w r. 1562, a zbadał pierwszy Wilhelm Baffin wr. 1616, od którego otrzymała swą nazwę. Łączność jej z oceanem Północnym odkrył kapitan Parry w r. 1819.

Baffina ziemia, nazwana tak od nazwiska żeglarza B a f fi n a Wilhelm a, rozciąga się u północno-wschodnich wybrzeży Ameryki, tworząc południowo-wschodnią część wielkiego archipelagu ark-tycznego; granice jej na północ stanowi cieśnina Regenta i Lankastra, na wschód zatoka Baffina i cieśnina Dawisa, na południe cieśnina Hudsońska, na zachód kanał Foxa i odnoga Boothia. Ziemia B. dotychczas mało jest zbadaną, zwłaszcza we wnętrzu; ponieważ pocięta długiemi, niezbadanemi jeszcze u końca swego fiordami, przeto możliwem będzie przypuszczenie, że nie stanowi ona jednolitej wyspy. Niektóre jej części mają specyalne nazwy: Cumberland, Foxland, Cockburnland, Meta incognita i t. d. Powierzchnia ziemi B-a wznosi się 200—250 metr. nad poziom morza, w ciągu całego i niemal roku pokryta śniegiem i lodem, skutkiem czego jej świat roślinny jest niezmiernie ubogi (rosną tylko mchy, rośliny liszajowate i wierzby karłowate); bogatszym zato jest świat zwierzęcy (renifery, niedźwiedzie białe, wilki, lisy, gronostaje, zające północne, piżmowce i t. d.; prócz tego liczne gatunki ptactwa). W Cumberland odkryto pokłady węgla kamiennego.

Baffo Jerzy (f 1768), poeta włoski, członek arystokratycznej rodziny i senator wenecki. Posia-

z Mediną, miastem położonem w tym punkcie nad Senegalem, gdzie żegluga z powodu katarakt i prądów ustaje.—Znaczenie to wzrośnie jeszcze bardziej, gdy rzeczona kolej przedłużoną zostanie aż do Bamako nad Nigrem i tym sposobem połączy dwa, tak ważne dla handlu wogóle, a dla wpływu francuskiego w szczególności, systematy rzeczne.—Kolej ta, wytknięta i budująca się w części, przetnie krainę bogatą i dobrze zaludnioną.

dał wielki talent, ale poezye jego, pisane w dyalek-cie weneckim, szpeci w wysokim stopniu treść wsze-teczna. Wyszły one dopiero po śmierci autora, p. t. „Poesie“, najprzód w r. 1774 bez oznaczenia miejsca, później w Cosmopolis (właściwie Wenecyi) w r. 1787 w 4-ch tomach; z tłómacz. franc. Paryż, 1884, 4 tomy.

Bafing, jedna ze źródłowych rzek Senegalu w zachodniej Afryce, zowie się także Baleo (czarna rzeka) i Bakel, — ma źródła na wysokości 710 m, w kraju Futa Pjallon, na zachód od miasta Timbo; płynie w głębokiej, urwistej dolinie, tworząc liczne prądowiny, katarakty i wodospady, pod Bafoulabe łączy się z potężniejszą od siebie, również źródłową rzeką, Bakhoy, tworząc Senegal.—Długość ogólna od źródeł do Bafoulabe, wynosi 525 km. (bliższe szczegóły, ob. Senegal).

And. S.

And S.

N.

Bag (po włosku Carlopago), miasto portowe nad Adryatykiem, u stóp góry Welebitu, zwane w wiekach średnich Srissia Stripa, liczy 1400 m. trudniących się przeważnie handlem; posiada sąd okręgowy, komorę celną, klasztor kapucynów i piękny kościół, pod wezwaniem św. Karola. B. należał niegdyś do hrabiów z Krbawy, którzy wyrobili mu u króla Macieja Korwina przyznanie praw miasta Bafioti (w licz. pojed. M-fiote, mn. Ba-fiote), wolnego. W r. 1525 był przez turków zburzony, plemię afrykańskie w Loango, należące do szczepu a za panowania Karola VI-go znów się podniósł Bantu i stanowiące doskonały typ murzyński. B. i otrzymał nazwę B. Karolowego. W r. 1757 Masą wogóle dość sprytni, łatwo się zapalający, żywi, rya Teresa wróciła mu jego poprzednie przywi-wesołego usposobienia i niepomiernie zabobonni, leje.

Bagagem, miasto w prowincyi brazylijskiej Minas Geräes, (47° 10 dł. zd. Gr. i 18° 45' sz. pd.),

And. S.

Bagamojo, miasto na wschodnim brzegu Afryki, w sułtaństwie Zanzibarskiem, naprzeciw wyspy Zanzibaru leżące (6l/₂° szer. poł. i 39° dług. wscli.), ważną gra rolę, jako jeden z większych punktów handlowych, leżących na drodze karawanowej ze wschodu do Afryki środkowej; stąd zwykle wychodzą także i wszelkie wyprawy naukowe, dla zbadania wnętrza afrykańskiego (wyprawa Stanleya, Camerona i t. d.). Missyonarze francuscy otworzyli tu instytut wychowawczy dla oswobodzonych niewolników. W roku 1890 Stanley sprowadził do B. Emina-

Wszelkie sprawy publiczne i spory między sobą rozstrzygają na zgromadzeniach, gdzie wykazują

N.

Bagara, Bag g a r a, B agar o w i e, szczep arabski na podkładzie berberyjskim w Afryce, na lewym brzegu średniego Nilu i na południe od Kor-dofanu. Jest to lud rosły dobrze zbudowany, o ciemnej cerze i czarnych włosach, namiętnie oddaje się hodowli koni, któremi prowadzi handel rozległy, zajmuje się przy tern pasterstwem, mniej rolnictwem; instynkta rozbójnicze czynią go postrachem karawan i sąsiednich negrów sudańskich, na których dla pozyskania niewolników urządza obławy.

Bagard Karol, lekarz francuski (* 1696 r. w Nancy f tamże 1772 r. Promowany w Montpellier 1715 r. Był nadwornym lekarzem króla Stanisława. Miasto rodzinne zawdzięcza mu utworzenie uczelni lekarskiej, oraz założenie ogrodu bota-

F—n.

zdolność do wymowy. Religia ich polega na pola dyamentowe 10,000 m-ców. wierze w siły wyższe, ożywiające naturę; największą powagą cieszą się u nich czarodzieje, którzy posiadają moc leczenia i chronienia ludzi przed złe-mi siłami. Stosunki rodzinne są względnie dobrze uregulowane; kobieta sama posiada prawo rządzenia swym majątkiem, a wszelkie spadki (nietylko majątku, ale i godności pewnych), idą po kądzieli; dziewczyna sama sobie wybiera męża, który przed ślubem, odbywanym w sposób dość pierwotny, składa dary rodzicom swej żony przyszłej. Wielożeń-stwo, jakkolwiek dozwolone, praktykuje się tylko wśród bogatszych. B. mężczyźni trudnią się prze- paszę, ważnie rybołówstweim pozostawiając uprawę roli kobietom. Chętnie dają się tatuować, w uszach noszą różne świecidełka; na odzież używają mate-ryj bawełnianych, dostarczanych im przez anglików. Do końca XVIII st. tworzyli samodzielne państwo, obecnie ulegają wpływowi angielskiemu.

And. S.

Bafomet (Babhomet), symbol templaryuszów, wyobrażający wyrzeźbioną z kamienia postać kobiety z dwiema twarzami i wąsami, na niej zaś wyryte znaki symboliczne: żmiję, krzyż złamany, egipski klucz życia i śmierci, świecznik siedmiora-mienny, szachownicę, słońce, księżyc i napisy arabskie. Niektórzy uczeni w figurze tej upatrywali wyobrażenie gnostyckiej bogini Mete, t. j. mądrości, inni ją uważali za jakiś symbol alchemików. Bądź co bądź, nie ulega atoli wątpliwości, że nicznego.

Bagassa Aubl, Bagassa. Rodzaj należący, jak

B. był symbolem kabalistycznym, przez niektórych templaryuszów używanym, a przypuszczano, że się zdaje, do rodziny Ch 1 eh o w co waty c h (Arto-wyraz Bafomet był umyślnie przekręconem imię- carpeae), o kwiatach dwudomowych z których mę-niem Mahometa, co miało świadczyć o skłonności skie dotąd nie są znane. Kwiatów żeńskich kielich

ich do islamizmu.

N.

prawie walcowaty, 4 listkowy, o listkach grubych, Eafulaka,Bafoulabe, ważny posterunek woj- mięsistych, stykających się brzegami. Zalążnia na skowyG handlowy'w Senegambii, przy złączeniu się króciutkim trzoneczku, jak w rodzaju Artocarpus, dwóch źródłowych rzek Senegalu: Bafing i Bakhoy; uwieńczona szyjką boczną, rozdzielaną na dwie ga-broni go silna choć niewielka twierdza.—Znaczenie łązki, często nierówne; zawiera ona w swojej po-swe zawdzięcza ta osada kolei żelaznej, łączącej ją jedyńczej komorze tylko jeden zalążek zstępujący,

201).

Al. Pol.

W. S.

Dr J. B.

wsteczny, z otworkiem zwróconym w górę i na zewnątrz. Owocem jest pestkowiec mało mięsisty podługowato-jąjowaty, o pestce cienkiej i kruchej. Ziarno nerkowate pod swoją skórką zawiera zarodek o Ościeniach eliptycznych. Są to drzewa wyniosłe, o liściach szerokich, przeciwległych, trój klapowych, opatrzonych w przylistki kątowe i opadające. Kwiaty żeńskie bezszypułkowe osadzone na wspólnym osadniku kulistym. Znany jest tylko jeden gatunek (Bagassa guianensis Aubl.) żyjący w Guyanie francuskiej. Dostarcza on Drzewa B-ego (Bois de Bagasse), bogatego w żółty barwnik, używanego w ojczyźnie swojej do wyrabiania lekkich łodzi i do robót stolarskich (ob. H. Bailion: „Hist, des pl.“ t. VI, 152, 100,

J. A*

Bagatella Antonio, jeden z lepszych lutników włoskich z końca zeszłego stulecia. B. jest autorem pracy uwieńczonej nagrodą: „Regole per la costruzione dé’ Violini, Viole, Violoncelli e Violo-ni“, wydanej kosztem akademii Padewskiej 1786. To samo dzieło wyszło w przekładzie niemieckim. J. O. H. Schauma p. t. „Ueber den Bau der Violinen, Bratschen i t. d,“ (Lipsk 1806).

Bagatino, moneta miedziana dawnej rzeczypo-spolitej wenockiej, wartość miewała rozmaitą, zwykle jednak wynosiła pół solda, czyli 6 denarów. Na jednej stronie B, był wizerunek św. Marka, na odwrotnej—Madonna, dziewięć gwiazd i nazwisko panującego doży rzeczypospolitej. („Enc. Orgel.“).

Bagatta d ó z e f, teatyn, werończyk. Przybył z Rzymu do Lwowa 22 czerwca r. 1670 w charakterze misyonarza apostolskiego. Nietaktownem postępowaniem zraził ku sobie ormian; zrozumiawszy drażliwość sytuacyi, prosił o pozwolenie wrócenia do Włoch, które też w lipcu roku 1671 otrzymał (Pawiński: Dzieje zjednoczenia ormian polskich z kościołem rzymskim).

Bagaudowie (Bagaudae), chłopi gallijscy, którzy, uciśnieni jarzmem rzymskiem, powstali za czasów Dyoklecyana. Z trudnością udało się Maxy-mianowi w r. 285 po Clrr. stłumić na pewien czas ten bunt, który następnie przeniósł się do Hiszpanii, trwał z półtora wieku i potem jeszcze gdzieniegdzie niebezpiecznie wybuchał (Eutrop. 9.20). (Ob. Hundemana: „Die Bauernaufstände in Gallien“ i t. d. z r. 1872).

Bagaży a. Materya z jedwabiu surowego, używana na odzienie przez arabów. U nas zwano tak materyę bawełnianą w rozmaitych kolorach, znaną już od czasów Zygmunta Augusta, której używano przeważnie na kaftany męskie.

Bagaż, nosi miano pakunek, z jakim wojsko, będące w marszu, przenosi się z miejsca na miejsce. W zeszłych wiekach zbyteczne nagromadzenie B-u armii niejednokrotnie było przeszkodą dla jej ruchliwości i zdolności do boju. Od czasu też rewolucyi francuskiej B. wojska w marszu, wszędzie prawie ograniczono do tego, co niezbędne (ob. Tabor).—Toż samo miano B-u nadają pakunkom pasażerów, jadących pociągami osobowemi dróg żelaznych. Część jego, jak u nas do wysokości wagi puda, za granicą zwykle 25 kilogramów, drogi żelazne przewożą bezpłatnie, jako dodatek do ceny biletu osobowego. W świeżo zaprowadzonej osobowej taryfie strefowej, na drogach żelaznych węgierskich i austryackich, bezpłatny przewóz ten części B-u został zniesiony.

Bagdad, stolica Iraku arabskiego, położona po obu brzegach rzeki Tygrys, pod 33° 20'szer. półn.; jest miastem bardzo dawnetn, jak o tern świadczy napis starożytny na t. zw. głazie Michaux; tu król assyryjski Assur-bel-Kala (około 1100 r. przed Chr.) zowie B. twierdzą. (Harper w „The Academy“, 1889, str. 139). Lecz potem historya milczy zupełnie o nim, aż do VIII w. po Chr. Dopiero w r. 762 po Chr. występuje B. jako siedlisko kalifów; w tym także czasie poczyna się zaludniać, skutkiem osiedlenia się w nim mnóstwa przybyłych z różnych stron rzemieślników i kupców, z których tylko wyznawcy Mahometa mieli prawo mieszkać w mu-rach miejskich, chrześcianie zaś, żydzi i wyznawcy Zoroastra mieścili się na przedmieściach. Kalif wybudował rzydeencyę dla siebie nad brzegiem Tygrysa, zwaną Dar-el-Chuld, a wkrótce potem na lewym brzegu tej rzeki stanął, w r. 768, drugi pałac, dla następców tronu przeznaczony, przez co dany był początek rozbudowaniu się miasta w tej drugiej stronie rzeki. Coraz bardziej wzrastając pod względem handlowym i poniekąd przemysłowym (wyrób znanych w całej Europie baldachinów), B. stał się nakoniec, za kalifa Haruna-al-Raszyda, przybytkiem sztuk i nauki wschodniej. Wówczas miasto liczyło 2,000,000 mieszkańców i miało posiadać 100,000 meczetów, 60,000 łaźni, 70,000 targów, 12,000 młynów i t. d. Jakkolwiek cyfry te są przesadzone, mimo to świadczą one dowodnie o ogromie miasta. Po śmierci Haruna-al-Raszyda, podczas walki między jego synami, był B. w r. 813 zdobyty przez Tahira, wodza pretendenta do korony, Mamuna, przyczem w znacznej części spalony i zburzony. Wprawdzie Mamun potem odbudował go, ale to miasto już nigdy nie zdołało wrócić do swej poprzedniej świetności. Za panowania Motazima, znowu bardzo wiele ucierpiało, gdy kalif ten wydał je na rabunek wojsku, za karę spisku, wykrytego i stłumionego zbrojną ręką. W r. 835, tenże Motazim przeniósł stolicę z B-u do Raszydu; rokosz, który podnieśli obywatele B-u, pod dowództwem Ahmeda Ibn Nassura w r. 846, przeciw kalifowi Waikowi, spełzł na niczem. Kalif Mu-tawakil, otaczający B. większą stosunkowo opieką, niż jego poprzednicy, na prośby prawowiernych arabów, rozkazał w nim zburzyć wszystkie niema-hometańskie świątynie. Podczas wojny między członkami dynastyi Abbasydów, bardzo wiele ucierpiało miasto, przeważnie od żołnierzy tureckich, zwłaszcza w czasie jego oblężenia w r. 865. Kalif Mutamid znowu przeniósł stolicę napowrót do B-u, jednakże nie zdołał zapewnić mu rozwoju. Gdy w r. 936 kalifowie pozbawieni byli władzy świeckiej, i jako sunici, mieli nieprzyjaciół licznych w sekcie szyitów, znowu B., licznie zaludniony przez obie sekty, stał się widownią krwawych rozterek domowych. W r. 1055, wódz turków seldżuków, Togrulbeg, opanował B., lecz zadowolnił się urzędem emira-al-omera przy kalifie. Tym sposobem kalifowie odzy-

skali swą władzę, a skorzystawszy z rozterek, pomiędzy samymi turkami wynikłych po śmierci Malik-szacha, zapanowali całkowicie nietylko nad B-em, ale i nad znaczną częścią Iraka w r. 1132.

się u obu końców, ma kształt półkola, którego największa szerokość nie przechodzi pół kilometra. Od piasków, z sąsiedniej pustyni nawiewanych, chroni je wał z dwiema bramami, z których północna nosi nazwę bramy szeika Omara. Ulice B-u są wąskie i kręte; domy, w znacznej części lepione z gliny, często bywają niszczone przez wylewy rzeki (w r. 1831 wylew Tygrysu zburzył około 7,000 domów). Z gmachów publicznych godnemi uwagi są: seraj, komora celna (Mustansirija) i dom konsulatu angielskiego, z ogrodem, przylegającym do rzeki, gdzie mieści się port dla angielskich okrętów wojennych; oprócz tego, znajduje się niezmierna liczba świątyń rozmaitych wyznań; między niemi najstarszy

Ale w r. 1258 B. zdobyty był i zburzony przez inongołów, a ostatni kalif Mustansir poniósł śmierć w ich obozie. Wprawdzie podźwignął się B. niebawem z gruzów, ale już od tej pory był tylko zwykłem miastem prowincyonalnem, utraciwszy nazawsze swoje znaczenie stolicy. W r. 1404 zdobyty był przez Tamerlana, który kazał wymordować wszystkich mieszkańców, oprócz kapłanów i uczonych, i wzniósł piramidę, z 90,00 głów ludzkich ułożoną. Po upadku państwa mongolskiego przyłączony był B. do monarchii Nowoperskiej i przy | jest meczet el-Suk - el-Gazel; następnie około 30 niej zostawał do roku 1534, w którym zdobyli go | karawanserajów, 50 łaźni i około 30 bazarów, na-turcy. W r. 1623 znów zawładnęli nim persowie, 1 pełnionych towarami wschodu. Ludność, pod wzglę-

®Äi

ïÜ-fcl

mm

:-w

■

■    - -.v    -

>«

Misé

g=lÿ=

MH

gp

ipP

■

-■* ,u- — =    :    =-"=r^=Hr=r-

_

■"

!Âfii

F-'’y'

^^^f:gTippçX'%,^7y.--

r*-=r;

;f

tr :

Si •

H|i

•iS

|:

F|m

y;

r.

■.....i«MaÉ

' ' '^S

>fevj

i^â

ÉUh

jév.-

Tp- v

. 3$^

h' :

i»3vi

Lara

üe

tSf-

|wpiâ

»lis

Slgp^

Site

3=.

__ . I _. mm „ „, B . ■■_- _ I H_________I__aVw

Sfffe.v    fr.rr,-,- .,.-■

s~

Fig. 188. Bagdad.

wszakże nie na długo, albowiem w r. 1638 zdobyty był przez turków napowrót, przyczem podczas szturmu padło 30,000 mieszkańców. Odtąd, aż do dnia dzisiejszego, B. pozostaje w rękach tureckich. Około r. 1670 liczył ledwie 15,000 ludności, która ku końcowi XVIII w. wzrosła do 130,000; obecnie atoli, skutkiem niepomyślnych warunków zdrowotnych i utraty handlu perskiego, liczba ta spadła do 70,000.—B., pomimo swojego upadku stopniowego, jest dotychczas największem miastem w Mezopotamii. Główna część B-u, t. z. NowyB., będąca obecnie siedliskiem władzy i ogniskiem handlu, powstała w XV w. i rozłożyła się na lewym brzegu Tygrysu, zaś część mniejsza i uboższa — Stary B., kryjąca nieliczne pamiątki dawnych kalifów, rozciąga się na prawym brzegu rzeki, otoczona dużemi lasami «laktylowemi i pomarańczowemu Miasto, zwężające

dem narodowości i wyznania, jest niezmiernie różnorodna ; panującym narodem są arabowie obu sekt: szyickiej i suuickiej; po nich, pod względni ilości, pierwsze miejsce zajmują żydzi (około 1,300 rodzin), trzymający głównie w swych rękach handel B-u; po nich następują: Ormianie, grecy, persowie, hindusi i t. d. Liczba europejczyków wogóle jest nieznaczna (przeważnie zaś urzędnicy konsulatów). Przemysł B-u obecnie ogranicza się jedynie do rozmaitych wyrobów bawełnianych i jedwabnych; inne różne towary, przeważnie perskie i hinduskie, kupują się na targach miasta. Handel dotychczas jeszcze jest w stanie kwitnącym; przedmiotami jego są wszystkie ważniejsze wyroby i produkty Wschodu. Ważne źródło dochodu dla miasta stanowią ciągłe pielgrzymki persów do Korbeli. B. jest główną stacyą telegraficzną Azyi zachodniej, z Basrą

ską, a u przylądka Karang-Bolong, na skałach ambalskich zbierają jadalne, gniazda jaskółek (Col-locolia esculenta). Stolicą B-u jest miasto Purwere-djo, miejsce pobytu rezydenta i głównego naczelnika wojsk miejscowych.

połączone jest drogą wodną; projekty komunikacyi kolejowej z główniejszemi miastami Azyi Mniejszej istnieją już oddawna. B. liczy obecnie około 100,000 m-eów; liczba ich za czasów Haruna al Raszyda wynosić miała 2 miliony. Wilajet B-u, na teryto-ryum dawniejszej Babilonii, ma około 300,000 km. □ i 17₂ mil. m-eów. Kraj przeważnie nizinny, bardzo urodzajny, ale niedbale uprawny; klimat gorący, gwałtownym zmianom podlegający. W bliz-kości rzek liczne bagniska. — Ob. „Travels to the city of Caliphs“ Wellstedta (Londyn, 1840) i artykuł Socina wT „Ausland“ za rok 1873, str. 703 — 704.

I'-li.

Bagellardo Paolo, inaczej Bagellardus de F 1 u m i n e, ur. w Riece (Fiume), autor jednego z najdawniejszych dzieł o chorobach dzieci: „De aegritudinibus infantum et de morbis puerorum“ (Padua, 1472: Griitz, 1 487; Lyon, 1538).

Bagetti, główny inżynier w Paryżu; od roku 1812 znany jest jako dobry pejzażysta.

N.

Bagge Sei mar (* 30 czerw. 1823 w Koburgu, Bagdalin, pstro wzorowana tkanina baweł- kompozytor i pisarz muzyczny, uczeń Kummera,

n i a na.

Bagehot (Bed żot) Walter, ekonomista angielski (* w 1N26 r.). Studya wyższe odbywał w uniwersytecie londyńskim. Przez pewien czas wydawał czasopismo: „The Economist“. Sławę literacką zapewniło mu dzieło o konstytucyi angielskiej: „The English Constitution“ (1867, trzecie wydanie 1878). W „Bibliotece Międzynarodowej“ ogłosił dziełko pod tytułem: „Physics and Politics“, .1872 (to samo po polsku pod tyt. „O początku narodów“, 1875). Stosuje w niem autor teoryę Darwina do genezy państw i wogóle do powstawania społeczności politycznych. Bardzo cennem dziełem Bagehota jest: „Lombard Street“; siódme wydanie 1878 (to samo po polsku pod tyt. „Charakterystyka rynku pieniężnego“, przełożył Michał Szymanowski, 1876). Z drobniejszych artykułów autora należy przytoczyć: „A practical plan for the assimilation of English and American money“, 1869. B. umarł 1877 roku. Po śmierci antora wydano jego: „Literary Studies“ (1881), oraz „Essays on Pari in men tary

F. K. ‘

D. Webera i S. Sechtera. W 1851 r. był profesorem kompozycyi w konserwatoryum wiedeńskiem. W 1860 r. B. redagował „Deutsche Musikzeitung“ (w Wiedniu, od r. 1863—8); „Deutsche Allgemeine Musikzeitung“ (w Lipsku), poezem przyjął ofiarowane sobie stanowisko dyrektora szkoły muzycznej w Bazylei. Oprócz wielu wybornych artykułów muzycznych, rozpraw, recenzyj i polemik, zamieszczanych w „Monatsschrift für Theater und Musik“, oraz w pismach przez niego redagowanych, B. wydał dziełko, p. t. „Gedanken und Ansichten über Musik und Musikzustände i t. d.“ (Wieden, 1860 r.). Kompozycye B. dobrze są opracowane pod względem technicznym, mało w nich jednak

melodyi i natchnienia.

Bagger Karol Krystyn (* 1807 w Kopenhadze— f 1846 w Odense), poeta duński, obdarzony wielkiemi zdolnościami, ale ciężkie koleje życia nie pozwoliły mu ich wyrobić i zharmonizować. Z pomiędzy utworów jego najpoczytniejszy był romans: „Min broders levnet“ (Żywot mojego brata, 1835), interesujący głównie jako poetyczna autobiografia B-a. Jego „Samlede vaerker“ wyszły w 2-ch tomach, (Kopenhaga, 1867).

Baggesen Jens (Emanuel), (* 1764 w Korsör na wyspie Seelandyi — f 1826 w Hamburgu), wybitny poeta duński, z doby przejściowej od smaku francusko - klasycznego do romantycznego. Będąc ubogim studentem uniwersytetu w Kopenhadze, ogłosił drukiem swoje opowiadania: „Komiske fortallinger“ (1785), któremi zwrócił na siebie powszechną uwagę i zjednał sobie mecenasa w osobie Fryderyka, księcia Augustenburskiego, następcy tronu, podówczas regenta państwa. Jego kosztem B. odbył kilkakrotną podróż za granicę, w Niemczech zawiązał stosunki z Klopstockiem, Wielandem, Vossem, Jacobim i in-nerni znakomitościami, zapalił się do literatury niemieckiej tak dalece, iż odtąd tworzył zarówno w języku duńskim i niemieckim. W r. 1800, pociągany sympatyami dla idej liberalnych, osiadł w Paryżu, skąd dopiero w 1811 przeniósł się do Kielu dla objęcia katedry języka i literatury duńskiej, ale już po dwóch latach ustąpił z tego stanowiska i, osiadł-szy w Kopenhadze, rozpoczął literacką walkę z Oelen-schlaegerem, jako przewódcą kierunku romantycznego. Tą walką, która nie pozostała bez dodatniego wpływu na literaturę duńską, B. tak dalece stracił

Al. Po!.

Reform“ (1883).

Bagelar Ernest W i 1 i a m J a n, oryginalny rysownik i iniedziorytnik (* w Eindhooden r. 1775). Prostym będąc żołnierzem z początku, został majorem w r. 1798, poezem otrzymał emeryturę. OJ tego czasu poświęcał się wyłącznie sztuce i już r. 1820 powstała ilość kartonów, która dochodzi do trzystu. Po większej części są to niewielkie krajobrazy, których rysunek jest charakterystycznym. Mamy także rysowane przez niego portrety: cesarza Aleksandra, miedziorytnika Marka i innych. Wszystkie prace B-a nacechowane są nową, osobliwą manierą, na którą widoczny wpływ wywarło badanie dzieł Jana Luykensa. Później B. malował też obrazy olejne. — Ob. van Eyndena i van der Willigena „Geschichte der Vaterland. Schiidek“, TI. 188.

Bagelen, prowincya (rezydentura) holenderska na wybrzeżu południowem wyspy Jawy, ograniczona z północy wyniosłością Minoreh, a z południa oceanem Indyjskim, na zachód granicząca z rezy-denturą Banjumas, a na wschód z Djocjakarta, liczy na przestrzeni 3,427 kim. □ 1,282,386 m-ców (576 europejczyków, 2,922 chińczyków; resztę stanowi ludność miejscowa). B. jest krajem bardzo urodzajnym i dobrze zroszonym; ziemia wydaje: kawę, indygo, cynamon, ryż, herbatę, tytoń i t. d. na popularności i tylu sobie stworzył niechętnych, Na wybrzeżu pod Samangią wydobywają sól mor- iż w r. 1820 usunął się z kraju i osiadł w Szwajca

roman-

znowu

And. S.

N.

And. S.

F-n.

ryi. Umarł w Hamburgu, wracając po sześcioletniej niebytności do ojczyzny. B. otrzymał przezwisko „poety gracyj“, jako mistrz stylu poetyckiego

1    wdzięcznej formy, szczególniej celował w lekkich listach poetyckich i opowiadaniach o nastroju satyrycznym; brak mu wszakże (jako poecie przejściowemu) jednolitości kierunku i wytrzymałości w poglądach na życie i poezyę. Z jego duńskich utworów, wydanych zbiorowo w 12 tomach p. t. „Danske vaerker“ (Kopenh. 1845—47), zasługuje na uwagę „Labyrinthen eller digtervandringen“ (1792—93,

2    tomy), sprawozdanie z wrażeń, doznanych podczas podróży za granicą. Po niemiecku opracował: poetyczną sielankę „Parthenais oder die Alpenreise“ (1802); „Der vollendente Faust“ (1806), utwór dramatyczny, skierowany przeciw Goethemu i tykom; „Karfunkel oderKlingklingelalmanach“ (1810), wyszydzający romantyków, i „Adam und Eva“ (1826‘), poemat rozwlekły i zawiły, miejscami humo-rystyczny .miejscami zaś poważny, nawet patetyczny. Wszystkie prace B-a: „Poetische Werke in deutscher Sprache“, wyszły w 5 tomach (Lipsk, 1836). Wiele ciekawego materyału do współczesnych prądów literackich i filozoficznych zawiera jego: „Briefwechsel mit K. L. Reinhold und F. J. Jacobi“ (1831).—P o r ó wn: Arentzen: „B, og. Oehlenschlae-ger“ (Kopenh. 1870—787, 8 tomów).

Baggowut Karol syn Teodora, generał russki (* 1761— f 1812.) Ród Baggowutów, właściwie Baggohufwudt, pochodzi z Norwegii, zkąd w XVII stuleciu przeniósł się do Estonii. W r. 1778 B. przyjął służbę u margrabiego Anspach, lecz już w rokn następnym przeszedł do armii russkiej, jako podporucznik w Tobolskim pułku piechoty. W r. 1781 był przeniesiony do Dnieprzańskiego pułku i należał do kampanii krymskiej. Na początku wojny tureckiej 1787 r. wstąpił do Sybirskiego pułku grenadyerów, w r. 1789 brał udział w zwycięstwie nad Turkami nad rz. Salca i w zdobyciu fortecy Bendery. Osłabione zdrowie zmusiło go do porzucenia służby z rangą premier-majora; lecz w r. 1792 wrócił do wojska, naprzód jako wolontaryusz, a następnie jako oficer tegoż samego pułku sybirskich grenadyerów; W r. 1794 B. był w Warszawie, potem uczestniczył w bitwie pod Maciejowicami i w szturmie Pragi.— 27 czer. 1800 r, znowu porzucił służbę w randze generał-inajora; lecz cesarz Aleksander I, niezwłocznie po swem wstąpieniu na tron, powołał go do służby i mianował szefem 4 pułku jegrów (tytuł ten nosił B. do śmierci). W wojnie z Napoleonem I. za bitwę pod Pułtuskiem, 14 grud. 1806., otrzymał order S. Jerzego 3 klassy, bo zasłynął jako jeden z najwaleczniejszych generałów. W kampanii 1807 r. był w bitwach pod Pruską Iławą (Preussisch Eilau), następnie pod Heilsbergiem i Friedlandem. Podczas kampanii 1808 r. dowodził wojskiem nad Botnicką zatoką i w wielu potyczkach zwyciężył szwedów. Podczas wojny 1812 r. B. był dowódcą 2-go korpusu piechoty w armii Barclaya-de-Tolly i za bitwę pod Borodinem otrzymał order Aleksandra Newskiego, jednakże orderu tego już nie zdążył włożyć, gdyż 6 paźd. t. r. poległ w bitwie pod Tarutinem.

Baggowut Aleksander, syn Teodora, synowiec poprzedzającego, generał russki. W r. 1825 ukończył pierwszy korpus kadetów i wstąpił do moskiewskiego pułku gwardyi; lecz, zamieszany do sprawy grudniowej t. r., był wysłany razem z pułkiem zbiorowym gwardyi na wojnę do Persyi; tam brał udział w wielu bitwach, a po skończonej wojnie wrócił do kraju, przywożąc kontrybucyę i trofea, na persach zdobyte. Następnie B. należał do kampanii 1831 r. i pod Grochowem był ciężko raniony. W r. 1841 został szefem ukraińskiego pułku ułanów. Następnie, już jako dowódca brygady, B. brał udział w kampanii węgierskiej r. 1849. W r. 1852 dowodził 20 dywizyą piechoty na Kaukazie. W r. 1853 odznaczył się pod Baszkadykła-rem w Krymie, a w r. 1854 w bitwie pod Kiuriuk-Dara. W ostatnich latach swego życia B. był członkiem kapituły orderów.

Baghelkhand, kraina w Indostanie w t. zwanych Centralnych Indyach, stanowiąca prowincyę t. im., a właściwie agencyę (agency), zostającą pod zarządem osobnego agenta politycznego. Wzgórza Keimoo i rzeka Sou (prawy, znaczny dopływ Gangesu), przecinają kraj od południo-zachodu na północo-wschód, grunt urodzajny, klimat zdrowy, zaludnienie dość gęste, gdyż na 29,315 km. □ mieszka 1,512,595 m-ców, czyli 52 na 1 km. □. Nazwa B. powstała od Baghelów, szczepu Hindusów, którzy niegdyś zamieszkiwali Radżputanę w okolicach półwyspu Gudżerackiego i którzy stąd przenieśli się ku wschodowi nad brzegi górnego Sonu. Baghelowie, Ob Baghelkhand.

Bagherya alho Bagarya, miasto na wyspie Sycylii, w departamencie Palermo, o 16 kim. na wschód od m. Palermo, rozłożone wśród urodzajnej równiny nad brzegiem morza, liczy 15,610 m-ców. Piękne położenie i rozkoszny klimat zwabiają tu latem znaczną ilość mieszkańców z Palermo, posiadających w B-i wiele pięknych willi; najwspanialszą z nich jest willa La Valguarnera, w której dwukrotnie mieszkała Karolina, królowa sycylijska (f 1814), i willa książęcej rodziny Palagonia. Na południo-wschód od B-i leżą ruiny starożytnego So-luntu, zwanego dziś Solanto.

Bagida, osada nad odnogą Gwinejską w Afryce, na wybrzeżu Niewolniczem, w kraju Togo, zostającym pod protektoratem niemieckim, była od r. 1884 do 1887 siedliskiem zarządu tej kolonii—ma trzy niemieckie faktorye. Odróżnia się Bagidę po-brzeżną, złożoną z kilku lepianek, pokrytych trzciną, od B-y miasta, położonego w głębi lądu nad laguną wewnętrzną. Flagę niemiecką zatknął tu słynny podróżnik Nachtigal 5 lipca 1884 r.

Bagien Jakób, lekarz, członek paryskiej akademii chirurgicznej i naczelny lekarz żandarmeryi (* około 1720 r.), dał się poznać przez swe badania nad mechanizmem gojenia ran poamputacyj-nych. Główną jego pracę, tyczącą się tego przedmiotu, ob. w „Mémoires de l’académie de chirurgie“, Tom II. Rok jego śmierci jest niewiadomy.

Bagienko, Ob. Andromeda polifolia. Bagieński Adolf ks. (* 1811—f około 1860),

216).

na

ukończywszy studya teologiczne w uniwersytecie wileńskim, został następnie powołany na zastępcę profesora Pisma św. w otwartej r. 1833 w Wilnie akademii duchownej, gdzie niebawem został profesorem zwyczajnym, a po jej przeniesieniu do Petersburga, pełnił tu dalej swoje obowiązki. Jest autorem dwu podręczników, po łacinie pisanych, na użytek słuchaczów teologii: „ Hermeneutica bibliea seu ars interpretandi Scripturam sacram“ (Wilno, 1841; str. 108); „Introductio historico-critica in libres sacros Novi Testamenti “ (tamże, 1844; str.

P. Chm.

Bagiński Wojciech Wincenty Kanty, ksiądz dominikanin prowincyi litewskiej. Przywdział habit zakonu 1747 — f 1784. Z pism zostawił: 1) „Chronografia, czyli opisanie. Żmudzi świętej, przez Ks. Kantego Bagińskiego, S. Teologii Magistra Zakonu kaznodziejskiego, około r. 1780 sporządzona“ (wydrukowana w „Athenaeum“ J. I. Kraszewskiego, oddział V, tom IV); 2) „Rękopis księdza Bagińskiego, Dominikanina prowincyi litewskiej (od 1747 do 1784 r.), wydany przez Eustachego Tyszkiewicza“ (Wilno, 1854).    *

Bagirmi, B a g h i r m i, a także B a g r i m m i, B e-garmi i Bekarmi, państwo murzyńskie w środkowym Sadanie, w dorzeczu dolnego Schari i na południowo wschodniem wybrzeżu jez. Tsad. Otacza je z północy państwo Kanem, ze wschodu Wadai, z zachodu Adamaua i Bornu, z południa wreszcie nieznane dotąd krainy. Obszerność B. nie jest znaną dokładnie; zazwyczaj mieszczą je między 12V₂° a 8V2⁰ sz. pn. i między 15°, a 18° dł. wd. Gr., w ściślejszem znaczeniu liczy ono około 50,000 km. □, jeśli jednak uwzględni się przestrzenie, zamieszkałe przez plemiona, które zwykle uważane są za należące do B., naówczas ogólna powierzchnia wyniesie około 180,000 km. □. B. jest krajem przeważnie płaskim, zlekka pochylonym ku pn. zd. t. j. według kierunku rzek, dążących do jez. Tsad; na wschodzie pojawiają się nie wyniosłe wzgórza, jak np. góry Gere na granicy z Wadajem; średnie wzniesienie nad poziom morza nie przenosi 320 m. Hydrograficznie należy B. całkowicie do systematu Schari, której bieg wyższy i dopływy mało są znane, faktem jest jednak, że zarówno główna rzeka, jak i ważniejsze jej dopływy, podatne są dla żeglugi w ciągu całego roku, co ma dla kraju ważne znaczenie; charakterystyczną cechę okolic, nad jeziorem położonych, stanowią tak zwane rehuby, t. j. niewielkie, czasami wysychające zbiorniki wody, w miejscowościach już to leśnych, już stepowych; przyczyniają się one do wytwarzania bagnisk, które zarażają powietrze. Pomimo óbfitości wilgoci i ciepła, kraj nie należy do urodzajnych; gleby tłustej, czarno-ziemnej, nie spotyka się nigdzie, za to pełno jest wydm piaszczystych i błotnistych; ku południowi, oraz w bliskości rzek grunt jest lepszy i roślinność bujniejsza. Do ważniejszych produktów należą: melony, durrlia, ogórki, arbuzy, ryż, sezam, indygo i bawełna; liście niektórych drzew leśnych stanowią ulubiony przysmak ludności. Świat mineralny ubogi, brak żelaza, sody i soli,—tej ostatniej dostarcza Bornu i Wadai. Fauna zaleca się bogactwem i rozmaitością; zwierzęta tutejsze są te same, co i w okolicznych państwach, w niektórych okolicach brak nosorożca, natomiast ilość i szkodliwość wielu owadów jest tak wielką, jak nigdzie w całym Sudanie. Szczególniej zasługują tu na uwagę termity, mrówki i gatunek robaka, podobnego do wielkiej gąsienicy, lecz znacznie grubszego, który nieraz całe pola niszczy ze szczętem. Ludność wynosi około miliona głów, składa się z Bagirmów, stanowiących ³/4 ! ogółu, z arabów, bornuańczyków, fellata i t. p. Bagirmowie, powstali ze zmieszania wielu pokrewnych szczepów, są ludem rosłym i kształtnie zbudowanym; kobiety słyną z piękności w całym Sudanie: są smukłe, rysy twarzy mają regularne i przyjemne, oczy duże, ciemne, nos niespłaszczony i o wiele foremniejszy, niż u innych sudańczyków, włosy utrzymują starannie, czesząc je wysoko, co wysmukłość postaci jeszcze lepiej uwydatnia. Mężczyźni są odważni w boju, wojowniczego usposobienia—do zajęć spokojnych zamiłowania nie mają. Względem sąsiadów są dumni—ciągłe życie w obozie, śród krwawych scen, podstępnych napadów i zdrad, wyrobiło w nich chytrość, nieufiiość i okrucieństwo. W rzemiosłach są zręczni i okazują wiele estetycznego poczucia; świadczą o tern ieh tkaniny, gustownie farbowane, ich wyroby siodlarskie, wreszcie ich chaty, sprzęty domowe i uzbrojenie. Ubiór mężczyzn składa się z czarnej sukni, tak zwanej toby sudańskiej. Naród fellatów skupia się głównie około stolicy Massenii—arabowie zaś, jakkolwiek nieliczni, zajmują jednak wybitne stanowisko, dzierżąc w swym ręku handel całego niemal kraju.— Większa część mieszkańców wyznaje religię maho-metańską, raczej z imienia, niż z treści; przyczyną tego zdaje się być wielka odległość kraju od głównych ognisk mahometanizmu z jednej, a bezpośrednie sąsiedztwo grubego fetyszyzmu z drugiej strony;—ten ostatni ma zwolenników w licznych plemionach pogańskich, zostających w zależności od bagirmów, jak np. Sokoro, Busso, Sarua, bara, Bua, Sotnraï, Tummok, Musgo i t. p. Plemiona te, na niższym poziomie pod względem uspółecznienia stojące, zamieszkują wschodnie i południowe krawędzie państwa. Najpowszechniejsze uzbrojenie bagirmów stanowi dzida, której z wielką zręcznością używają,—a nadto łuk, strzały i tarcza. Ciemną stronę bagirmów stanowią obławy na krajowców innego szczepu, w celu chwytania niewolników na sprzedaż. Odbywa się to w sposób okrutny, prawie zwierzęcy: mieszkańcy cichych i spokojnych przedtem wiosek, pamiętni krwawych łowów, poczęli zwolna opuszczać dawne siedziby i chronić się po lasach, gdzie, na wysokich rozłożystych drzewach, urządzali mieszkania dla swych rodzin. Lecz i tu dosięga ich prześladowanie myśliwców, którzy po kolei zdobywają niższe gałęzie i spędzają nieszczęśliwych ku wierzchołkowi drzewa, a gdy usiłowania atakujących nie osiągają celu, biedne ofiary zabijane są z łuku, bez żadnego pożytku, lecz poprostu dlatego, iżby innych przykład podobny od samoobrony powstrzymał. Język bagirmów pokrewny jest językom zachodniego Sudanu, rozpada się on kilka dyalektów i ulega wpływowi zarówno arab-

skiemu.jak i felackiemu. Rząd kraju jest îiiczem \ danie pędzlem i piękny układ zarazem. B. w r. nieograniczoną monarchią. Władca, noszący tytuł | 1642 wydał życiorysy wszystkich artysto w, którzy Mbanga, pędzi życie w zupełnem odosobnieniu, rozmawia z otoczeniem przez pośrednika, i prócz rodziny, nie jest dla nikogo widzialnym. Po monarsze najpierwsze miejsce zajmuje jego matka: tron przechodzi dziedzicznie na najstarszego syna; po śmierci króla, każda z wdów jego staje się wolną, pod tym tylko warunkiem, jeśli dobierze sobie męża, zrodzonego w stanie wolnym. Zarząd kraju powierzony jest synom, braciom, żonom, zięciom i krewnym królewskim, którzy wyznaczają sobie pewne terytorya i gospodarzą w nich według swojej woli: wyradza to liczne niezadowolenia śród ludności, niemiłosiernie gnębionej i wyzyskiwanej. Historya kraju nie jest znaną, wiadomo jednak, że istnienie B. juko państwa ściąga się do czasów względnie odległych, a mianowicie do końca XV stulecia. Ba-girmowie wywodzą ród swoich władców z Seima-aru, niektórzy jednak podróżnicy są zdania, że za- z innymi oficerami, łożenie państwa wyjść mogło tylko z bezpośredniego sąsiedztwa i otoczenia. Jakkolwiekbądź, trady-cya i dokumenty historyczne wskazują imiennie kilkunastu władców—sułtanów, jak np. Abdallę (1568 —1608) który mieczem rozszerzał islam, Burkoman dę (1685 —1665), który szczęśliwemi wojnami powiększył państwo, Hadżę (1751—1786), który zaprowadził gospodarkę eunuchów i okrutne polowania na niewolników, Gaurangę (1785—1806) i Bur-komandę II (1807—1846), za których kraj popadł w anarchię, wreszcie Muhameda Abu-Sekina, który, choć w niektórych wyprawach wojennych szczęśliwy, nie uchronił jednak kraju swego od zdobycia przez sąsiednich wadajczyków, a swej stolicy od doszczętnego niemal zburzenia. Obecnie B. za-ieżnem jest od państwa Wadai; płaci temuż daninę i ma króla w osobie jednego z krewnych zdetronizowanego Abu-Sekina. Wiadomości o B. zawdzięczamy Leonowi Afrykańskiemu (1526), oraz licznym opisom podróżników niemieckich: Bartha, Naclitigała i Rohłfsa. Porównaj: Barth: „Reisen in Nord und telką.

od roku 1572 do 1640 rozwijali działalność swą w Rzymie (Rzym, 1642: Neapol, 1738). Opisał także dzieła sztuki, umieszczone w nowych świ i tyldach rzymskich; praca ta ukazała się na świat w roku 1639, in 8-o. Pierwszą pracę, świeżo pomnożoną życiorysem Salvatora Rosy, wydał J. B. Passeri r. 1733.—(Nagler. Meyer).

Baglioni A s t o r r e (y 1.571), kondotier włoski; po śmierci swego ojca, Jana Pawła, tyrana Pe-ruggii, uciekł z tego miasta do Wenecyi, gdzie został wodzem wojsk rzeczypospditcj. Rozgłośną sławę rycerską zyskał podczas wojny z Turcyą, gdy w ciągu czterech miesięcy wytrzymywał oblężenie miasta Eamagosty na Cyprze. Nie mając znikąd pomocy, zmuszony był w końcu kapitulować, i z rozkazu Mustafy, dowódzcy oblegających wojsk tureckich, został zdradziecko zamordowany razem

.V.

Baglioni Cezar, wielce ceniony malarz, rodem z Bolonii (* I51U r.); kształcił się w Rzymie, walczył o palmę pierwszeństwa z Cremouinim. Trafnością celujący pejzażysta, w odtwarzaniu liści wszystkich poprzedników swych przewyższył. Najlepsze praco swe, pełne życia i prawdy, pozostawił w książęcym pałacu w Parmie, gdzie około r. 1590 życie zakończył.

Baglivi Giorgio, lekarz włoski, uczeń Małpi-ghiego, profesora w Rzymie (* 1672—f 1706). W nauce o chorobach, próbował podzielić je na choroby krwi i na choroby duchów żywotnych (spiritus vitales), przyczein usiłował połączyć naukę Mal-pighiego i Paechioniego z własnemi poglądami. Wielce zasłużony w liauce o chorobach zakaźnych, zwłaszcza panujących w okolicach Rzymu, dzielny praktyk, w leczeniu czysty hipokratyk, aczkolwiek tak dalece hołdował jatromeehanice, że porównywał płuca z miechem, serce i naczynia krwionośne z wodociągiem, zęby z nożycami, a żołądek z bu-

F-n.

Baglowie stronnictwo klerykalne, (stronnictwo „pastorału“) w Norwegii pod koniec XII i na początku XIII wieku; utworzyło się po r. 1174 gdy król Magnus V, walcząc ze stronnictwem uarodowem Eysteina Meyli, pozyskał duchowieństwo przez wydanie ustawy kościelnej, zwanej „złotem piórem“. B. zostali pokonani za Hakona V (1217—1263).

Bagnaeavallo, miasto w departamencie włoskim Rawenny, w dorzeczu rz. Semio, przy drodze żel. Rawenna-Bolonia, 3936 m-ców (gmina 15,243), zajmujących się uprawą kukurydzy i lnu, wyrobem tkanin jedwabnych i handlem. Tu urodził się jeden z najlepszych uczniów Rafaela, Bartłomiej Ramen-ghi, zwany także B. Jest to osada bardzo starożytna, gdyż sięga czasów rzymskich, kiedy nazy-

And. S.

Cetralafrika“ (Gotha 1858). Nachtigal: „Sahara und

Sudan“ (Berlin L88ł).

And. S.

Bagistana, staroperskie B â g h a s t â n a, dzisiejsze B i s u t u n, słynna w starożytności dolina w Medyi zachodniej, zroszona wodami Choaspu górnego (dzisiejszy Gamasab), wiodła z Ekbatany przez przełęcz Zagrosu do Assyryi i Babilonii. Dzisiejszemu światu przypomniała się odkrytym w niej i na marmurowej skale wykutym napisem w trzech językach, sławią-

cym czyny wojenne Daryusza I.

And. S.

Baglione Giovanni, wsławił się malowaniem al fresco i pisał dzieła o sztuce. Ur. w Rzymie r. 1594. kształcił się w zawodzie artystycznym pod kierunkiem mistrza Moretti. Zgon jego nastąpił w r. 1644. W 15-yin już roku życia malował

Bagnaeavallo- R a m e n g U i Bartolomeo, zwany Bagnaeavallo, albo inaczej Bologna, malarz włoski, (* w Bolonii r. 1493, wedle zaś Barufali w r. 1484 w Bagnaeavallo, f wedle Bar uff: w r. 1542, wedle innych w 1551 roku). Należał do tych uczniów i na-

z wieikiem powodzeniem w księgozbiorze watykań- wała się Tiberiacum. skini, i za dwa obrazy, przeznaczone do świątyni Piotra: „Wskrzeszenie Tabity“ (1607) i „Umywanie nóg“, nagrodzony został łańcuchem złotym, oraz orderem Chrystusa. Obrazy jego wreszcie znajdują się w wielu kościołach Rzymu; zdradzają

pne dobry i mocny koloryt, lekkie, swobodne wła- ' stępców Rafaela, którzy, pierwotnie kształcąc się

».

Dr. A, P. i And. S.

pod kierownictwem Francia, aż do najnowszych czasów zbyt mało byli oceniani. Z nich najgłośniejsze imię zyskali: nasz Bagnacavallo, Giloramo da Cotignola oraz Innocenzio da Iinola, i ci się wyróżniają śród innych uczniów Rafaela, nie tylko ze względu na gruntowną znajomość techniki i zachowanie harmonii, lecz głównie ze względu na głęboką znajomość sztuki, oraz najusuy i mocny koloryt, który sobie od Francia przyswoili. Rarnenghi, po śmierci Rafaela, styl rzymski wprowadził do Bolonii. Dzieje życia tego artysty nie bardzo nam są znane, a i prace po muzeach rzadkie. Z dawniejszych obrazów poznać można w ujęciu i władaniu pędzlem ucznia Francia; późniejsze kompozycyą i wdziękiem kształtów przypominają Rafaela. Kopiował niekiedy Sanzia. Obrazy w tym rodzaju pozostawił Rarnenghi w S. Marti no i w Santa Maria Maggiore w Bolonii, a także w kaplicy della Pace przy S. Cetronio, nie zaś w kościele della Pace w Rzymie. Niedowiedzioną też jest rzeczą, że Bartolomeo tworzył w loggiacli 'yaty kańskich. W galery i bolońskiej znajduje się Ś vięta Rodzina oraz inni święci, powabny i lekko zarazem malowany obraz, który w większej części przypomina Rafaela. Wsławił się Rarnenghi dysputą św. Augustyna agli Scopetini w Bolonii, gdzie wprowadził studyum szkoły ateńskiej Rafaela. W zbiorze Ercolaniego w Bolonii mieściła się Madonna z Dzieciątkiem, ku któremu się zbliża Jan maleńki —• na stronie święty Józef i święci — w powietrzu chór aniołów — w głębi krajobraz. Wszystko tu nader głębokie, oddycha ciepłem kolorytu. W charakterze postaci świętych i w rzucie draperyj szlachetny urok się kryje oraz wzniosłość, cechująca późniejsze obrazy Rafaela. Obraz ten umieszczony jest obecnie w zbiorze Hrn. Edwarda Solly w Londynie. W królewskiej galeryi w Dre-źiue jest Bagnacavall a Madonna z Dzieciątkiem w chwale, nad jaśniejącym obłokiem; niżej rzucają się w oczy święci Germinian, Piotr, Paweł i Antoni—wzniosłe, poważne typy jednego z najpiękniejszych dzieł mistrza, z dzieł większej jeszcze nawet wartości, niżeli wyżej wzmiankowane, które w zbiorze Solly się znajdują. W królewskiem muzeum w Berlinie jest największy może obraz: trzej święci, ugrupowani nader zręcznie, pełni prostoty, dalecy od wszelkiej wyniosłości, z wyrazem łagodnym na twarzy; stanowi ou właściwość Francia. Najsławniejszy obraz w Dreźnie uwiecznił za pemocą rzeźby P. Lutz. W zbiorze M. Crozata widzimy obraz św. Pawła w otoczeniu św. Barbary oraz innych świętych, z unoszącą się w górze chwałą aniołów, przez P. A. Roberta rytowany, a przez Mikołaja le Suer w drzewie rzeźbiony. W dziele Mulinasiego dwa się znajdują rysunki, które przedstawiają dwie obok siebie idące postacie i czterech świętych. Obraz ten, umieszczony w galeryi bolońskiej, wyrzeźbił S. Ascoli dla muzeum Pinacotheca w Bolonii. („Künstl. Lexicon“ Nagler).

Bagnadore vel Bagnatore Piermaria. Rodem z Brescii, pełen siły, rozwagi i ścisłości malarz obrazów olejnych, w stylu Moretta. Pod obrażeni, przedstawiającym rzeź niewiniątek, a umieszczonym w S.•Francesco w Brescii, podpisał się:

Baliieator. Pracował razem z Gavasettim w świątyni Madonny del Paradiso. — („Künstler Lexicon“ Nagler).

Bagnara-Calahra, miasto w prowincyi włoskiej Reggio di Calabra, nad brzegiem morza Tyreńskie-go położone i liczące 7,000 m-ców, trudniących się rolnictwem, uprawą winorośli i handlem morskim. Słynne tutejsze kołacze rozchodzą się daleko w różnobarwnych skrzynkach. W r. 1783 miastu znaczne szkody wyrządziło trzęsienie ziemi. Niektórzy chcą na miejscu dzisiejszej B-y widzieć starożytny Portus Orestis.

Bagnères de Bigorre, Stolica okręgu w departamencie francuskim wyższych Pirenejów, na lewym brzegu rz. Adour i przy odnodze drogi żelaznej Ba-jonna-Tuluza, 554-tu nad p. m. 92-18 mców.—Miasto zabudowane jest prawidłowo i w znacznej części skanalizowane, posiada liczne fabryki wyrobów wełnianych (bareż) i skórzanych, papieru, noży, zabawek i ozdób marmurowych. Obok tego, godnemi są uwagi: muzeum pirenejskie (zbiór miejscowych ptaków, minerałów i skamieniałości), galerya obrazów z arcydziełami Teniersa, Verneta, Wouwermana, etc., biblioteka miejska, kościół S-o Wincentego z XI\’ w. i. t. p. Jako miejsce lecznicze, używa B., zwane także Bains d'Adour, sławy europejskiej. Znali je już Rzymianie, pod nazwą Aquae Bigerrionum, albo Vicus Aquensis Balneariae. Są to cieplice o temperaturze od 16u do 52° R. warunki klimatyczne wyborne, bez względu na to, iż panują tu niekiedy wiatry północne; zima łagodna, średnia temperatura roczna 11.0° R., klimatyczne uzdrowisko zimowe. Okolice nader urocze i malownicze; tu otwiera się wspaniała dolina kampańska (od wioski Campan), w której płynie górny Adour i którą Jean Paul opiewał. Urządzenia kąpielowe wzorowe i okazałe; dlatego też B. jest ulubionem miejscem pobytu eleganckiego świata paryskiego i należy do pierwszorzędnych zdrojowo-kąpielowych zakładów Francyi. Życie wesołe, ruchliwe, wielkomiastowe, koszta pobytu od -150 do 000 franków miesięcznie. Cieplice B. de B. zalecane bywają w niedokrewności, bla-daczce, cierpieniach nerwowych, w chorobach wątrób}, zastoinach brzusznych i wogóle dla rekonwalescentów, po przebyciu ciężkich cierpień. O 12 kilometrów od miasta, w pięknej willi Théas, znajduje się siarczany zdrój Labassère’a, zalecany w nieżytowych cierpieniach dróg oddechowych. Frekwencyu do 20,000 osób. Sezon letni od 1 czerwca do połowy października; zakład otwarty rok cały, droga przez Orléans do Paryża trwa 23¹/₂ godziny. Porównaj: de la Garde „Etude sur les eaux salines-arse-nieales de Bigorre“. Paris 1875. Flechsig: „Baeder-Lexicon“ Leipzig 1889.

Bagnères de Luchcn, słynne miejsce lecznicze we Francyi, w departamencie Wyższej Garonny, leży na półuocuym stoku środkowych Pirenejów, 628 metrów nad p.m., o milę od granicy hiszpańskiej, w jednej z najpiękniejszych dolin, noszącej nazwę doliny Luchonu. Są to cieplice siarczane, o temperaturze od 27° do 54° R., zdrojów jest przeszło 30, z tych jeden żelazistej i jeden alkalicznej wody. Klimat łagodny, dzięki wysokim górom, otaczającym zdrcą

And. S.

siaj kierują go w piersi.

Bagni, nazwa wielu miejscowości kąpielowych i leczniczych we Włoszech, z tych ważniejsze: 1) Bagni di Lucca, przedtem B. a Corse na, już w XIII wieku odwiedzane, w Toskanii, w departa-

jową dolinę, wahania skali dziennej ciepłoty bywają jednak dość znaczne: w południe gorąco, ranki i wieczory chłodne, częste burze i nawałnice; średnia temperatura 13.5°R.; do uzdrowisk zatem klimatycznych, a tembardziej do zimowych schronisk Bagnères de Luchon policzonem być nie może. Do środków leczniczych tu stosowanych należą: kąpiele natryskowe i parowe, pływalnia z wody mineralnej, zakład hydropatyczny i inhalacye. Wziewania biorą się tutaj w sztucznych, podziemnych kurytarzach, które dochodzą aż do miejsca wytrysku źródeł ze skały granitowej, mają 890 metrów długości i przedstawiają w pojedynczych częściach odmienną ciepłotę. Cieplice tutejsze wskazane są: w obrzmieniach gruczołów i owrzodzeniachzołzowatej natury, w gośćcu, dnie, cierpieniach stawów, kości, okostnej i w przymiocie,—w tem ostatniem cierpieniu przy jednoczesnem rtęciowem leczeniu. Urządzenia kąpielowe wzorowe. Piękność i malowniczość otaczającej Luchon przyrody, bogactwo środków leczniczych, znakomite urządzenia zdrojowe, wspaniałość i komfort zabudowań, możność zaspokojenia wszelkich potrzeb, mogących zadość uczynić najwybredniejszym wymaganiom, wszystko to sprawia, że tutejsze starożytne, bo już Rzymianom znane, kąpiele, należą i do najwięcej uczęszczanych, i do najświetniejszych francuskich zakładów zdrojowo-ką-pielowych. Frekwencya do 19,000 osób. Sezon od 15 czer yca do 15 października. Koszta pobytu do 500 franków miesięcznie. Bagnères de Luchon połączone są odnogą kolejową ze stacyą Montrejeau, głównej linii Tuluza-Bajonna; z Paryża przez Orlean 20 godzin. Porównaj: Lambron: „Les Pyrénées et les eaux thermales de Bagn. de Louchon“ Paris 1864. Flechsig: „Baeder-Lexicon“ Leipsig 1889. Dr- A- p-

Bagnes, (Val di B.), dolina w Alpach Penniń-skich, na północnym stoku, w obrębie szwajcarskiego kantonu Wallis. Przepływa ją wschodnie ramię Dransy (Drance, lewy dopływ Rodanu), począwszy od źródeł, aż do złączenia się z ramieniem zacho-dniem pod Sembrancher. Dolina B. dzika i urwista, zwłaszcza w górnym końcu, wiedzie przez przełęcz Fenêtre (granica z Włochami) do doliny Balme, należącej przez Dorę Balteę do systematu rz. Po; mieszkańcy francuzi i katolicy rozrzuceni są wzdłuż doliny po licznych wioskach i osadach, z których najznaczniejsza Châble. W r. 1818 powódź, skutkiem nagłego obsunięcia się lodowca, zrządziła straszliwe spustoszenie w całej dolinie.

Bagnet sprawił znaczne zmiany w szyku i taktyce piechoty. Dawniej, piechota uzbrojoną była w broń dwojaką: w muszkiety i długą na 18 stóp pikę. Dzieliła się zatem na muszkieterów do zaczepnego i pikinierów do odpornego działania. Taki podział pracy był bardzo szkodliwy w uszykowaniu, bo gdy strzelcy stali na skrzydłach a pikinierowie w środku, to boki, będące zwykle słabą częścią szyku, stawały się jeszcze słabszemi. Stawiając zaś muszkieterów w środku, na który kieruje się głównie atak jazdy nieprzyjacielskiej, osłabia się środek. Iść do ataku z małą liczbą pikinierów, których bywała trzecia część, było niepodobna, muszkieterowie bowiem do boju wręcz mieli tylko szable.

Za czasów Gustawa Adolfa, gdy pikinierów była większa liczba, stanowili oni jakby tarczę, po-za którą chowali się strzelcy, ale gdy liczba ich zmniejszała się coraz bardziej, nie mogli oni i tej posługi czynić i składali martwą część szyku. Trudności te dały się usunąć dopiero z wynalezieniem B-u. Odtąd piechur stał się zarazem muszkieterem i pi-kinierem, mógł się bronić i napadać, stosownie do okoliczności i położenia rzeczy. Gdzie i kiedy wynaleziono bagnet? o tem pewnej wiadomości niema-my. Utrzymują, że w Bayonnie, opierając się na francuskiej nazwie „bayonnette“. To pewna, że zaczęto go używać we Francyi już od roku 1646. Ale B. niezupełnie jeszcze odpowiadał celowi. Składał się on z trzonka, na jedną stopę długiego, który się wtykał do lufy, i cienkiego ostrego żelaznego grotu, przeznaczonego do kłucia. Przy takiem urządzeniu osady B-a, mógł on być albo bronią zaczepną, albo odporną; ale jednocześnie niemógł służyć do obu celów. Pomimo to Ludwik XIV, a raczej minister jego Louvois, tworząc w r. 1671 pułk fuzylierów, przeznaczony na stałą asekuracyę dla artyleryi, uzbroił go w muszkiety z krzosem, zwane fuzyami (fusils), z tym pierwszego wynalazku bagnetem (Rüstand: Historya Piechoty, tłómaczenia gen. Puzyrewskiego, Petersburg, 1876 r.). Z czasem jednak B. został udoskonalony (głównie przez Vaubana w r. 1693). Naprzód urządzono dolny jego koniec w kształcie rurki z wyrżniętą szlicą, która nasuwała się na wyskok, wystający na lufie: tym sposobem uzyskano możność użycia jednoczesnego broni do strzelania i kłócia. Krótkie jednak połączenie ostrza z rurką utrudniało nabijanie; wydłużono tedy to połączenie, czyli szyjkę, a zarazem urządzono stosowniej zaczep, służący do utrzymania B-u na lufie tak, że ani naprzód, ani w tył poruszyć się nie mógł, i tym sposobem powstał B. tego kształtu, jaki daiś jest znany np. przy broni Berdana. Po wprowadzeniu broni gwintowej odtyL cowej zaczęto w Europie używać bagnetu - kordu (sabre-baïonette); lecz że ten okazał się za ciężkim, powrócono więc do kształtu trójgraniastego, a zarazem znacznie krótszego. W polskiej dawniej piechocie B. niebył tak gwałtownie potrzebny, jak w Europie zachodniej; od czasu bowiem hetmaristwa Sobieskiego, uzbrojono piechotę polską w berdysz; żołnierz, mając go obok muszkietu, był jednocześnie nieźle przysposobiony do napadu i obrony; mógł bowiem, używając muszkietu, zawieszać berdysz na ramieniu, albo używać go zamiast forkieta; zawiesiwszy zaś broń przez ramię, mógł bić się berdyszem. Oczywiście, że B. lepiej odpowiadał celowi i dlatego został wprowadzony w polskiej piechocie cudzoziemskiego zaciągu mniej więcej na początku XVIII wieku, gdyż wzmiankę o nim spotykamy u nieznanego autora „Taktyki“ z tych czasów. Radzi on, aby przy ataku piechota godziła bagnetem

w brzuch nieprzyjaciela, odbijając jego razy; dzi-

k. e.

zawierającem wodę 86 C.

And. S.

Skromny zakład kąpielowy.

And. S.

And. S.

T. s.

Utiką (ob. M e d ż e r d a).

Bagraty&zi czyli Bagratuni dynastya, panująca w Armenii (ob.) i Georgii, czyli Gruzyi (ob. Bagraty ono wie).

Bagratyonowîe, książęta, jeden z najstarszych i najznakomitszych rodów Georgii (Gruzyi), który wydał kilku królów armeńskich i gruzińskich. Wywodzi się od Atanazego Bagratydy, którego syn, Aszod Kuropalat (f w r. 826), był królem Gruzyi. Królowa Tamara wielka (f w r. 1211) miała za pierwszego męża księcia Jerzego, synowca Andrze ja Bogolubskiego, za drugiego zaś—księcia osety"

mencie Lucca. — Są to cieplice zimne, o temperaturze od 28° do 43⁰ R.; ogólna suma stałych składników bardzo nieznaczna, połowa przypada na gips. Położenie w dolinie rzeki Limy bardzo malowni-2ze, wyniesione 119 metrów nad p. m., klimat łagodny, stały, urządzenia zakładowe dobre, wszelkie wygody zapewnione, ustronie ciche, pobyt tani. Wskazane są w zołzach, gośćcu, nerwobólach i cierpieniach nerek, oraz pęcherza moczowego. Frekwen-cya dość znaczna. Znajduje się tutaj szpital funda-cyi N. Demidowa, księcia San Donato. B. di L. oddalone są od miasta Lucca, stacyi kolei Florencya-Piza o 27 kilometrów.—2) B. di SanGiuliano, t arożytne Aquae Calidae Pisanorum, w Toskanii, departamencie Pizy, u stóp góry Monte-Serra, przy drodze żelaznej z Pizy do Lukki, 3,433 m-ców, (gmina liczy ich 20,805). Są to źródła alkaliczne 29°—44° C, pomocne w cierpieniach nerwowych i reumatycznych. W średnich wiekach zapomniane, datują rozwój swój obecny od połowy zeszłego stulecia. 3). B. di Nerone, w bliskości Neapolu, między Pozzuoli a Baja, ruiny pałacu z czasów rzymskich, obok których znajduje się jaskinia z jeziorem,

Dr. A. P. i And S.

Bagniewski A d a m (f 1875), b. dyrektor główny kom. rz. przychodów i skarbu, autor rozpraw:

1)    „Porównanie prawodawstwa pruskiego z naszem,

co do pomieszania w jednej osobie przymiotów dłużnika i wierzyciela hipotecznego i t. d.“ („Biblioteka Warsz.“ 1850 r,, t. III) i 2) „Jeszcze słów kilka o pomieszaniu w jednej osobie przymiotów dłużnika i wierzyciela hipotecznego“ (tamże). Jego też pomysłu są układy obligacyj udziałowych i 5-io procentowych listów zastawnych.    *

Bagno, ob. L e d u m.

Bagno, nazwa wielu osad we Włoszech, z tych niektóre kąpielowe: 1) B. di Romagna, w departamencie Florencyi, okręgu Rocca di Casciano, na lewym brzegu rz. Savio, która w bliskości bierze początek, i na zachodnim stoku Monte Comero (Apenin Etruski), 4415 m-ców (gmina 8,993) zajmujących się głównie hodowlą bydła rogatego i owiec. Tutejsze cieplice zawierają dwuwęglan sody, mają temperaturę 41°—44₀ C. i licznie są odwiedzane.

2)    B. w prowincyi Grosseti (Toskania) na północ od Grosseto, cieplice obojętne, 36°.

Bagnoles (Bains de Bagnoles), we Francyi, departamencie Orne w Normandyi, 7 mil na pn. zd. od Alençon. Cieplice słone, o temperaturze 32° R.

Dr. A p.

Bagnoli. 1) Osada kąpielowa w departamencie włoskim Avellino, na wschód od Neapolu, w okolicy urodzajnej i malowniczej, dostarczającej oliwy, wina i owoców, źródła mineralne, piękny kościół, 3,000 m-ców. 2) B., osada kąpielowa we Włoszech, pod Neapolem, nad zatoką Pozzuoli i wprost wysepki Nisida, leży w okolicy wulkanicznej, bardzo urodzajnej i zdrowej. Cieplice tutejsze znane były rzymianom; mają temperaturę 46°C, zawierają w sobie węglan i siarczan sody, oraz węglan wapna, i pomocne są w przewlekłych chorobach organów trawienia.

B.agnoli Piotr (* 1767—f 1847), poeta włoski, w swoim czasie bardzo chwalony, jako autor poematu „Cadmo“ (1824), w którym treść mityczną zespolił z ideami chrześciańskiemi; poemat ten nazywano trzecią epopeą włoską. Oprócz niego B. napisał „Orlando Savio“ (1836), nad którym pracował przez lat 57. Najwięcej wartości poetycznej mają jego religijne „Canzoni“. Utwory B-go wyszły p. t, „Potnie scelte“ (Florencya, 1857).

Bagnols 1) B. les Bains, osada kąpielowa w departamencie francuskim Lozère, na lewym brzegu rz. Lot, 913 m. nad p. m., amfiteatralnie położone na zboczu góry Pervenche. Są tu cieplice chemicznie obojętne, o temperaturze 22—42° R. Okolica górzysta, dziko-romantyczna, klimat ostry, nagłe i znaczne wahania temperatury oraz ciśnienia barometrycznego. Z Paryża na Lyon 19 godzin. 2) B. sur Cèze, stolica kantonu t. im. w dep. franc. Gard, przy drodze żelaznej z Paryża do Marsylii, 4458 m-ców, prowadzących handel towarami jedwabnemi, zbożem i winem. Tutejsze cieplice słono-siarczane mają temperaturę 36° R. Okolica obfituje w węgiel kamienny i drzewa morwowe, na których hodują się jedwabniki w znacznej ilości (kokony Bagnols).    Dr- A- 1 Aüd- s.

Bagnorea, starożytne Balneum regium, miasto we Włoszech środkowych, na północo-zachód od Rzymu, a na zachód od jeziora Bolseńskiego, miejsce urodzenia św. Bonawentury, ruiny dawnych tarasów z czasów rzymskich, źródła siarczane, gmina liczy 4217 m-ców.

Bagnówka, ob. Empetrum.

Bagnuoli (Aqua de), ob. B a g n o 1 i.

Bagoas, eunuch i wódz Artakserksesa Iii-go. Chociaż sam z pochodzenia egipcyanin, B. służył królowi perskiemu Artakserksesowi III w wojnie egipskiej i nie mało przyczynił się do powtórnego ujarzmienia tego kraju przez persów (w 354 r. przed Chr.). Rozgniewany jednak na króla za ustawiczne prześladowanie egipskiej religii narodowej, B. otruł Artakserksesa i oddał ciało jego na pożarcie kotom (338 prz. Chr.). Na tron perski wyniósł B. syna królewskiego, Arzesa, ale wkrótce potem uwolnił się i. od niego i powołał do tronu Daryusza Kodoma-na, ostatniego z Achemenidów. W 336 r. przed Chr. zginął B. od trucizny, podanej mu na rozkaz króla przez jednego z dworaków.

Bagra&as (B a g r a d a), nazwa starożytna rzeki Medżerdy w ówczesnej Kartaginie (późniejsza Africa proconsularis), wpadającej do morza Śródziemnego pod

And. S.

nów, Dawida, syna ks. Dżanderona. Ponieważ niektórzy kronikarze gruzińscy poczytują Dżanderona za praprawnuka króla Gruzyi Jerzego I, obecni więc książęta B. są potomkami w prostej linii po mieczu starożytnych Bagratydów, wygasłych w roku 1184 na Jerzym III: jeśli zaś podanie tych kronikarzy nie sprawdzi się, w takim razie, wypadnie wywodzić ten ród od. władców osetyńskich. B. bywali królami imeretyńskimi, kartalińskimi i kache-tyńskimi. Jeden z królów irneretyńskich, którego potomkowie panowali w Imeretyi aż do roku 1800 t. j. daty przyłączenia jej do Rossyi, 1), Michał, f w r. 1329, był protoplastą także książąt B-ów,

1797 otrzymał rangę generał-majora i szefostwo huzarskiego pułku swego imienia. W r. 1798, zwolniony ze służby wojskowej z powodu nadwątlonego zdrowia i przeniesiony do służby cywilnej w randze tajnego radcy, został senatorem.

Bagratyon Piotr Iwano w i c z, książę, generał wojsk russkich (* 1765 w Kizlanie — f 1812), prawnuk króla Kartalinii, Josseja Leonowicza. W r. 1782 wstąpił do wojska jako sierżant Kaukazkiego pułku muszkieterów i prowadził walkę z Czeczeńcami w latach 1783, 1784, 1786 i 1790: w jednej z bitew tutaj został ciężko raniony. Następnie uczestniczył w wojnie tureckiej, przy zdobyciu Oczakowa (1788), W r. 1794 przeniesiony do Sofijskiego pułku karabinjerów, odbył całą kampanię w Polsce i należał do szturmu Pragi. W r. 1798 B. został mianowany szefem 6 pułku jegrów, a w r. następnym, już jako generał-mnjor, odbył kampanię włoską pod Suwa.rowem. Tutaj, w całym szeregu bitew, złożył dowody niepospolitej odwagi i zdolności. 26 kwietnia pod Lecco, 27 kw. pod Cassa no. zwyciężył generała Moreau; w d. 17, 18 i 19 czerwca pod Tre-bią tak się odznaczył, że Suwarow nazwał go swoją prawą ręką. Gdy wojska russkie wstąpiły do Szwajcaryi, B. d o w o d ził awangardą;

13 września atakował

Irneretyńskich i B-ów Dawydowów (tytuł książęcy tym, ostatnim został przyznany w r. 1850). Od księcia Tejmuraza, władcy (batani) muehrańskiego, w Kartalinii, wywodzi się linia ks. Bagratyonów Muchrańskicli. Tak więc dynastya gruzińska podzieliła się na cztery linie: 1) ks. gruzińskich starszej linii, których przodkowie panowali w Kartalinii do r. 1724, 2) ks. B-ów, jako młodszej linii poprzednich, z przydomkiem Irneretyńskich, 8) ks.

'-..VF

yĘKjlĘfpA

fi

B-ów Muchrańskicli, których linia oddzieliła się od poprzednich w w. XVII i panowała w dzielnicy Muchrańskiej do początku XIX w.. 4) książąt gruzińskich młodszej linii, których przodkowie panowali w Kaohetyi do r. 1744, a potem, do r. 1800, w Ką-chetyi i Kartalinii razem. Z tych czterech linij, druga, książąt B-ów, otrzymała tytuł książęcy russki i została zamieszczona w 7-ej części ogólnego Herbarza russkiego, zatwierdzonego w r. 1803 przez cesarza Aleksandra I.

k i odparł wojska fran-ip cuzkie, które zajmowały S.-Gotard; 14 przebył MostDyabelski i ścigał nieprzyjaciela aż do jeziora Lucerny; 16 września w dolinie Mutten

Jj

Bagratyon ks. A1 e k s a n d er J e ws e j e w i cz, synowiec króla Kartalinii, Wachtanga VI, protoplasta obecnych książąt B-ówr, przybył do Rossyi w r. 1757 i był podpułkownikiem w dywizyi Kaukaskiej.

Fig. ISO. Bagratyon Piotr ks.

Bagratyon ks. Jan, W ach u sztowicz, wnuk króla Georgii (Gruzyi) Wachtanga VI (f 1781 r).

Wstąpił do wojska russkiego w r. 1749, należał do    otoczył i wziął do ine-

armii czynnej w wojnach siedmioletniej i pierwszej woli znaczny oddział wojska francuz kiego; 19 i 20 tureckiej, doszedł do rangi generał-porucznika i był wytrzymał silny atak pod wsią Klopthal, gdzie dowódcą korpusu Syberyjskiego.    otrzymał dotkliwą kontuzyę; następnie dowodził

Bagratyon, ks. Jan Konstantynowie z, aryergardą, osłaniając odwrót wojsk russkich ze generał, ożeniony z córką Kachetyńskiego króla Szwajcaryi. Po powrocie z tej wyprawy B. został Herakliusza II, Nalewaną. Wr. 1783, wraz z księ- mianowany szefem batalionu lejb-gwardyi jegrów, ciem Harsewanem Czawczawadze był upoważnio- przekształconego na pułk pod jego kierunkiem, nym pełnomocnikiem do zawarcia traktatu z ks. W następnych wojnach, począwszy od r. 1805, B. zy-Potemkinem (24 łipca w Georgiewsku), na mocy skuje nowe wawrzyny w bitwach pod Lambach, którego Georgia (Gruzya) oddała się. pod protekto- Enz, Amsteten, głównie zaś pod wsią Schöngraben, rat Rosami.    gdzie w 0 tysięcy żołnierza zdołał zatrzymać przez

na-

Bagratyon ks. Cyryl Aleksandrowicz, cały dzień 30-tysięczny korpus Lannesa i Mura ta, wnuk Kartalińskiego króla Josseja Leonowicza którego celem było przeciąć cofanie się głównej (* 1750—flSOO), radca tajny i senator. W 17 r. armii pod Kutuzowem. Znakomitem również było życia wstąpił do russkiej piechoty i uczestniczył działanie B-a pod Rausnitz, Wisehau, zwłaszcza w wojnach Rossyi z Turcyą. W r. 1770 i 1777 zaś pod Austerlitz, gdzie wykonał odwrót po mi-znajdowal się na wyprawie do Krymu. W r. 1789 strzowsku. Za tę wojnę otrzymał B. rangę gene-należał do oddziału, który zdobył Bendery. W r. rała-porucznika i order Jerzego 2-giej Wąsy, tudzież 1792, przy wkroczeniu wojsk do Polski, był do- krzyż komandorski orderu Maryi Teresy. W wojnie wódcą awangardy w korpusie gen. Derfeldena. r, 1800 i 1807 B. jako dowódca awangardy bił się W r. 1793 przeniesiono go do 1 Czugujewskiego pod Eylau, Heilsbergiem i Friedlandem, a 20 czerwca pułku kozaków, a w r. 1795, już jako pułkownika, zawarł z Muratem zawieszenie broni, po którem posłano go razem z hr. Zubowem do Persyi. W r, stąpił pokój w Tylży. W szwedzkiej wojnie r. 1808

i 1809 wsławił się B. szczególnie tem, że zabrał szwedzkiemu generałowi Döbelnowi wyspy Alandz-kie, co było jednym z powodów przyśpieszenia pokoju. W sierpniu 1809 r. B. został mianowany wodzem armii, przeznaczonej do Turcyi. 16 września zwyciężył seraskiera Chosrew-paszę pod Ras-sowatem; zdobyte zostały twierdze Matczyn, Hir-szowa, Braiłow, Izmaił i stoczono zwycięzką bitwę pod Ralewatem; nie powiodło się jednak oblężenie Sylistryi, a 3 listopada B. przegrał bitwę pod Tar-tarycą. W r. 1810 B. został odwołany i na jego miejsce przybył Kamienskij. Jako nagrodę otrzymał B. wtedy order ś. Andrzeja. W r. 1812 B. dowodził 2-ą zachodnią armią, rozłożoną od Białegostoku do austryackiej granicy. Gdy Napoleon dogonił Barclaya-de-Tolli pod Grodnem, B. przedsięwziął śmiały marsz, zniósł pod Romanowem oddział polaków, 25 lipca odrzucił pod Mohilewem marszałka Davoust i następnie połączył się z Kutu-zowem pod Smoleńskiem. Po nieszczęśliwej bitwie pod Smoleńskiem 17 sierpnia B. uprowadził całą aryergardę. Następnie, pod dowództwem Kutuzowa, B. dowodził lewem skrzydłem, odebrał 7 września szaniec moskiewski francuzom i zabrał im artyle-ryę; lecz pod Borodinem granat strzaskał mu biodro; skutkiem też rany umarł 12 (24) września we wsi Simy, gub. włodzimierskiej pow. aleksandrowskiego. B. był ożeniony z lir. Skowrońską, która potem w Paryżu i podczas kongresu w Wiedniu grała wybitną rolę (secundo voto poślubiła lorda Hovden, f w r. 1856).

Bagratyon ks. Dymitr syn J e r z e g o, gena-rał - major wojsk russkich (f 1845). Wychowanie otrzymał w korpusie paziów i w r. 1816 wstąpił do pułku litewskiego, a w r. następnym przeniósł się do pułku ułanów gwardyi. Brał udział w wojnie Tureckiej w r. 1828, otrzymał rangę pułkownika i order Anny 2 ki. W r. 1830, gdy główny korpus wojska wysłany został do Polski, B-owi polecono formowanie rezerw, za którą to czynność otrzymał do orderu koronę. W r. 1833 został dowódcą ówczesnego kurlandzkiego pułku ułanów; w r. 1836 dowódcą 1 brygady 2 dywizyi ułanów; w r. 1837—dowódcą grodzieńskiego pułku huzarów, w r. 1838—dowódcą 2 brygady 2 dywizyi jazdy, następnie w r. 1845—dowódcą 2 dywizyi lekkiej jazdy.

Bagratyon ks. Piotr Romanowie z, generał, (f 28 stycznia 1875 r. w Spaa). W r. 1862, będąc gubernatorem Twerskim, odkrył nieznany minerał, który na cześć jego został nazwany Ba-grationitem.

Bagrejewowa Sperańska, Elżbieta, żona senatora Aleksandra Frołowa-Bagrejewa, z domu hrabianka Sperańska (* 1778 w Petersburgu — f 1857 w Wiedniu). Udarowana niepoślednim talentem, wykształcona wszechstronie, pisała wybornie po francusku i wiele dzieł w tym języku wydała, jak np. między innemi: „Les dernières heures de

S. M. l’Empereur Nicolas“ (Praga 1855), „Esquisses de moeurs russes“, „Le Starovér et sa famille, suivi de Xénia“, „Une famille Toungouse“, „La vie de château en Ukraine“, „Les iles de la Neva à S-t

Petersbourg“, „Deux rêves“ (wszystkie drukowan« w Lipsku lub w Brukselli 1857—1858). Oprócz tego napisała po niemiecku i ogłosiła w Pradze 1855, dramat p. t. „Ein kosaken Zar.“—Śmierć syna, zabitego w pojedynku, a wkrótce potem i zgon męża, którego żal po nim wtrącił dogrobu, tak boleśnie odbiły się w duszy B-ej, iż tylko w głębokiej, szczerej pobożności, w sercu jej zaszczepionej przez ojca, znajdowała ukojenie swojej boleści. Owocem takiego nastroju ducha były najpierw: „Méditations chrétiennes“, ogłoszone w Brukseli, a potem, po odbyciu pielgrzymki do ziemi bwiętej, „Les pèlerins russes à Jérusalem“ (Lipsk 2 t. 1854 i 1857.) „yHn,nKJione^wuecKiu OJiOBap'j.,“ pod redakcyą prof. Andrejewskiego. *

Bahadur-SZacłl, ostatni nominalny cesarz mongolski w Dehli (od r. 1837). Podczas zamieszek r. 1857. trzymał stronę zbuntowanych sipojów, którzy go ogłosili cesarzem. Przy zdobyciu Dehli t. r. był wzięty do niewoli i wysłany do Rangunu, gdzie zmarł r. 1862

Bahamskie drzewo, ob. Caesalpinia. Bahamskie wyspy, zwane także Lukajskie-mi, od hiszpańskiego wyrazu los Cayos— skały koralowe, gromada wysp na oceanie Atlantyckim z archipelagu Antylskiego między 71° i 79° dł zd. Gr., oraz między 21° i 27° 30' sz. pn.; od półwyspu Florydy oddziela je cieśnina Florydy, albo Nowy kanał B-i, a od wyspy Kuby Stary kanał B-i. Składają się one z kilkunastu wysp większych, kilkuset drobnych wysepek, oraz do 2,400 pojedynczych skał i rozrzucone są na długości 1000 km. z północo - zachodu na południo-wschód, stanowiąc część tego łuku, w którego przedłużeniu leżą małe Antylle. Cała grupa spoczywa na dwóch wielkich i kilku mniejszych wyżynach podwodnych, będących ławicami piasku lub wapienia muszlowego; wyżyny te, z których Mała i Wielka Bahamska są najważniejsze, opuszczają się łagodnie ku Florydzie i An-tyllom, natomiast ku otwartemu oceanowi spadają nagle do znacznej głębokości. W ogólnym ich składzie przejawia się formacya koralowa, która jednak w porównaniu z pacyficzną odznacza się brakiem wykończenia, gdy bowiem wyspy koralo •• e Pacyfiku wynurzają się z morza w kształcie pierścienia lub podkowy, to B. w. w części zaledwie osiągnęły taką formę, będąc w istocie tylko wydłużonemi wałami, nie zamykającemi ani nie obejmującemi wewnętrznej laguny. Między pojedyńczemi wyżynami znajdują się dość głębokie kanały, któremi ocean wrzyna się w ławice— do nich należy np. Providence (między wielką i małą ławicą Bahamską) Tongue of Ocean, t. j. język oceanu (na wschód od wielkiej B-skiej ławicy) i t. p. Żegluga po kanałach jest jednak niebezpieczna, skutkiem czego wytworzyła się odrębna klasa ludności, zajętej ratowaniem statków lub ich przeprowadzaniem (wrackers). Do największych wysp należą: grupa Andros, Wielka Bahamska, .Wielka Abaco, Eleuthera, New Providence, Cat> Exuma, S. Salvador cz>li Watlings, Acklin, Marigu-na, Inagua, grupa Caicos i kilka innych; ogółem zajmują one przestrzeń 14,535 km. Q. Powierzchnia wysp nie wznosi się nigdzie wyżej 60 m. nad p. m. i przedstawia się w postaci płaszczyzny, lekko miej-

Encyklopedya Powszechna ilustrowana T. VI.

scami sfałdowanej, grunt tu i owdzie skalisty i piasz- | Z B. wiodą drogi karawanowe do oaz sąsie-czysty, wody zdatnej do picia brak, za to obfitość dnich: Farafrah i Sinah, oraz do Medinet el Fajum, jezior słonych. Klimat umiarkowany z temperaturą w pobliżu lewego brzegu Nilu. Z nielicznych osad, roczną 25° C. (maximum 32° minimum 16°): przy najważniejszą jest Kasr Baniti. Podług Rohlfsa, niewielkiej zmienności ciepła i dobrych wogóle wa- który badał B., pasiada ta oaza 2410 ludności, mie-runkach sanitarnych, przedstawiają wyspy zimowe szkającej w pięciu osadach. Oprócz Rohlfsa, ba-uzdrowisko klimatyczno (Madeira amerykańska), za- dali B. Caillaud w r. 1810, Jordan w r. 1874, lecane w przewlekłych cierpieniach krtani i oskrzelów. i Ascherson w r. 1876.

Baharyci, dynastya mameluków w Egipcie, która zdobyła tron w czasie zamieszek, wynikłych po śmierci Saliha-szacha w r. 1249, podczas wyprawy krzyżowej Ludwika IX Świętego. Syn Sali-ha, Turan-szach, zabity był przez emira mameluków, Bibarsa, poczem ujęła ster rządu matka zabitego, która, wyszedłszy powtórnie za mąż za Izbe-ka Azeddina Melika el Moiz, emira mameluków, podzieliła z nim swoją władzę. Pierwszym samodzielnym z tej dynastyi sułtanem mameluckim był Kotuz-emir (1259 —1260), który w dwóch bitwach, koło jeziora Genezaret i pod Ernesą stoczonych, pobił hordy mongolskie. Następcą i mordercą jego był Bibars 1 (1260 pod Djalut; Kelawun (f 1290) walczył ciągle albo z mongołami, albo z resztkami krzyżowców w Palestynie, których ostatnią posiadłość, Akkę, zdobył Chalil (1290 — 1293); jeden z jego następców, Nassurduniaweddin, zdobywca Armenii, odznaczał się wielkiem zamiłowaniem do nauk. Dynastya

1277), zwycięzca mongołów

re: „Hist. de sultans mamlouks, trąd. de Makrizi“ 4 t., 1837—1841).

Bahawalpur, państewko hołdownicze Anglii w Indostanie, należące politycznie do Pendżabu, Rży między Pendżabem i Radżputaną, oddzielone o i pierwszego przez rzekę Indus i betledż; zajmuje przestrzeni 38,835 kil. kw. i liczy 573,494 mieszkańców. Przecina je kolej żelazna wzdłuż Indusu; kraj płaski, miejscami pustynny, grunt nie wszędzie urodzajny, produkuje indygo, jedwab, bawełnę i zboże. Dynastya władców B-u, pochodząca z Syudu, zawarłszy w r. 1833 ugodę z Anglią, pozostaje od tego czasu wiernym jej sprzymierzeńcem. Panujący nosi tytuł nababa i rozporządza siłą wojenną, złożoną z 2892 żołnierzy. Od 1866, zarządzają krajem urzędnicy angielscy. Stolicą B-u jest miasto tegoż nazwiska, położone w bliskości lewego brzegu Setledża; liczy 13,635 mieszkańców, jest otoczone murami, posiada ogromny pałac nababów, s,zkołę misyonarską i stacyę drogi żelaznej Lahora'-Hai-derabad.

Bahia: 1) B., prowineya brazylijska, graniczy na północ z prowincyami Alagoas, Pernambuco i Pia-uhy, na południe z prow. Minas Geraes i Espirito Santo, na zachód z prow. Goyaz, na wschód z oceanem Atlantyckim i prow. Sergipe. Część prowin-cyi, przylegająca do oceanu, stanowi nizinę 45— 75 km. szeroką, bardzo urodzajną, zwłaszcza w okolicy odnogi Wszystkich bwiętycli: nizina ta ku wnętrzu podnosi się stopniowo i na północy przechodzi w płaskowzgórze pustynne (Sertaó) 200—300 m. n. p. m. na południu zaś kraj przerzynają liczne wyniosłości, granitowe lub wapienne (Serra da

A n.i S.

Leżąca na wapiennej skale warstwa ziemi urodzajnej, wsparta odpowiednią ilością ciepła i wilgoci, sprzyja bujnemu rozwojowi roślinności; lasy dostarczają wybornego materyałn budowlanego i użytkowego (mahoń, drz. farbiarskie); uprawa ananasów, melonów, pomarańczy, bawełny, kukurydzy i bata-tów udaje sie wyśmienicie; hodowla zwierząt domowych, dla braku odpowiednich pastwisk, mało rozwinięta, natomiast połów ryb i żółwi stanowi dla mieszkańców wielkie źródło dochodu. Najważniejsze-mi przedmiotami handlu wywozowego są: owoce, sól, bawełna i szyldkret. W r. 1881 liczono około 43,500 ludności, która w składała się z murzynów, liczba kobiet znacznie przewyższa liczbę mężczyzn (22,787 i 20,734). B. w. należą do Anglii i posiadają urządzenia autonomiczne. Na czele rządu stoi gubernator, mianowany przez koronę, któremu dodaną jest do pomocy rada wykonawcza, z 9 członków złożona; władzę prawodawczą stanowią dwie izby: wyższa (legislative council) z dziewięciu i niższa (représentative assembly), z 28 członków. Religią B-ów panowała od 1254 do r. 1382. — Quatremè panującą jest anglikańska, na czele kościoła stoi biskup, rezydujący w stolicy Nassau na wyspie N Providence. Oświata dość rozwinięta, stosunk szkolne w dobrym stanie. Zauważyć należy, że po iudniowo wschodnia część wysp B-ch, a mianowicie grupy Caicos i Turks, podlegają władzy guberna tora Jamajki (575 km. □, 4,778 m-ców). B. w. od kryte były przez Kolumba w pierwszej jego podróży, tu bowiem znajduje się wyspa S. Salvador, dzisiejsza Watlings, do której brzegów przybiła osada w d. 12 października 1492. Pierwsi posiadacze, hiszpanie, okrutnem postępowaniem wytępili pierwotnych mieszkańców, skutkiem czego wyspy długi czas były niezaludnione. Jako pierwsi kolonizatorowie zjawiają się w r. 1628 anglicy, zakładający osadę na wyspie Abaco. Pod koniec XVII w. B. w. stają się siedliskiem rozbójniczych fiibustyerów, w r. 1781, hiszpanie zatknęli tu swoją flagę, lecz w dwa lata później anglicy ostatecznie zawładnęli wyspami, które podczas wojny domowej w Stanach Zjednoczonych były punktem wyjścia dla statków, mających znieść blokadę.—Porównaj: Bacot: „The Bahamas“ (Londyn, 1871); lves: „The Tsles of summer or Nassau and the Bahamas (Nowy York, 1881).

Bahar, Ob. Be h a r.

Bahari, nazwa arabska dolnego Egiptu, czasami także Bahr i.

Bahariełl (Wah-el-B.) oaza w pustyni Libijskiej, o 315 kil. na południo-zachód od Aleksandryi, leży w zagłębieniu, otoczonem skałami i zwilżonem liczne-mi źródłami. W starożytności zwana była oazą Małą, dla odróżnienia od oazy Wielkiej, czyli biwa-hu. Należy do Egiptu, rodzi daktyle, bawełnę, ryż, pszenicę i t. d. i posiada źródła gorące (34(,C.). I Chapada, S. das Almas i inne). Jeszcze dalej ku

zachodowi, rozlega się szeroka płaszczyzna rzeki S. Francisco, po-za którą łańcuchy Sierra de Taba-tinga, S. do Duro, S. do Piauhy i t. p. oddzielają B-ę od sąsiednich prowincyj. Oprócz rz. S. Francisco i licznych jej dopływów, przecina B-ę wiele rzek pomniejszych, w znacznej części spławnych, jak:

kakao, tytoń, cygara, skóry, drzewo i t. d. Przeciętna wartość rocznego wywozu z B-i wynosi 8,400,000 rubli, zaś przy wozu—około 9,000,000 rs. B. jest połączona telegrafem podwodnym z Rio de Janeiro, Para i Pernambuco, i ma prawidłową bezpośrednią komunikacyę wodną ze wszystkiemi portami brazylijskiemi, z Nowym Jorkiem i z kilku miastami Europy: Bordeaux, Southampton, Liwer pool, Brema i Hamburg. B., założona w r. 1549 przez Tomasza de Souza, była do r. 1763 stolicą Bra-

N.

Bahia Bianca, miasto w Argentynii, w stanie Buenos Ayres, w pobliżu zatoki t. im., połączone drogą żelazną ze stolicą; rozwija się szybko, ma obszerne winnice i w okolicy znakomite pastwiska;

And. S.

Bahman. 1) B. (wyraz staro-perski vanhumananh ^dobrze myślący), pierworodny syn i zastępca Or-muzda, którego wspiera w walce z Arymanein; jest po Ormuzdzie drugim z kolei z duchów-amszaspan-dów i ich przedstawicielem. Mieszka w niebie, gdzie siedzi na tronie złotym, z którego powstaje tylko dla powitania czystych dusz, wchodzących do nieba i dla wyznaczenia im miejsca stosownego. Jest czczony najpierw jako „król słońca,“ symbol czystości, następnie, jako „ojciec serca czystego“ i nakoniec jako obrońca i opiekun wszystkich stworzeń, a zwłaszcza ludzi i domowych zwierząt czworonożnych. Poświęcony mu każdy drugi dzień każdego miesiąca, zwany B., cały jedenasty miesiąc i drugi zimowy także B., wedle kalendarza staroperskiego. Dni te obchodzono z pewnemi uroczystemi obrzędami, zwanemi bahmangah (uroczystość B-a); w tym czasie zbierano także różne rośliny lecznicze, rosnące w górach; wyrabiano z nich przeważnie środki lekarskie i maści wonne, gotowano w garnkach rozmaite zboże i spożywano je, pokropiwszy wpierw sokiem z rośliny zwanej bahman. Tarty kwiat tej rośliny również był zjadany z mlekiem, aby, jak sądzono powszechnie, rozbudzić władze umysłowe i wzmocnić fizyczne. W dni takie zaczynano zwykle rozmaite roboty, jak np. układanie kamienia węgielnego pod budowę domu i t. p. —2) B., w podaniach mitycznych perskich, imię Ardeszyra, syna Isfendyara, a ojca Da-raba, którego błędnie z Artakserksesem I-ym utożsamiano. Czyny B. opisane są w książce p. t. „Bah-man-name“, utworze epicznym, zawierającym około 20,000 wierszy i pochodzącym z początku XII w. Księga ta jest ostatnią w cyklu poezyj epickich o władcach Seistanu z rodu Rustema; dzieli się na cztery części, z których pierwsza poczyna się wstąpieniem B. na tron, a czwarta kończy się złożeniem władzy w ręce królowej Humai i śmiercią bohatera na łowach. Utwór ten, osnuty całkowicie na podaniach ludowych, pod względem formy opowiadania zbliża się do „Szach-name“ Firdusiego; ofiarowany jest Mahmudowi, synowi Melek-Szacha z dyna-styi seldżuckiej. Autor tej pracy nieznany. Patrz:

Itapicuru, Paragnassu, de Contas, Pardo, Jequitin-honlia i t. p. Bogactwo płodów naturalnych tej prowincyi jest wielkie; ziemia wydaje w ogromnej ilości tytoń, kawę, trzcinę cukrową, ryż, maniok, kukurydzę, bawełnę, owoce połnlniowe i t. d., zylii. obszerne lasy, przeważnie dziewicze, dostarczają wielkiej ilości drzew droższych gatunków; w dorzeczu rzeki św. Franciszka znajduje się sól, a w górach: złoto, srebro, ołów, miedź i żelazo, nakoniec w San do Sincora i Lenęoes—pola dyamentowe, 2,500 m-ców. odkryte w r. 1844, lecz w ostatnich czasach mało wydajne. Mieszkańcy, w ilości 1,655,403 głów na 426,427 km. □, składnią się w części z białych, w części zaś z uegrów i mieszańców; drobną garstkę stanowią indyanie. Głownem zajęciem ludności jest uprawa roli i przemysł (wyrób tabaki, cygar, cukru, tkanin bawełnianych, przedmiotów ze szkła, gliny i t. p.). Handel dość ożywiony, jakkolwiek ważną przeszkodę w jego rozwoju stanowi brak łatwej kommunikacyi z wewnętrznemu częściami prowincyi. Sieć kolei żelaznych dotychczas nieznaczna (około 600 kil.). 2) B. (Cidade de S. Salwador da B. de Todos os Santos), albo S. Salvador, (miasto Zbawiciela) główne miasto prowincyi B-i, w pięknem położeniu, przypominającem okolice Lizbony, nad zatoką Wszystkich Świętych, do której wpada kilka rzek; zatoka ta, uważana za najpiękniejszą w całej Ameryce południowej, mieści w sobie około 200 wysp, z których największa Itaparica zamyka wejście do niej z oceanu. Przystań miejska jest głęboka i obwarowana. Na wybrzeżu rozciąga się handlowa, ale brudna część miasta t. z. Praya, albo Cidade-baixa (dolne miasto), właściwie jedna tylko ulica, 7 km. długa, przecięta kilkoma uliczkami wąskiemi i krętemi; znajdują się tu trzy kościoły, komora, giełda, dworzec kolejowy i największe magazyny, służące dla składu towarów. Z górną częścią miasta, t. z. Cidade alta, leżącą o 70 m. wyżej nad dolną, połączona jest Praya kilku stromemi ulicami i olbrzymim * elewatorem. Górne miasto, czyste i dobrze zabrukowane, jest siedzibą gubernatora prowincyi i arcy-biskupa-prymasa Brazylii, posiada wiele kościołów,

(katedra tutejsza najpiękniejsza w całem państwie) szkół, wydział medyczny, seminaryum duchowne, gimnazyum, dwa seminarya nauczycielskie, liceum przemysłowe i t. d., bibliotekę publiczną, mnóstwo wspaniałych gmachów prywatnych i publicznych, muzeum, teatr, wspaniały park, (Paseio publico) z pięknym widokiem na zatokę. B. liczy 140.000 m-ców, (około 60,000 białych), trudniących się przeważnie handlem bardzo ożywionym i przemysłem

N.

Bahn, stare, gdyż jeszcze w 1230 r. założone miasto w pruskiej prowincyi Pomorskiej, rejencyi Szczecińskiej; leży na prawym brzegu rzeczki Thue,

(tkaniny bawełniane, przędzalnie, papiernie, browa- „Szach-Name“ Mohla (I, 67 i nast.). ry, budowa statków, fabryki rumu, cukru, cygar i t. d.). Na obroty handlowe składają się: w przywozie towary żelazne, bawełniane, wełniane, jedwabne, wino i t. d., w wywozie zaś—cukier, rum, 1 na południe od Szczecina, ma piękny kościół

Bähr Jan Krystyan, znakomity filolog i badacz starożytności (* 1798 r. w Darmstadzie — Bahnsen Juliusz, pedagog niemiecki i filozof, f 1872 w Heidelbergu). Kształcił się w Heidelber-zmarły 1882 r. jako starszy nauczyciel (Oberlehrer) gu, gdzie też w r. 1821 został profesorem uniwer-progimnazyum w m. Lauenburgu na Pomorzu pru-skiem. Znany jest szczególniej jako myśliciel ze szkoły Schopenhauera. Podzielając w zupełności pesymizm mistrza swego, B. odstępuje atoli od niego na korzyść Hegla, w metafizycznem uzasadnieniu pesymistycznego na świat poglądu. Pierwotną przyczynę złego, nędzy istnienia, widzi B. w rozdwojeniu wszechświatowej woli na przeciwległe, pozytywne i negatywne kierunki (dyalektyka Hegla), wyrażające się jednak w realnem rozdrobnieniu woli na nieskończoną liczbę antagonistycznych sił i indywidualności. Jest to „grzech pierworodny“ bytu, który niczem już naprawić się nie daje, bo ta realna dyalektyka świata stała się jego prawem powszechnem i objawia się jako „prawo anarchii“ w niepokonalnych sprzecznościach wewnętrznych, właściwych wszelkim objawom bytu, życia i rozumu mnóstwo artykułów pomniejszych, bądź odrębnych, ludzkiego. Myśl i wola ludzka dążą wprawdzie do bądź dziennikarskich i encyklopedycznych. Od r. przezwyciężenia owych sprzeczności w zakresie nau- 1821 był czynnym współpracownikiem „Heidelber. ki, filozofii i praktyki życiowej; ale to są wszystko Jahrbücher“, które od roku 1837 wspólnie ze próżne wysiłki, które przy zasadniczej antilogice Schlosserem i Munckiem, a od 1847-go sam reda-świata do niczego doprowadzić nie mogą. Świat na go wał. wieki wieków skazany jest na ową bezcelową walkę wewnętrzną, a człowiek ze swoją rozumową logicznością pozostanie na zawsze w sprzeczności z nielogicznemi prawami wszechbytu. Z powodu takiego rozpaczliwego wyniku, zaprzeczającego nawet nihilistycznym nadziejom Schopenhauera i Hart-manna, co do powrotu bytu do pierwotnej nicości,

i 3,000 m-ców, żyjących z rolnictwa i hodowli

And. S.

bydła.

sytetu, od r. zaś 1833 zarządzał tamże biblioteką. Najpierwszą jego pracą, którą rozgłos w świecie naukowym uzyskał, było wydanie, opatrzone komentarzami, żywotów plutarchowych „Alcybiadesa“ (Heidelberg, 1822), oraz „Filopemena, Flaminiusza i Pirrusa“ (Lipsk, 1826). Oprócz tego, B. zebrał i objaśnił ułamki Ktezyasza (Frankfurt, 1825). Naj-ważniejszem wszelakoż dziełem jego jest „Historya literatury rzymskiej“ (Karlsruhe, 1828; 4 wyd. w 4 tomach, 1868—73), z którą się łączą trzy suplementu: „Rzymscy poeci i dziejopisowie chrześcia-nie“ (Karlruhe, 1836), „Chrześciańsko-rzymska teologia“ (tamże, 1837) i „Historya literatury rzymskiej z czasów Karolińskich“ (tamże, 1840), obok tego zaś opracowanie „Herodota“ (4 tomy; Lipsk, 1855—61). Nadto jeszcze z pod jego pióra wyszło

Bahraicłl (wym. Berajcz), miasto w Indosta-nie, w tak zw. Północno-Zachodnich Prowincyach, w dzielnicy Oudh, dystrykcie Faizabad; stolica okręgu t. im. leży nad rz. Bubbaie (lewe dorzecze Gangesu), liczy do 20,000 m-ców, trudniących się handlem. Okrąg B. ma 7,093 km. □ powierzchni; 878,048 m-ców, przeważnie hindusów (734,000) i mahometan (143,000), t. j. 125 na 1 km. □. Kraj bardzo urodzajny i obficie nawodniony, wydaje zboża wszelkiego rodzaju, trzcinę cukrową, opium, indygo, tytoń etc.; wszystkie te produkty stanowią główny przedmiot handlu wywozowego.

Bahrdt Karol Fryderyk (* 1741-f 1792), teolog niemiecki kościoła protestanckiego, głośny zarówno ze swej wolnomyślności, jak i nagannego życia, które wielce gorszyło współczesnych. Jedno i drugie było przyczyną, że pomimo rozległej, chociaż powierzchownej nauki, nigdzie dłużej nie mógł się utrzymać. Wykładał filologię i starożytności biblijne oraz teologię kolejno w Lipsku, Erfurcie, Halli i Giessen; potem zarządzał czas jakiś zakładem filantropijnym w Marschlinz, następnie był generalnym superintendentem w Duerkheimie. Ale w r. 1778 został uznany za niegodnego do sprawowania obowiązków kapłańskich. Usunąwszy się do Halli, zjednał sobie opiekę rządu pruskiego; gdy jednak w r. 1789 napisał komedyę „Das Religionsedikt“ — rodzaj paszkwilu na rząd pruski, został na rok osadzony w więzieniu magdeburskiem. Po odsiedzeniu wieży, wrócił do Halli i utrzymywał do śmierci założoną jeszcze przed uwięzieniem podmiejską winiarnię, która zabiła do reszty jego powagę, gdyż posiadała kompromitującą reputacyę. Liczne pisma B-a cieszyły się znaczną poczytnością, nie tyle dla wartości naukowej, ile dla lekkiego stylu. Ważniejsze z nich były: „Briefe ueber die systematische Theologie“ (Eisenach 1770—72,2 tomy), „Neuesten

Hartmann nazwał filozofię B-a, w różnicy od pesymizmu — mizerabilizmem; B. sam zaś nazywa ją desperatyzmem. Główniejsze dzieła B-a są:

And. S.

„Beiträge zur Charaktereologie“ (2 tomy, 1867), rzecz przeważnie pedagogiczna, broniąca przede-wszystkiem wykształcenia charakteru i indywidualności; „Zum Verhältniss zwischen Wille und Motiv“

(1870); „Zur Philosophie der Geschichte“ (1871), krytyka ewolucyonizmu Hartmanna; „Das Tragische als Weltgesetz“ (1877); „Der Widerspruch im Wissen und Wesen der Welt, Prinzip und Einzelbewährung der Realdialektik“ (2 tomy, 1880 i 1882), najważniejsza praca filozoficzna B-a. Najobszerniej pisał o B-ie Hartmann, w dziele: „Neukantianismus,

Schopenhauerianismus und Hegelianismus“ (1877, str. 175 do 257) i w artykule: „Bahnsens Realdialektik“, w „Philos. Monatshefte- (1881, str. 227

do 260).

Bahr, wyraz arabski, oznaczający rzekę, morze i wogóle wodę; w związku z innemi rzeczownikami wyobraża nazwy wielu rzek, np. B ahr-el-Abi ad, czyli Nil Biały, B a h r-e 1-A z r e k — Nil Błękitny, B a h r-e 1-G h â z a 1 — rzeka Gazeli, Bahr-el Arab—rzeka arabska, B a li r-e I-D j u r, Bahr-el Djebel i t. p. Wszystkie powyższe rzeki ob. pod artykułem: Nil. Podług twierdzenia niektórych podróżników, źródłowe strumienie rzeki Schari, wpadającej do jez. Tsad, noszą też same nazwy, co i źródłowe rzeki Nilu, t. j. B.-el-Abiad i B.-el Aźr«k,

h. st.

And. S.

And. S.

And. S.

Al. Pol.

And. S

Offenbarungen Gottes in Briefen und Erzaehlungen“ (1773—75.4 części) i „Moral fuer alle Staende“ (1790).—Porów. Leyser „K. F. B.“ (Neustadt, 1870, wyd. 2-ie).

Bahrein, Bahrai u, grupa wysp na wscho-dniem wybrzeżu Arabii, w zatoce t. im., stanowiącej część odnogi Perskiej; 26-y równoleżnik północny przecina całą gromadę na dwie równe części. Są to wyspy, z powodu płytkości morza, dla większych statków niedostępne, otacza je bowiem szereg ławic, na których odbywa się słynny połów pereł. Dwa do trzech tysięcy łodzi i 30,000 ludzi zajętych jest corocznie zyskownym, bo około 8 mil. franków przynoszącym połowem; nurkami są najczęściej murzyni. Wnętrze wysp, z których największa jest B., zwana także Aval i Samak, obfituje w palmę daktylową, posiada wiele źródeł wody czystej,—grunt ma urodzajny; największą osadą jest Menama. Ludności około 70,000. Pod względem politycznym, wyspy B. należą de nomine do Turcyi, rządzą się bowiem własnemi szeikami, których stosunek do sułtana jest bardzo luźny. W starożytności znane były pod nazwą Tylos i Arados, kolejno przechodziły do Persów, Arabów, Portugalczyków, od r. 1784 dostały się w moc szeików z El Hasy (na są-siedniem wybrzeżu arabskiem) którzy od r. 1861 uznają nad sobą protektorat angielski. Bahr-el-Abiad, ob. Nil.

Bahr-ei-Arab, ob. Nil.

Bahr-el-Azrek, ob. N i l.j Bahr-el-Djebel, ob. Nil.

Bahr-el-Djur, ob. N i l.

Bahr-el-Ghâzal, ob. Nil.

Bahrieh, Beharieh, Ba char i eh, dosłownie: „mała oaza“, grupa oaz, należących do Egiptu, na wschodnim krańcu pustyni Libijskiej, w stronie południowo-zachodniej od Kairu. Jest to zaklęsłość, pod poziom otaczającej pustyni znacznie obniżona, jednak ponad morzem wzniesiona średnio 112— 203 m.; wytryskają w niej liczne, czasami nawet gorące, źródła, i wywołują dość bujną wegetacyę; ludność składa się z arabów (około 2,500 dusz) i zajmuje się uprawą ryżu, bawełny, jęczmienia, pszenicy, a głównie daktyli, któremi prowadzi ożywiony handel karawanowy z sąsiedniemi oazami i miejscowościami nad Nilem położonemi. Ważniejsze osady są: Sabu, Kasr-Baniti, Hass, Ain Chaman; tu i owdzie szczątki budowli z czasów rzymskich i perskich. Oazy B. zwiedził Jordan w roku 1874, a Ascherson w 1876 r.

Bahrynowickie starostwo w województwie miń-skiem, powiecie mozyrskim. Za Stanisława Augusta płaciło kwarty złp. 809, gr. 29, den. 1.

Bahuche Małgorzata, malarka francuzka z początków w. XVII-go, żona Jakóba Bunela, który był malarzem nadwornym Henryka IV-go; odznaczała się szczególniej w rodzaju portretowym, a pracowała nad przyozdobieniem dzisiejszej Galeryi Apollona w Luwrze wespół z mężem, po którego śmierci została zaszczycona tytułem malarki nadwornej i zamianowana dozorczynią galeryi obrazów w Luwrze i w Tuileryach.—Meyer „Künstler Lexikon.“

Bahyl Jerzy (f 1759 r.), pisarz religijny słowacki z Lewoczy, wydał po czesku: „Listy i ewan-gielie na niedziele i święta“, „Wstęp do starego i nowego Testamentu“ ,,Dzieje ksiąg symbolicznych“ i t. d.

Bahyl Maciej (* 1706—f w drugiej połowie w XVIII na Szląsku pruskim), ksiądz protestancki i pisarz religijny słowacki, bratanek poprzedniego; był plebanem w Czerenczanach i w Preszowie. Przekładał na język czeski pisma niektórych protestantów, za co w r. 1746 został na żądanie jezuitów uwięziony. Po niejakim czasie uciekł na Szląsk i Fryderyk II, król pruski, który się nim zaopiekował, wymógł na jezuitach, że mu zapłacili za skonfiskowany księgozbiór. W Brzegu ogłosił drukiem „Tristissima eeclesiarum Hungariae protestantium faciès“; dzieło to w r. 1805 wyszło w przekładzie słowackim.

Bai Tomasso (* około 1650 r. w Crevalcuo-re, — f 22 grud. 1714 w Rzymie), śpiewak kapeli syxtyiïskiej, autor słynnego ośmiogłosowego „Miserere“, wykonywanego wraz z „Miserere“ Alle-grego, w kaplicy syxtynskiej w czasie wielkiego tygodnia. B. od 19 listopada 1713 r. pełnił obowiązki dyrektora kapeli kościoła św. Piotra. Liczne jego kompozycye spoczywają dotąd w rękopisach bibliotek rzymskich.

Bai, B a y, grupa drobnych wysp na morzu Ka-rybskiem w Ameryce środkowej, na północnem wybrzeżu rzeczypospolitej Honduras—600 km. □ powierzchni, około 4,000 m-ców. Są to wyspy płaskie, z gruntem urodzajnym i dobremi portami, zwłaszcza od strony południowej Anglia zajęła je w 1851 r. i w 8 lat później odstąpiła Hondurasowi, pod warunkiem, że ten żadnemu państwu ich nie odda. Największą z wysp jest Ruatan z wyborną przystanią na południowem wybrzeżu: Puerto Real. Druga z kolei co do wielkości wyspa Conacca albo Gua-naja, odkrytą była przez Kolumba 1502.

Bail ang. bay franc, baie, holend, baai, włosk. baja, także golf, golfo\ używana pospolicie we wszystkich atlasach nazwa na oznaczenie zatoki lub o d n o g i— ob. te wyrazy.

Baiae (Baja). Miasto w Kampanii, na zachod-niem wybrzeżu zatoki tejże nazwy, z wybornym, przez Augusta założonym, portem. Stary, a w póź -niej szych czasach wielki i wspaniały gród, słynął nietylko urokiem przyrody ale uzdrawiaj ącem źródłem siarczanem gorącej temperatury, oraz mnóstwem zwiedzających dla zdrowia i przyjemności (Strabon, 5, 43. Horacyusz, Listy: I, 1, 83). Często jednak ludzie surowych zasad, nie bez słuszności, zarzucali Bajom życie gnuśne i rozwiozłe (Seneka, List 51), nazywając je „deversorium voluptatum“=:ulewą rozkoszy. Okolice jego, oraz wybrzeże morskie aż do Puteoli pokryte były willami bogatych rzymian. Tamże umarł cesarz Hadryan. — Dzisiejsza Baja, znaną była jeszcze w XVI wieku, jako miejsce kąpielowe, odtąd szybko kroczy do upadku, tak, że obecnie liczy zaledwie kilkaset mieszkańców. Pomimo to turyści odwiedzają je często do oglądania ruin świątyni Wenery, Merkurego i Dyany. — Nad zatoką sterczą mury walącego się zamku, zbudowanego przez Piotra de Toledo. — Hodowla ostryg

And. S.

And. S.

K. J.

And S.

Baïf Jan Antoni de (*1532 w Wenecyi-f 1589 w Paryżu), poeta francuski, jeden z członków t. z. plejady, syn naturalny Łazarza dę Bv posła fran-

>.

N.

w sąsiedniem jeziorze Fusaro, niegdyś tak sławna, a później zupełnie zaniedbaną, zaprowadzoną została ponownie w 1885 r. i rozwija się pomyślnie.

Baiburt, stolica sandżaku t im. na półwyspie Azyi Mniejszej w Armenii, w wdajecie Erzerumskim, przy drodze bitej z Erzerumu do Trebizondy. Miasto leży w dorzeczu rz. Czarok (Tscharoch) na wysokości 1638-m nad p. m., w okolicy lesistej, obfitującej w miedź, drzewo i miód, ozem mieszkańcy, w liczbie 6000 głów, korzystny prowadzą handel. W r. 1473 Mohamed II zwyciężył tu Usum-Hassa-na. Rossyanie zajmują Baiburt 19 lipca 1829, i tegoż roku d. 7 października odnoszą pod Paskiewi-czem zwycięstwo nad Turkami.

Baidar ob. B aj d a r y

Baier Jan Jakób, syn teologa, Jana Wilhelma B-a, a brat Jana Wilhelma młodszego, autora dwóch rozpraw o kopalnych i przedpotopowych zwierzętach, lekarz, (* w Jenie 1677 — f 1735) znany później pod nazwiskiem „d’Eugenianus“ jako członek akademii przyjaciół przyrody w „Altorfie“. Jest on autorem nader licznych rozpraw, ogłoszonych między rokiem 1698—1730 z pomiędzy których wymienić wypada: „o utrzymaniu zdrowia“, „o ubiorze i włosach“, „o pożyteczności jazdy konnej“, „o merkuryuszu“, „o ambrze“, „o gojeniu się kości“, przedewszystkiem zaś dwa biograficzno-dziejowe dzieła:— „De longaevitate medicorum Dis-sert. epistolaris ad J. Brunonem ser. B a i e r u s Joh. Jacob. Altdorfi 1705“, oraz „Biographiae pro-fessorum medicinae, qui in academia Altorfiana uu-quam viverunt Altdorfi et Norimbergae 1728“. F'u-

Baiera F. Braun (paleont.). Rodzaj zaginiony drzew z gromady iglastych (Coniferae), rzędu ciso-watycli (Taxaceae), blizki dziś żyjącemu rodzajowi Gingko, a który istniał od okresu permskiego (B. digitata Heer i B. nirginica Font et White), aż do końca okresu kredowego (B. sagittata Heer z Gren-landyi). Posiadał on liście skórzaste, zwężające się stopniowo ku dłuższemu lub krótszemu ogonkowi, wachlarzowate, z wielokrotnie dwudzielną blaszką liściową. Kwiatki męskie z licznemi, spiralnie usta-wionemi pręcikami, o 5—12 okółkowych pylnikach; żeńskie na osi rozgałęzionej. Owoc do małej śliwki podobny. Liście rodzaju tego zaliczano dawniej do glonów, paproci i marsyliowatych, dopóki Heer nie wykazał właściwego im stanowiska. W formacyi retyckiej z gatunku B. Münsteriana Heer znaleziono obok liści kwiaty męskie, a obok młodych i dojrzałe nasiona, dowodzące, że posiadały one mięsiste okrycie. Oprócz wymienionych gatunków znane są jeszcze i liczne inne z formacyi jurajskiej i kredowej.

Baiersdorf 1) miasteczko bawarskie we Fran-konji środkowej, nad rz. Reguitz; fabryki gwoździ i wyrobów miedzianych, uprawa tytoniu i jarzyn, ruiny zamku Scharfeneck. 2). B. wieś w Siedmiogrodzie, okręgu Bystrzycko-Nasodzkim, pamiętna klęską, jaką zadały węgrom wojska austryackie w r. 1848 r.

cuskiego w Wenecyi i autora kilku prac archeologicznych, W czasie wojen religijnych przyprawiony o utratę mienia, B. zdołał pozyskać względy Karola IX i został jego sekretarz, m; na tern stanowisku utrzymał się i przy jego następcy, Henryku III. Hojnie opłacany przez obydwóch królów, wiódł życie wielko-pańskie, poświęcając czas poezyi i innym sztukom pięknym; zgrom idził nawet około siebie grono ludzi, którzy składali rodzaj towarzystwa literacko-muzycznego, a Karol IX w r. 1570 nadał mu miano akademii. Przetrwała ona aż do śmierci swego założyciela. Jako poeta B. był najgorliwszym zwolennikiem klasycyzmu; próbował nawet wprowadzić do literatury francuskiej wiersz metryczny nierymowany (przezwany „ba'ifin), ale bez powodzenia; nawet inni członkowie plejady nie pochwalali tych usiłowań. Poezye jego są to przeważnie parafrazy liryków i sielanko-pisarzów klasycznych, oraz tłómaczenia; oryginalne—są najczęściej okolicznościowe. Jego „Oeuvres“ wyszły w 4 tomach (Paryż, 1571—74); ostatnio wydał je Marty-Lavaux p. t. „Oeuvres en rime“ (Par. 1885 —87.4 tomy).

Baikie Wiliam Balfour (* 1824 — f 1863), podróżnik afrykański, urodzony w Kirkwall na. wyspach Orkadzkich, brał najpierw, jako lekarz i przyrodnik, udział w wyprawie nad Niger w r. 1854, którą opisał w dziele p. t. „Narrative of an Explo-ring Voyage up the Rivers Kwora and Binue“ (Londyn, 1856). Po raz wtóry przedsięwziął podróż w okolice Nigru w r. 1857; po dwóch latach pobytu w Afryce, gdy okręt jego się rozbił, a współtowarzysze podróży opuścili go. założył przy zbiegu rzek Kwory i Binue osadę, która, szybko wzrastając, stała się wkrótce ważnym punktem dla handlu płodami i wyrobami Afryki środkowej. Po siedmioletnim pobycie nad Nigrem postanowił wrócić do ojczyzny; atoli śmierć go zaskoczyła w Sierra-Leone. B. był naczelnikiem, lekarzem, nauczycielem i kapłanem nawet założonej przez siebie kolonii; a obok tego przez cały ciąg pobytu swego w Afryce znajdował czas na badanie rozmaitych narzeczy środkowo-afrykańskich.

Bailen, miasto w departamencie hiszpańskim Jaen, w Andaluzyi, położone wśród okolicy górzystej, obfitującej w drzewa oliwne i słynnej z najpiękniejszej rasy koni andaluzyjskich, liczy 10,041 mieszkańców, trudniących się przeważnie wydoby^ waniem ołowiu i garncarstwem. Dnia 18 lipca 1808 r. pod B. zaszła bitwa między francuzami i hiszpa-nami, w której ci ostatni, pod dowództwem Castano-sa, Redinga, Jonesa i Coupignyego, odnieśli stanowcze zwycięstwo, poczem generał francuski Dupont de 1’Etang poddał się z siedemnasto-tysięczuą armią wodzowi hiszpańskiemu i francuzi zmuszeni byli opuścić Andaluzyę na mocy kapitulacyi, zawartej 22 lipca t. r.

Bailey j., Żyjący w końcu zeszłego wieku w Anglii, był pierwszym, który się starał budowę pługa, a zwłaszcza wygięcie krzywej powierchni odkładni-cy oprzeć na matematycznej podstawie i zasady swoje wyłożył w dziele p. t. „An Essay on the Construction of thePlough on mathematical Principles“,

w jakim się dzisiaj znajduje.

J. A.

N.

Newcastle, 1795. Dzisiaj pług B-a posiada tylko historyczną wartość, ponieważ już nigdzie nie znajduje się w użyciu; lecz ważnym jest dlatego, że stał się punktem wyjścia dla wszelkich następnych ulepszeń, które w końcu doprowadziły budowę tego, najważniejszego w rolnictwie narzędzia, do stanu

St. Rew.

Bailey (j. w.) Przyrodnik amerykański, zmarły w West-Point (Stany Zjednoczone) w r. 1857, publikował: „On the Vascular System of Ferns“ (w Sitlim. Journal 1839); „Fellow Showers of pollen“ (tamże, 1842); „American Desmidiaceae (tamże 1846); „Algae of the United States“ (tamże, 1847). Prócz tego badał Okrzemki (Diatomeae), zebrane w czasie wyprawy naokoło świata, pod kierunkiem kapitana Walkesa, z początku sam, następnie z Harveyem (Proc. Amer. Acad, nah sc. VI), oraz Okrzemki kopalne Kalifornii i Orego-uu (Sillim. Journ. 1854).

Bailey Filip J a k ó b (* 1816 w Nottingha-mie), współczesny poeta angielski, zwrócił na siebie powszechną uwagę liryczno-dramatycznym poematem „Festus“ (1839), który ogłosił, będąc jeszcze studentem prawa w Glasgowie. Po tym poemacie, napisanym pod wpływem „Fausta“ Goethego, B. wydał: „Angel world“ (1850), „The mystic“ (1855), „The age“ (1858) i „Universal hymn“ 1867); żaden z nich nie doznał tak szerokiego przyjęcia, jak „Festus“, chociaż jest to poemat filozoficzny, mało dla szerszego ogółu przystępny.

Baillage, był to sąd, złożony z sędziów, którzy wydawali wyroki w imieniu bailli lub z nim wspólnie. Nazwę B. nadawano także części kraju, pozostającej w jurysdykcyi baillego.

Baillargé Alfons J u 1 i a n, architekt francuzki (* w Melun 1821 r.—f w Tours 1822 r.) Pierwsze uauki pobierał w Valenciennes, następnie w Paryżu kształcił się pod kierunkiem Feliksa Duban, wreszcie jako stypendysta dep. Sekwany i Marny, wstąpił do szkoły sztuk piękn. W r. 1842 wysłany został przez rząd do Burgundyi w celu zbierania rysunków i planów, odnoszących się do pamiątek architektonicznych tej prowincyi. Wywiązawszy się należycie z włożonego na siebie zadania, rozpoczął w roku następnym wydawnictwo ilustrowane zabytków, zebranych przez barona Izydora Taylora (ob.) i mozolną tę pracę prawie samodzielnie wykończył. W r. 1860 osiadł na stałe w Tour, gdzie oddawał się praktyce architektonicznej, nie zaniedbując odtwarzania dawnych zabytków sztuki budownictwa, w których znajomości celował. Prace jego w tym kierunku nagrodzone zostały medalem w salonie Paryskim w r. 1875. W tymże roku silnie zaniemógł i do końca już życia pozbawiony był możności poświęcania się pracy zawodowej.

Baillet Adryan (* 1649 — f 1706), literat francuski, z powołania ksiądz, od r. 1680 bibliotekarz księgozbioru adwokata Lamoignona, opracował „Jugements des savants sur les principaux auteurs“ (Par. 1685, 9 tomów; 1722, 7 tomów i później), rozbiór krytycznych sądów o celniejszych płodach literatury współczesnej; dzieło to narobiło wiele wrzawy i wywołało ostre napaści na B-a. B.

odpierał je w dziełach: „Des satires personnelles“ (1689, 2 tomy) i „Les auteurs déguisés sous les noms empruntés“ (1690). Napisał oprócz tego: „Histoire de Hollande de 1609 à 1690“ (1690,4 tomy), „Vie de Descartes“ (1691) i „Des vies des saints“ (1701, 12 tomów).

Baillet Eugeniusz (* 1831 w Paryżu), współczesny poeta francuski; pierwsze jego utwory, pisane w duchu ludowym, wyszły w r. 1848 i dostąpiły uznania Bérangera. Po nich ukazały się: „Fleurs et sourires“ (1853), „La muse de l’atelier“ (1856), „Chansons d’hier et d’aujourd’hui“ (1860), „Chansons et petits poèmes“ (1885). Niektóre z jego utworów („La religieuse“, „Souviens-toi“, „Le bataillon de 1’ avenir“ i t. d.) cieszą się szerokieni rozpowszechnieniem.

Bailleul, główne miasto kantonu t. im., w departamencie francuskim Nord, w okręgu Hazebrouck, przy drodze żelaznej Lille-Dunkierka, w odległości 25 kil. na północo-zachód od Lille; posiada muzenm, akademię sztuk pięknych, szpital dla obłąkanych, ratusz z wieżą z XVI w., i liczy 8,767 mieszkańców, trudniących się garbarstwem, wyrobem płótna, koronek, mydła, wytłaczaniem oleju i wreszcie piwo-warstwem.

Bailleul Jan Edward, król szkocki, oh. B a 1 i o 1.

Bailleul J a k ó b Karo 1, polityk i publicysta francuski (* 1762 w ßretvillu pod Hawrem—f 1843 w Paryżu. Był adwokatem w parlamencie, członkiem Konwencyi i Rady 500, potem posłem. R. 1813 założył „Journal du Commerce“, a w r. 1816 „Constitutionnel“. Napisał: „De l’ésprit de la Révolution et de ses résultats nécessaires“ (Paryż 1814) „Etudes sur l’histoire de Napoléon“ (tamże 1822) „Almanach de bizarreries humaines ou Recueil d’anecdotes sur la Revolution français’e“, (tamże 1822); dalej komedye: „Sully „ i „Représailles“ (tamże 1804, 1828), wreszcie traktaty ekonomiczne: „De la richesse et de l’impôt (1816) „Du monopole et de la culture du tabac“ (1818), „Traité du commerce des fonds publics“ (1823) i inne.    *

Bailli, we Francyi, był to wyższy urzędnik królewski, w którego imieniu była wymierzaną sprawiedliwość w pewnym obrębie kraju.

Bailli seigneurial był to tytuł zwykły naczelników sądów pańskich. Wyraz bailli pochodzi z łacińskiego ballivus, a raczej nawet z greckiego baju-los (ob.) który to wyraz znaczy stróż, protektor', a wyraz baillage, lub jak mówili dawni francuscy praktycy baillie, jest sam w sobie synonymem pro-tekcyi. Jurisdykcye te ustanowione zostały w taki sposób: Duki i hrabiowie, którzy sprawowali dawniej wymiar sprawiedliwości po prowincyach, mieli dwa rodzaje posiedzeń w swych terrytoryach; jedne nazywali zwyczaj ne mi, które za nich odbywali wice-hrabiowie, prewoci, tak zwani viguiers, i kasztelani; inne, zwane assizami (ob.), na których zasiadali sami dla sądzenia spraw najważniejszych, mianowicie spraw osób, które wzięli pod swoją pieczę. Z czasem sprzykrzyło się im odbywanie assizów osobiście. Kazali się zastępować przez urzędników, których nazwali bailli, bądź dla tego, że

F. .1.

wielce ceniony rysownik i miedziorytnik (* w Irlandyi r. 1736). Przez długi czas był oficerem kawaleryi angielskiej, na początku XIX-go stulecia. Największą wziętość mają obrazy jego, manierowane na wzór Rembrandta, jak również zbliżone nader do oryginału kopie obrazów mistrza. Prace B-ego są: „Żołnierze podczas gry“ z Gérard’a, „Próżniactwo, czyli dziecko puszczające bańki mydlane“ z Rubensa, „Zuzanna“ z G. v. Eckhouta (rysunek) i „Książę Monmouth na koniu“ (rysunek). Sto kartonów, które powstały od roku 1753 do 1777, zebrał B. w dwa zeszyty.

Bailli Mateusz, lekarz ur. w Shots w Szkocyi 1761 r. Jego matka, Dorota, była siostrą Johna i Williama Hunterów, ojciec jego, James, był profes. teologii w Glasgowie. Rozpocząwszy nauki 1779 r. w Glasgowie, B. od r. 1780 przebywał głównie w Londynie u swego wuja Williama. Tutaj, pomimo pierwotnej skłonności do teologii i pra-

wa, tak szybkie porobił postępy w anatomii, że już w 20 roku życia otrzymał posadę demonstratora. Odziedziczywszy w r. 1781 po wuju dom i gabinet anatomiczny, poświęcił się przeważnie a n a-tomii patologicznej; utworzył on zbiór przeszło 1000 preparatów, który, na trzy laca przed swą śmiercią (1820 r.), wraz z 400 f. sterl. legatu na jego przechowanie, zapisał kolegium lekarskiemu. W dwa lata po śmierci Williama Huntera, otworzył B. wespół z Cruikshankiem sławne swe i wielce uczęszczane wykłady anatomii. W 1793 roku wydał „The morbid human anatomy of sonie of the most important parts of human body“, przełożone na francuski, włoski i niemiecki (przez znakomitego Sömmeringa). W 6 lat potem rozpoczął wydanie sztychowanego przez C 1 i f t a atlasu stalorytowanego do powyższego dzieła: „A séries of engravings accompanied with explanations, which are intented to illustrate the morbid anatomy of human body“ (1799—1802). Po jego śmierci wyszły jeszcze 1825 r. „Lectures and observations on medicine“ stanowiące zbiór rozmaitych prac ana-tomo-patologicznych i praktycznych. Pierwsze z wymienionych dzieł stanowi główną pracę B. Widnieje z niej zarówno znakomity dar obserwacyjny i zmysł badawczy, obok głębokiego zamiłowania prawdy, pewności sądu i prostoty przedstawienia rzeczy. Zmarł w 62 roku życia, na gruźlicę płucną, życiorys jego napisał obszernie James Wardr,o p, jako przedmowę do wydania dzieł: „The life of Mathew Bailli.“

im powierzali straż tego rodzaju posiedzeń, bądź że ich przez to czynili protektorami swych poddanych, a nadewszystko tych, których wzięli pod swoją pieczę (en baillie), ażeby ich ochronić od ucisku sędziów zwyczajnych. Z tego wynika, mówi Loyseau (des Seigneuries rozd. 8 str. 31), że posiedzenia zwykłe i assizy były z początku jednym i tym samym sądem, należącym do tego samego pana, lecz sprawowanym przez innych urzędników. Do ostatka też, pomimo że sądownictwo zwyczajne i sądownictwo sprawowane przez bailli, były całkiem oddzielone, wszystkie czynności sądownictwa zwyczajnego były zawieszane w czasie, gdy się odbywały assizy, a tylko sprawy należące do tamtych, które były gotowe do zawyrokowania, mogły być sądzone przez B. Gdy wice-hrabiowie i kasztelanowie przywłaszczyli sobie dziedziny duków i panów, tak jak ci opanowali względem k^óla powierzone sobie zarządy, to tamci naśladowali tych ostatnich w administracyi sprawiedliwości. Na równi z tymiż ustanowili oni swoich prewotów, czyli sędziów zwyczajnych, i na ich wzór także baillich dla wykonywania nad nimi nadzoru. Stąd wynikło, że w wielu miejscach było po dwa baliaże, z których jeden był nad drugim przełożonym. Z tego to powodu w dawnych ordonansach, a nadewszystko w tych, które są przytoczone w dawnym stylu parlamentu w tytule „de officio Ballivorum“ mowa jest często o baillich obu baljażów, utrius que Balliviae, a art. 7 tegoż tytułu głosi, żeby Ballivi superiores ballivos improbos in suo non sustine-bunt errore. Wnosi ztąd Loiseau, że zwykli posiadacze władzy sądowej (hauts justiciers) nie powinni byli nazywać swoich sędziów baillis, ponieważ ba-liaż jest to tylko stopień jnrysdykcyi pana, jednem słowem jurisdykcya wyższa i za-szczytniejsza, niż zwykłe sądownictwo. Urząd bail-lego królewskiego i baljaże zniesione zostały prawem z dnia 7 września 1770 r. Na ich miejsce istnieją teraz we Francyi trybunały cywilne. Baillich pańskich zniosły prawa z dnia sierpnia 1789, 7 września 1790 r. i 13 kwietnia 1791 r. „Merlin Repertoire de jurisprudence o Bailli et Bailli seigneurial.“

Bailli William

F—n.

Bailli Joanna (* 1762 — f 1851) poetka angielska, siostra słynnego lekarza Mateusza, pozyskała w swoim czasie rozgłos utworami drama-tycznemi, które ogłaszała p. t. „Plays on the passions“ (t. I. 1798; t. II 1802; t. III 1812; t. IV— VI 1836); usiłowała odmalować w nich rozwój różnych namiętności ludzkich, niezależnych od żadnych wpływów postronnych; w gruncie rzeczy są to dyalogi, rozwijające pewne moralne tezy autorki. Oprócz tego B. ogłosiła kilka dramatów—„The martyr“ (1828), „The bride" (1828)—i zbiór drobnych pieśni lirycznych „The fugitive verses“ (1841), humorem i prostotą zbliżonych do staro-szkockich ba-lad. B. była rodem ze Szkocyi, ale jeszcze w młodych latach przeniosła się do Londynu. Jej „Dra-matic and poetical works“ wyszły w Londynie (1851 r.)

Baillif, w Anglii od czasów Wilhelma 1-go tak nazywano zarządzców hrabstw, które zwały się ballivae. Teraźniejsi baiillifs są tam rodzajem officyalistów sadowych, podobnych do francuskich huissiers. W niektórych miastach najwyższy urzędnik zwie się także baillif\ tak nazywają także poborcę dochodów w wielkich majątkach ziemskich. W Szkocyi baillif jest tytułem członków rady gminnej

Baillin Pieter de (Bail le ul, Bali eu, Bal-1 e u), znakomity miedziorytnik flamandzki (* w r. 1613 w Antwerpii — f po 1660 r.), był prawdopodobnie uczniem Scheltiusa Bńswerta, którego w swych najlepszych pracach bardzo przypomina, nie posiadając wszakże jego siły i zręczności. W r. 1629 został przyjęty przez bractwo św. Łukasza

A. N. J

w Antwerpii, jako mistrz wyzwólmy; w r. 1631 udał się do Rzymu i byl tam używany przez San-drarta do rytowania dzieł sztuki ze zbioru Giusti-nianich, później powrócił do Antwerpii i tam pracował między 1640 a 1660 r., ciesząc się powszech-nem uznaniem. B. rytował podług oryginałów najznakomitszych mistrzów włoskich, flamandzkich i holenderskich i zostawił sto z górą miedziorytów, w których rzędzie do najcelniejszych należą: „Ja-kób i Ezaw“, „Chrystus w Ogrójcu“, „dmierć św. Magdaleny“ i „Wesele Epidamii“, podług Rubensa; „Św. Anastazy“, podług Rembrandta; „Chrystus ukrzyżowany“ i „Armida, wieńcząca uśpionego Rolanda“, podług Van Dycka; nakoniec „Pietà“, według Annibala Carracci, którą artysta w swym sztychu tak nagiął do pojęć własnych, że można-by ją wziąć za obraz pochodzący ze szkoły Rubensa.

Eaillon Wilhelm de, znany pod łacińskiem mianem Balloniusa, lekarz, ur. w 1538 w Paryżu i tamże promowany w 1570 r.—Był on znakomitym członkiem fakultetu paryskiego ówczesnego, jemu-to po większej części zawdzięczającego oswobodzenie z pod wpływu arabskiego i powrót do oryginałów starogreckich, B. bowiem trzymał się wiernie i stale nauk Hipokrata. Jego tezy, wykładane w fakultecie, odznaczały się bogactwem faktycznego materyału, zdrową myślą i piękną formą. Jest też on pierwszym, który zwrócił uwagę ściślejszą na przyczynowy związek między wpływami atmosferycznemi, a występowaniem chorób w pewnych porach roku i w pewnych klimatach. Ciekawą jest rzeczą, że B. znał już krup krtani, w dziełach jego bowiem znajdują się wzmianki o zapaleniu krtani i tchawicy, z tworzeniem się błoniastego wysięku. Zmarł on 1716 r. Z pomiędzy dzieł jego, wydanych po śmierci autora, wspomnieć należy: „Epidemiarum et ephemeridum libri duo“ Parisi 1640 r.—„Consiliorum medicinalium“ liber 1 1635 II 1636, III 1649. — „Definitionum medicinalium“, liber 1640. Pisał oddzielnie „odrgawkach“, o reu-matyźmie i zapaleniu opłucnej (płuca), grzbieto-wem („de pleuritide dorsali“) „O chorobach dzieci i niewiast“ o „artrytyźmie, kamieniu moczowym i zatrzymaniu moczu.“ Zięć jego, I. T h é-v a r t, zebrał wszystkie jego dzieła i wydał pod ogólnym tytułem „Opera omnia medica Ballonii“

F—n.

niejszem dziele.

Bâillon Henryk. Spółczesny botanik francuski. Profesor Historyi naturalnej lekarskiej Paryskiego Fakultetu medycznego, dyrektor ogrodu botanicznego tegoż Fakultetu i zarazem prezes Paryskiego Towarzystwa imienia Linnego. Jest on autorem kilku dzieł botanicznych, z których dwa, dotąd jeszcze nie ukończone, należą, można powiedzieć, do klasycznych. Pierwszem z nich jest: „Histoire des plantes“, rozpoczęte w r. 1867 i wydawane w Paryżu zeszytami, obejmującemi po kilka inonografij rodzin roślin, wybornie opracowanych, z dokładne-mi rycinami w tekście. Dzieła tego, zawierającego sporą już liczbę inonografij rodzin roślin Dwuliściennych, wyszło dotąd IX tomów in 8-o i parę zeszytów tomu X-go. Drugiem jego dziełem jest „Dictionnaire de Botanique“ rozpoczęty w r. 1875, i wydawany w Paryżu, również zeszytami. Dotąd wyszła jego połowa, stanowiąca 2 tomy w dużym formacie in 4-o. Całe zaś dzieło ma się składać z 4-cli tomów, zawierać w tekście 10,000 rycin i prócz tego liczne tablice kolorowane. Słownik ten przez niego jest opracowywany przy pomocy wielu innych botaników i zawiera wszystkie najnowsze zdobycze nauki.

Baillot, Pierre Marie François de Sales, (* 1 paździer. 1771 w Passy pod Paryżem— • f 15 września 1842 w Paryżu), sławny skrzypek francuski, uczeń Polidora i Sainte-Marie. Po śmierci ojca (1783) B. znalazł opiekę w Bouchepornie, który go wysłał do Rzymu, dla ukończenia studyów pod kierunkiem Pollaniego, ucznia Nardiniego. 1791 r. wrócił B. do Paryża i objął miejsce pierwszego skrzypka w teatrze Feydeau. W 1795 r. został powołany na stanowisko profesora gry skrzypcowej, w nowo zorganizowanem konserwatoryum Paryskiem. W tym czasie pracował B. pod kierunkiem Catela, Reicha i Cherubiniego, nad uzupełnieniem swych wiadomości z dziedziny teoryi muzycznej. Pierwszą podróż artystyczną (po Rossyi) odbył B. w 1802 r., następnie zaś dawał koncerty z powodzeniem olbrzymiem w Anglii, Włoszech, Niderlandach i Francyi. W 1821 r. objął miejsce pierwszego skrzypka w operze paryskiej, a 1825 solisty dworu królewskiego. Głownem dziełem B-a jest sławna „Szkoła na skrzypce“ („L’art du violon“, 1834 r.) i „Metoda na skrzypce“ napisana do współki z Rodem i Kreutzerem, przyjęta przez konserwatoryum paryskie, tłómaczoua na różne języki. Jako kompozytor muzyczny, zostawił B. po sobie: 10 koncertów na skrzypce, 30 waryacyj, symfonię na dwoje skrzypiec i orkiestrę, 12 sławnych etud, 24 preludyów, 3 kwartety smyczkowe, 15 triów na dwoje skrzypiec i wiolonczelę, wiele duetów, kaprysów, i t. d. Jako wirtuoz, B. odznaczał się wybornem prowadzeniem smyczka, miękkością tonu, wysoce artystycznem traktowaniem danej kompozycyi i techniką znakomitą.

Bailly Jan Sylwan, astronom, historyk i polityk (* 1736 w Paryżu—f 1793). Oddawał się pierwotnie malarstwu i był kustoszem królewskich

i. A

0. A.

tomów 4. Paryż (1645—1649).

Bâillon Emmanuel. Przyrodnik francuzki zmarły w Abbeville 1802 r. Korespondując z Buffonem, zajmował się przeważnie ornitologią, o czetn świadczą liczne jego przesyłki do Paryskiego Muzeum, oraz praca o gatunku kaczki, zwanej Barnacle. Nadto wypada przytoczyć jego rozprawę p. t. „Mémoire sur les causes du dépérissement des bois et sur les moyens d’y remedier“ (in-4-o, 1791 r.), za którą otrzymał nagrodę od zgromadzenia narodowego.

W drugiej rozprawie swojej, publikowanej w pamiętnikach Paryskiego Towarzystwa rolniczego, bardzo zalecał do ustalania wydm piasczystych trawę Psamma arenaria R. S. (Ammophila arundinacea galeryj obrazów; pod wpływem Lacaille’a zwrócił Host.). Ob. pod tą ostatnią nazwą jej opis w ni- się do astronomii i w r. 1763 został członkiem

akademii nauk. W r. 1789 obrany został deputo-

Al. Pol.

91

SnejrUopeijr» Pownecbn» Uufti. T. VI.

"r

mk

mm

Fig 191 Bailly Jan.

2 wyd., 1821).

F-n.

na-

wanym trzeciego stanu do zgromadzenia narodowego, którego od d. 3 czerwca był prezydentem, po zdobyciu zaś Bastylii, został merem Paryża. Na trudnem tem stanowisku ściągnął na siebie nienawiść jakobinów, zwłaszcza, gdy d. 7 lipca 1791 tłumy zebrane na polu marsowem rozpędził przez gwardyę narodową, i d. 14 listopada t. r. wybrany już na nowo nie został. W procesie królowej stawał jako świadek jej niewinności, poczem przebywał na wsi w pobliżu Nantes, oskarżony jednak przez swych nieprzyjaciół, wyśledzony został przez agentów Robespierrea, sprowadzony do Paryża i d. 11 listopada 1793 na śmierć skazany, jako przyjaciel królewski i gnębiciel swobody ludu, został dnia następnego gilotynowany.

„Drżysz“ rzekł do niego żołnierz w drodze — „to z zimna“ odrzekł B. i poniósł śmierć ze spokojem mędrca.—Z prac jego astronomicznych uajważniejsze są badania satelitów Jowisza i samego Jowisza; istotna wszakże jego zasługa polega na pracach historycznych, mianowicie na dziełach: „Histoire de l’astronomie ancienne“ (1775); „Hist de l’astr. moderne“ (3 t., 1779— 1782) i „Traité de l’astr. indienne“. Ustęp z tych dzieł przełożył na język polski Karczewski: „O pożytkach, wynikających dla społeczności z nauki astr.“ (Wilno, 1816). Chybionym jest tylko pomysł B-ego przypisania początku sztuk i umiejętności hypote-tycznemu narodowi Atlantydów, który miał żyć na zaginionej Atlantydzie Platona. Myśl tę rozwinął, oprócz dzieł powyższych, także w pracy: „Lettres sur l’origine des sciences et sur celle des peuples de l’Asie“ (1777). Jego „Pochwała Leibnitza“ zyskała w r. 1769 nagrodę akademii berlińskiej. Z pozostałych po nim papierów wydano „Essai sur les fables et sur leur histoire“ (2 t. 1799) i „Mémoires d’un témoin de la révolution“ (3 t., 1804;

' s. K.

Bailly (inaczej Baillif de la Rivière) Roch, lekarz w Paryżu ur. w Falaise, w początku XVI wieku, był lekarzem przybocznym Henryka IV, króla Nawary; jeden z pierwszych zwolenników zasad Paracelsa, o których napisał: „Demosterion, seu aphorismi CCC continentes sum-mam doctrinae Paracelsicae“ Paryż, 1558 (toż samo po francusku 1578 w Rennes), do czego dodaną była lekarska topografia Bretanii, pod tytułem: „Petit traité de l’antiquité, et singurilaités de la Bré-tagne-Armorique en laquelle se trouvent les bains curants la lèpre, podagre, hydropisie etc“. Z powodu, swych nowatorskich poglądów musiał się tłómaczyć przed fakultetem doktorów paryskich, jak to widać z następujących pism; „Discours des interrogatoires laits en présence de M. M. du Parlament, à Roch le Baillif, sur certains points de sa doctrine i t. d. „Sommaire de défense etc.(toż samo po łacinie 1579.) Oprócz tego, pisał on „Premier traité de l'homme et de son essentielle anatomie“ (1580), oraz „Traité de l’homme, de ses maladies et des remèdes extraits de tentures d’or, de corail et d’antimoine, des perles etc“, dalej „Traité de remède de la peste“, wreszcie „Conformité de l’ancienne et moderne médecine d’Hipocrateà Paracelse“ (1592). Zmarł 5 listopada 1005 r.

Baily Franciszek, astronom angielski (* 1774 w Newbury w Berkschire — f 1844 w Londynie), z zawodu agent giełdowy, oddawał się z zapałem" nauce, na którą znaczne sumy poświęcał. Był członkiem „Royal Society“ i prezesem towarzystwa astronomicznego. W astronomii położył zasługi swemi katalogami gwiazd i tablicami, w geografii fizycznej oznaczeniem średniej gęstości ziemi; zbieżnych doświadczeń, prowadzonych metodą Cavendisha, otrzymał, że gęstość ta wynosi 5.67. Zbiór rozpraw tyczących się tych badań wyszedł p. t. „Experiments with the Torsion Rod for determining the mean density of the Earth“ (1843).

Baily Edward Hodges, znakomity rzeźbiarz angielski, (* 1788 w Brystolu—f 1867 w Londynie). Kształcił się pod Flaxmannem, zdobył 1811 medal złoty za grupę Herkulesa, a w r. 1821 został członkiem akademii, dawszy wprzód na wystawę jedno z najlepszych dzieł swych, „Ewę“. Oprócz licznych posągów i popiersi, zdobiących gmachy publiczne w Londynie (płaskorzeźby na łuku marmurowym w Hyde Parku, pomnik Nelsona na Trafalgar Square, posąg Roberta Peela w Manchesterze i inne); do najprzedniejszych wszakże dzieł jego leżą: „Ewa przy źródle“, „Miłość macierzyńska“, „Dziewczę przed kąpielą“ i „Gracye“.    *

Bain de Bretagne, główne miasto kantonu w departamencie francuskim Ille-et-Vilaine, okręgu Redon, w odległości 32 km. na południe od Rennes, liczy 5,000 mieszkańców, trudniących się garbarstwem, białoskórnictwem, garncarstwem i koronkarstwem; stary zamek z XV st.    n

Baiłl Aleksander, jeden z najznakomitszych spółczesnych filozofów angielskich (* 1818 r. w Aberdeen, w Szkocyi). Mając lat 18, zaczął słuchać wyższych nauk w „Manshal College and University“, w rodzinnem mieście. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich został mianowany profesorem-adjuu-ktem logiki i filozofii moralnej w Aberdeen i pełnił te obowiązki do roku 1847. Następnie w r. 1849 wstąpił do służby administracyjnej, w charakterze sekretarza Urzędu Zdrowia (General Board of Health). Od 1860 profesor logiki w Aberdeen. Zawód literacki rozpoczął B. w r. 1841 artykułami z zakresu nauk fizycznych i psychologii, które umieszczał w „Westminster Review“. Oprócz tego ułożył kilka dzieł szkolnych, zawierających wykład fizyki, logiki, psychologii i retoryki. W r. 1852-m ogłosił nowe wydanie „Filozofii moralnej“ Paleya, do której przyłączył obszerne własne objaśnienia. Dalej, wraz z Janem Stuartem Millem, wydał z obszernemi komentarzami psychologię Jakóba

tion“ (1883).

Bainbridge William (* 1774—f 1833), marynarz amerykański, przechodząc wszystkie najniższe stopnie, został bardzo prędko kapitanem marynarki. W r. 1799 dowodził okrętami, broniącemi handlu morskiego w Indyach zachodnich, a następnie na morzu Sródziemnem; podczas woj: y z Tripolisem w r. 1803 dowodził niefortunnie okrętem, który, ścigając flotę nieprzyjacielską, rozbił się o skały podwodne; natomiast podczas wojny z Anglią wziął w r. 1812 do niewoli u wybrzeży brazylijskich angielską fregatę Java, za co otrzymał od kongresu Stanów Zjednoczonych złoty medal i komendę nad częścią flotylli. W r. 1821 mianowany był prezesem wydziału marynarki i na tern stanowisku położył znaczne usługi; wprowadzony przez niego system sygnalizacyi, dotychczas jest używany w marynarce amerykańskiej.    N-

Milia („Analysis of human mind“, 1869). Wszystkie wymienione prace były wywołane bądź potrzebą zadośćuczynienia wymaganiom szkolnym, bądź względami życzliwości dla Stuarta Milla. Rozgłos i szerokie uznanie, tak wśród swoich, jak i u obcych, zapewniły B-owi dopiero później wydane dzieła, poświęcone głównie psychologii i logice. Tu się mianowicie odnoszą: „The Senses and the Intellect“ (3 wyd. 1808). — „The Emotions and the Will“ (3-e wyd. 1875).—„On the study of character including an estimate of phrenology“ (1861). — „Mental and moral Science“ (2-e wyd. 1868), jest to treściwy i doskonały podręcznik psychologii i etyki.— „Mind and Body“ (6 wyd. 1878); to samo po polsku, pod tyt. „Umysł i ciało“ (1874).—„Education as a Science“ (4-e wydanie, 1882); to samo po polsku, pod tyt. „Nauka wychowania“ (1880). — „Logic“ (2 tomy, 1870); to samo po polsku, pod tyt. „Logika“ (tom I Dedukcya. Tom II Indukcya, 1878). W kwartalniku „Mind“, którego jest współpracownikiem, pomieszczał B. w ostatnich latach rozmaite artykuły i recenzye dzieł filozoficznych; w temże czasopiśmie drukował życiorys i ocenę literackich prac Jana St. Milla. Praca ta wyszła następnie w oddzielnej książce pod tyt. „John Stuart Mili, a criticism“ (1882). Z długiej listy piśmiennych prac B-a widać, że głównym i umiłowanym przedmiotem jego badań jest umysł ludzki, czyli, mówiąc inaczej, psychologia i jej zastosowanie do ethologii, czyli nauki o charakterze, i pedagogii. Jakkolwiek bowiem w „Logice“ swojej dał porządny wykład czynności rozumowania i dochodzenia prawdy, wszakże jest on tam naśladowcą J. St. Milla, z tą różnicą, iż spożytkował wielkie prawo o zachowaniu siły do wyjaśnienia pojęcia przyczynowości i wprowadził osobny dział, pod nazwa „Logika umiejętności“, czego przedtem logicy nie czynili. Skoro tedy B. znany jest przedewszystkiem jako psycholog, słuszna, by choć najtreściwiej scharakteryzować jego poglądy na umysł ludzki i jego działania. Naczelnym faktem, który się nasuwa badaczowi umysłu ludzkiego, jest ścisły związek, zachodzący między czynnościami umysłowemi a cielesnemi. Stąd wynika, że czynności umysłowych nie można traktować w oderwaniu, albowiem każdemu zjawisku psychicznemu towarzyszą objawy fizyczne. A więc czuciu, rozumowaniu, wzruszeniu, aktom woli—zawsze towarzyszą pewne procesy w systemie nerwowym, mięśniowym, wnętrznościach—słowem, w tej lub innej części organizmu. Skoro tak jest, nim się zacznie badać czynności umysłowe, trzeba się zapoznać z fizyczną ich podstawą, a głównie z systemem nerwowym i narządami zmysłów. Tak też czyni autor, i chcąc czytelnikowi dać poznać czucie, jako fundament wyższych i bardziej złożonych czynności umysłowych, wykłada fizyologię nerwów i zmysłów. Następnie przechodzi do opisu działań rozumu. Inteligencyę, czyli rozum, cechują trzy własności, mianowicie: zdolność upatrywania w rzeczach i zjawiskach różnicy, podobieństwa i pamiętania doznanych wrażeń. Ale umysł nasz niotylko czuje i rozumuje, lecz nadto doznaje wzruszeń i działa; stąd druga część psychologii

obejmuje naukę o wzruszeniach {émotions) i woli. I tu również, chcąc rozumieć wzruszenia i działania woli, nie należy tracić z uwagi strony fizycznej zjawisk. Do genezy wzruszeń i woli daje się dobrze zastosować teorya ewolucyi; wola kieruje się dwiema pobudkami: przyjemnością i przykrością. W tej części swojego dzieła autor rozważa prócz tego wiecznie sporny problemat wolności i konieczności woli i przechyla się ku determinizmowi. Ostatni rozdział traktuje o świadomości (conscience) i tłó-maczy znaczenie podmiotu i przedmiotu. W wykładzie psychologii trzyma się B. metody opisowej, przypominającej naturalistę, który klasyfikuje i determinuje indywidua świata materyalnego; tak też i on opisuje rozmaite czucia, uczucia, wzruszenia, całą sferę życia wewnętrznego, jakby chodziło o minerał lub roślinę. B. z jednej strony łączy się ze szkołą szkocką (Dugall Stewart, Hume), z drugiej— podaje rękę fizyologom spółczesnym. Wszystko, cokolwiek fizyologia zdobyła odnośnie funkcyj organizmu ludzkiego, spożytkowywa ku wyjaśnieniu funk-cyi umysłu. Psychologia jego jest, w ścisłem i dobrem znaczeniu, empiryczną. Stoi on w szeregu takich myślicieli, jak obaj Millowie, Herbert Spencer, Jerzy Lewes, a w formie wykładu jest nadzwyczaj drobiazgowy, ścisły, o ile na to pozwalają rozstrząsane zagadnienia, daleki od wszelkiej retoryki i deklamacyi. Chcący lepiej poznać autora, aniżeli z tego krótkiego o nim artykułu, muszą czytać jego dzieła oraz gruntowne rozbiory prac jego, ogłoszone przez kompetentnych sędziów. Dla in-formacyi czytelnika podajemy i te recenzye: J. St. Mili: „La Psychologie de M. Al. Bain“ („Révue des cours littéraires“, JVsjVg 37 i 38). — Th. Ribot: „La Psychologie Anglaise contemporaine“ (2-e wydanie, 1875).—Louis Ferri. La Psychologie de l’Associa-

F. K.

Baines Edward (* 1774—f 1848), publicysta i historyk angielski, w młodych latach pracował w pewnej drukarni w Leeds, później wydawał tamże liberalny: „Leeds Mercury“ i pozyskił taką popularność, że (od 1833—41) wybrany na posła do izby gmin, był w niej przewódcą stronnictwa „ dyssenterów“. Z prac jego historycznych ważniejsze są: „History of the wars of the french révolution“ (1814) i „History of the reign of'jGleorge III“,—.

Al. Pol.

Pr k. P. i And S.

plicach czeskich.

Baireutłl Ob. Bayreuth.

Baisch Herman, malarz krajobrazów niemiecki, (* 12 lipca 1846 r. w Dreźnie), rozpoczął naukę w szkole sztuk pięknych w Stuttgardzio a w 1868 r. udał się do Paryża, gdzie nowożytny kierunek tamtejszych krajobrazistów, a zwłaszcza Rousseau, wywarł na niego wpływ. W r. 1869 dal szą naukę odbywał pod kierownictwem Ad. Liera

Porówn: „Life of E. B.“ (1851), napisane przez syna jego E. B-a.

Baines Tomasz, angielski malarz i podróżnik (* 1822— f 1875). Brał udział w badawczej wyprawie Georgysa do północnej Australii (1855—56), następnie udał się do południowej Afryki, gdzie podróżował z Liwingstonem rzeką Zambezi (1859—61), do opisu wyprawy tej porobił wyborne ilustracye. W latach 1861—2 z Chapmanem zwiedził przestrzeń od zatoki Wielorybiej do jeziora Ngami i aż do wodospadów Victoria, a w 1809 z mineralogiem Nelsonem kopalnie złota. W następnej podroży do tej miejscowości umarł w r. 1875. Napisał, „Explorations in South-Western Africa“, Londyn 1864, „Goldregions of South-Rastern Africa“, „Victoria falls of-the Zambezi“, Londyn, 1865, „Shiftsand expédient of camp, life“, 1881, jakoteż kilka rozpraw, drukowanych w „Journal of the Roy. Geogr. Society.“

Baini, Abbé Giuseppe (* 21 października 1775 w Rzymie,—f tamże 21 maja 1844 r.), znakomity pisarz i kompozytor muzyczny włoski. Pierwsze wykształcenie muzyczne otrzymał od swego brata, Lorenza B., następnie, w semivario romano, pod kierunkiem Jannaconiego, kapelmistrza przy kościele św. Piotra. W 1817 r. po śmierci Jannaconiego, B. objął jego stanowisko dyrektora kapeli papieskiej, w której od 1795 r. był czynnym, jako śpiewak chóru kaplicy syxtyńskiej. Głownem zadaniem życia Bainiego było zbieranie materyałów do życiorysu Palestryny, oraz poszukiwania dzieł tego mistrza* rozproszonych po bibliotekach włoskich. Po trzydziestoletnich zabiegach i niezmordowanej pracy w tym kierunku, zdołał on pokaźne zebrać materyały, oraz mnóstwo kompozycyj Palestryny, z ktprych utworzył jedyną w swym rodzaju bibliotekę. Jego biografia i charakterystyka dzieł Palestryny: „Memorie storico-critiche delle vita e delle opere di Giovanni Pierluigi da Palestrina etc.“ (Rzym, 1828, 2 tomy), jest arcydziełem. Cenna ta oraca B-go wyszła w przekładzie niemieckim Kend-lera ż uwagami Kissewetterń (1834). B. jest pewnego rodzaju anomalią XIX-go wieku; rozmiłowany w muzyce Palestryny i jego szkoły, żył, myślał i komponował w duchu XVI w.; jego piękne „Miserere“ (1821), śpiewane w kaplicy syxtyiï-skiej, jest jakby kartą wyciętą z dzieł mistrzów starowłoskiej szkoły. Inne dzieła B-go, zarówno literackie, jak muzyczne, niewielkiej są wartości.

Bains. 1) b. en Vosges, we Francyi, departamencie Wogezów, stolica kantonu tegoż imienia, w małej, lecz malowniczej dolinie, otoczonej ze wszech stron wysokiemi, liściastym lasem pokryte-mi górami, nad rzeczką Baignerot, z systematu Saony, 306 metrów nad p. m., posiada piękną kaplicę gotycką, fabryki żelaza i koronek; 1,800 m-ców. Cieplice chemicznie obojętne, o temperaturze od 25.5° do 31° R. Skromny zakład zdrojo-wo-kąpielowy, ciche ustronie, pobyt tani. Sezon od l maja do 1 września. Od Plombières o 12 kim., najbliższy dworzec kolejowy w Saint-Loup, przy drodze żelaznej Nancy-Vesoul, do Paryża 10l/₂ godzin koleją. — 2) B. de l’A 11 i a z-, w Szwajcaryi, w kantonie Waadt, niedaleko Vevey, zakład kąpielowy z siarczanym zdrojem. Wyniesienie 1,040 metrów nad p. m. Pobyt bardzo tani. Dworzec kolejowy w Vevey. — 3) B. de Habsburg, ob. Sch inz-nach. — 4) B. de la Reine, osada kąpielowa na wybrzeżu Algierskiem, w prowincyi Orańskiej; tutejsze źródła mineralne (54° C.) zawierają chlor, brom i sodę.—5) B. du Mont D’or, osada kąpielowa w departamencie francuskim Puy de Dôme, okręgu Clermont-Ferrand, w głębokiej i zacisznej dolinie rzeki Dordogne, u stóp wulkanicznego stożka Puy de Sancy; źródła mineralne w liczbie ośftiiu, z temperaturą od 15e do 45° C.

Baird (Berd) Dawid, głośny wódz angielski (* 1757—f 1829). Najpierw dał się poznać ze swych zdolności wojskowych podczas pobytu swego w Indy ach wschodnich, dokąd był wysłany w r. 1791 i gdzie, będąc już w randze generał-majora, zdobył szturmem twierdzę Seringapatam. W r. 1801 dowodził armią indyjską, która razem z Hutchinsonem miała wyprzeć francuzów z Egiptu. W r. 1808 brał udział w wojnie z Napoleonem w Hiszpanii, gdzie w bitwie pod Korunią kartacz strzaskał mu lewe ramię. W r. 1820 mianowany był gubernatorem Irlandyi, jednakże po roku zmuszony był ustąpić z tego stanowiska. Życiorys B-a napisał Hood p. t. „Life of sir David Baird.“

Baird Spencer Fullertton, przyrodnik amerykański, * 1823 w Pensylwauii, został profesorem w koleg. Dickinsonowskiem w Carlil (1846), sekretarzem instytutu, założonego przez Smithsona dla szerzenia wiedzy ogólnej, dyrektorem muzeum w Washingtonie,a od roku 1871 prezesem komisyi rybackiej. Oprócz Atlasu poglądowego Brockhausa, który przetłómaczył (1848—52), napisał wiele rozpraw o ssawcac-h, ptakach, ziemnowodnych i rybach Ameryki północnej, nadto zaś „American Birds“ (1864), i „History of North - American Birds“ (1873), wspólnie z doktorem Brewerem i Robinsonem Ridg-wayem. Pomniejsze jego prace rozproszone po rocznikach Instytutu Smithsonowskiego i Akademii przyrodniczej filadelfijskiej.    *

Baïrdia (paleont.) Rodzaj skorupiaka z rzędu mał-żoraczków (Ostracoda) o dwóch skorupkach nierównych, trój-lub czworokątnych, dosyć grubych, w środku najszerszych, z wierzchu gładkich lub kropkowanych, niekiedy z obu końców wydłużonych, rożkowa-tych. Zamek wytworzony silnym przegięciem górnej skorupki nad dolną. Rodzaj ten przetrwał wszystkie okresy geologiczne; spotyka się już bowiem w dolnym sylurze; w formacyi węglowej bardzo jest pospolity, rzadszy w jurajskiej, kredowej i trzeciorzędowych. W dzisiejszych morzach nader obfity. Gatunek B. subdeltoidea bardzo jest pospolity w pokładach kredowych czeskich, na Babiej górze iw Cie-

J. K.

And. S.

N.

».

£. D.

w Monachium. Przedmioty do obrazów obierał przeważnie z płaskowzgórza bawarskiego, szukając wra-żalności krajobrazów w zmianach światła i nieba. Koloryt jego jest srebrzysty, ożywiony barwnością pasącego się po łąkach bydła. Na wystawie wiedeńskiej w r. J873 trzy tego rodzaju krajobrazy zjednały mu medal. Galerya miasta Stuttgardu posiada w zbiorze swym „młyn przy świetle księżyca“ z r. 1878. W 1880 r. został powołany do Karlsruhe na profesora krajobrazów. W r. 1883 miał w Monachium na wystawie międzynarodowej: „Poranek wiosenny“ i „Koniec lata“, za co otrzymał medal pierwszej klasy.

Baïse, Bayse, lewy dopływ Garonny, bierze początek na północnym stoku Pirenejów, w departamencie Pirenejów Wyższych, bieg ma stale północny, przepływa pod miastami Miranda, Condom, Nérac — poniżej Lavardac; przyjmuje największy swój dopływ Gelise z lewej strony i wpada do Garonny wprost m. Aiguillon, ubiegłszy 156 km. z których około 50 km. spławnych. W porównaniu do swej długości, za mało z sobą wody prowadzi, spław i żegluga doznają często znacznych przeszkód z tego powodu.

Baiter Jan Jerzy (*1801 w Zurychu—f 1877 tamże), filolog niemiecki, po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Monachium, Getyndze i Królewcu, był nauczycielem gimnazyalnym w rodzinnem mieście, a nadto czas jakiś (do 1849) profesorem uniwersytetu. Zasłużył się głównie jako wydawca mówców ateńskich p. t. „Oratores attici“ (Zurych 1839, 50, 2 tomy) wspólnie z Sauppem; Platona (Zurych 1839, 21 tomików) wspólnie z Orellim i Winckel-mannem; oraz Cycerona (Zurych 1845—62, 4 tomy) wspólnie z Halmem i Orellim.

Baiton, geometra, który towarzyszył Aleksandrowi Wielkiemu podczas jego wypraw wojennych, w celu robienia pomiarów w tych krajach, przez które wojska greckie przechodziły. Badania swe naukowe ogłosił w dziele p. t. „Stathmoi tes Ale-ksandron poreias“, którego doszły do nas tylko nieznaczne urywki.

Baitylos, ob. Betyl.

Bains albo B a j u s (właściwie de Bay) Mich a ł (*1513 w Melin—fl589 w Louvain), wybitny teolog niderlandzki kościoła katolickiego; w r. 1552 został profesorem egzegezy przy uniwersytecie w Louvain; w 1563 uczęstniczył w posiedzeniach soboru trydenckiego. Znany jest głównie z tego, że wskrzesił i rozwijał naukę św. Augustyna o łasce, czem naraził sobie wielu, zwłaszcza jezuitów. W r. 1567 Pius V osobną bulą potępił 76 twierdzeń B-a; potępienie to wznowił w r. 1579 Grzegorz XIII. Pomimo to B., którego stronę trzymał uniwersytet, w r. 1578 został kanclerzem uniwersytetu, a Filip II mianował go generalnym inkwizytorem niderlandzkim.—Nauka B-a, zwana bajanizmem, znalazła w w. XVII swoich spadkobierców w jansenistach (ob.) i została przez nich rozwinięta. Pisma B-a wydał z dokumentami, odnoszącemi się do sporu, Gerberon p. t. „Opera“ (Kolonia, 1696,2 tomy). Porówn. Linsenmann „M. B. und die Grundlegung des Jansenismus“ (Tubinga, 1867).

Baizo Douro, ob. Alto Douro.

Baja, ob. B a i a e.

Baja, miasto węgierskie, na lewym brzegu Dunaju, w komitacie baczkobodrozkim liczy 19,250 m-ców (węgrów, serbów i niemców), prowadzących ożywiony handel, głównie zbożem. B. posiada kilka świątyń różnych wyznań, trzy klasztory, bank han-dlowo-przemysłowy, gimnazyum katolickie, szkołę handlową i kilka mniejszych zakładów naukowych. W mieście tern urodzili się dwaj pisarze węgierscy:

K. Toth i D. I. Erödy, i rzeźbiarz serbski Dymitr Petrowicz. Okręg bajski liczy 39,100 ludności, złożonej z węgrów, serbów i niemców, — i wyznających religię katolicką.

Baja inateryał wełniany, gruby, rzadki, mało filcowany, charakterystyczny długim włosem z prawej strony, bywa zwykle w ciemnych kolorach, przeważnie zaś czarnym. Używaną jest na okrycia zimowe. B. znaną była u nas z XVII-go stulecia, sprowadzono ją wtedy z Anglii i używano na bundy, gunie i czamary. Za czasów Stanisława Augusta rozpowszechniać się zaczął wyrób krajowy i przez długi przeciąg czasu bardzo był używany. Z udoskonaleniem różnego rodzaju wyrobów tkackich wełnianych, B. we właściwem tego słowa znaczeniu, mniej jest poszukiwaną, nazwę zaś B-ych chustek, kołder i t. p. przedmiotów, noszą wyroby, odznaczające się długim włosem, charakteryzującym B.

Bajada del Parana, ob. Parana.

Bajadery (portugal. bailadeira — tancerka), tancerki i śpiewaczki publiczne w Indyach. Dzielą się one na dwie główne klasy: na dev ad as i, t. j. niewolnice bogów, czyli B., poświęcające się służbie bożej w świątyniach indyjskich, oraz na tancerki, wędrujące po kraju. Powaga i wziętość devadasi zależy od ich pochodzenia, oraz wielkości i bogactwa świątyni, w której służą; należą wszakże zawsze do najlepszych rodzin arystokracyi indyjskiej i muszą być wolne od wszelkich ułomności ciała. We wszystkich uroczystościach B. są obowiązane opiewać dzieła bogów, przed ich posągami tańczyć, wieńczyć je kwiatami i wogóle spełniać wszystkie posługi kościelne; wolne są tylko od towarzyszenia ofiarom całopalnym. Devadasi niższego stopnia są wybierane z najlepszych rodzin rzemieślniczych, żyją po-za murami świątyń i przyjmują udział jedynie w publicznych uroczystościach religijnych. B. drugiej kategoryi tern różnią się od devadasi, że żyją swobodnie, podróżują po kraju i przyjmują udział, w charakterze tancerek, w różnych uroczystościach domowych, i wogóle służą do urozmaicania zabaw ludzi prywatnych. Żyją albo niezależnie, i łącznie z muzykantami tworzą gromadki koczujące, złożone zwykle z 10—12 osób, albo też zostają pod nadzorem D a y a s, t. j. starej tancerki, która lwią część zysków zabiera sobie, resztę zaś dochodów przeznacza na utrzymanie bajaderek. Niektóre z nich są rzeczy wistemi prawie niewolnicami takich d a y a s, które je wychowywały od dzieciństwa i kształciły w sztuce pantomimicznej. Ubiór bajaderek jest oryginalny i malowniczy, taniec zaś jest właściwie pantomimą, połączoną ze śpiewem, recy-

z tancerek raju Indry.

And. S

And. >.

towanym przez towarzyszących im muzyków. B. na wschodzie wielkiem cieszą się powodzeniem, w Europie wszakże nigdy nie zdołały one wzbudzić żywego zainteresowania swą sztuką. Patronką bajaderek jest bogini Rambha, najpiękniejsza

Al. Pol.

Bajakowie, plemię murzyńskie we francuskiem Kongo (France équatoriale) w Afryce zachodniej, mieszka między rzeką Njangą, a górnem dorzeczem Kuilu-Niadi. Od innych plemion w Loango mało się różni, głównie tylko bardziej wypukłemi kościami policzkowemu Wioski ich tworzą zwykle jedną długą ulicę, z lichemi domkami, w kształcie sześciokąta zbudowanemu B. żywią się przeważnie bananami, uprawiają jednak kukurydzę, trzcinę cukrową, tytoń, i t. d. Oprócz przepaski bawełnianej, nie noszą innej odzieży, twarz nacierają proszkiem

cy znajduje się miedź, nieco srebra i złota. Bajan-łun, ob. Awarowie.

Bajanizm, ob. Bains Michał.

Bajàs, także Pajas, miasto portowe na połu-dniowem wybrzeżu Azyi Mniejszej, w odnodze iskan-derun, wdajecie Adany (starożytna CiliciaPedias). Jest to starożytna Baja, na północ od której znajdują się ruiny dawnego miasta Issus.

Bajazet (B a j e s i d), niegdyś kwitnące miasto, dziś podupadła stolica sandżaku t. im., w wdajecie Erzerumu, w Azyi Mniejszej; leży w głębokiej kotlinie międzygórskiej, na południe od Araratu, którędy wiedzie droga z Erzerumu do Persyi, w le-, wem dorzeczu Araksu; 1,520 metrów nad p. m.; 3,000 m-ców, przeważnie kurdów. Nadgraniczne położenie między Persyą, Rossyą i Turcyą, narażało miasto przy każdej sposobności na smutne

JWvB

wm

J*-'“¹    7 w ÉÉ

ÿt:->

mmmmr

■«w;

/'&?&..... ^xm^rsa-.sL*Aa

a,,. ■    ^:

yfar*"⁴

—iäfef

'-^.ŁJft?--' -&r    "^,??5ÖSßfi®53fa

3Nr

ko*

r i pp«    -

.

Sfcj^gr; '-^>> ' Af:-js,.. ■ .

BMÖr*

m

mm

jri=

i.’A

'ÜVÎ'Î

>•

@|S'

FPU

wr^mm

Ai

£rV-;*

p?

-CA

«gl!

r ,im;

*Ä^pÄ|

Äsä

- A>|3|

HlSfe

èSI

■⁾s2Mï

skutki wojny, dlatego też było i jest dotąd silnio umocnione przez cytadelę, która na skale śmiało wznosi się ponad budowlami miejskiemi. Rossya-nie zdobywają miasto w 1828 r., podobnież podczas wojny krymskiej generał Wrangel odnosi zwycięstwo nad turkami pod Selimem-paszą i zajmuje B. dnia 8 sierpnia J854 r. Wreszcie i w ostatniej wojnie turecko-rossyjskiej B. został zdobyty i zajęty przez gen. Tergukasowa, d. 10 lipca 1877 r. Ostatecznie, pokojem berlińskim, zniszczone i wyludnione miasto pozostało przy Turcyi.

Bajazet nowy (No w o-Bajazet), miasto powiatowe w guber. erywańskiej, w pobliżu zachodniego brzegu jeziora Gókcza, 1962 m. nad p. m..

czerwonym z drzewa zwanego „Tukala“, włosy dziwacznie zaczesane. Broni palnej nie uży-

And.

Fiff, 192. Bajazet.

noszą

wają, natomiast posiadają duże noże i łuki, z których strzelają strzałami zatrutemi. Trudnią się także i garncarstwem. Religia ich nosi na sobie wszelkie cechy pierwotnego fetyszyzmu, który jest u nich głęboko zakorzeniony. Trupy ludzi bogatych grzebane bywają w ziemi i okrywane suchend ga-łężmi, natomiast ubogich zawieszają na drzewach, przyezem ciało każdego zmarłego podlega sekcyi, dla przekonania się, czy śmierć nie nastąpiła czasem skutkiem czarów.

Bajan-auł, miejscowość w Syberyi zachodniej, obwodzie Semipałatyńskim. w odległości 20 mil od lewego brzego Irtyszu—do pobliskiego wzgórza te- | liczy 7,120 mieszkańców, trudniących się rolnictwem goż Imienia kirgizi odbywają pielgrzymki. W okoli- j i rzemiosłami. Miasto założone jest na nrejscu ws

i*.

iii

tarski, Hrybunowicz, który później pisał się: z Baybuzowa na Rajgrodzie Baybuza — Hrybunowicz. Pieczętują się nim na Litwie osiedli Ambroziewicze, Bajbuzowie i Bieńkuńscy. — (Vol. Leg. — Paprocki — Warszycki — Niesiecki — Bor-

w.k. z.

Fig. 193.

Baj buza ( herb).

E- D.

Jrmiańskiej Kawara, zburzonej przez persów w r. 1736. Po'wojnie turecko-russkiej w r. 1828—29, osiedli tu Ormianie z tureckiego Bajazetu i przywrócili dawną nazwę Kawara, która, po utworzeniu gubernii erywańskiej i podniesieniu miasta do rzędu powiatowych, zamienioną została na B. N. Powiat nowobajazecki ma przestrzeni 6190 mil kw. i liczy 100,457 mieszkańców.

Bajazet czyli Bajezid II, sułtan turecki, syn Mahometa Ii-go (* 1447—f 1512), otrzymał władzę po śmierci ojca w r. 1481 przy pomocy janczarów, którzy za to byli hojnie przez niego wynagrodzeni. Młodszy brat jego, Dżem, próbował wywołać przeciw niemu rewolucyę w Azyi Mniejszej, ale, pobity, uciekł na wyspę Rodos, szukając schronienia u wielkiego mistrza zakonu św. Jana Jerozolimskiego. Został przyjęty z wielkiemi honorami, lecz B., obawiając się nowych kłopotów z mieszania się chrześcian w sprawy jego dynastyi, zobowiązał się nigdy nie wojować z joannitami i prócz tego płacić im rocznie 45,000 dukatów, jeśli go wydadzą, lub zdała od Turcyi trzymać będą. Dżem (w Europie zwany Zizim) odesłany został do Rou-sillon we Francyi i osadzony w baszcie zamku, należącego do rycerzy, a później w r. 1489 oddany papieżowi, mieszkał w Watykanie na wolnej stopie. Gdy w r. 1494 król francuski, Karol VIII, wszedł z wojskiem na półwysep Apeniński, a wiadomo było, że zakupił od Paleologów prawa do tronu byzantyjskiego, w celu wypędzenia turków z Europy, Aleksander VI, pomimo pobieranych od B-a pieniędzy za więzienie Dżema, wydał go Karolowi d. 16 stycznia 1495, ale w kilka tygodni potem d. 23 lutego Dżem umarł, podobno otruty. B. odznaczał się zamiłowaniem do nauk i sztuk pięknych, budował mosty i przepyszne meczety, zdobiące Konstantynopol i Adryanopol; wogóle miłował spokój. Z Maciejem Korwinem, królem węgierskim, zawarł 5-letni rozejm; po jego śmierci ponawiał znów zawieszenie broni na lat rzy (1495). Z Wenecyą, która przysłała Andrzeja Zanchani w poselstwie do Konstantynopola, zawarł traktat pokoju w r. 1498. Przyjął dobrze poselstwo w. księcia Moskwy, Iwana III (1493). Wojował jednakże niejednokrotnie i ostatniemu emirowi Granady, Bo-abdilowi, posłał posiłki przeciwko hiszpańskiej królewskiej parze: Ferdynandowi i Izabeli (1492). Gdy król polski, Jan Olbracht, najechał Mołdawię i poniósł klęskę na Bukowinie, B. posiłkował hospodara Stefana (1497); potem 40-tysięczne wojsko tureckie spólnię z tatarami wtargnęło do Polski i zrządziło srogie dwukrotne spustoszenie Podola i Rusi aż po Łańcut i Przemyśl (1498). Podbił Albanię (1492), najeżdżał Styryę i Kroacyę. Pomimo zawartego z Wenecyą pokoju, wymusił na niej w r. 1503 odstąpienie miast: Lepanto, Modonu, Koronu, Nawa-rynu i Durazzo, a w r. 1504 jeszcze i wyspy Santa Maura. Natomiast turcy pozwolili jej znowu prowadzić handel na morzu Czarnem i mieć swego konsula w Konstantynopolu. Z rzecząpospolitą Dubrownicką był B. zawsze w dobrych stosunkach. W Egipcie wojska sułtana nie mogły pokonać walecznych mameluków: wypadło zawrzeć z nimi traktat z ustępstwem kilku twierdz. W r. 1511, właśnie w tym czasie, gdy hospodar mołdawski uznał nad sobą zwierzchnictwo sułtańskie, przeciw B-wi powstał syn jego, Selim, i wspierany przez janczarów zmusił ojca do abdykacyi. Wkrótce potem B. umarł, jak powiadają, otruty przez przybocznego lekarza swego z rozkazu Selima, syna i następcy na tronie. Zinkeisen: „Gesch. d. Osma-nischen Reiches in Europa. Gotha. 1854, II Theil. 474—565.

Bajazet (+ 1561), syn sułtana Solimana Ii-go Wielkiego, rządzca Kutahii, w ostatniem dziesięcioleciu panowania swego rozpoczął wojnę z bratem swym starszym, Selimem, gubernatorem Magnezyi. Sułtan, chcąc położyć koniec zamieszkom między braćmi, Selima przeniósł na gubernatorstwo do Ko-nieh, a B-a do Amazyi. Ponieważ B. nie chciał objąć tego urzędu i wciąż stawiał się opornie przeciw ojcu, ten więc ruszył z wojskiem i pobił go w bitwie pod Konieh. B. schronił się do Persyi, gdzie na żądanie ojca był ścięty. W czasie krótkiego pobytu swego w Persyi układał elegie w języku tureckim i perskim.

Bajazet czyli Bajezid, syn sułtana Achmeda I-go. a brat Murada 1-go, zamordowany 1655, skutkiem intryg haremowych, razem z bratem Sulejma-nem. Tenże B. jest bohaterem tragedyi Rasyna p. t. „Bajazet“, której osnowa nie zgadza się wcale z prawdą historyczną.

Baj buza, herb polski. Na tarczy w polu czerwo-uem złota strzała, żeleźcem zwrócona w dół i przebijająca na wylot głowę węża, który około strzały się okręcił, dosięgając ogonem piór strzały. Strzała z wężem pomieszczoną jest między trzema grzybami, z tych jeden przed żeleźcem strzały—dwa zaś po bokach. Nad hełmem, korona szlachecka bez szczytu. Herb ten otrzymał w r. 1590 za waleczność murza ta-kowski).

Bajca ob. Bejca.

Bajdak, rodzaj barki żaglowej; statek o plaskiem dnie, prostych bokach i nieco zwężonym przodzie, kajutę ma pomieszczoną w tylnej części. Przy pe-myślnym wietrze i pełnej wodzie, posiłkuje się żaglem, przeważnie je liiak obsługiwany bywa wiosłami lub długiemi żerdziami, któremi załoga, opierając je o dno rzeki, B. posuwa. Rozmiary B-ów kursujących . po Prypeci, Berezynie, Dnieprze i Dziśuie, posiadają do 25 sążni długości i 4 sążnie szerokości i mogą przewozić do 6,000 centnarów ciężaru, a płynąc przy szczęśliwych warunkach, robią do 9 wiorst na godzinę. Oprócz czajek (ob.) i bacików (ob.) kozacy, w wyprawach swoich wojennych używali również B-ów, któremi przeprawiwszy się szczęśliwie przez porohy, i na większe wody wypływali.

K.

Art. I.

P. Chm

J. A.

Bajdara lub B a j d a r k a, łódź ludów podbiegunowych (eskimosów i aleutów), opatrzona dwoma masztami i G do 18 wiosłami. Materyał drzewny, do budowy łodzi użyty, z braku żelaza, połączony jest fiszbinem, wewnątrz łódź wysiana skórami psów morskich, zszytemi zamiast nici, ścięgnami wielorybiemi. B. chodzą wogółe bardzo lekko, ale powoli, np. ale-uci przepływają na nich ledwie jeden kilometr w ciągu godziny; największe dźwigają do 400 centnarów ładunku, Pogrążenie łodzi w wodzie dochodzi do pół-czwartej stopy głębokości.

Baj dary, piękna dolina w południowo-zachodniej części Krymu, na drodze z Sewastopola ku wybrzeżu południowemu. Dolina ma długości 16 kilometrów i dochodzi ku południowi do tak zwanych „Wrót Bajdarskieli“, z których otwiera się malowniczy widok na morze Czarne i część wybrzeża. Bajdarom poświęcił Mickiewicz jeden ze swoich sonetów krymskich.—Z pomiędzy kilkunastu tatarskich osad w dolinie najważniejsza jest B.

Bajdułowicz Mikołaj, Ormianin, tłómacz miasta Lwowa do języków wschodnich. W r. 1661 pielgrzymował do Jerozolimy; w 1667 towarzyszył z rozkazu Jana Kazimierza, Hieronimowi Radziejowskiemu, posłującemu do Turcyi.

Bajer Wawrzyniec, ob. Bojer.

Bajer Jan Czesław (f 17 sierpnia 1670), dominikanin, przeor naprzód lubelski, potem merecki, teolog- i kaznodzieja, jest mianowicie autorem „Kazania na pogrzebie... Abrahama Zbąskiego... lnianego“ (Lublin, 1635) i opisu kongregacyi dominikanów, na kapitułę generalną do Rzymu wysłanego po łacinie: „Congregatio Lithuaniae praedicatorum ordi-nis...“ (Merecz, 1644).

Bajer Jan Jakób (* w Jenie 14 lipca 1677 —f w Altdorfie 14 lipca 1735 r.), był profesorem fizyolojp i chirurgii w Altdorfie; w r. 1730 został wybrany na prezesa Akademii miłośników przyrody. Pisał w rozmaitych gałęziach wiedzy, o skamieniałościach, o medycynie biblijnej i t. p. Z dziedziny botaniki pozostawił dzieło p. 1: Horti medici Acad. Altdorfensis Historia curiose conquisita\ accedit ejus co atmen, celebriorum Germaniae horti botanico-medicorum (Altdorf, typ. Kohles, 1727, in 4°), oraz zbiór tez, których katalog znajduje się w Thesaurus lit. bot. Pritzla.

pomogła mu prezydentura na trybunale koronnym w r. 1751, przez którą powszechną w kraju zwrócił na się uwagę. D. 17 października r. 1758 August III mianował go, po śmierci Leskiego, biskupem chełmińskim. Prekonizowany 12 lutego r. 1759, objął rządy dyecezyi 28 marca przez prokuratora swego kanonika Pruszaka. Konsekrowany był w Łowiczu przez biskupa krakowskiego Sołtyka d. 1 kwietnia, a w maju tegoż roku został prezydentem trybunału skarbowego radomskiego. 19 lipca r. 1759 odbył wjazd do rezydencyi biskupiej w Starogro-dzie, we wrześniu pierwszy raz zwiedził katedrę swą w Chełmży, gdzie uroczyście został intronizo-wany. W r. 1760 otwierał trybunał piotrkowski, a w maju tegoż roku znów prezydował w Radomiu. Podczas sejmu r. 1766 na życzenie króla przyjął sobie za koadjutora Krzysztofa Hilarego Szem-beka, kanonika gnieźnieńskiego i krakowskiego, proboszcza płockiego. Przeszedł B. razem z Krasickim po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej pod panowanie pruskie, doświadczywszy poprzednio wiele ucisku od wojsk brandenburskich. Z powodu tej zmiany politycznej, Szembek zrzekł się koadyutoryi chełmińskiej (8 września 1774), miejsce jego zajął w r. 1778 książę Karol Hohenzollern, który po śmierci B-a objął biskupstwo chełmińskie. W archiwum biskupstwa chełmińskiego przechowała się korespondencya B-a z Fryderykiem II i urzędnikami jego. Biskup, jako senator Rzeczypospolitej, a nie Prus samych, nie chciał złożyć Fryderykowi przysięgi homagialnej; uległ przecież później, z obawy groźnych dla dyecezjd następstw. W listopadzie r. 1772 nastąpiła sekularyzacya majątku biskupiego; biskupowi wyznaczył rząd pruski 7137 talarów, 40 gr., 9’/₂ fen. kompetencyi rocznej. Z powodu uszczuplenia dochodów, przeniósł B. rezydencyę swoją z Lubawy i Starogrodu do Chtłmży, gdzie umarł 11 lutego r. 1785. Pochowany został w miejscowej

katedrze (Korytkowski: Prałaci i kanonicy katedry

w. s.

Bajer Andrzej Ignacy z Broniewic (* 12 stycznia 1712—f 31 stycznia 1785 r.), biskup chełmiński. Syn Jana Franciszka, podczaszego chełmińskiego, herbu Leliwa, i Maryanny Łabęckiej h.

Korab. Po ukończeniu nauk w kraju i za granicą, został księdzem i rychło po wyświęceniu otrzymał kanonię łowicką. Kajetan Sołtyk, późniejszy biskup krakowski, przybrał go sobie na koadjutora kanonii gnieźnieńskiej z prawem następstwa, na którą godność instalowany został 9 lipca r. 1743. W następnym zaraz roku, wybrany deputatem na trybunał koronny, odznaczył się jako wiceprezydent znajomością prawa i sprawiedliwością. 29 listopada r. 1753 instalował się na kanclerza gnieźnieńskiego, został opatem komendataryjnym wągrowieckim przedstawienia rzeczy należy B. do działu epiki, i proboszczem kruświckim. Do takich promocyj do- ponieważ jednak jest w niej wyraźny, p częstokroć

metr. gnieźnieńskiej. Gnieźno, 1883, t. 1, 23).

Bajer Julian, ob. Bayer.

Bajerski Adam (pseud. indygena pruski), nieznany nam dokładniej ze szczegółów biograficznych, pisarz z zakresu prawa w w. XVII. Jest autorem dwu broszur: 1) „Z dotrzymanego indygenatu pruskiego dobro pospolite, z niedotrzymanego uszczerbek i ruina prowincyi.“ Z dodatkiem po łacinie: „Juris correct! terrarum Prussiae inter fratres et sorores de suceessione defensio“ (1696); 2) „Replika indygeny pruskiego na Respons gruby in veritate et justifia błądzący....“ (1697.    p.chm.

Bajka, w szerokiem, etymologicznem znaczeniu bajać, (ten sam pierwiastek, co w łaciń. nazwie fabuła, od far i) służy do określenia wszelkich wiadomości nieprawdziwych, zmyślonych, polegających na dowolnych kombinacyach, wysnutych w pogawędce. W znaczeniu szczuplejszem, estetycznem, zwana także „apologiem“, oznacza taki kształt poetycki, niewielkiej objętości, w którym zazwyczaj z życia zwierzęcego opowiedziane zdarzenie ma być przestrogą dla człowieka. Z przedmiotu i sposobu

nawet dobitnie wyrażony cel nauczający (choć este- bajek Ezopowych, stały się dla literatur europej-tycy to ganią), zaliczaną więc bywa do działu poe- skich wzorami, wciąż przerabianemi. Gdy następ-zyi epiczno-dydaktycznej. Był czas, kiedy uważano nie poznano wschodnie w przekładzie łacińskim, B-ę za szczątek „eposu zwierzęcego“, który odno- czerpano z nich treść, pomysły, lecz zazwyczaj sząc się do epoki, kiedy ludzie, ze względu, na tryb opracowywano je pod względem formy na podo-życia swego, w poufalszych niejako ze zwierzętami bieństwo Fedra. Dopiero znakomity poeta franeu-zostawali stosunkach, rozumieli je lepiej i przejawy ski XVII w. Lafontaine, wprowadził do B-i ich bytu, narówni z przejawami własnego, lubili sobie poetycznie uprzytomniać, miał jako sięgać bardzo odległej starożytności. Dzisiaj w poglądach zdaje się przeważać odwrotny punkt widzenia, zgo-dniejszy z ogólną teoryą rozwoju, mianowicie, że z B-ek rozwinął się z biegiem czasu epos zwierzęcy, i po krótkiej dobie kwitnienia zanikł, gdy B. nie przestała do dziś dnia być uprawianą. Ze względu na formę, wyróżniają badacze dwa typy B-ek, z których jeden ma być właściwy Europie, drugi Wschodowi azyatyckiemu. Mianowicie, B-i europejskie ukazują się pojedynczo, każda dla siebie, gdy wschodnie pojawiają się w połączeniu, w skupieniu, objęte wspólną ramą powieściową. Nie sądzę jednak, ażeby na Wschodzie ta forma ramowa powstała odrazu; prawdopodobnie (jak tego są ślady w B-ach napisów klinowych) istniały z początku B-i oddzielne, które dopiero wskutek późniejszej kombinacyi w pewną całość skupiono. Pierwszy zbiór B-ek indyjskich miał napis: „Nitięastra“, z którego powstał krótszy wybór: „Hitopadesa“, a następnie „Panczatantra“; ten ostatni podobno z V wieku po Chr. Od wieku VI zaczęły B-i indyjskie zumowe przedostawać się do innych literatur, jako to: do perskiej, p. n. „Kalila ve Dimna“, z perskiej do arabskiej w wieku VIII, a z tej do greckiej w XI wieku, p. t. „Stephanites kai Ichnelates“ (przekładu dokonał Symeon Sethos), a następnie do hebrajskiej w XII stuleciu. Z tłómaczenia greckiego korzystali słowianie południowi i Ruś, a z hebrajskiego Europa zachodnia, dla której w XIII wieku dał przekład łaański, p. t. „Directorium humanae vi-tae“, neofita Jan z Kapuy. Zanim jednak B-i wschodnie powszechnie w Europie znanemi być zaczęły, przeabiano na rozmaity sposób te, które wytworzyła Grecya, niewątpliwie posiłkując się także pomysłami wytworzonemi na Wschodzie, lecz przybyłemi nie drogą książkową, ale za pośrednictwem tradycyi ustnej. Najdawniejszą B-ę grecką znajdują filologowie w poemacie He-zyoda: „Roboty i dnie“, zaliczanym do zabytków VIII w. przed Chrystusem. Paru jeszcze innych poetów greckich z najdawniejszej doby pozostawiło nieco bajek; ale najgłówniejszy zbiór, jaki do nas doszedł, nosi nazwisko Ezopa (Ajsopos), postaci legendowej której przypisano w Grecyi utwory różnych czasów i różnych ludzi, mające zasadnicze z sohą podobieństwo. Zebrał je najpierw w III w. przed Chr. w formie prozaicznej Demetryusz Fa-lerejski; rytmiczny kształt nadał im Babrios. Rzymianie, jak we wszystkich prawie innych działach poezyi, tak i w B-e byli naśladowcami Greków.

europejskiej wielkie zmiany, przedewszystkiem na korzyść strony czysto poetycznej. Znał on naturalnie i B-i klasyczne i indyjskie, a prócz tego i epos zwierzęcy; raziła go suchość dydaktyczna bajek Fedra, więc jako poeta o wielkim polocie fantazyi, rozwinął stronę epiczną B-i i w pewnym względzie udramatyzował ten rodzaj. Jego przykład wywarł wpływ ogromny na. wszystkie literatury europejskie. W innym zupełnie kierunku podjął reformę B-i Lessing w w. XVIII. Nie tyle poeta, co bystry krytyk i rozważny myśliciel, zrażony rozwlekłem gadulstwem nieudolnych naśladowców Lafontaine^ w Niemczech, nawoływał i przykładem własnym zachęcał do Ezopowej prostoty i zwięzłości, bez zbytecznych zdaniem jego ozdób poetyckich z jednej strony, a z drugiej bez ukazywania sensu moralnego palcem. Celem zbliżenia się do wzoru staro-greckiego, wrócił on do jędrnej prozy, starając się artystycznym układem, t. j. pięknem ustosunkowaniem części do całości, zręcznemi zwrotami, dowcipem satyrycznym, nadać powab swym B-om. Jako systematyk, podzielił on B-ki na 4 grupy: rotvernünftige), obyczajowe (sittliche), mityczne i hiperfizyczne. Słowa i przykład Lessinga nie pozostały również bez wpływu, mianowicie w literaturze niemieckiej, ale oczywiście nie mogły przeciwdziałać pociągającemu wzorowi nieśmiertelnego baj-kopisa francuskiego. Wiek XVIII i początek XIX obfitowały szczególniej w mnóstwobajkopisarzów; do wielu innych znamiennych cech tego pamiętnego okresu i tę również dołączyć można, że się lubowano w apo-logu. W nowszych czasach, jakkolwiek nie przestano pisać B-ek, coraz jednak częściej przechodzić zaczęły do dzieniny pedagogii: co niegdyś bawiło wiek dziecinny ludzkości, to staje się zabawą i nauką wieku dziecinnego jednostek.—W literaturach słowiańskich, czesi podobno poszczycić się mogą najdawniejszemu oryginałnemi B-mi (O lisie i dzbanie z XIV w., O wilkach i psach z XV); zagłuszyły je B-i Ezo-powe, których pierwszy zbiór wydrukowano po czesku w 1487. Potem oddziaływał jak i gdzieindziej wpływ Lafontaines. W XIX wieku dużo było i jest w czechach bajkopisów (W. Sztulc, Doucha, So'kol, Jiranek i t. p.), ale wybitnego autora, któryby mógł wytrzymać porównanie z pierwszorzędnymi, niema. W ruskiem piśmiennictwie, prócz Sumarokowa, Che-mnicera, Dmitryewa, zajaśniałjoryginalnościąi narodowością Kryłów. W polskiem, najdawniejszą bajkę, po łacinie spisaną, znajdujemy w kronice mistrza Wincentego, z poązątku XIII stulecia. Następnie z XV w. mamy kilka również po łacinie spisanych B-ek, które w „Piśmiennictwie polskiem“ wydruko-kował W. A. Maciejowski. Najdawniejsze drukowa-

one

Najgłośniejszym wśród nich bajkopisarzem, trzymającym się wzoru bajek Ezopowych,był Fedrus, z I ne bajki polskie mamy w „Zwierzyńcu“ M, Reja wieku naszej ery, po nim Flavius Avianus; obaj (1562). Potem pisali B-i: Bartosz Paprock, książę pisali wierszem. Te B-i łacińskie, oraz przekłady Jabłonowski (Ezop polski), Naruszewicz, TriembecH

b2

Encykl jpedy» Powszeha* Uułtr T. VI.

z r.

Knia&nin (wzorujący się na Lafontenie), a przedew-zsystkiem Ignacy Krasicki, który celował szczególnej wt zwięzłych, kilkowierszowych, epigramatyczny charakter mających utworach. Kilka świetnych B-ek utworzył Mickiewicz. Obfitymi byli wielce J.

U. Niemcewicz, Antoni Górecki, Franciszek Morawski. Dla dzieci, z wyraźnym celem pedagogicznym, pisali: Stanisław Jachowicz, który pospolicie nie posługuje się wcale światem zwierzęcym, lecz bierze za temat stosunki ludzkie, Teofil Nowosielki, Zajączkowski, Towściki w. in. Z licznych rozpraw o B-ce, wymieniamtylkonajważniejsze: Lessing: „Abhandlungen über die Fabel“ (1759, znajdują się we wszystkich wydaniach zbiorowych dzieł tego autora), H. Taine: „Lafontaine et ses fables“ 1857 (nieraz przedrukowane), Soullié: „Lafontaine et ses devanciers ou l’Histoire de l’apologue“ (1866). U nas pierw-

Bajkał (tatar. Bai-Kul—„bogate jezioro«, mong. Dalaj-Nor—„święte morze«, chińskie Pehai— „m. północne“, rusk. Bajkał—„m. święte“), największe jezioro słodkiej wody w Azyi, położone w południowo-wschodniej Syheryi, na granicy^ gub. Irkuckiej i obwodu Zabajkalskiego, między 51° 29 a 55 50' sz. pn. i 103° 45'—110° 20' dł. w. Gr., odznacza się podłużnym sierpowatym kształtem, łukowato zgięte ku pd.—z. Długość B. wynosi 640, a szerokość 32—85 km.; powierzchnia prawie równa obszarowi Szwajcaryi 34,932 km. kw. (635 mil.

kw.), a obwód jeziora, t. j. długość brzegów, 19/4 km.; wznosi się nad p. m. na 470 m. Głębokość jest b. wielka, średnia 200 m., są jednak miejscowości, np. w pd.z. stronie, gdzie dosięga 1373 m. (według pomiarów Dybowskiego i Godlewskiego 1876); niektórzy krajowcy twierdzą, że imej.

sas

.. - _ - : ; .. - -

jjj&W' Z*"""-'

y.

Mil PÜ Ifcjf    g ä

;

à

Ł

SüfS&î"

-    r:'A-

^ 4

m.

g -

.G"

SP

Si

mmmm*., g .

if!

ni

r-î

r m 4

A r’ î -J-

SI

kl

WW    "Mmmmmm w»-

mmmm

HP¹

-v

Fg. 101. Brzeg jezioru Itajkah

scami dochodzi nawet do 3000 m., t. j. przewyższa wzniesienie najwyższych szczytów Tatrzańskich. Woda w jeziorze jest słodka, jasno-zielona i bardzo przezroczysta, tak dalece, iż przedmioty można łatwo rozpoznawać w głębokości kilku metrów. Temperatura wody przy powierzchni nie jest na całej przestrzeni jednakowa: na zachodzie, u wrót Angary, wśród lata, przy temperaturze zewnętrznej + 25° R, wynosi 4°, 8 R. wzdłuż zaś całego brzegu wschodniego, gdzie są mielizny a dno piaszczyste, temperatura jest wyższą (od -|- 7 do -f- 10° R.,

szą obszerniejszą „Rozprawę o Bajce“ napisał J. U.

Niemcewicz i czytał ją na posiedzeniu Tow. Przyj.

Nauk. Warsz w r. 1814 (druk. w „Rocznikach T.

4 m. już temperatura utrzymuje się stale na 4° R.’ Bajkalit (miner.). Minerał tej nazwy z nad je- Wogóle woda w B. jest b. zimna, (pomiary Dyb. i Godl.). ziora Bajkału jest krystaliczną odmianą salitu, sta- | Jezioro B. zamarza zwykle dość późno w listopa-noiwącego odmianę piroksenu (ob. te wyrazy).

P. Chm.

P. N.“ X, 291—318, oraz na czele wydania Bajek Niemcewicza, w 2 tomach 1820). Pod względem estetycznym nieźle określił B-ę Hipolit Cegielski w „Nauce poezyi“ (1845 i nieraz potem, ostatnie wydanie w opracowaniu Wł. Nehringa). Szczegółowy „Wykład bajek Krasickiego“ podał G. Ehrenberg (Kraków, 1871). Najnowszą u nas i najlepszą rzecz \ o bajce, zarówno pod względem historycznym, jak i pedagogicznym, napisał Adolf Dygasiński, w „Ency- a przy uściu Selengi do 13° R.); na głębokości klopedyi Wychowawczej“, 1881.1.1, 583—616.

K. J.

| dzie, często dopiero w grudniu, a to z powodu pa-

nujących tu silnych wiatrów; lody puszczają za- j Hipotezy: Brmanna, jakoby B. był szczeliną w for-zwyczaj w maju. Przyjmuje znaczną liczbę rzek J macyi jurajskiej, — i Krapotkina, jakoby powstał i rzeczek, z których najważniejsze są: Se len g a, ' przez połączenie dwóch podłużnych dolin, zbija wypływająca z gór Changai (w półn. Mongolii), | Czerski, twierdząc, że jezioro Bajkalskie jest rezul-Angara Górna albo Wielka, wpadająca z pól- j tatem powolnych i stopniowych przeobrażeń, doko-nocnej strony do jeziora, wreszcie Irkut, przycho- | nywanych od czasu osuszenia miejscowości z pod dzący z gór Sajańskich. Co się tyczy odpływu, ten jedynie odbywa się przez rz. Augarę (Tunguzka Wyższa), uważaną jako dalszy ciąg Selengi (nad Angarą leży m. Irkuck niedaleko od jeziora). —

Wzdłuż zacłi. brzegu jeziora ciągnie się pasmo górskie na przestrzeni 620 km., zwane górami Baj-kalskiemi, które stanowią odnogę gór Sajań- odkrywają B. skich i przedstawiają dwa równoległe łańcuchy, o średniej wysokości 1,500—1,600 m. z rozległym trzonem Chamar-Daban na pd.-zachodzie(2000m.).

Yschodni brzeg otoczony pasmem gór Za bajkalskich i przerżnięty korytami rzek Selengi i Bar-guziua. Na brzegach południowym i zachodnim istnieją wysokie urwiska, tworzące pionowe ściany, prosto do głębi wód zstępujące, na wschodnim zaś spadek jest znacznie łagodniejszy. Z wyjątkiem najwyższych szczytów, całe pasmo górskie jest pokryte lasami, przeważnie iglastemi. Wogóle roślinność nad Bajkałem niewiele się różni od krajów okoliez-uych i gatunków wyłącznych prawie nie przedstawia. Fauna jez. okazała się dość bogatą i ciekawą pod wielu względami (badania Dybowskiego). Z większych zwierząt wodnych (ssaków) znajduje się tylko - gatunek foki, zwany nerpą; z ryb—jesiotry, łososie,

a zwłaszcza gat. Salino omul, który przez Jeui- w języku francuskim skreślony, sej i Angarę dostaje się z m. Lodowatego. Najbardziej jednali charakterystyczną rybą B-u jest t.zw.

Go łomianka (Comephorus baicalensis), której nigdzie prócz B-u nie spotykamy. Z mięczaków godne uwagi są: Paludina baicalensis, Valvata baicalensis i Hydrobia augarensis, pomiędzy wyspą Olclion a Stałym lądem. Na brzegach jez. jest wielkie bogactwo wodnego ptactwa: niezliczone stada mew,

czajek, żórawi, dzikioh kaczek, kormoranów i t. p. cieplice obojętne 40° C.

Znaczenie B-u jest bardzo ważne ze względu na miejscowe warunki. Zimową porą istnieje tam b. ożywiony ruch handlowy po lodzie, latem zaś kursują liczne statki parowe kompanii Kjachtyńskiej, przewożące herbatę i inne towary, przeznaczone do Chin i w przeciwnym kierunku, tudzież srebro i złoto daurskie; jest to główna droga do Chin i kraju Zabajkalskiego. skiem.

Warunki klimatyczne są znośne: zima surowa, ale powietrze jasne, czyste i zdrowe. Okres panujących wiatrów, zwłaszcza północno-zachodnich (zw.

Sarma), trwa dość długo. Sanna jest bardzo niebezpieczny dla żeglugi. Brzegi jeziora zaludnione są przez buryatów, tunguzów i rossyąn, któizy przeważnie osiedlili się u wrót Angary i nad zatoką Kułtuk, gdzie istnieje osada tej samej nazwy.

Przystanie: „Grubaja Guba⁻‘, przy odpływie D. Angary, i Kułtuk na południowym brzegu. Opierając się na fakcie istnienia w jeziorze fok, czyli t. zw. ⁸⁹⁹/₁₀oo> psów morskich, które są właściwe tylko morzom z r. 1849=²¹⁰/₁₀₀₀.

polarnym, przypuszczano, że B. (podobnie jak Aral ! Bajoire, wyraz francuski, powstał ze słowa i morze Kaspijskie) jest szczątkiem m. Lodowatego, i baisoire, baiser i oznacza monety i medale lecz foka mogła się tam przedostać z morza Jeui- i z dworna po-za sobą umieszczonemi głowami iub sejem, a jezioro jest pochodzenia bardzo dawnego. ( popiersiami, z których jedno zakrywa w większej

t. zw. oceanu Laurentyńskiego, aż do naszych czasów. Brzegi jeziora i okalające je góry podlegają częstym trzęsieniom ziemi, i tak np. w r. 1861 przy odpływie Selengi, łąka, 30 wiorst dł. i 18 w. szer., zapadła się pod wodę. Jedyną większą wyspą na jeziorze jest Olclion. W r. 1643 kozacy

M. K.

Bajkow Leon (* 1776 r. — f 15 marca 1829 r.), syn Sergiusza, rzeczywisty radca stanu, szam-belau, sekretarz przyboczny senatora Nowosilcowa. Służył początkowo w gwardyi konnej, następnie przeszedł do służby dyplomatycznej, za konsulatu Bonapartego, w kaneelaryi poselskiej hr. Markowa w Paryżu. Po opuszczeniu tej służby, miał udział w misyi hr. Gołowkina, wysłanej za panowania Aleksandra I do Chin. Człowiek obyczajów rozwiązłych, lecz wielkich zdolności. Charakterystykę jego podał ks. Wiaziemski w pamiętnikach. Stawszy się nieodstępnym towarzyszem Nowosilcowa, miał udział w pracach komisyi śledczej w sprawie Filaretów w Wilnie, a uastępnie prowadził śledztwo przeciw masonom litewskim. Zaręczony w r. 1829 z Zofią Chłopicką, na krótko przed ślubem zmarł nagle. Pozostawił dziennik swoich czynności z lat ostatnich,

Ąl. K.

Bajmok. 1) Wielka wieś węgierska w komitacie Bacs-Bodrog przy drodze żelaznej Zombor-Theresio-pel (Szabadka) 6,660 ludności, złożonej z madjarów, niemców, i serbów. 2) B. także Baj mocz, wieś węgierska w Komitacie Nitrzańskim (Neutra), na prawym brzegu rz. Nitry, w malowniczej, ku południowi zwróconej, dolinie gór Nitrzańskicli, 284 m. nad p. m. 1,050 m-ców, prawie wyłącznie Słowaków;

And. S.

Bajna wielka wieś węgierska w komitacie ostrzy-hońskim (Gran) o dwie mile od prawego brzegu Dunaju, 2,500 m-ców, zajmujących się rolnictwem i uprawą wina. Tu w 1887 wykopano wielką ilość monet z różnych epok, niektóre nader rzadkie; część ich znajduje się w muzeum narodowem peszteń-

And. S.

Bajocco (1. mn. baj o ech i, wym. „bajokko“, „bajokki“), pieniądz byłego państwa kościelnego, bity z miedzi i srebra — 1 ’/₃ kopiejki = 5V₅ feni-goin^PĄ grajcara. Rozróżniają się całe i połówki (mezzo bajocco), także podwójne (due bajoccM). 1 B.= :/₅ grosso = Vio Pa°l° — V₂₀ papetto = V30 testone=Vi₀o scudo romano = 5 quattrini. Zawartość srebra w sztukach poniżej 100 B., wyrażona wr tysięcznych częściach, jest następującą: do roku 1754 = ⁹’⁶/

1754—1818 = ⁹¹³/ 1818—1835=⁹¹⁶/

1000»

uoo>

z r. 1799=

/JOOfił

1835—1866=⁹⁰⁰/

100U>

Z).

części drugie. B-y używane bywają szczególniej | wyegzekwować. Niewyegzekwowane, wróciły sumy chętnie, jako moneta lub medal pamiątkowy na uczczenie zaślubin osób panujących. Między medalami polskiemi mamy B-y z wizerunkiem Zyg-„munta III. i królowej Anny Rakuszanki, Władysława IV-go z królową Ludwiką Maryą, Sobieskiego z Maryą Kazimierą i t. p. Częstokroć liczba popiersi pokrywających się jest znaczniejszą; B. lany na uczczenie koalicyi z r. 1683 przeciw turkorn, ma 5 popiersi, mianowicie: doży weneckiego, cesarza Leopolda, papieża Inocentego XI, króla Jana iii-go i księcia lotaryńskiego. B. zwała się także stara moneta srebrna genewska=13l/₄ zł. gen.

%7,

im

Mus?

11

WÊÈÈiMm

o’

w. s.

'''w

K. J.

yy.

ł f%l

liÉ®"* fi

mm -u

ESSE

Fig. 1V5. Baioire

Bajońskie sumy. Konwencyą, d. 10 maja r. 1808, w Bajonnie, pomiędzy francuskim ministrem spraw zewnętrznych Champagny i komisarzami księstwa warszawskiego: Stanisławem Potockim, Działyńskim i Bielińskim zawartą, Napoleon zrzekł się na rzecz króla saskiego, jako księcia warszawskiego, należnych sobie z tegoż księstwa dochodów: 1) z papieru stęplowego, kart i innych opłat 4,352,176 Iran., 2) 349,150 fr. za ubiory i inne potrzeby, dostarczone wojsku księstwa; oraz zmniejszył należność swoją z dochodów solnych księstwa (3,148,732 fr.), i za artyleryę (1,997,270 fr.) do okrągłej sumy 3,000,000 fr., którą wraz z milionem, wypożyczonym księstwu dawniej, kazał wypłacić sobie w d. 1 lipca r. 1808 w trzech sery ach bonów, po 10,000 fr. każdy. Tąż konwencyą odstąpił Napoleon księciu warszawskiemu sumy popruskie, traktatem drezdeńskim z d. 22 lipca r. 1807 przyznane sobie na własność, pochodzące z kapitałów, wypożyczonych przez rząd pruski obywatelom Prus południowych, zahipotekowane na dobrach ziemskich, a wynoszące 43,366,220 fr. 51 centimów, oraz 4,000,000 procentu. W zamian za tę darowiznę, mającą stanowić wsparcie skarbu księstwa warszawskiego, książę warszawski zobowiązał się wystawić bony francuskie na sumę 20,000,000 fr., która miała być spłacona w przeciągu lat trzech, z procentem po 5 od sta, od dnia 7 stycznia r. 1808. W taki sposób skarb księstwa otrzymał 47 milionów za 20 milionów; „sumy bajońskie“ wydawały się być hojnym darem Napoleona. W rzeczywistości skarb księstwa na konwencyi bajońskiej stracił, nie zyskał. Wza-mian za 20 milionów gotowizną, otrzymał miliony fikcyjne, niepodobna ich bowiem było od dłużników bajońskie do rządu pruskiego w r. 1815, wskutek postanowień kongresu wiedeńskiego. (D’Angeberg: „Recueil des traites, conventions et actes diplomatiques“. Paris, 1862, str. 499. Skarbek: „Dzieje księstwa warsz.“ Poznań, 1860, t. I, str. 210).

Baj oskie piętro (geolog.) Nazwą tą „étage Bajocien“, od miasta Bayeux we Prancyi, Alcyd d'Orbigny oznaczył systemat pokładów, przy całkowitym rozwoju do 400 stóp grubości mający (PraDcya i Wirtemberg), a składający się od dołu z ciemnych glin łupkowych (brunatna jura a Quen-stedta), u góry zaś z żółtych piaskowców i rud żelaznych oolitowych (brunatna jura ß Quenstedta). Piętro to, zaliczane dawniej do górnego lejasu, dziś stanowi dolne piętro jury brunatnej (średniego ogniwa formacyi jurajskiej).

Baj ram po turecki! znaczy święto, nazwa ta wszakże przywiązana głównie ido dwóch świąt muzułmańskich, które są: mały B. po arabsku idulfitr, albo idu rama-zan, to jest święto poramazańskie, które się rozpoczyna z pierwszym dniem miesiąca äzawala (w październiku), po skończeniu postnego miesiąca Ramazana, i trwa zwykle trzy doby. Jest to święto rozdawania jałmużny, na okupienie grzechów, popełnionych w dniach postu. Po obrządkach religijnych, które się odbywają za miastem, dnia trzeciego muzułmanie, powróciwszy do domu, ucztują i bawią się wesoło, wzajem się odwiedzając i składając sobie podarki; każdy się przyodziewa w strój najświetniejszy, a musi mieć koniecznie na sobie coś nowego, bodaj trzewiki. Nawiedzają też i groby rodzinne. Podobnież obchodzi się i drugie święto, zwane wielkim B-em, idul azha, vulgo idzuha, idul-Kebir, idu-Bajram, które przypada w d. 10 miesiąca Zulhidże. Jest to dzień ofiar i uroczystości, ustanowiony przez Mahometa, za przykładem izraelitów, święcących pamięć wyzwolenia swego z rąk faraonów, oraz ofiary Abrahama. Po odbyciu obrządków religijnych, głowa każdej rodziny składa ofiary w domu, zwrócony w stronę Mekki, zabijając owcę, krowę, kozę, albo wielbłąda, których część jedna dostaje sie rodzinie, druga krewnym, trzecia ubogim. Stąd Bajram ten zowie się także jaumunnahr (dzień zabijania), jaumu kutban (dzień ofiar), albo idu Kabara (święto krowy). Z dniem ostatnim rozpoczynają się zabawy, trwające przez trzy doby. Skutkiem niestałości kalendarza muzułmańskiego, oba te święta w ciągu 32 lat przypadają na wszystkie pory roku.    *

Baj skie wyspy, ob. Bai.

Baj uda, obszerny step częścią piaszczysty i kamienisty, częścią trawiasty i skąpo krzakami zarosły na lewymi brzegu Nilu, ograniczony wielką linią spiralną, jaką tworzy ta rzeka od Chartumu, do Donkoli. Na zachodzie wznoszą się dość znaczne wzgórza, zajęte przez koczujących arabów plemienia Kabaki, na południu step przechodzi w krainę względnie urodzajną, którą zamieszkuje plemię Ba-gara (ob.), na północy wreszcie w szczerą pustynie.

El-Djesirah, wypełniającą całkowicie kolano Nilu.— pobożności. Napisał on „Nabożeństwo do św. Jana Przez B-ę wiedzie droga karawanowa z Chartumu Franciszka Regisa... i do innych świętych w ko-przez studnie Gebra, Elag, Gwemri do Abdum nad ściele błońskim ks. misyonarzów S. J.“ (Wilno, Nilem, skracając tym sposobem zbyt długą i kata- 1744), „Wielki obrońca upadłej grzeszników przed raktami usianą drogę wodną.    And s- Bogiem sprawy...“ (Wilno, 1755), „Nabożeństwu

śmierci niechybnej wszystkim po-

Bajulos (wyr. grecki, oznaczający zwierzchnika, codzienne chrześciańskie“ (pierwotne wyd. dziś po łacinie balliuus, po francusku bailli, po włosku nieznane, tylko przeiruk z r. 1808; znajdują się tu bali). Na dworze cesarskim greckim tak zwał wierszem: „Rozmyślania o śmierci czyli popieleć“), się zwierzchni dozorca dzieci cesarskich. Ten sam Nie te atoli książki dały rozgłos nazwisku ks. B-i, tytuł nosił prawdopodobnie w Konstantynopolu prze- lecz „Uwagi łożony kupców obcych, którego mianowali Wene- spolitej, wierszem wyrażone“, które wyszły podobno cyanie i od tej nazwy pochodzi zapewne tytuł b a- po raz pierwszy w Wilnie 1766 r. nakładem Ksa-1 i o, który tam przybierał poseł wenecki. W za- werego Stefaniego, obywatela m. Wilna. Pierwszej konie rycerskim Joannitów ośmiu członków kapi- tej edycyi żaden bibliograf nie opisał i dziś zgoła tuły zwało się b a 11 i v i c o n v e n t u a 1 e s, a okrę- jest nieznana. Dopiero przedruk wileński r. 1807 gi posiadłości zakonu zwano balliaźami. Od Johanni- z przemową Rajmunda Korsaka rozpowszechnił te tów rozpowszechniły się w Europie południowej i za- zabawne wiersze, rubaszną jowialnością okraszone chodniej nazwy 1'alius i pochodne (zob. wyrazy bai- i nie tyle „pożytku duchownego“, jaki obiecuje ty-Hit baillif).    F J tuł, He wesołości sprawić mogące. Podobały się

Baius Michał, ob. Baius.    one wielce, tak, że niebawem nastąpiły nowe prze-

Baiza Józef (* 1804 — f 1858 w Peszcie), druki (1828, 1855). J. I. Kraszewski w „Wędrów-poeta, literat i historyk węgierski, od r. 1829 ad- kach literackich“ (1839, t. 11,33—47) szczegółowy wokat w Peszcie. Początkowe poezye i artykuły podał rozbiór utworów „narodowego naszego Youn-swoje drukował w „Aurorze“ Kisfaludego, a od ga, pełnego fantazyi i humoru“, starając się wy-1832 do 1837 był jej redaktorem. Później, przy kazać głębsze, filozoficzne znaczenie niezdarnych udziale innych literatów wydawał „Ateneum“ i „Fi- jego rymów. Syrokomla nie wahał się dorabiać

gyelmezö“ (1837_43) i zasilał te pisma swojemi dalsze pomysły o śmierci na wzór ks. B-i. Nawet

P. Chin.

poezyami i studyami literackiemi. W r. 1837 został w „Rysie dziejów literatury polskiej“ Sowińskiego kierownikiem teatru narodowego i na tern stano- znalazło się dla tych „Uwag“ uznanie z powołaniem wisku dokładał wiele starań, żeby podźwignąć na- się na powagę Kraszewskiego. Karol Estreicher rodową sztukę dramatyczną. Od r. 1843 do 1845 w XII tomie swej „Bibliografii polskiej“ rzucił wydawał „Tortćneti Könyvtar“ (Bibliotekę history- wątpliwość, czy istniało rzeczywiście przez B-ę na-czną), zbiór przyczynków do dziejów piśmiennictwa pisane wydanie „Uwag“, czy też tak zwany prze-/ cywili żacy i Węgier; od r. 1845 do 1847 „Uj Plu- druk wileński jest tylko mistyfikacyą Korsaka, tarch“ (Nowego Plutareha). W 1847 objął redakcyę Borowskiego i może innych jeszcze literatów. Za-opozycyjnego almanachu „Ellenör“, drukowanego nim wątpliwość ta usuniętą zostanie na rzecz B-i w Lipsku. W 1848 Kossuth powierzył mu redago- lub naodwrót, czego dokonać można za pośredni-wanie dziennika „Kossuth Hirlapja“, ale w tym kie- ctwem porównania autentycznych wierszy B-i z „Uwa-runku B. nie okazał należytego uzdolnienia, W r. garni“, musi on jako autor ich i tu figurować.

1852 wydał zbiór swoich poezyj i studyów; około Baka, wysepka na morzu Czerwonem, w zatoce tego czasu zapadł w chorobę umysłową, z której Hauakil, przecięta przez piętnasty równoleżnik polnie wyleczył się aż do śmierci. B. był członkiem nocny, leży w sferze interesów włoskich Afryki towarzystwa literackiego imienia Kisfaludego i aka- wschodniej i posiada mnóstwo pomników grobowych demii węgierskiej.    z napisami kufickiemi (jedna z najdawniejszych form

And. S.

Bai zen V. Bej z en, ob. Bażeński.    pisma arabskiego, nazwana tak od słynnego w wie-

w r.

Baka Wasi! (f 1552) władyka chełmski kach średnich miasta Kufy, nad Eufratem), i bełski. Pochodził z rodziny szlacheckiej herbu Bakacs Tomasz (f 1521), biskup erlauski, Wukry; za protekcyą wojewody sandomierskiego, raabski i kanclerz króla Władysława Jagiellończyka Jana Tęczyńskiego, otrzymał w r. 1543 expekta- (od 1505 r.), którego elekcyę przemożnym wpływem tywę na władyetwo ruskie w Chełmie. Po śmierci swoim przeprowadził, nakłoniwszy do rezygnacyi biskupa Michała Sosnowskiego objął rządy dyecezyi Jana Korwina, syna Maciejowego. Niezadowoleni 1546 (Bartoszewicz w „Euc. Org.“ II, 7127. z tego powodu Jan z Zapolya (Zapolski) i Waw-Boniecki: „Poczet rodów“, str. 5).    rzyniec Ujlaki burzyli szlachtę przeciwko B-owi.

szczan,

Baka Józef ks. (* 18 marca 1707—f 2 czerwca Ten wszakże, nie pomnąc urazy, gdy król oskarżonego 1780), rodem z Litwy, wstąpił do zakonu jezuitów o zmowy z turkami Ujlakiego skazał na śmierć, przemó-1723, profesyę czterech ślubów uczynił 1740 r. wieniein swojem za winowajcą życie mu ocalił. Nie Uczył tylko lat 5, a mianowicie 2 lata wykładał przebaczył jednak Zapolyi, bo gdy miały być zarę-gramatykę, a 3 lata humaniora; natomiast przez czyny królewnej Anny synowi Zapolyi Janowi, król lat 20 był misyonarzem, a w 1773 r. był w domu za radą B-a plany te wniwecz obrócił. Pośredni-profesów w Wilnie prefektem kongregacyi mie- czył B. w rokowaniach z Janem Olbrachtem Jagiel-katechetą i ekshortatorem kongregacyi do- lończykiem, który za zrzeczenie się korony węgier-brej śmierci. Widocznie nauką nie słynął, ale umiał skiej otrzymał księstwa głogowskie, zegańskie, oleśnic-przemawiać do umysłów prostych i zachęcać je do | kie, opolskie i t, d. Nieprzyjaznego sobie wojewodę

siedmiogrodzkiego, Stefana Batorego, nietylko z otoczenia królewskiego usunął, ale nawet wpływami swojemi pozbawił tak wysokiego urzędu. Na synodzie w Pizie ( 1511 r.), dokąd był przez króla wysłany, obdarzony został kapeluszem kardynalskim.

ziemezyini Buszmanami pomieszały, plemienne jednak właściwości uparcie zatrzymać zdołały. O nich pisze Liwingstone: „Mieszkając w tej samej, co i Bu-szmańskie szczepy, pustyni, podlegając tym samym warunkom klimatycznym, w równej mierze znosząc męczarnie pragnienia śród spiekoty piasków Kalahari i od wielu wieków tychże samych używając pokarmów—dają B. wymowne świadectwo, że ki miejscowej przyrody i otoczenia same przez się nie zawsze są zdolne objaśnić właściwości plemienne. B. z niesłabnącą energią zajmują się rolnictwem i hodowlą zwierząt domowych, t. j. pędzą życie w sposób plemionom Beczuańskim właściwe. Starannie uprawiają swe ogrody, choć niekiedy kilka melonów i arbuzów cały ich plon stanowi." Pilnie strzegą nielicznych swych stad, chociaż wodę dla nich czerpać muszą skorupkami jaj strusich, ze skąpych w wodę i rzadkich zresztą źródeł“. Z tern wszystkiem B. pozostają w ścisłych stosunkach z najbliższemi szczepami pobratymczych Beczuanów, których naczelnicy są zarazem zwierzchnikami B-ów.

warun-

Łudził się nadzieją, że po śmierci papieża Juliusza II zasiądzie na stolicy Piotrowej. Otrzymawszy od Leona X tytuł legata apostolskiego we wszystkich krajach wschodnich i północnych, miał też polecenie zwoływania krucyaty i zbierania składek; jakoż wielu ze szlachty wymową swoją pociągnął. Korzystali z tego wieśniacy, albowiem zebrali się tłumnie w Warazdynie, Weissenburgu i w Kolocsy.

Aud. S.

Bakałarz (z łać. bacca laurea, gałązka wawrzynowa, czy też od bacculus, kij, laska, franc, b a-c h e 1 i e r, ang. b a c h e 1 o r) pierwotnie, w czasach wytwarzania się rycerstwa średniowiecznego, czał giermka (po czesku i staropolsku „panosza“) z rodu szlacheckiego, który swą służbą przy ryce-sam dążył do osiągnięcia godności rycerskiej. W XIII stuleciu, uniwersytet paryski zastosował tę nazwę do słuchacza teologii, który, przestudyowaw-szy pewne przepisane dzieła i zaprawiwszy się w dysputach, uznany był przez profesora za zdolnego do niektórych niższych wykładów, pod kierunkiem magistrów, lubo sam jeszcze na trudniejsze wykłady uczęszczał. Gdy się uniwersytety rozwinęły, stopień bakałarza udzielano na wszystkich czterech wydziałach, ale najważniejszym i najczęstszym bywał na wydziale filozoficznym, gdyż kto go nie posiadał, nie mógł się ubiegać o wyższe stopnie naukowe. Otrzymywanie stopnia B-a połączone było z pewnemi obrzędami i formalnościami, które mniej więcej w całej Europie były jednakowe. Opiszemy je tak, jak się ono odbywały w akademii krakowskiej, na wydziale filozoficznym. Wysłuchawszy przepisanych prelekcyj z gramatyki, poetyki, filozofii i astronomii, oraz otrzymawszy świadectwo jednego przynajmniej profesora, iż należycie do egzaminuj est przygotowany, podawał się student do egzaminu. Egzamina na B-y odbywały się cztery razy do roku w obecności wicekanclerza akademii, oraz dziekana wydziału. Wszyscy magistrowie schodzili się dla widzenia osób, przypuszczonych do egzaminu, poczem wybierano dla kandydatów dwóch lub czterech egzaminatorów. Jeśli było 12 lub więcej kandydatów, to od każdego brano po 17 groszy, jeśli zaś mniej, opłata zwiększała się, nigdy jednakże nie mogła przenosić 24 groszy. Dziekan i podkanclerzy wraz z egzaminatorami stanowili, który z kandydatów miał być pierwej do egzaminu przypuszczony; od tego zależało później starszeń-

Od krzyża (po węg. kurucz), który sobie na piersiach przypinali, nazwani są kurucami. Na czele tych nowych krzyżowców stanął Jerzy Dosza (ob.), który palił dwory szlacheckie i zdobył Szegedyn, pod Temeszwarem jednak przez Batorego i Zapolyę na głowę pokonany, poniósł śmierć męczeńską. Gdy po śmierci króla Władysława sułtan Selim ofiarował pokój, B., mianowany opiekunem młodego Ludwika, mimo knowań Zapolyi, wojnę turkom wypowiedział. Spadkobiercy znacznego jego majątku byli protoplastami rodów: Erdödych i Palfych. —

ozna-

Źródła: Katona: „Historia critica regni Hungariae stirp. Arpad; Pray; „Annales regni Hung (1763 r.);

Engel:    „Gesch. Ungarns u seiner Nebenländer

u Gesch. des Ung. Reiches“ (1815 r.); Fessier:

rzu

„Gesch. v. Ung.“ Lichnowsky: Gesch. des Hauses Habsburg „B. VIII; Sommersberg: „Diplomat. Bohem.

Siles.“    J. o.

na.

Bakacs Erdödy, ban chorwacki (* 1520 — f 1584). Wsławił się obroną Krainy przeciwko turkom, których, wracających z łupami pod dowództwem Fertrada, baszy bośniackiego, pokonał w bitwie pod Sluin w Krainie, i okrom łupów, odciął im 600 jeńców. Spalił on także twierdzę turecką Kostaj-nicę Pod Iwanicą (Ivonics), zadał dotkliwą klęskę Ali-Baszy. Podobnego losu doznał Hasan Basza (1591 r.). Papież Kiemens VIII przesłał mu podziękowanie, a Filip II obdarzył go orderem złotego ru-Wyguawszy ostatecznie turków z Chorwacyi, B. zrzekł się godności bana (1595 r.). Niezadowolony z równouprawnienia protestantów, popierał arcybiskupa Forgacza, który na synodzie w Tymowie (1611 r.) zabronił małżeństwa księży i używania kielicha przy komunii. Na sejmie w Zagrzebiu B. wspólnie z biskupem zagrzebskim, Bratulicsem, w o-bronie wiary katolickiej głosował, a wydobywszy z pochew szablę, wyraził się, że raczej Chorwaci uwolnią się z pod panowania węgrów, aniżeliby dopuścić mieli w kraju propagandy protestantyzmu.—

Źródła: Katona: „Historia critica regni Hung.

Concilia eccl. Rom. Cath. in regno Hung. celebrata II, 197“; Fessier: „Gesch. v. Ung.“ Horvath: „Gesch.

Ung.“ II.

Bakalahari, zbiorowa nazwa plemion Beczuan-skich zachodnich, w Afryce południowej, w odróżnieniu od plemion wschodnich, znanych pod nazwą Basuto. W ściślejszem znaczeniu są to liczne, po pustyni Kalahari rozproszone cząstki szczepu Ba-kweua i innych szczepów Beczuańskieh, które się z tu- | stwo między nimi i prawo do otrzymywania be-się kłótnie, postanowiono przypuszczać do egzami- tomie „Historyi Szkół“, str. 162—165. nu w takim porządku, w jakim byli w album wpisani. Statut zalecał, ażeby ubogiego, ale nad innych nauką i dobremi obyczajami odznaczającego się, nie usuwano na koniec; osoby jednak znaczne urodzeniem miewały wszędzie pierwszeństwo. Egzamin był rodzajem dysputy, w której magistrowie byli oponentami. Często dziekan i egzaminatorowie przycinali sobie i żwawe wiedli spory, posilając się winem, którego statut z umiarkowaniem używać nakazywał. Po egzaminie i stosownej przemowie dziekana, w której prosił egzaminowanych, ażeby zapomnieli o przytykach, przykrych słowach i waśniach, jakie słyszeli, szli wszyscy do łaźni; poezem egzaminowani ugaszczali swoich egzaminatorów, a dziekan napominał, aby birety i togi z siebie zrzucili i oddali się wesołości.

nefieyów. Gdy z tego powodu częste wszczynały literatury polskiej“, a za nim J. Łukaszewicz w III

P. Chm.

Bakałarzew, przedtem miasteczko, dziś osada w gubernii i powiecie suwalskim, nad samą granicą pruską, na północno-wschodniem wybrzeżu jez. Sumowskiego, wchodzącego do systematu rzeki Ros-pudy (dorzecze Narwi przez Biebrzę i Nettę); należy do gminy Wólka, od Suwałk odległe jest o 18 wiorst, liczy do 1600 m-ców; między któremi znaczna część żydów. Założone w 1651 r. ma kościół drewniany, pod wezwaniem św. Jakóba, z parafią liczącą przeszło 8500 wiernych, synagogę, urząd gminny i szkółkę elementarną.

Bakałowicz, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem, nółksiężyc złoty rogami do góry zwrócony;

nad księżycem strzała srebrna, żeleźcem zwrócona w prawo i w dół, krzyżująca się z kindżałem o złotej rękojeści. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć piór strusich. Herb ten wraz z nobilitacyą za dokładne sporządzenie mapy Rzeczypospolitej otrzymał dnia 2 września r. 1775

And.

T. M

rai.

Naznaczał następnie czas przyjęcia egzaminowanych do grona B-y i nakoniec polecał, aby w przeciągu dwóch tygodni skarb uniwersytetu zaspokoili.

MHL

«3

inżynier Jan Bakałowicz wraz z potomkami. — (Herb. rodź. Szl. Kr. Polsk.—Borkowski— w. k. z.

Było też zwyczajem (od XV wieku podobno), iż kandydaci posyłali wice-kanclerzowi wina i po kilka groszy ówczesnych; a jeśli nie chcieli sprawiać biesiady egzaminatorom, to, porozumiawszy się z rektorem, dawali im pewną sumę pieniędzy.

Fig. 196.

Bakałowicz (herb).

Vol. Leg. VIII, 295).

Bakałowicz W ł a d y s ł a w, artysta-malarz, dobrze dziś znany we Francyi. Urodził się w r. 1831 w Chrzanowie, w ówczesnym wolnym okręgu Krakowskim. W malarstwie kształcił się w Warszawie, pomiędzy latami 1846 a 1852. Odznaczał się wielką łatwością w technice malarskiej. Rozpoczął samodzielną pracę od portretów pastelowych, następnie uprawiał malarstwo rodzajowe, a nawet historyczne; w r. 1859 miał na Wystawie Sztuk Pięk nych w Warszawie—obraz, przedstawiający Sobieskiego. W r. 1863 wyjechał do Paryża, gdzie od-razu zyskał uznanie, malując obrazki, z jednej lub dwóch figur złożone, jak: damy w ubiorach XVII wieku, paziów i t. p., w rodzaju Therburga; sceny z życia potocznego, ttiawy się doba na wystawacn w Salonie Paryskim r. 1877, obrazami przedstawiaj ącemi sceny dworskie za czasów Henryka III Walezyusza i zabawy, uczty, tańce dworskie z w. XVII-go. Jeden z tych obrazów jest własnością muzeum narodowego w Krakowie: uczta z XVII-go wieku. W r. 1878 otrzymał na wystawie Lyoń-skiej medal srebrny, za jeden z takich obrazów, a w r. 1881 na wystawie w Wersalu przyznano mu medal srebrny za „Sokolnika“; zaś w r. 1882, w Salonie Paryskim miał portret doktora Fliegla, bardzo chwalony przez tamtejszą krytykę, za który następnie na wystawie Wersalskiej otrzymał medal złoty. Postacie w jego obrazach są wymiarów niewielkich, nie większe jak Metzu, a częstokroć wielkości, jakiej Thćniers używał; rysunek poprawny, koloryt żywy, wytworność wykonania zaleca je na pierwszy rzut oka. Artysta ten dotychczas zamieszkuje w Paryżu, a nawet tamże naturalizował się.

Bakąłowicz Stefan, syn Władysława i Wikto-

Otrzymujący stopień B-a płacił bedelom uniwersytetu sześć groszy. Oznaką stopnia B-a był sygnet i okrągły kołnierz (cappa runda) przy todze. Obowiązkiem B-a było w ciągu dwu lat, przez trzy tygodnie lub miesiąc, podczas kanikuły, lekcye wykładać, w poście dwa razy na tydzień dysputy odprawiać, zawiadomiwszy o tern, kogo należało; na zwyczajnych dysputach magistrów trzy razy z rzędu bywać, i raz na rok na zarzuty, stawiane przez magistrów, odpowiadać. Zwykle też B. uczył pierwszych początków nauk wyzwolonych, t. j. gramatyki, dyalektyki i retoryki, a niekiedy i śpiewu chóralnego. Po szkołach farnych i koloniach akademii krakowskiej byli B-e nauczycielami, skąd powstało dzisiejsze znaczenie wyrazu, jako nauczyciela wiejskiego, lub, lekceważąco, nauczyciela lichego wogó-le.—Zwyczaje i urządzenia średniowieczne najdłużej i najwierniej przechowały się w uniwersytetach angielskich, w Oksfordzie i Cambridge. Są tam do dziś dnia B-e z tytułami i przywilejami średniowiecznemu: forined bachelor nazywa się B. promowany wskutek złożonego egzaminu; current bachelor — B. honorowy, wskutek przedstawienia, przez fakultet zrobionego, iż pewna osoba na ten tytuł zasługuje. We Francji utrzymał się również stopień bachelier—i to na wszystkich pięciu wydziałach uniwersyteckich. Bachelier-ès-lettres, odpowiadający średniowiecznemu: baccalaureus ar-tium, jest to tytuł, który trzeba uzyskać koniecznie, zanim się stanie do egzaminu na B-a w naukach przyrodniczych, prawniczych, lekarskich, teologicznych; jest on także wymagany od kandydatów na urzędy w niektórych gałęziach administracyi.

W innych krajach stopień B-a wychodzi lub wyszedł już całkiem z użycia. — Szczegółowsze wiadomości o otrzymywaniu stopnia B-a w akademii krakowskiej podaje M. Wiszniewski w IV tomie „Historyi

ryi z Szymanowskich, artysta-malarz wielkich zdolności; urodził się w Warszawie d. 17 października 1857 roku, gdzie też uczęszczał do szkół, później wstąpił do warszawskiej szkoły rysunkowej, od r. zaś 1874 do 1876 kształcił się w prywatnej szkole malarskiej profesora W. Gersona, poczem wyjechał do petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych; tam, otrzymawszy medale srebrne, a nareszcie w r. 1882 zdobywszy i złoty, udał się jako stypendysta rządowy, na dalsze kształcenie się do Rzymu, gdzie dotąd przebywa. Głównie poświęcił się malowaniu scen potocznych z życia starożytnych rzymian; obrazki jego są niewielkich rozmiarów, postacie nie dochodzą stopy, wykończone drobiazgowo, przy wielkiej poprawności rysunku, kolorycie ży-

M T.

■?

gap

Fig. 197.

Bakałowiczowa Wiktoryna.

wym i silnym.

Bakałowiczowa Wiktoryna (z Szymanowskich), z gniazda artystów dramatycznych sceny warszawskiej: dziadem jej bowiem jest głośny swojego czasu tragik, Marcin Szymanowski, ojcem—art. dram., Wojciech, bratem—występujący dotąd, Władysław, (* w Warszawie d. 17 paźdz. .1835 — f w d. 30 pażdziern. 1874), zatem mając zaledwie 39 lat. Stosunkowo jednak do wieku, dosyć długim był jej zawód artystyczny. Przygotowana pierwiastkowo do sceny przez ówczesnego dyrektora teatrów,

Jasińskiego, kształcona w nauce śpiewu przez dyr. opery,

Quattriniego, wystąpiła pierwszy raz na scenie teatru Wielkiego w d. 17 stycznia 1852 roku w jednoaktowej operetce Grisara, p. t. „Dobranoc Panie Pantaleon“, w roli Izabelli (jeden raz tylko jeszcze ukazała się później, jako Kasia, w Offenbachow-skiem „Małżeństwie przy latarniach“). Jakkolwiek dźwięczny i pieszczotliwy, ale niedość rozległy głosik, zdawał się nie obiecywać wielkiego powodzenia w operze, a młodą adeptkę sztuki duch do wielkiej gry porywał, niebawem przeto przerzuciła się do komedyi. Już w marcu tegoż roku widzimy ją w małej rolce Zosi z komedyi Fredry „Pierwsza lepsza“, która zwróciła na nią sympatyczną uwagę publiczności, a wystąpienie następne 12 kwietnia t. r. w komedyi ze śpiewami: „Folwark Primerose“, przyjęte burzą oklasków, rozpoczyna właściwie szereg jej nieustających powodzeń. W szesnastoletniej dziewczynie objawił się odrazu ten talent otwarty, niezaprzeczony i zdobywczy, który stanowi wrodzoną cechę organizmu umysłowego, nie potrzebuje ani wątpić o sobie, ani omackiem szukać drogi kształcenia: widzi on ją jasno i śmiało dąży do celu. Taki talent, niby emanacya duchowa, promieniał od B-ej od pierwszego kroku, jaki postawi ła na scenie. Są młode aktorki, usposobione do zadań tragicznych, lirycznych, kouwersacyjnych — i wyrabiają się w tym kierunku, jak mogą.* natura temperamentu B-ej szła w kierunku wesołości, i na tej też drodze talent jej miał się przeważnie zaznaczyć. Niewielkiego wzrostu, z prześliczną głową, osadzoną na figurze kształtnej i giętkiej, z oczyma pełnemi wyrazu, ustami pełnemi figlarnego uśmiechu, przedstawiała ona model dziewicy wesołej i wabnej, a wszystkie te cechy powierzchowne odpowiadały w najwyższym stopniu naturze roi t. zw. „naiwnych“, i one też przez czas najdłuższy wypełniały życie sceniczne artystki. Przy pewnem uzdolnieniu, nic łatwiejszego, jak w tego rodzaju rolach, osadzonych zwykle na jednym motywie, uchwycić kilka form wydatniejszych i, przyswoiwszy je sobie, wiecznie te formy na scenie powtarzać: będzie to rutyna, którą się posługuje szczęśliwa mierność, tein szczęśliwsza, jeżeli ma za sobą wiosenną młodość i powab. Na tej drodze B-ej nie widzieliśmy nigdy. Pomimo skrępowania zasadniczym charakterem roi naiwnych i szczupłością form, w jakich ten charakter objawić się może, przez dziwną w młodocianym umyśle intuicyę, dochodziła ona do wynajdowania urozmaiceń, polegających na tych drobnych odcieniach, które natura sama, nigdy dwóch listków identycznie podobnych nie stwarzająca, nadaje żyjącym indywidualnościom. Artystka wzrokiem geniuszu umiała dopatrzeć, co po-za ogólnym typem naiwności w danych postaciach jest jeszcze czysto osobistego, co i w jakiej formie wyniknąć mogło lub musiało ze szczególnego położenia postaci, z jej stanowiska socyalnego, wychowania, otoczenia—i takie-to rysy osobiste odgadując, wcielając, kombinując, dawała za każdym razem kreacyę nową, przy jednej i tej samej podstawie od wszystkich poprzednich odmienną, albo i zgoła nowemi rysami wzbogaconą. Od pierwszej roli naiwnej w „Folwarku Primerose“ (rok 1852) do takiejże ostatniej w „Nieśmiałym“, przypadającej, jeśli nas pamięć nie zawodzi, na rok 1867, zatem przez lat prawie piętnaście, wyprodukowała ona całą, przeważnie repertuaru francuskiego, galeryę takich kreacyj, świeżych, oryginalnych, o których wyliczeniu tu ani myśleć nie można, w niczem siebie nie powtarzających, a przecież na jednym typie opartych. Ten jednak okres jej roi naiwnych nie poddał się wyłączności. Samo wyszukiwanie i odtwarzanie indywidualnych znamion życiowych, choć w tym szczupłym zakresie naiwności, mogło naprowadzić artystkę na odnajdywanie ich w charakterach szerszego zakresu, do którego i sam wreszcie bieg doświadczenia życiowego otwierał dostęp. Nie porzucając zatem roi naiwnych, podejmowała pokrewne, a bardziej do dojrzałości duchowej zbliżone. W miarę przybywania żywiołów psychicznych, wzmagają się i urozmaicają środki artystki: ponad sielankowem niewiniątkiem, wesołą trzpiotką, uciesz-ną pensyonarką, góruje kobieta, wprawdzie zawsze w cechy młodości zaopatrzona, lecz wszechstronniej rozwinięta. I znowu w grze artystki powtarza się ten sam fenomen odgadywania natury indywidual*

Bakało wieżowa Wiktorynà.    73

O¹'

na scenie wystarczył, a nurtującej w piersiach twórczości otworzył nowe pole, detąd nieuprawia-ne,—dość, że, już pod koniec zawodu, bo zaledwie może na rok przed śmiercią, wybrała sobie role komiczno-charakterystyczne. W takiej postaci ukazała się dwukrotnie: w roli śmiesznej Panny de For bach z „Safandułów“, gdzie mało co przedtem wyobrażała rozkoszne dziecko, Małgorzatę, tudzież w roli Hrabiny z „Pozytywnych“. Komiczna werwa, z jaką te dwa charaktery zahuczały na scenie, stłumiła żal za odchodzącą niedoścignioną naiwną, zapewniając zarazem rozbawioną, rozśmieszoną publiczność, że przybywa nowa potęga, która w zakresie komedyi charakterystycznej stanie do pary z Żółkowskim. Niestety, śmierć nie dopuściła tego skojarzenia. B., wystąpiwszy po raz ostatni d. 22 października 1874 roku w komedyi Feuilleta „Za i przeciw“, w tydzień już potem nie żyła.—Zgasła z nią w pełni życia i świetności istotna gwiazda sceny, która jednak do tak zwanych technicznie „gwiazd“ scenicznych nigdy nie należała i należeć nie chciała; nie była to spekulantka sceniczna, ale prosta robotnica, pracująca w gniazdku i dla gniazdka, należała, jak szkołą, tak duszą, do innej tradyeyi. W zakresie artyzmu był to talent samorodny, z jednej sztuki, talent z bożej łaski, który nie wykluwa się mozolnie z głębin organizacyi, nie wyciąga kawałkami, nie urasta jak niemowlę w męża, ale jest samąż organizacyą istoty, racyą jej bytu, odrazu daje się cały i tylko zmienia formy swego objawu, bawi się, urozmaicając swe stany wewnętrzne. Nie doskonali się on, lecz djskonaleje siłą własną; dość mu chcieć, ażeby się wyrazić z całą pewnością instynktu. Takim był Żółkowski, taką była B., która, jeżeli w postępie czasu większe zwalczała trudności, to, dzięki materyałowi, który bogatsze zasoby do wyzyskania dla twórczości poddawał, nie zaś postępowi, wy muszonemu ćwiczeniem. W którykolwiek zakącik życia i duszy ludzkiej danem jej było zajrzeć, odrazu zrozumiała jego tajemnice i tą potęgą assymilacyi, która dla nas nigdy nie przestanie być sfinksem, tajemnice te wyrywała naturze, aby je wcielić we własnego ducha; tłómaczyła je nietylko słowem, ale jego muzyką—akcentami, których miała skalę niewyczerpaną; tłómaczyła ruchem, który u niej nie stanowił prostego, a często u innych banalnego warunku akcyi, ale był dla niej tern, ezem dla malarza koloryt: ona malowała giestem to, co narysowało słowo, tworzyła treski na scenie. Kiedy te warunki główne nie wystarczały do zupełnego wyrażenia myśli lub sytuacyi, albo do zastosowania były niemożliwe, przychodziła armia pomocnicza środków w tak zwanej „grze fizyonomii“, jedno pociągnięcie wzrokiem, zaigranie takim lub owakim uśmiechem, drgnienie ust — dopomagały do uobra-zo wania danego momentu. Jakąż to znakomitą słuchaczką była owa Doryna, subretka w „świętoszku“, która przez jaki kwandrans, oparta o stolik, w zupełnem milczeniu przysłuchuje się rozmowie otaczających! Jak tam widać było tę istotę ży-

nej, tenże sam dar osiągania środków wyjaśniają- | w inny kierunek stały, któryby jej już do końca cycli, a raczej malujących pewne szczególne oddźwięki duszy i sytuacye danego charakteru. I znowu występuje szereg postaci różnorodnych, a niezapomnianych dla widza, który miał sposobność podziwiać naiwną finezyę Klary w „»łubach panieńskich“, wytworną konwersacyjuość w „Fortepianie Berty“, dowcipną chytrość w „Mężu i żouie“, a szczególniej w pomnikowej roli Pawiowej, gospodyni „Marcowego kawalera“; subretkową rezolutność Doryny w „owiętoszku“. Ileż poezyi i szlachetnego uczucia odkrył ten widz w dziewicy z „Montjoye“, w Małgorzacie z „Safandułów*“, a nawet w tej występnej ofierze salonowego „Akrobaty“! Niepodobna tu wyliczyć, a teinbardziej charakteryzować wszystkich tych roi, jakiemi zabłysnął talent B-ej w tym z późniejszego okresu repertuarze wszechstronniejszym i przygarniającym coraz liczniejsze, coraz głębsze objawy psychiki ludzkiej; zadość temu zadaniu mogłaby uczynić tylko monografia, oparta już to na osobistych wspomnieniach, już też na echach prasy spółczesnej, poważnie teatrowi oddanej. — B. uprawiała także role męskie i miała ich kilka, a mianowicie: margrabiego Letorière w „Sztuce przypodobania się“, Richelieugo w „Wyprawie“, pazia w „ Maryi Stuart “ Słowackiego, Zanetta w „Przechodniu“; a lubo kobieta, przebrana za mężczyznę, nigdy nie zdoła zatrzeć swej płci, a stąd obudzą pewne wrażenie liienaturalności i udawania, gra B-ej wszelako zagłuszała to wrażenie ujemne: widz, porwany tchnieniem sztuki, zapotni tał o formie ucieleśnienia, jaką przyjął artyzm —■ i nic mu nie przeszkadzało łez ronić nad szlachetnym a tak poetycznie umierającym „pazikiem“ królowej, bo ten pazik czuł, kochał, poświęcał się prawdziwie, dobijał się do najsympatyczniejszych strun wrażliwości widza z taką siłą, z jaką rozśmieszał go figlarny Richelieu. Dotąd, jak widzimy, wszystko co uprawiała B., pomimo różnicy w obszerności zakresu i w samych nawet objawach, miało jeden charakter współny: młodość. Młodość tę artystka miała ciągle w duszy, w temperamencie, w całetn wzięciu; a co do samej gry—naiwną nawet była równie czarującą, zbliżając się do jesiennego wieku, jak za swych lat wiosennych. Nie tak atoli było z figurą, której kształty zaokrągliły się zanadto, by mogły odpowiadać siedinnastolatkom. Tym sposobem role naiwne, ów niespożyty czar jej życia artystycznego, wypaść powoli musiały z jej repertuaru, nie dlatego, ażeby gra nie miała okupić pewnej dys-harmonii z budową cielesną, ale że B., wykwintna arystokratka sceny, samaby przez się takiej dys-harmonii nie zcierpiała, i—przebaczyć jej należy tę ambicyę — możeby i nie życzyła sobie narażać się na porównania ze wschodzącą już podówczas na scenie warszawskiej jutrzenką Romany Popielowny.

Chciała, jak dotąd, świecić pełnym blaskiem, bez chmurki, bez żadnego „ale“, a miała do tego prawo i siłę w słońcu swego talentu. Poprzestawała więc przeważnie na rolach młodych mężatek, które zdobiła gracyą, nigdy jej nie opuszczającą; lecz, czy

to zadanie niedosyć ją zadowalniało, czy też po- jąeą, która przyjmuje czynny udział w dyalogu, wzięła pewien plan stopniowego przerzucenia się rozważa, bierze na swój praktyczny zmysł wszyst-

93

Encykiopedya Powiuecha* üustr. X. VI.

K. K.

padła.

F-n.

,iiwN

‘i    «    ' f«~*i M* .

? -

/W

îlljj

ko, co słyszy, i milcząc wypowiada, co o tern trzyma. I w tej niezmiernie trudnej, milczącej grze fizyonomii B. dotrzymywała kroku Żółkowskiemu, który, nic nie mówiąc, jednem wpatrzeniem się i drgawką ust reassumował wrażenia, z całej sztuki na jego osobę przypadające („Geldhab“, „Mąż na wsi“). B. była kobietą powierzchownie piękną; osoba jej obfitowała w ten przyrodzony, nieświadomy siebie wdzięk, który, zwłaszcza w odpowiednich rolach, stanowi nietylko już ozdobę, ale warunek dobrego wyobrażenia. Rozumiała wszakże artystka, że jest on tylko jednym z warunków i, wartości jego nie przeceniając, nie żebrała od niego wrażeń, które sama gra, jako dzieło sztuki, wywołać powinna; odkrywszy więc tajemnice wdzięku artystycznego, polegającego na subtelnem i poetycznem wy cieniowaniu wdzięcznych szczegółów pierwowzoru, zespoliła go z wdziękiem niewieścim w uroczą harmonię, która jej gry nie opuszczała do końca. — Tyle było powodzeń moralnych i materyalnych, przywiązanych do tej artystki, udział jej taki blask rzucał na całe koleżeństwo, że strata jej, tak wczesna i niespodziana, tam, w ognisku, nasamprzód odezwała się dotkliwie. Oto oddźwięk jej, z reżyserskich notatek Chęcińskiego: — „Pojechałem o godzinie 11-ej (30 paźdz.) do B-ej: już nie żyła. Wróciłem na próbę z tą piorunującą wiadomością; trudno wypowiedzieć przerażenie artystów i artystek... Wielka strata, wielka!... Prób odbywać niemożna: artyści smutni, rozżaleni, rozpłakani. Boleść wielka w tym przybytku sztuki“. I publiczność też zaznaczyła swój udział w żalu artystów, stotysięcznym (według Chęcińskiego) tłumem uczciwszy jej pogrzeb.—Ze stosunków jej osobistych wiemy tyle, iż pierwsza płaca tej potężnej artystki wynosiła rocznie 180 rubli,—ostatnia, przyznana po latach 22-cli pracy, w roku śmierci, 1,500 rubli i 10 od występu: tak była wynagradzaną artystka, która dla teatru stanowiła zdrój złotodajny. Zmieniły się czasy: dziś, przy takiem uposażeniu, średnia siła sceniczna czuje się niedostatecznie wynagrodzoną. W r. 1856 młoda artystka zawarła związek małżeński z malarzem Władysławem Bakałowiczem, stale od r. 1861 zamieszkałym w Paryżu. Z małżeństwa tego pozostał syn, Stefan, również malarz, stale przebywający w Rzymie.—Bibl. „Siły i środki naszej sceny“, Władysława Bogusławskiego (Warszawa, 1879). — Życiorysy artystki tej we wszystkich czasopismach warszawskich z ostatniego kwartału r. 1874, zwłaszcza w tygodnikach.

Bakargandż (Bakarganj), nazwa południowej części okręgu Dacca w prowincyi Bengalskiej w Indostanie, leży w całości między deltowemi ramionami Gangesu: Megna i Mudamati, południową zaś krawędzią, dotykającą odnogi Bengalskiej, należy do Sundarbanu (tysiąc uśćj, ma około 9,500 km. □ powierzchni i przeszło 1,900,000 m-ców 200 na 1 km. □), między którymi liczono w 1881 r. 1,267,000 mahometan, 624,000 wyznawców bramińskiej religii, około 4000 chrześcian i tyleż buddystów. Kraj absolutnie płaski, wystawiony jest na częste powodzie i straszliwe cyklony, nadmierna ilość wilgoci, przy gorącym klimacie sprzyja gniciu istot organicznych i wytwarza zabójcze choroby (fabryka febry), jednakże nadzwyczajna urodzajność gruntu zwabiła tu ludność oddawna i spowodowała wielkie jej skupienie. Głownem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo, a najważniejszym onego działem—uprawa ryżu, dającego zwykle dwu—a niekiedy i trzykrotne żniwo; dalej trzcina cukrowa, szafran, juta, palma kokosowa, betel i t. d. W rzekach obfitość ryb i krokodylów. Główne miasto Bar i sal—dawniejsza zaś stolica B. dziś podu-

A nd. S.

Bakcheios, bacchius, ob. Bachiczny wiersz.

Bakcheios Z Tanagry, lekarz grecki (264 przed Chr ), należał do szkoły aleksandryjskiej, jako Herofilejczyk (wiadomo, że w owe czasy, lekarze aleksandryjscy dzielili się na zwolenników Hero-f i 1 a z Chalcedonu i na popleczników Erazy-strata z Julisu) orzekał, że tętno powstaje w ca-łem ciele, czemu, jak wiadomo, przeczyli Erazy-stratejczycy. Znanym on też jest jako komentator aforyzmów Hipokrata.

Bakchion, wyspa przy wybrzeżu Azyi Mn., naprzeciw miasta Focei, ozdobiona wspaniałemi świątyniami,j^które w wojnie z Antyochem zniszczone zostały częścią przez rzymian, częścią przez sprzymierzonych z nimi Rodyjczyków i Eumenesa II, króla Pergamu (Liwiusz; 37, 21).

Bakczysaraj, ob. Bachcziseraj.

Bake Jan (*1787—f 1864) wybitny filolog niderlandzki, od r. 1815 profesor filologii klasycznej na uniwersytecie w Leidzie. Ogłosił drukiem z cen-nemi komentarzami pisma Kleomedesa (1820), Cycerona „De legibus“ (1842), „De oratore“ (1863) i inne. Swoje prace i studya krytyczne drukował w „Bibliotheca critica nova“ (1825—31), której był współredaktorem, i w „Scholica hypomnemata“ (1837—62), które wydawał sam.

Bakel, handlowa osada francuska w Senegam-bii, w okręgu St. Louis, położona wśród górzy-

mm

Wjfr.

Cm

wmiĘm

■ -

Fig. 198. Bakel.

¹ stej krainy, na lewym brzegu Senegalu, w odległości 400 kil. od Atlantyku. Podczas wyższego

stanu wód, na rzece kursują statki parowe od S. ¹ pracował także w zakresie ściśle naukowym, ogło-Louis do B. na przestrzeni 880 km.; z osady tej | siwszy przytem dwie rozprawy, poświęcone mikro-wywożą francuzi gumę, piasek złoty, pióra strusie, skopowi, przyrządowi, który od czasów Leeuwen-orzechy ziemne (Arachis) i kość słoniową; przywożą zaś sól, szkło, krzesiwo, proch, broń palną, tkaniny, rum, tytoń i t. d. dla dalszego transportowania karawanami w głąb Sudanu. W r. 1820 zbudowano tu, na skalistej wyniosłości, twierdzę, panującą nad rzeką. Okolica płaska, błotnista, jednak urodzajna; klimat wogóle niezdrowy. B. liczy wraz z okręgiem około 10,000 m-ców, przeważnie murzynów, samo zaś miasto 2600.

Baker, 1). drobna wysepka na Oceanie Wielkim, nieco na północ od równika i pod 183ł/₂° dł. wd. Gr. położona, słynna z pokładów wybornego, dziś już wyczerpanego guana, znanego pod nazwą B-skiego, które w swoim czasie eksploatowała no-woyorska kompania. — Guano na sąsiednich wysepkach Howland, Mac-Kean etc. nosi także nazwę B-skiego. Sama wysepka, zaledwie 2. km. □ przestrzeni licząca, zwała się dawniej Plioebe,—skutkiem zaś mylnie oznaczonej pozycyi, braną była częstokroć za sąsiednie wyspy.—2). B. czynny wulkan na terytoryum Washingtons, w Stanach Zjednocz. Am. pn., w bliskości Oceanu Wielkiego i granicy posiadłości Brytańskich, 4313m, nad p. m. 3). B. Okrąg w Stanie Oregon, Stanów Zjednocz. Am. pn., ze stolicą Baker-City, na wschodnich stokach gór Błękitnych (Blue Mountains); stacya kolei żelaznej.

F-n.

F-n.

B.

I. E.

N.

And S.

Baker Jerzy, lekarz, nadworny chirurg królowej Elżbiety angielskiej, w 1597 r. prezydent kolegium chirurgów londyńskich. Ogłosił liczne prace, między innemi przekład 3-ej księgi Galena: „De compositione medica“ (1574); „The new jewel of liealth“ (Londyn, 1570); „Au antidotary of select medicines“ (1579).—W. Clowe’a: „Treatise on the lues venerea“ pisał „On the nature aud properties of quicksilver“. Większość prac jego nosi charakter kompilacyjny.

Baker sir George B., lekarz przyboczny króla angielskiego Jerzego III, (* 1722—f 1809). Był kolejno prezydentem „College of Physicians“ (1785—1795), lekarzem dworu, królowej, wreszcie króla, mianowany baronetem (1776). Wielki uczony i klasycznie wykształcony, napisał piękną łaciną: „Dissertatio de affectionibus aniini et morbis inde oriundis“ (Londyn, 1755), a po angielsku liczne prace „o epidemii nieżytu i dysenteryi w Londynie panujących 1762 r. „o zaletach nowo wprowadzonego szczepienia ospy ochronnej“ (1766) „o endemicznej biegunce w Devonshire“ (1767), wykazując, że zależała ona od zatrucia ołowiem, i liczne inne. Dzieła jego zebrane wys«ły podtytułem „Opuscula medica iterum édita“ (Londyn, 1771), zaś w 9 lat po jego śmierci (1818) wyszły z druku jego: „Medical tracts read at the College ofPhyicians between the years 1767 ad 1785“. "

Baker Henryk (Henry), angielski badacz przyrody (* w r. 1698 — f w Londynie 1774 r.). B. przeważnie znany jest z dzieł treści ogólnej; jego opowieść filozoficzno-przyrodnicza: „The Universe“, doczekała się nawet kilku wydań. Oprócz t lioek’a i Malphigi stawał się coraz bardziej nie-zbędnem narzędziem do badań przyrodniczych. Rozprawy te są następujące: „The mikroskope madę easy“ (Londyn, 1743), oraz „Employaient for the mikroskope“ (1753). Niemałą też usługą B-a było ustanowienie przy londyńskiem Towarzystwie kró-lewskiem, t. z. Bakerian lectures, t. j. rozpraw przy-rodoznawczych. Zapisał on w tym celu 100 f. szt., z tern, aby procent od tej sumy co rok był przyznawany jednemu z członków Towarzystwa, bądź za wygłoszoną publicznie, bądź napisaną naukową rozprawę. Z nagród tych korzystali Davy, Faraday, Tyndall i inni uczeni angielscy.

Baker Samuel White Sir, znany podróżnik angielski (* w r. 1821 w Thorngrow, w hrabstwie Worcester — f w 1884 r. w Londynie). Pierwszą podróż odbył po Ceylouie, gdzie założył słynne sanatorium, które imię jego uczyniło rozgłośnem. Podróże po Ceylouie dostarczyły B-owi materyału do dwóch dzieł: „The Riffe and the Hound in Ceylon“ (1834), oraz „Eight Years Wandering in Ceylon“ (1855). Następnie B. podróżował po Egipcie, czyniąc spostrzeżenia nad znanemi wylewami Nilu;

BÜfea

' v:"

'i

W;

Fig. 199. Baker Samuel.

obserwacye te doprowadziły B-a do wniosku, iż występowanie Nilu z brzegów sprowadzają jego dopływy: Atbara i Modry Nil („The Nile Tributaries of Abyssinia“, Londyn, 1867). Wnet potem B. przedsięwziął wyprawę w celu zbadania ziem górnego Nilu; wyruszywszy po Białym Nilu z Chartumu, dotarł aż do Gondokoru. Po pewnym czasie poszukiwań, B., na zasadzie wskazówek Spęka i Granta, odkrył i dokładnie określił geograficzne położenie jeziora Albert-Njanza (nazwa dana przez B-a). Za odkrycia, poczynione w czasie tej wyprawy, opisanej w dziele: „The Albert-Njanza“, oprócz wielu wysokich zaszczytów, B. otrzymał wielki złoty medal od Londyńskiego Towarzystwa Geograficznego. W r. 1869 B. przedsięwziął drugą z kolei podróż w okolice górnego Nilu, udając się wszakże

tym razem nie tyle w celach naukowych, ile jako i wiele innych rozpraw i monografij o florze tropi-działacz w imieniu rządu egipskiego. Z tej podró- kalnej.    *

Bakewell, bardzo starożytne miasteczko angiel-

Ami. S.

Bakewell Robert, słynny hodowca, twórca, rzec można, racyonalnej hodowli bydła, a zwłaszcza owiec, urodził się w r. 1795 w Dishley-Grange, w hrabstwie Leicester, w Anglii. W 30-tym roku życia objął gospodarstwo po ojcu i z zamiłowaniem poświęcał się hodowli najprzód bydła, a potem owiec, trzymając się zasady hodowli rasy w samej sobie {in and in breeding), przez staranny wybór (se-lekcyę) sztuk rozpłodowych, z pomiędzy osobników odznaczających się własnościami i kształtami najodpowiedniejszemu do zamierzonego celu, to jest zdolnością do opasu i szybkim wzrostem i wykształcaniem się ciała. Dalszem wykształceniem mięsnej rasy bydła zajęli się bracia: Karol i Robert Colling w Darlington, B. zaś całą swoją uwagę zwrócił na hodowlę rassy mięsnej owiec, która też otrzymała nazwę „Dishley“ i w tym kierunku okazał prawdziwie twórczy talent. Powiadają naprzy' ład, że gdy rzeźnicy skarżyli się, iż owce, przypędzone na targi, z powodu zbyt krótkich nóg wielce się męczyły drogą, ponieważ kolei żelaznych wtedy jeszcze nie było,.B. zobowiązał się usunąć tę wadę i rzeczywiście następne pokolenia jego hodowli posiadały już dłuższe nogi, tak, że z łatwością mogły odbywać drogę. W obecnym czasie, inne mięsne rasy owiec, jak: Southdown, Cotswold, Oxfordshire i inne, zepchnęły owcę Dishley na drugi plan, ale B. był pierwszym, który tak pojętej hodowli nadał właściwy kierunek, a że ten był praktycznym, dowodzi tego wielka wziętość, jaką mięsne rasy owiec cieszą się nie- tylko w ojczyźnie swej, Anglii, ale i na stałym lądzie Europy. B. umarł w r. 1796, jako zamożny gospodarz, mienie swoje zawdzięczał głó-

St Rew.

I. E.

ży, obfitującej w zajmujące szczegóły epizodyczne, lecz bezowocnej pod względem politycznym i nau- skie, w hrabstwie Derby,w okolicy obfitującej w mar-kowym, B. powrócił do Anglii w 1873 r., opisaw- mur, ołów, cynk i węgle kam., ma źródła mineral-szy ją w dziele: „Ismailia a Narrative of the Ex- ne, i 2500 m-ców, trudniących się układaniem mo-pedition to Central Africa for the Suppression of zaiki z różnokolorowych marmurów. O trzy kilo-the Slave-Trade“ (Londyn, 1874; 2 t.). B. prze- metry na wschód, nad rzeką Dervent, leży zamek bywał w ostatnich czasach na Cyprze; ogłosił na- Chatsworth, w którym Marya Stuart więzioną była wet poczynione tam spostrzeżenia, te jednak nie przez lat 16; zajmowane przez nią komnaty zacho-posiadają wielkiej wagi. Nadto B. piastował przez wały się w pierwotnym stanie, pewien czas godność prezesa Londyńskiego Towarzystwa Geograficznego.

Baker Walenty, zwany „Baker-pasza“, brat podróżnika Samuela White'a B-a (* 1825 — f 1887), wstąpił do armii angielskiej 1848 r.; 1852 r., wysłany do Kaplandu, odznaczył się w licznych potyczkach; później czas jakiś przebywał w służbie czynnej w Indyach angielskich. Roku 1855 brał udział w kampanii krymskiej. Udał się następnie przez Persyę do Afganistanu, mając w tej podróży głównie na celu zbadanie stosunków rus-sko-angielskich w Azyi środkowej, na które poprzednio, jeszcze za swojej bytności w Indyach, miał sposobność zwrócić uwagę. W dziele p. t. „Clouds in the East“ w ujemnem przedstawił świetle niezaradność polityki angielskiej na Wschodzie wobec ustawicznego przysuwania się potęgi rossyjskiej do granic Indyj. Po powrocie do kraju zajął się sprawą reorganizacyi armii angielskiej, której liczne braki ujawniła wojna krymska. R. 1870 mianowany kwatermistrzem generalnym obozu w Alders-hot, lecz, z powodu kolizyj z wyższemi władzami wojskowemi, niebawem z tego stanowiska usunięty.

Po dłuższej włóczędze wstąpił 1877 r. do służby tureckiej; w stopniu generał-majora brał udział w wojnie 1878 roku, mając sobie powierzone dowództwo w Bulgaryi; opisał sprawy wojenne, w których uczestniczył, w książce: „The war in Bułgaria“. R. 1883 ofiarował swoje usługi kedy-wowi egipskiemu; powierzoną mu była organizacya milicyi egipskiej; po porażce Hicksa-baszy przez mahditów mianowany został głównodowodzącym w Sudanie. Z nielepszem od. swego poprzednika

Bakfong, już w r. 1776 w Chinach znana

powodzeniem prowadził dalej walkę z powstańcami; wme umiejętnej hodowli owiec, pobity pod Tokarem (5 lutego 1884), sam z resztkami wojska ledwo z życiem uszedł. Wrócił raz mieszanina miedzi, cynku i niklu. Wiedeńscy prze-jeszcze do Anglii, lecz niezadługo znowu udał się j mysłowcy, chcąc stare rzeczy za nowe sprzedać, z powrotem do Egiptu, gdzie w następnych wal- j przezwali go Alpaka. W Berlinie bracia Henninger kach z powstańcami uczes‘niczył i f pod Tel-El ! około 1824 r. nazwali nowe srebro. Geitner Kebirem.    j w Schneeborg nazwał Argentan. Najnowsi prze-

Baker John Gilbert, botanik angielski j mysłowcy przezwali L u n a i d, co znaczy do sre-(* 1834); w r. 1856 został dyrektorem zielnika , bra podobny.    E* w

Bakhuisen Ludolf, oh. Backhuisen.

w ogrodzie botanicznym w Kew, gdzie dotychczas ! Bakhuisen van den Brink, Rei ni er Kor-pracuje. Oprócz tego, jest on lektorem botaniki nelius (* 1809—f 1865), literat i historyk holen-w londyńskiej szkole lekarskiej i sekretarzem bota- derski, od r. 1853 kustosz archiwum państwowego, nicznego klubu zamiennego. Wydał: „The flowe- Prace jego historyczne i literackie, drukowane ring plants and feras of Great Britain“ (Londyn, w czasopismach: „De Gids“, którego był założy-1855); „Flora of tropical Africa“ (1868—71); „Re- cielem i redaktorem; „De kunst en Letterbode“ view of the british Roses“ (1864); „Flora of Man- i „De Nederlandschen Spectator“, wyszły później ritius and the Seychelles“ (Londyn, 1877); „Plants osobno p. t. „Studien en schetsen over vaterlandsche of Madagascar“ („Natur“, 1880); „On the natural geschiedenis en letteren“ (1860—77, 4 tomy), historie of Madagascar“ („Jour, of botany“ 1881),

J. F. G.

Baki (* 1526 w Konstantynopolu—f 1599 tamże), ■ ratować, utonął w nurtach Unny.—Źródła: Kato-największy liryk turecki z w. XVI, szczególniej ce- ! na: „Hist. crit. regni. Hnng. XXV“. — Zinkeisen: niony dla klasyczności języka; z pomiędzy jego po- j „Gesch. d. osur. Reichs III“. ezyj najlepsze są kasydy. Oprócz poezyi oddawał Bakińska gub., nazwana od głównego m. Basię nauce i tłómaczył na jęz. turecki różne dzieła : ku (utworzona w r. 1859 z poprzedniej gub. sze-arabskie. Utwory jego z małemi wyjątkami nie , machińskiej i powiatu kubańskiego), obejmuje wscho-zostały dotychczas ogłoszone drukiem; większość na jęz. niemiecki przełożył Hammer: „Baki’s, des groessten tuerkischen Lyrikers, Divan“ (Wied. 1825).

Porówn; Dvorak: „Baki als Dichter“ w „Zeitschrift der deutschen morgenlaendischen Gesellschaft“

(tom42-gi, r. 1888).

Bakics Paweł (* 1537), wódz serbski z czasów despoty Stjepana t. j. Szczepana (1515—1526). Pochodził on z rodziny, która niegdyś w Bośnii miała liczne posiadłości, skąd atoli schroniła się przed najazdem turków do Węgier. Odtąd B służył w wojsku węgierskiem. W bitwie pod Mohaczem przedstawił on królowi Ludwikowi Jagiellończykowi plany co do rozstawienia sił zbrojnych, lecz król przechylił się do rady Kacpra Bocskaya, Walentego Breka i Jana Kallona, przez co poniósł klęskę, przypłaconą własną śmiercią w bagnach Csellye (29 sierpnia 1526 r.).

Gdy sułtan Soliman obiegł Wiedeń (27 września 1529 r.), gdzie 16,000 wojowników pod przewodem ks. Filipa i Mikołaja Solmów broniło stolicy, B. na czele nielicznej garstki orężnych wstrzymywał pochód nieprzyjaciela przez most na Dunaju. Zniechęcony męztwem obrońców, Soliman powrócił do Budy (w paźdz. t. r.). W r. 1537 Mohamed, basza Se mendryi, z rozkazu Solimana wkroczył do Sławonii.

W wojsku, wysłanem przez Ferdynanda I na odparcie najeźdźcy, znajdował się i B. Ten radził, aby głównodowodzący, Katzianer, zajął stanowisko ze strony wschodniej Osieku (Eszeg) i pierwszy uderzył na turków, którzy z 60 działami oczekiwali natarcia. Na wieść wszakże, iż turkom nowe przybywają posiłki, wojska chrześciańskie rozpoczęły odwrót. Nieprzyjaciel wyruszył z miasta i z tyłu uderzył na uciekających. Popłoch stał się powszechnym. Wszyscy ratowali się ucieczką, między innymi i Katzianer. Sam jeno B. z małą garstką wojowników bronił się do ostatka, ale męztwo śmiercią bohaterską przypłacił (1537 r.). Głowę jego odesłano do Konstantynopola. Źródła: Katona:

„Hist. crit. regli. Hung. XIX“. — Brodaries: „De-scriptio cladis Mohacz“. Dodatek do wyd. Bonfina

.i. F. G

M. R.

dnią część kraju Zakaukaskiego, pomiędzy 38°24’a 4L°54’sz. pn. i 47°29’—50°22’dł. w. Gr. i graniczy na północ z obwodem Dagestańskim, na zachód— z gub. elizawetpolską, na pd.—z pro w. perską Azerbejdżanem, a na wschodzie dotyka m. Kaspijskiego. Gubernia B. przedstawia przeważnie równinę, zniżającą się stopniowo ku m. Kaspijskiemu i tylko w stronie północnej przerżniętą pasmem gór Kaukaskich z licznemi rozgałęzieniami i oddzielnemi grupami (np. Szach-Dag, 4255, i Bazar-djusi, 4480 m.). Gubernia składa się z 6-u powiatów: bakińskie-go, kubańskiego, szemachińskiego, gokczajskiego, dżewackiego i lenkorańskiego. Główną rzeką gu-bernii jest Kura z Araksem, a prócz tego wiele rzek i rzeczek nadbrzeżnych, pełno jezior słonych, z których Gum-Baszi zalicza się do większych. Na północy gubernii padają obfite deszcze, szczególniej w jesieni i na wiosnę, gdyż wiatry przynoszą wielką obfitość wilgoci; skutkiem tego roślinność jest tam niezmiernie bujną. Wschodnia część, mianowicie półw. Apszeroński, posiada grunt nieurodzajny, kamienisty, ale bogaty pod względem mineralnym, środkowa i zachodnia—przedstawia charakter stepowy (stepy Mugańskie, Szyrwańskie), południowa (powiat lenkorański) jest najurodzajniejszą z całej guberni (bawełna, trzcina cukrowa, indygo ryż, winorośl, drzewa morwowe, lasy dębowe). Klimat zdrowy, z wyjątkiem miejscowości nizkich, bagnistych, ziejących niezdrowemi miazmatami; tam panuje tebra, zwłaszcza w dorzeczu Kury. Obszar guberni wynosi 39.306 km. kw.; mieszkańców około 735.340 (1885) t. j. 18 na km. kw. (Tatarzy, Lezgini, Armeńczycy, plemiona irańskie, Rossyanie i Żydzi). Ludność zajmuje się rolnictwem, hodowlą bydła, ogrodnictwem i handlem. Główne gałęzie przemysłu gubernii: dystylacya i rektyfikacya nafty i produktów naftowych, gorzelnictwo, młynarstwo (13 młynów parowych), garncarstwo, jedwabnictwo i rybołówstwo.

z 1606 r.

M. ii.

Bakińskie wyspy, grupa wysepek wulkanicz-

And. S.

Bakka Stanisław,

Zrinskych. Auersperg poległ w boju, a turcy po nauki gimnazyalne w Lublinie, później jako kon-25-dniowem oblężeniu zajęli twierdzę. B. chcąc się ‘ duktor przy r, Wiśle, pracował do r. 1845. W na-

w Zamościu, pobierał

Ba.kiński powiat obejmuje wschodni kraniec gub. bakińskiej (półw. Apszeroński); przestrzeń równa się 3457 w. kw.; mieszkańców (bez m. Baku) 100,600; Bakics M a t i j a s, komendant małej twierdzy ziemia mało urodzajna, klimat suchy i tylko na Krupy nad Unną, w posiadłościach Jerzego Zrinskie- północ.-wschodzie, dzięki sztucznemu nawodnieniu, go (Zrinyi). Gdy cesarz Maksymilian II wyprawił są piękne ogrody owocowe. Powiat bakiński obfi-w r. 1575 do Konstantynopola panów v. Preynera tuje w słone jeziora i głównie w źródła oleju skal-i Ungnada z Sonegk, aby, złożywszy trybut sułta- nego, co spowodowało rozwój najważniejszego w Ros-nowi, pokój u niego wyprosili, Mustafa Sokołowicz, syi przemysłu naftowego, basza bośniacki i namiestnik Rudy, zagarnął zamki Kókko, Diveny i Semoskö w żupie novigradzkiej nycli na zachodniem wybrzeżu m. Kaspijskiego, mię-i obiegł Krupę, gdzie B. dzielnie się bronił. Tym- dzy półwyspom Apszerońskim a zatoką Kizylagacz; czasem Ferhad basza, pokonawszy na głowę Her- j z tych ważniejsze: Nargin, Los, Duwanny; przed nie-barta Auersperga, hetmana Krainy i Chorwacyi, ! dawnym czasem wynurzyła się z morza wysepka w bitwie pod Budackiem nad Radonią (między Hras- ■ Kamani, lecz wkrótce znikła, dowicą a Vinodolem), zdobył Zrin, gniazdo rodu

Bakota, wieś, położona nad Dniestrem, w gub. podolskiej, w powiecie uszyckim; w wieku XIII-ym była miastem warownem i uchodziła za stolicę Po-nizia uaddniestrzańskiego, którem wtedy władali książęta haliccy. Poszukiwania, {przedsiębrane w tej miejscowości przez prof. Antonowicza, p. Sicińskiego i komisyę arch. kijowską (1884, 1889 i 1891 r.), dały powód, a po części i materyał dr. Antoniemu J. do skreślenia monografii historycznej B-y (Porów. „Biblioteka Warszawska“ 1891 r., za grudzień). „Oto jak wyglądała ona w zaraniu w. XIII (pisze rzeczony autor): obwarowanie właściwe, t. j. zamek, obwiedziony inurem, wznosił się na skale Bakockiej, na owej dzisiejszej Białej górze... U stóp zamku toczyła się wspaniała rzeka szeroką wstęgą; tworzyła tu ona łuk, półkolem wrzynała się w brzegi płaskie, a że głębia tu była znaczna, więc tem samem przystań wygodna i zaciszna dla licznych statków. W podwalinach skały mieszkali zakonnicy; posiadali tu niechybnie świątynię, która za pomocą kamiennych schodów, wijących się ślimako-wato, łączyła się z górnym zamkiem. Miasto właściwe rozścielało się na pochyłej płaszczyźnie, biegnącej od brzegu, na skraju horyzontu zamkniętej wzgórzami, na której wznosiła się rezydencya książęca — „teremy“, kędy się obecnie tuli uboga wioseczka, Teremcami zwana. Właściwie książęta bywali tu tylko chwilowymi gośćmi; w zastępstwie ich rządzili bojarowie haliccy, podniesieni do godności namiestników. Między r. 1250 a 1255 B-ą zawładnęli tatarzy; wprawdzie odzyskał ją ks. Daniel, ale nie na długo, bo w r. 1260 dostała się znowu w moc Burundaja, po którym, jako wielkorządcy podolscy, występują Telabuga i Nogaj. Rządy tatarskie sto lat trwały, a podczas nich B. utraciła cechy stolicy Ponizia, zmienionego w ułus tatarski. Po zwycięstwie nad Sinemi Wodami (r. 1362), w którem polegli wszyscy trzej tatarscy kniaziowie podolscy: Choczuhej, Kotłubej i Dmitrej, książę litewski, Olgierd, darował zdobytą dzielnicę krewniakom swym, Koryatowiczoin. Wtedy B. podniosła się nieco z upadku, ale wkrótce zaćmił ją całkowicie założony przez nowych władców Kamieniec. Zepchnięta na drugi plan, w r. 1388 darowaną została przez Koryatowiczów Niemirze, który wszakże w lat pięć potem ustąpił z niej przed nowym zaborcą Podola, Witoldem. W r. 1393 B. drogą zastawu przeszła w ręce Jagiełły, który za 20,000 kóp groszy ustąpił ją Spytkowi z Melsztyna, po śmierci zaś tego ostatniego znowu nią zawładnęli książęta litewscy. Na początku w. XV, przy podziale Podola na okręgi, jeden z nich nazwano Ba-kockim. Zatargi między litwinami a polakami o władanie ziemią podolską ostatecznie przyczyniły się do upadku B-y, co do której, przy podziale spornego terrytoryum, obie strony zobowiązały się nie wznosić zburzonych jej obwarowań. W czasach nieco Bakos (Bakosz) de Osty an, rodzina węgierska, późniejszych, B., już będąca nędzną tylko wioseczką, dziś już wygasła. Najwybitniejszym jej członkiem weszła w skład dóbr królewskich i oddawana była był Gabor B. (* 1607—f 1666), gorliwy zwolennik j w dzierżawę różnym indygenom. W r. 1577 zni-Bethlema Gabora i Jerzego Rakoczego, brał udział I szczyli ją wołosi, w 1633 Abazy-basza; w w. XVII

stępnym roku złożył egzamin na inżyniera. W r. ' w wojnie trzydziestoletniej, a pod koniec życia prze-1853 mianowany inżynierem p-tu Warszawskiego, szedł na stronę cesarza Ferdynanda, a wkrótce, pomocnikiem inżyniera gubernialnego warszawskiego, f 4 stycznia 1874 r. Wydał: „Zmiana miar i wag polskich na rossyjskie i rossyjskich na polskie“ (1849), oraz przetłómaczył na język polski Wejsbaclia:,, Mechanika teoretyczna dla użytku inżynierów i techników“, (1856).

Bakker Ge rbrand, lekarz holenderski (*1771 —f 1828), profesor anatomii, chirurgi i położnictwa, oraz nauczyciel anatomii porównawczej, najprzód w Haarlemie, później w Gronindze. Pisał liczne prace, a między innemi piękną: „Descriptio iconis pe-lvis femininae catagraphicae dissectae in usum obstetricium i t. d.“ (Groninga, 1816), oraz po ho-lendersku „Opożytkach i godności sztuki położniczej“,

„O związku budowy zwierząt z ich czynnościami“,

„O życiu dzieci w dwóch pierwszych latach niemowlęctwa“; z przyczyny epidemii „febris malignae“

(w Gronindze, 1826), wydał dokładny jej opis naukowy. Był on gorącym zwolennikiem magnetyzmu zwierzęcego, o czem świadczy jego praca: „Bijdragen tot den tegeeuwordigen Staat van het animalisch Magnetismus in ons vaderland“ (Groninga, 1814—1818).

Bak-kin ob. Bacninh.

Bak-ninh, ob. Bacnin h.

Bakon, ob. Bacon.

Bakony, prawy dopływ Dunaju, ma źródła w Ba-koûskim Lesie, na stokach Blauerbergu (Köröshegy) płynie ku północy i pod Gornjo wpada do Dunaju, obiegłszy 72 km.—W górnym biegu ma brzegi malownicze, w dolnym jednostajne, ale urodzajne.

Bakoński-las, po madjarsku Bakony, lesiste pasmo wzgórzy w Węgrzech, ciągnące się z północo-wschodu na południo-zacliód, przez komitaty Veszprèm i Zala, na długości 80—90 kil. i szerokości 30—45 kil., Najwyższy szczyt w tem paśmie jest Köröshegy, (Blauerberg) 713 metrów nad poz. morza. Cała ta przestrzeń jest pokryta lasem liściastym, złożonym przeważnie z buków, dębów i lip, i obfitującym w zwierzynę. W porze letniej tuczą się tu na żołędziach ogromne stada nierogacizny, której pasterze, zwani kondaszami lub kanaszami, nabyli z czasem sławy rabusiów i stali się bohaterami ludowych pieśni węgierskich, Na wschodnim krańcu lasu, w pobliżu jęzora Balatoń-skiego, znajdują się skały bazaltowe, wśród których rośnie winograd, dający sławne wino badaczońskie.

Północne odrośle B. L. przechodzące do komitatów:

Białogredzkiego (Stuhlweissenburg) i Komorneńskie-go, noszą nazwę gór Vertes. Wśród tej puszczy znajduje się, założone w 1030 r. przez Św. Stefana pod wezwaniem sw. Maurycego, opactwo benedyktynów, około którego rozsiadła się wioska Bakony-bel, licząca 1365 mieszkańców. Nazwa tych gór (Bakoń=Bukoń) równie jak i sąsiedniego jeziora Ba-latońskiego (Błotne), wskazuje na dawne jej pochodzenie słowiańskie.

E 1).

F-n.

And S

N.

]!. Ur

Ąnil. S'

P. Chin.

osadzona na nowo, weszła w skład uszyckiego starostwa; w 1775 utworzono z niej oddzielną kró-lewszczyznę, którą w 1795 r. otrzymał od Cesarzowej Katarzyny podpułkownik Andrzej Stawicki i odprzedał ją wkrótce majorowi w. p. Wyleżyń-skiemu. Dziś część jej jest własnością prywatną Konrada Szymanowskiego, część zaś rządowa między włościan rozparcelowana została; mieszkańców w niej 763. Góra Bakocka czyli Biała, wznosi się na 76 sążni nad powierzchnią wody dniestrowej i panuje nad okolicą; górna jej warstwa, wysokości 20 sążni, przedstawia skałę pionową, dolna (55 sążni)—stromą pochyłość, wrzynającą się w rzekę w kształcie półwyspu. Na tej górze znajdują się dziś szczątki murów, a w głąb jej prowadzą liczne kurytarze, wyższe lub niższe, do których się tulą, wykute w skale, cele, kaplice i doły, przeznaczone do składania zmarłych,—na ścianach są liczne wizerunki świętych, z zatartemi słowiańskiemi napisami.    *

Bakoticz Fulgentio, rzeźbiarz chorwacki (* na początku w. XVIII w Gomilicy pod Spletem; rzeźbił udatne wizerunki świętych z drzewa i kości, rozproszone po rozmaitych kościołach i klasztorach włoskich i dalmackich. Był on mnichem zakonu minorytów, f zaś r. 1790 w Umbryi, rażony apoplek-syą, podczas swego kazania.

Bakoticz Dragutin An toni (*1832—f 1887), autor i działacz chorwacki w Dalmacyi. Po skończeniu uniwersytetu był suplentem w gimnazyum w Splecie, potem 12 lat profesorem w Rjece, gdzie wydał r. 1864 „Pojave iz prirode“ (Zjawiska przyrody). a w r. 1867 „Vinarstvo“. Po krótkim pobycie w Szybeniku został r. 1871 dyrektorem gimnazyum w Splecie, a r. 1878 inspektorem szkolnym. Troszcząc się o rozwój szkół w Dalmacyi, wydał dziełko „Naukovna osnova“ (Zasady nauczania). Po śmie^pi B-a znaleziono piękny romans jego „Raja“, nad którym dwadzieścia lat z górą pracował.

Bakowiecki Józef Mokosiej (fi 650 v. 1655), bisk. włodzimierski i brzeski-unicki. Prawdopodobnie pochodził z tego samego rodu, co władyka chełmski, Wasil Baka, pieczętował się bowiem herbem Wukry. Przez lat kilkanaście był sekretarzem Zygmunta III, później pisarzem włodzimierskim, w końcu wstąpił do bazylianów. Z archimandryi żydyczyńskiej przeszedł w r. 1631 na biskupstwo po Joachimie Mo-rochowskim. Katedrę swoją opasał wałami przeciwko napaściom tatarskim; długi, obciążające dobra biskupie, spłacił z oszczędności własnych (Bartoszewicz w „Enc. Org.“ II, 7257).

Baków, ruin. B a c a u, niem. B a k a u, miasto w Rumunii północnej (Mołdawia), stolica powiatu t. im. nad Bystrzycą, prawym dopływem Seretu, węzeł kolei żelaznych; prowadzi ożywiony handel, liczy około 15,000 in-ców. Okolica bardzo urodzajna.

Baksan, znaczny lewy dopływ Tereku, ma źródła w górach Kaukaskich, na wschodnim stoku Elbrusa, płynie z razu w dzikiej i urwistej dolinie Uruspijewskiej, ku północo-wschodowi, a wydostawszy się z labiryntu górskiego na płaszczyznę, przyjmuje kierunek prawie wschodni; wzmocniony prawym dopływem, Czeremem, łączy się z równą mu co do długości i zasobu wody, Małką, i z nią razem wpada poniżej twierdzy Jekaterinogradska do Tere-ku, ubiegłszy 148 km.—Na brzegach B-u, w osadach Kabardyńców, znajdują się liczne pomniki kamienne, kształtem przypominające krzyże, z wyrytemi na nich napisami.

Bakschay Abraham, z Szemnic na Węgrzech rodem, sekretarz Olbrachta Łaskiego, wojewody sieradzkiego, jest autorem dziełka, p. n. „Chronologia de rebus Hungaricis, prius nunquam édita“ (Kraków, Siebeneicher, 1567). Znajdują się tu wiersze Jana ze Świdnicy, Andrzeja Trzecieskiego,Adama Schroe-tera. Rzecz pisana w Ostrogu na Wołyniu. W dodatku mieści się mowa Olbrachta Łaskiego, miana w r. 1561 do rycerstwa, podczas wyprawy mołdawskiej.

Bakszyn, Ob. B a s z k i n.

Bakterya (od greek, bakterion — pręcik). Tern mianem oznaczamy pewne drobnoustroje, które podług swej organizacyi należą do niezmierzonego państwa najniższych tworów żywych, stanowiącego od dawien dawna przedmiot sporu granicznego między botanikami i zoologami, gdyż żyjątkom tym brakuje cech znamiennych dla wyżej rozwiniętych roślin i zwierząt. Bo też jeden rzut oka na najniższe szczeble państwa istot żywych poucza, że im drobniejszemi się stają należące tu twory, im prostszą się staje ich organizacya, tern bardziej zacierają się znamiona, wyróżniające roślinę od zwierzęcia. Tak np. wymoczkom, uważanym za rzeczywiste zwierzątka, brakuje nerwów i mięśni, naczynia krwionośne i narzędzia oddechowe są tylko szczątkowo rozwinięte; z drugiej zaś strony, istnieją rośliny drobnowidzowej wielkości, obdarzone zdolnością samodzielnego ruchu, a nawet narzędziami ru-chowemi, wielce podobnemi do zwierzęcych. Tak wreszcie na pograniczu państw przyrody natrafiamy na grupę najdrobniejszych tworów, o których najbieglejszy nawet przyrodnik nie może orzec z pewnością, czy są rośliną, czy zwierzątkiem. Do tych najpierwotniejszych, najniższych istot, zaliczano też dawniej 11-e; obecnie wszakże, wskutek poglądów rozstrzygających w tym względzie powag (F. Colin, de Bary i inni), uważają napewno, że B-e należą do państwa roślinnego, a mianowicie, że są najbliżej pokrewne z tak zw. nostoca-ceami, oddzielną grupą roślinek mikroskopowych, podobnych do porostów (alg), z któremi wespół stanowią dość wyodrębnioną i odosobnioną rodzinę roślin rozszezepkowych (schizo v. schistophyta, od greek, schizein = rozszczepiać). Od typowych przedstawicieli gatunku Nostoc wszakże większa część B-yj (choć nie wszystkie) wyróżnia się brakiem zieleni (chlorofilu), czem znowu najściślej zbliżają się do grzybów we wszystkich warunkach życiowych, (ustroje nieposiadające zieleni wymagają do swego żywienia już gotowych organicznych związków węglowych, gdyż nie mogą wprost pobierać swego węgla z dostarczanego im kwasu węglan ego, tę bowiem czynność spełnia właśnie zieleń roślinna i ciała podobne. — P o r • w.

Rakteryh.

tunki bakteryj cechują się morfologicznie. Gdy w rozwoju danego gatunku powstają wyłącznie komórki kuliste, wówczas tworzą się tak zwane „kokki“ (fig. A.); gdy składające budowę pierwociny komórkowe są wyłącznie pręcikowate, powstają „łase cz ni ki“ czyli „prątki“ (bacilli fig. B.); przy zgiętej, lub spiralnej postaci komórek bakteryjnych tworzą się „wibriony“, „spirylle“ i „spirochety“ (fig. C.); gdy w skład ciała bakteryi wchodzą pierwociny częścią kuliste, częścią pałe-czkowate, a częścią spiralne, wówczas tworzą się wyżej rozwinięte, zawikłańszej budowy „pleo-morficzne“ gatunki, jak lepto i c h 1 a d o-t h r i x. Stosownie do wielkości, długości i szerokości pojedyńczych komórek, widzimy mikro i ma-krokokki, krótkie albo długie, cienkie lub grube la-seczniki albo spirylle. Gdy pojedyńcze komórki bak-reryjne, po rozwojowym podziale, pozostają z sobą w połączeniu, wówczas powstają mniej lub więcej długie członkowane twory; co do kokków w ten sposób powstają dwójniaki, czwórniaki lub łańcuszkowe kokki, a więc diplo i strepto-kokki (fig. A3 i A₃), tabliczkowate, merismopedia (Zopf) lub Merista (Hueppe). fig. A₄, wreszcie pakietowe, których najpospolitszym przykładem jest sarcina, a między jej odmianami sarcina ventriculi (fig. A₅).— Co do laseczników i spirylli, jakoteż pleomorficznych gatunków, powstają albo dłuższe, proste, falisto po-zginane lub szrubowate nitki (fig. B. i C.) których członkowanie często uwydatnia się dopiero pod działaniem stosownych odczynników (roztwór jodu), lub też mniej lub więcej luźno powiązane łańcuchy prątków. Gdy natomiast, po dokonanym podziale, komórki bakteryjne całkiem się od siebie odłączają, wówczas każdemu osobnikowi pojedyńcza odpowiada komórka. Tak się dzieje np. dla zwykłych mikrokokków, z pomiędzy których dla patologii tak ważne są staphylokokki chorobotwórcze (fig. A₆), dalej dla wielu gatunków laseczniko-wych (fig. B±), częściowo dla niektórych spirylli i wibrionów np. dla cholerycznych, których czyste hodowle często składają się wyłącznie z zagiętych komórek pojedyńczych, t. z w. „laseczników przecinkowych“ (fig. C₄). Co się tyczy ugrupowania, tak ważnego dla mikro i makroskopijnego rozpoznawania określonych gatunków bakteryj, przede-wszystkiem ważnemi są własności osłonek galare-

art. assymilacya u roślin), i dlatego, w przeciw- j makroskopijnego wyglądu, przez co pojedyncze ga-stawieniu do porostów cldorofilem obdarzonych—no-stocaceów- alg. rozszczepkowych, otrzymały od Naegelego miano grzybków rozszczepkowych (schizo y. schistomycetów), aczkolwiek, stosownie do swej budowy i rozwoju, a więc w znaczeniu opisowo-botanicznem, nie mogą być ściśle do rzędu grzybów zaliczone. Odróżniano dawniej dość pospolicie B-e kuliste i pręcikowe lub pa-ł e c z k o w e; * ponieważ zaś pierwsza nazwa jest nielogiczną (pręcik kulisty), zgodzono się postacie kuliste, za przykładem Hal lier a, zwać mikro-kokkami, lub poprostu kokkami. Wszakże kulki i prątki nie stanowią jedynych postaci tych drobnoustrojów, zdarzają się bowiem jeszcze kształty szrubowatego odcinka (t. j. wibriony), jako też twory dłuższe, sztywne, względnie grube szruby (spirylle), oraz cieniutkie, giętkie wężownice (spirochety).

Idąc za wskazówkami Zopf a, obecnie do B-yj zaliczają jeszcze pewien szereg roślin rozszczepkowych, dawniej od B-yj oddzielonych (ponieważ brak im chlorofilu, słuszniej jest zaliczać je do rozszczepkowych grzybków, niżeli do rozszczepkowych porostów, czyli alg.). Od klasycznych B-yj odróżniają się one najprzód niepomierną wielkością oraz wie-lopostaciowością, tak, że w przeciwstawieniu do pospolicie j e d n o p o s t a c i o w y c h (m o n o m o r f i c z -nych) B-yj, zwą się wielopostacio wemi (pleo-morfie znemi). Głównemi przedstawicielami tej pleomorficznej grupy są: Grenothrix, Boggiatoa alba i Cladothriæ dicholoma. Ciało B-yj składa się z pierwiastków komórkowych—k o morek bakter yj-nych—które pod względem głównych cech budowy oraz wzrostu zachowują się, jak komórki roślinne, aczkolwiek j ąder dotychczas w nich nie wykryto.

pęcznieją, wówczas rozmnażające się w ciekłym ośrodku osobniki utrzymują się w skupieniu przez zbite masy galaretowate, zwane dawniej „palinel-lami“, dziś zaś „zooglaeami.“ Szczególniej znanym przykładem bakteryi z olbrzymim rozrostem zooglei jest, nierzadko w buraczanym soku w cukrowniach się rozwijający, do skrzeku żabiego podobny, „leu-conostoc“—jako też t. zw. grzybek kefirowy, którego istnienie ostatniemi czasy zakwestyonowanem zostało. Kształt tych skupień niekiedy jest (w tym samym środku odżywczym) tak typowy, że stanowi cenną, a niekiedy wprost rozstrzygającą cechę rozpoznawczą dla danego gatunku bakteryi. Bakte-rye rozmnażaj ą się częścią przez prosty po-

Substancya komórki bakteryjnej jest w głównej części utworzona z masy protoplazmatycznej, pospolicie bezbarwnej, niekiedy wszakże rozmaitemi barwnikami (między niemi czasami i chlorofilem) zabarwionej rozmaicie: żółto, czerwono, zielono, niebiesko i t. d., — zawierającej nadto w niektórych gatunkach szczególne domieszki, jak skrobię (Bacillus amijlobader), lub siarkę (beggiatoa) i t. d. Ta treść protoplazmatyczna, odznaczająca się wogóle nadzwyczaj żywein pochłanianiem i zatrzymywaniem ziarenkowatych barwników, zwłaszcza też anilinowych, otoczona jest delikatną błonką, którą uwydatnić można wyraźnie za pomocą odczynników, ścinających i zarazem barwiących zaródź (protopla- ; towatych; gdy one są potężnie rozwinięte i słabo zmę), a nietykających osłonki. Podług de Barego, ta błonka komórkowa jest tylko wyrazem najwe-wnętrzuiejszej, zbitszej warstwy otoczki galaretowatej, chemicznie posiadająca cechy wodanu węgla, zbliżonego do drzewnika (celulozy). Tymczasem M.

Nencki twierdzi, że błonki pewnych B-yj gnilnych składają się przeważnie z pewnej substaucyi białkowatej, tak zwanej mykoproteiny.—U wielu najwyżej rozwiniętych B-yj (dadothrix, crenothrix) błonka przybiera zabarwienie żółte, ciemno-brunatne lub brunatno-zielone, a to dzięki odkładaniu się w nich soli żelaznych. Rozmaitość kształtu i wielkości komórek bakteryjnych, oraz ich połączeń i skupień, stanowi o różnicy ich mikroskopijnej postaci, oraz dział poprzeczny czyli rozszczepienie istniejącej komórki bakteryjnej (ztąd wprowadzona przez Nae-gelego nazwa grzybków rozszczepkowych schicomycetów, w odróżnieniu od nitkowych (hy-phomycetów, rozmnażających się przy pomocy typowych nitkowatych organów rozrodczych), częścią zaś przez tworzenie zarodników, wśród którego odróżniają tworzenie zarodników włonne (endogene Sporenbildung) oraz tworzenie arthro-s p o r ó w, t. j. odszczepienie pojedynczych członków ze skupienia, które dopiero w pewnych warunkach same się zarodnikami stają. Zdolność rozrodcza bak-teryj, w warunkach ich rozwojowi sprzyjających, jest po prostu zdumiewająca;tak np. obliczyłFerd.

ani śladu zdolnych do rozwoju i rozmnażania bakteryj gnilnych. Dopiero gdy śmierć przerwie bieg spraw życiowych, gdy materya organiczna utraci samoruchowe własności, wówczas rychło i niechybnie staje się pastwą i łupem bakteryj gnilnych. Oczywiście, jeśli im potrzebne do ich rozwoju warunki (stosowna ciepłota, wilgotność, odczyn chemiczny, o czem zaraz) na to pozwolą. Jest to już dziś faktem niezbitym, że sprawie gnicia, przy której obumarła substancya orga-

•V«

• o* /

-V w

fPt«

r

2.

--- U

^ ^ /

S/

Cohn, że z pojedynczej komórki bakteryjnej mogłoby po 24 godzinach już powstać 1672 miliona, po 2 dniach 281¹/₂ bilionów, po trzech dniach zaś 47 trylionów osobników.

-I

W' \L'»

/*

c.

Przy postępowym dalej rozwoju z jednej komórki bakteryjnej, której szerokość pospolicie nie przekracza jednej tysiącznej milimetra, a której długość w lasecznikach bywa 2 do 4 razy większą niż szerokość, potomstwo już po dniach pięciu za-pełniłoby cały ocean; progenitura zaś jednego kokka, którego waga jest tak małą, że dopiero 636 miliardów waży gramm, po trzech dniach dosięgła - by przerażającej wagi 7V₂ milionów kilogramów. Cała kula ziemska rychłoby przemieniła się w jedno wielkie skupienie bakteryj, gdyby nie istniały momenty tamujące ich rozwój. Do tych urządzeń tamujących w przyrodzie należy przedewszystkiem brak stosownego pożywienia.

r<J

■V

i !>    '

\S

? ‘t

Fig. 200. Kształty bakteryj (bliższe objaśnienia w tekście).

Bo faktem jest, że np. wszędobytne, jak je zowią,zawsze obecne w powietrzu, wodzie i gruncie b ak t e ry e gnilne, żywić się mogą jedynie obumarłemi substaucyami organicznemu nie mogą zaś utrzymać dostatecznie swego życia za' pomocą żywej jeszcze, normalną przeróbką materyi obdarzonej tkanki zdrowego ustroju zwierzęcego lub roślinnego. Wobec ich znanej wszędobytności, nieuniknionem jest wnikanie ciągłe tych drobnoustrojów, za pośrednictwem wdychanego powietrza, wody do picia i przyjmowanych pokarmów, do wnętrza żyjących zwierząt i ludzi; że wszakże żyjąca substancya tych ciał nie stanowi dla rzeczonych niczna utrącą postać i ulega rozpadowi, aby się za-mikrobów właściwej gleby odżywczej, o tern najdowo- mienić w szereg związków chemicznych prostszych, dniej przekonywa ta okoliczność, że w e k r w i i t k a n- nie tylko towarzysz ą bakteryę, lecz że ją kaćh wewnętrznych zdrowego człowieka wzbudzaj ą i podtrzymują. Gnicie wszakże nie lub zwierzęcia nigdy wTykryć nie można i jedyną jest sprawą, zawisłą od działania bakteryj:

94

Encyklopedya Powszechna Ilustr. T. VI.

F-n.

cały szereg t. zw. fermentacyj od ich spraw życiowych zależy i im swój chemiczny charakte r zawdzięcza. Tak np. fermentacya octowa, przy której, jak wiadomo, alkohol przechodzi w kwas octowy, ferm. mlekowa czyli mleczna, na której polega kiśnienie mleka, kiszenie kapusty i t. d., f. ra a-słowa przy t. z. dojrzewaniu serów gnojonych, kwaszeniu ogórków i t. d. Niektóre f. pigmentowe czyli barwnikowe, które były powodem tak licznych zabobonów i przesądów, również polegają na rozkładach zwierzęcych i roślinnych przez pewne bakterye t. z. barwne, przy czem tworzą się zabarwienia czerwone (naśladujące krew) niebieskie, żółte, zielone i t. p. Tu takż e należą zjawiska fos-forescencyi gnijącego mięsa, zwłaszcza ryb morskich, jak to pierwszy wykaz ał P f 1 ü g e r. Oprócz wzbudzania spraw ferment ycznych, jako bezpośrednich stkutków ich własnego życia, bakterye mogą jeszcze ym sposobem działać rozkładowo na substaneye organiczne, że wydzielają z siebie ciała pewne, fermenty nieupostaciowione, t. z. w. enzymy. Ażeby bakterye mogły wywoływać rzeczone skutki, t. j. ażeby w ośrodkach lub na glebach odżywczych mogły żyć i rozmnażać się, potrzeba spełnienia pewnych warunków zewnętrznych. Tu należą przedewszystkiem pewne (określone dla każdego gatunku) granice ciepłoty, która pospolicie waha się między 30° a 40°C, jako „optimum“ rozwojowe. Poniżej 5°C, wszelkie bakterye utrącają zdolność rozrostową, a tak samo powyżej 50°C. Dalej, ważnym jest odczyn chemiczny gleby, czyli podłoża, kiedy bowiem grzyby (pleśnie) chętnie rozmnażają się na glebach kwaś n y c h, większość bakteryj rozwija się i mnoży najlepiej na alkalicznych. Ztąd to pochodzi, że przy jednostajnym odczynie podłoża, hodowle B-yj rzadko tylko zagłuszane zostają przez rozwój grz ybów, co natomiast często się zdarza przy zmianie odczynu gleby odżywczej. Tej okoliczności zawdzięczają też działanie środki dezinfekcyjne i pzeciwbakteryjne: karbol, chlor, brom i t. d. Oprócz określonej ciepłoty i odczynu, oraz nieobecności szkodliwych dla życia B-yj substancyj chemicznych (antiseptica i desinficen-tia), potrzebnym też jest pewien stopień wilgotności gleby, pewna ilość wody. Zbytnie stężenie gleby odżywczej powstrzymuje wzrost i rozwój B-yj. Kiedy np. pleśnie nader pomyślnie rosną na stałych, wilgotnych podłożach, to B-e najlepiej rozwijają się w ośrodkach płynnych. Wreszcie należy zwrócić uwagę na zależność rozwoju B-yj od obecności lub nieobecności 11 e-n u. Istnieją takie, które dla swego wzrostu wymagają obfitego dowozu tlenu, są to t. zw. aëro-bia konieczne (obligat). Tu należy między in-nemi lasecznik sienny (bacillus subtilis). W prostem do nich przeciwieństwie stają te B-e, które żyć i rozwijać się mogą jedynie bez przystępu tlenu z powietrza; są to anaërobia konieczne. Przykładem doskonałym ich, jest lasecznik obrzęku złośliwego (oedema malignum.) Trzecią grupę obejmują takie B-e, które wprawdzie zwykle potrzebują wolnego tlenu, ale które jednakowoż i przy jego niedostatku, lub braku zupełnym, żywo rozmnażać się

mogą: anaërobia facultativa. Tu należy większoś« znaych B-yj chorobotwórczych. Co się tyczy zależności wzrostu B-yj względem światła i elektryczności—to wiadomości nasze nader są skąpe. Prądy indukcyjne, podług badań Cohn* i Mendelsohna, są bez znajczniejszego wpływu; natomiast prądy stałe (galwaniczne) wywierają wpływ przyśpieszający rozwój B-yj proporcyonalnie do siły swego natężenia. Większa część wymienionyck czynników, które w nizkim stopniu i krótkiem działaniu zdolne są powstrzymać rozwój B-yj (krańcowe stopnie ciepłoty, odczynniki chemiczne, odjęcie wody i t. d.), mogą przy dłuższem działaniu i większej sile onego całkiem zniweczyć zdolność rozwojową. Na znajomości i praktycznetn spożytkowaniu wspomnianych faktów polegają metody wyjaławiania i dezinfekcyi (chirurgiczny opatrunek, antyseptyka Listerowska, sposoby konserwowania materyałów spożywczych i t. d.). Ostatnie czasy dowiodły niezbicie, że zakres działania B-yj nie ogranicza się do rozkładu obumarłej substancyi, lecz że również żywy ustrój ludzki i zwierzęcy bywa przez B-e nagabywanym i uledz może zniszczeniu; inaczej to techniczne wyrażają, że jedne B-e są s a p r o pirytami, inne pasorzytami (parasita), przyczem pamiętać wypada, że jeden sposób życia wcale drugiego stanowczo nie wyklucza. Pomiędzy B-mi istnieją, co prawda, takie, które dotąd znajdowano t y 1-k o wewnątrz żywego ciała innych stworzeń, i których hodowla na martwych podłożach organicznych nie udawała się dotychczas w żaden sposób—są to „pasorzytne B-e ścisłe“ (obligat), jak np. spirylle gorączki powrotnej i laseezniki trądu — cały szereg innych, znanych dotychczas jedynie na ustrojach obumarłych, lub też, jeżeli znajdą się na żywych, to jedynie w wykluczonych już ze ścisłego związku z utkaniem ustroju ciałach organicznych (wydzielinach i wydaleniach), lub wśród przyjmowanego z zewnątrz pokarmu. Są to „ścisłe saprophyty“. Wszakże większość znanych pasorzytnych B-yj, jak tego sztuczne hodowle na stosownych podłożach dowodzą, może stawać się„saprophytami fakultatywne-mi“, oraz odwrotnie: znane pierwotnie saprophytyczne mikroby, które każdego czasu mogą się zachowywać, jak pasorzytne, są to „pasorzyty fakultatywne“, jak np. laseezniki karbunkułowe. B-e pasorzytne, gdziekolwiek i kiedykolwiek jako takie występują, są zawsze chorobotwórcze mi, mniej lub więcej silnemi. Saprophyty zaś sam© przez się nigdy chorobotwórczemi nie są; mogą się wszakże stać szkodliwemi, lub nawet zgu-bnemi dla człowieka i zwierząt przez to, że sadowią się na obumarłych (gangrenowych i t. p.) częściach ciała żywego, i tam sprowadzają gnilne rozkłady, których wytwory, znane jako „ptomainy“, (Selm i, B r i e g er) wnikając do ogólnej masy soków ustroju (krwi), wywołują ciężkie, często śmierteln« „zakażenia gnilne“.

Bakteryologia jest to nauka o bakteryach. Wobec olbrzymiego rozszerzenia badań, oraz zrozumienia znaczenia drobnoustrojów wogóle, a zwłaszcza też chorobotwórczych, częściej już teraz mówimy o my ko logii patologicznej, w której,

oprócz bakteryj, mówi się i o innych pierwot- , kaźnych nowych zwolenników. Występuje przeciw niakach (grzybach, pleśniach i t. d.), tak, że B. j niemu wielki chemik L i e b i g, uważający i fer-już weszła, jako główna wprawdzie część składo- mentacye, i pokrewne im procesy, za sprawy c z y-wa, do obszerniejszej naukowej gałęzi. Zadaniem sto chemiczne. Lecz oto zjawia się Pasteur B-i jest zbadanie i opisanie zarówno cech morfologicznych (postaci, wielkości, barwy i t. d.) tych mikrobów, jakoteż warunków fizyologicznych i biologicznych ich życia, wzrostu, rozwoju i rozmnażania (skład chemiczuy samych bakteryj i gleby je żywiącej, metody hodowlane sztuczne, barwienie i t. d.), wreszcie ich znaczenia dla innych ustrojów, zmiany w tkankach przez nie zajętych, oraz w czynnościach organów i narządów, ich inwazyi uległych (anatomia patologiczna drobnowidzowa ; patologia ogólna i kliniczna zakażeń bakteryami i ich wytworami), wreszcie dociekanie przyczyn i sposobów ich działania, oraz zapobiegania tym szkodliwo-ściom lub leczenia ich wyników (doświadczalne badanie na zwierzętach, szczepienie ochronne i lecznicze, dezynfekeya, antyseptyka). B. jest nauką bardzo świeżą, w tern znaczeniu, jakie jej dziś, j rzęcej stało się: wykrycie istot drobnowidzowej przy pełnym badań rozkwicie, przynależy; pierwsze wielkości w substratach spraw chorobowych, oraz wszakże jej zaczątki dość dawnych sięgają czasów, j ich przyczynowego stosunku do tak zwanych do-gdyż na całe wieki przedtem, zanim mikroskop od- I tychczas „chorób zymotyczuych“. Znane już przed-krył nam cały świat istot najniższych, roślinnych j tern fakty o pasorzytach, będących przyczyną spu-i zwierzęcych: bakteryj, grzybków i protozoów,—już ; stoszeń wśród wysoko rozwiniętych roślin upraw-wiedziano, że pewne choroby epidemiczne i ende- , nycli, a także o niektórych cierpieniach naskór-miezne zależą od istot żywych najdrobniejszych, ! nych i na błonach śluzowych zwierząt (parch, okiem niedostrzegalnych. Toć już Yarro i Co- ! wyprysk postrzygający, pleśniawka i t. d.), a na-lumella za czasów rzymskich twierdzili, że nie- dewszystko wykazanie try chiny jako powodu które gorączki bagienne zawisły od wnikania do ży- choroby, dotąd za miazmatyczną uznawanej (Z e n-jącego ciała niższych drobnoustrojów. Później, ker, Virchow, L eue kart i inni) otworzyły zwłaszcza przy zarazie morowej, zaczęto przypisy- na nowo szerokie widnokręgi. Wciąż jednak bra-wać chorobę obecności „małych zwierzątek“. Gdy kowało jeszcze niewątpliwego, bezpośredniego do-zaś Leeuwenhoek (1675 r.) odkrył wymoczki, wodu obecności żywych zarazków przy właściwie nauka o „zarazku żywym“ (contagium vivum) zna- „infekcyjnych, zakaźnych“ chorobach, oraz wykry-lazła podstawę faktyczną i nabrała znaczenia po- cia ścisłego przyczynowego związku pomiędzy wniknięciem zarazka a sprawą chorobową. Niezadługo potem wszakże P o 11 e n d e r (1855), a niezależnie od niego B r a u e 11, wykryli we krwi zwierząt, chorych na czarną krostę, osobliwe pałeczki, które później (zwłaszcza po pracach Koch a) uznano za niewątpliwą przyczynę karbunkułu. Za tern odkryciem poszło niebawem drugie: Obermeye r wykrywa spiryllę gorączki powrotnej (1868, ogłoszone dopiero 1873 r. w pracy obszerniejszej), dalej idzie wynalezienie lasecznika trądu (Hansen który miał być przyczyną cholery, i N e i s s e r), laseczników tyfusowych (K 1 e b s,

i w pracach swych znakomitych nad fermentacyą i gniciem, jako witalista szerokiego pokroju, a badacz wielkiej ręki, oparty na ściślejszych metodach i pewniejszych poszukiwaniach, niżeli jego poprzednicy (Spalla nzani, Cagnard - Latour, Schwann i inni), dostarcza doświadczalnego dowodu, że gnicie i inne rozliczne sprawy fermentacyjne są nierozdzielnie złączone ze sprawami ży-ciowemi niższych drobnoustrojów roślinnych i wyłącznie od nich zawisły. Równie dzielny, jak światły i bezstronny, L i e b i g, wynik ten badań krytycznie oceniwszy, skłonił się również do teoretycznych rezultatów i wywodów, aczkolwiek jeszcze formalnie bronił mechaniczno-chemicznego stanowiska. Spór rozstrzygnięty został na korzyść parazytologów, a zadaniem patologii roślinnej i zwie-

ważnego, ile że do zwolenników nowej nauki zaliczają się takie znakomitości, jak Atanazy Kirche r, R é a u m u r, L inn eusz i inni. Wkrótce wszakże, dzięki przesadnemu i jednostronnemu hołdowaniu teoryi fanatycznych kontagiistów, nauka cała zachwiała się, zwłaszcza, że próby oddzielnego wyhodowania i przedstawienia owych „wzbudzaczy chorób“ (drobnych żyjątek) aż do połowy naszego stulecia nie udawały się, jak tego dowiodły prace angielskich i niemieckich badaczy np. nad „ cholero-phy tonem“

a okazał się dwukrotnie poprostu niewinną drobną

E b e r t h i R. Koch), gruźliczych (R. Koch glistą; tak samo owo „cylindrotaenium cholerae i Baumg'arten), nosaciznowych (Löffler, asiaticae“, po bliższem zbadaniu, okazało się prostą S c h ü t z, I s r a e 1), kokków zapalenia płuc (Kl e b s, pleśnią mleczną (Oïdium ladis). Nie lepszy los spo- | Friendlaender, Fraenkel), trypowych, tkał „żyjątko ospowe“ i „palmellę“ Salisburego, i (Neisser) laseczników cholerycznych (R. Koch), jako przyczynę zimnicy, gdy pierwsze było prostym ! plasmodyj zimniczych (Laveran, Marchiafa-gnilnym drobnoustrojem, druga — mieszaniną roz- j va i Celli). Lecz jeszcze sprzeczano się o zna-maitych, nawet niegrzybkowych, substancyj. To ozenie tych faktów: czy drobnoustroje są istotną wszystko sprawiło, że wiara w zarazki żywe wogó- przyczyną chorób zakaźnych i ogólnych, czy też le zachwiała się wśród lekarzy i profanów. Wszak- s ich obecność w ustroju chorego i sprawa choro-że już Henie (1840 i 1853 r., w swem „Hand- bowa są tylko zjawiskami współrzędnemi, zależne-buch der rationellen Pathologie“), nawet bez dosta- mi od jakiejś innej, wspólnej, nieznanej bliżej przy-tecznych jeszcze doświadczalnych danych, znowu czyny? Te pytania wciąż rozbierano i odpowiadano na zasadzie ścisłych wywodów teoretycznych, zjed- na nie niezgodnie. Dopiero ostatnie czasy prze-nywa nauce o zarazkowem pochodzeniu chorób za- chyliły szalę niemal niewątpliwie na stronę poglądu:

że między obecnością drobnoustrojów (charakterystycznych dla pojedynczych chorób), a cierpieniami ustroju, w którym je napotykamy, zachodzi stosunek ściśle przyczynowy; — bakterye nie tylko swem mechanicznem działaniem, lecz mocą swych spraw życiowych, wytwarzaniem pewnych produktów i t. d. sprowadzają właśnie w sokach i tkankach ustroju zmiany, dla poszczególnych spraw chorobowych charakterystyczne. Ten pogląd jest wynikiem starannego i ścisłego stosowania metod badania, o których teraz słów parę: Chodzi tu o 1) bezpośrednie badanie drobnowidzo-we, 2) sztuczną hodowlę i 3) szczepienie doświadczalne, próbne. Najczęściej żadna z tych dróg oddzielnie do ścisłego celu nie prowadzi—potrzeba je ze sobą połączyć dla należytego rozwiązania nasuwających się pytań. Dla celów patologicznych prze-dewszystkiem zależy nam na wykryciu mikrobów chorobotwórczych we wnętrzu chorego ustroju, oraz w jego wydzielinach lub patologicznych produktach; dalej wszakże może chodzić o takież wykazanie w powietrzu, ziemi i wodzie miejscowości, zarazą dotkniętych. Najprostszą jest metoda badania, gdy chodzi o substancye płynne (przesięki, wysięki, wydzieliny, krew, soki tkanek i t. d.). Wtedy albo bezpośrednio kropelkę pod drobnowi-dzem badamy, albo przysposabiamy przez zasuszenie na szkiełku nakrywkowem tak zwane „preparaty suche“ (metodę wykształcili szczególniej Koch i Ehrlich). W tkankach stałych badanie odbywa się na stosownie sporządzanych skrawkach, już to ze świeżych (co nie jest dla poszukiwania drobnoustrojów dobrem, gdyż tylko za pomocą zamrażania i mikrotomu dość cienkie skrawki otrzymywać można), lub lepiej, ze stwardnionych tkanek w alkoholu bezwodnym, lub w płynie Mülle-ra, lekkim rozczynie kwasu chromowego, nasyconym roztworze kwasu pikrynowego i t. p. Dla otrzymywania cienkich skrawków, najlepiej używać mikrotomu, oraz tak zwanego zatapiania w parafinę, celoidynę i t. p. Odwadnianie preparatów w alkoholu, oraz zprzezroczyszczanie przez zanurzenie w olejek gwoździkowy, terpentynowy, cedrowy, lub bergamotowy—należy wraz z tak zwa-nem badaniem przy pomocy i m m e r s y i (olejnej lub wodnej) do szczegółów techniki mikroskopijnej, stosowanej wogóle przy drobnowidzowych poszukiwaniach, w ostatnich czasach powszechnie. W celu dokładniejszego uwydatnienia bakteryj i odróżnienia ich od innych tworów, podobnych do nich kształtem, używamy odczynników (przedewszystkiem kwasu octowego stężonego, oraz ługów: sodowego i potasowego, i barwników anilinowych). Kwas i ługi rozjaśniają twory histologiczne, nie zmieniając bakteryj. Metodyka barwienia preparatów mikroskopowych rozwinęła się nader szczegółowo i posiada już olbrzymią literaturę specyalną. (W e i-gert, Koch, Ehrlich, Gram, de Giaco-m i, Füttere r, Gottstein, Hoyer, Lustgarten, Neisser, Hüppe i wielu innych— szczegóły porównaj u Hoyera „O mikroskopowein badaniu grzybków chorobotwórczych.“ Gazeta Lekarska 1884, oraz u Jakowskiego „Grzybki chorobotwórcze“ Warszawa, 1886). Hodowla sztuczna mikrobów stanowi drugą część badania. Rozwinęła się ona szczególniej od czasu, gdy R. Koch (1881) zastąpił płyny odżywcze glebami, czyli podłożami odżywcze mi stałe mi i przezroczyste mi, w których główną rolę odgrywa „żelatyna odżywcza“ Kocha, złożona z odwaru mięsnego (rosołu), peptonu, soli kuchennej i zwykłej żelatyny białej. Stałe gleby pozwoliły dopiero zarodki rozmaitych zarazków odosabniać od siebie, czyli otrzymywać t. zw. hodowle czyste, można bowiem było metodycznie badać makro-i mikroskopijne, rozwijające się z posiewu, kolonie pojedynczych grzybków i bakteryj. Gdzie chodzi o badanie takich mikrobów, których hodowle dla pełnego rozwoju wymagają ogrzewania do ciepłotyr wyższej, niż ta, przy której żelatyna odżywcza Kocha już się znowu rozpływa, tam zastąpiono tę glebę podłożem z agar-agaru (masa galaretowata, pochodząca z rozmaitych Florideów Japonii i Chin). Ma ona tę wyższość, że jeszcze przy ciepłocie ciała (37° C.) pozostaje stałą. Gdy wreszcie potrzeba nam hodować takie mikroby, które wogóle rozwijają się słabo, lub wcale się nie rozwijają na żelatynowych podłożach (nie wyłączając i agar-agaru), używamy jeszcze innego, również przez Kocha wymyślonego, twardego, przezroczystego podłoża, mianowicie ściętej surowicy krwi. Nie pozwala ona, co prawda, tak ściśle wyosobnić pewnych gatunków bakteryj z pierwotnie posiewanych mieszanin, jak to się udaje na żelatynie lub agarze, gdyż surowica krwi ścina się dopiero przy wyższych stopniach ciepłoty, upośledzających żywotność mikrobów, i dlatego może być używaną jedynie w stanie już ściętym, przez co na niej skutecznie tylko takie hodowle bakteryj wykonywać można, przy których posiew już z góry tylko jeden jedyny gatunek bakteryj zawiera. Wyższość twardych, przezroczystych podłoży, nad ciekłemi widnieje w całej pełni, ile razy o czystość preparatów chodzi. Z innych podłoży twardych wspomnieć wypada jeszcze, używany już przez Schrötera, kartofel gotowany, zarówno w postaci prostych jego skrawków (na których Schröter przedewszystkiem wyhodowywał czysto bakterye barwne rozmaite), lub też w postaci papki kartoflanej czystej, albo zamieszanej jeszcze z peptonem, cukrem, ekstraktem mięsnym, oraz papkę chlebową (wyborne podłoże dla hodowli pleśni). Zarówno naczynia szklane (epruwety, płyty i t. p.), ja-koteż samo podłoże, przed zasiewaniem na niern hodowli, którą badać zamierzamy, winny być dokładnie wyjałowione (sterylizowane), co się odbywa przez stosowne ogrzewanie (szkieł), oraz kilkokrotne zagotowywanie gleby odżywczej w przyrządach, w sposób właściwy (proste gotowanie, lub przy użyciu tak zw. „cylindra sterylizacyjnego parowego“; Koch, Gaffhy, Löffler). Stosownie do tego, czy substratem odżywczym napełniają się probówki szklane, czy też wylewa się go na płyty

szklane, mówią o hodowlach w épruwecie (Stichkultur), lub płytkowej (Plattenkultur).—Płynnych gleb odżywczych jeszcze zawsze używamy dla pewnych celów, mianowicie gdzie chodzi o hodowle masalne w wielkiej ilości, już poprzednio czysto wyhodowanych bakteryj, lub też o tak zwaną hodowlę „w spadającej kropli“, lub w drobno-widzowycli „komorach szklanych“ (t. j. w pewien sposób szlifowanych, zagłębieniem opatrzonych, szkiełkach przedmiotowych) Z pomiędzy płynów odżywczych pierwszeństwo oddają, z powodu jego przezroczystości, bulionowi mięsnemu, w którym też zresztą większość bakteryj dobrze się rozwija. Bulion taki sporządza się z temi samerni ostrożnościami, jak wogóle wszystkie gleby odżywcze, podobnie jak rosół na żelatynę hodowlaną (tylko że się do niego właśnie żelatyny nie dodaje).— Hodowlę w wiszącej kropli robi się w ten sposób, że do wyżej opisanego wyżłobienia szkiełka przedmiotowego (posmarowanego zlekka przy brzegu waseliną) przykłada się szkiełko nakrywkowe, na które puściliśmy małą kroplę wyjałowionego bulionu z zaszczepioną minimalną ilością jakiej hodowli; kropla nie powinna zmienić postaci, t. j. nie rozpłynąć się. Ten sposób postępowania służy do metodycznego badania morfologicznych szczegółów, rozwijania się pewnych postaci oraz zjawisk ruchowych. Dla jeszcze dokładniejszych poszukiwań nad fazami rozwojowe mi posługujemy się t. zw. „komorami szklanemi mikroskopowemi Rechlinghausena, Geissle ra, lub też Klebs-Brefelda (w pewien specyalny sposób przyszlifowanemi, równolegle przylegającemi, szkiełkami), w których można ciecz rozpościerać w warstwach nader cienkich. Oprócz bulionu, w tym samym celu i w ten sam sposób używamy odwarów lub naparów z nawozu, siana, owoców, korzeni i t. p.j. Również dobrą ciecz odżywczą (gdy nie chodzi o przezroczystość), stanowi wyjałowione mleko, ponieważ, ulegając wskutek przemian chemicznych, obecnością pewnych bakteryj wywołanych, pewnym określonym zmianom (ścinanie się, kwaśnienie, zabarwianie), uwydatnić pozwala pewne biologiczne właściwości tych mianowicie mikrobów. Ażeby módz utrzymać hodowlę na właściwej dla danego celu ciepłocie, sporządzono specyalne skrzynki, czyli piecyki do ogrzewania, tak nazwane termostaty, które pozwalają ciepłotę regulować dowolnie i utrzymywać przez czas stosowny na żądanej wysokości. Najbardziej w użyciu są aparaty Miinckego i Rohrbecka, oraz jeszcze dokładniejsze d’Arsonvala, z regulatorami Schlösinga. Doskonale wiadomo,że ustrój zwierzęcy stanowi przyrząd do czystej hodowli najdoskonal-szy, o ile chodzi o drobnoustroje chorobotwórcze, w nim rosnąć i rozwijać się mogące. Na spożytkowaniu tej własności organizmu polega trzecia metoda badań bakteryologicznych, t. j. szczepienie czyli infekcya próbna, doświadczalna, przewyższaj ąca w tym kierunku wszystkie inne, pod względem ściłości naukowego wyniku. Winniśmy tylko bliżej ocenić granice jej stosowalności. Wyższość hodowli „in vivo“ nad hodowlą na sztucz-nem podłożu polega przedewszystkiem na tem, że nie może tu być mowy o nieudaniu się kultury mieszanino wej wskutek zagłuszenia chorobo-twóczych mikrobów przez rozwój niechorobotwórczych; bo właśnie żyjący ustrój zwierzęcy, wręcz przeciwnie niż wszelkie inne (sztuczne) gleby, jest pomyślnym gruntem wzrostowym tylko dla nielicznych mikrobów, dla niego właśnie chorobotwórczych. Co się tyczy metody postępowania przy tym badań sposobie, to przedewszystkiem należy wspomnieć, że sztuczną infenkcyę wywołać można z różnych miejsc ciała. Albo zarażającą substancyę stosujemy na nieuszkodzoną skórę lub błonę śluzową dostępną (łącznica oka, wargi ust);— (w ten wszakże sposób mało tylko bakteryj zakażenie wywoływać zdoła);—lub też zarażający materyał wprowadzamy w ścisłe zetknięcie z ranką na skórze lub błonie śluzowej, (to jest właściwe „szczepienie“ (inoculatio), które, aczkolwiek skuteczniejsze od poprzedniego, dla bakteryj nie okazuje skutku); albo zakażającą substancyę wprowadzamy pod skórę, lub też do jednej z jam surowczych (opłucna, otrzewna, przednia komora oka)—to jest szczepienie podskórne, wśródsurowieże i t. d., w obszerniejszem znaczeniu; (tą drogą, o ile wiadomo, wszelkie b a-ktery e chorobotwórcze skutecznie przenosić się dają, natomiast grzybki chorobotwórcze (pleśnie) drogą tkanki podskórnej ogólnej choroby nie wywołują);—lub wreszcie zastrzykujemy zakażające drobnoustroje wprost do krwi—sposób zakażania zawsze skuteczny dla wszelkich znanych chorobotwórczych bakteryj i grzybków, dla danego zwierzęcego gatunku właściwych (boć wiadomo, że nie wszystkie zarazki rozwijają się u wszystkich zwierząt). Oprócz tego, wprowadzają też niekiedy zarazki do płuc, jużto przy pomocy wstrzykiwań do tchawicy, używając strzykawki Kocha, już też za pomocą w z i e w a n i a (inhalacyi) drogą suchą, (sproszkowanego materyału zakażającego), lub mokrą (pulweryzacya zawiesin płynnych zarazków). Wreszcie wprowadzanie zarazków do przewodu pokarmowego w pewnych razach, dla pewnych celów badania, również stosowanem bywa. Szczegółową metodykę szczepień doświadczalnych pominąć musimy (ob. podręczniki bakteryologiczne). Badanie próbek krwi zaszczepionego zwierzęcia, wszelkiemi sposobami mikroskopowemi i bakteryo-logicznemi, oraz takież badanie wycinków tkanek z miejsc zaszczepionych, rozstrzyga o skutkach infekcyi, którą zbadać zamierzyliśmy. Z pomiędzy olbrzymiej liczby dzieł i rozpraw, tyczących się bakteryologii, porównać należy, jako ważniejsze, następujące: C o h n F. „Die niederen Pilze in ihren Beziehungen zu den Infestionskrauk-heiten“, München 1877;—Zopf „Zur Morphologie der Spaltpflanzeu“ 1882 oraz „Die Spaltpilze“ Breslau, 1885; Flügge „Fermente und Mikroparasiten“ 1884; de Bary „Vergleichende Morphologie und Biologie der Pilze, Mycetozoën und Bactérien“ Lei »zig 1884, oraz „Vorlesungen über Bacterien“ Leipzig 1885; Hueppe „Die Methoden der Bac-terienforschung“ 1886, oraz „Die Formen der Bacterien und ihre Beziehungen zu Gattungen und Arten“, 1886;—B au m garte n „Die pathogenen

F— n.

t s.

Schizomyceten“ Berlin 1884, oraz „Lehrbuch der pathologischen Mykologie“ Braunschweig, 1890; Cornil i Babes „Les bactéries etc.“ Paris 1885; Uffreduzzi „I Microparassiti“, Roma 1885; J akowski „Grzybki chorobotwórcze“, Warszawa 1886; Natanson Józef „owiat istot najdrobniejszych“ Warszawa, 1886; Naegeli „Die niederen Pilze in ihren Beziehungen zu den Infec-tionskrankheiten und der Gesundheitspflege“, oraz „Untersuchungen über niedere Pilze“ 1882; R. Koch „Zur Untersuchung der pathogenen Organismen“ 1881, oraz „Untersuchungen über die Actiologie der Wundinfections Krankheiten“ 1881; Hoyer „O badaniu grzybków chorobotwórczych“ 1884.

Baktra, stolica starożytnej Baktryany, dziś Bałcli (ob.).

Baktrya czyli B a k t r y a n a, dzisiejsze B a ł c h, jedna z północnych prowincyj państwa perskiego, leży między zachodnią częścią gór Hindu-Kusz, Pa-ropamisem i rzeką Oksus (Arnu). Baktrowie, wraz z persami i medami, należeli do szczepu aryjskiego w ścisłem znaczeniu tego wyrazu; językiem ich był, według wszelkiego prawdopodobieństwa, tak zwany zendzki (ob.), przechowany w świętych księgach Zoroastra (ob.); nazywają go też nieraz staro-baktryjskim. W głębokiej starożytności B. stanowiła środek potężnego państwa, które rozciągało się daleko ku wschodowi. O dziejach tego państwa nie posiadamy żadnych zgoła wiadomości, z wyjątkiem legendy o wyprawie na jego podbicie Ninusa i Se-miramidy. Historya pewniejsza zastaje B-ę jako część składową państwa medyjskiego, z którego podbiciem przez Cyrusa w VI wieku przed Chr. wchodzi B. w skład założonej przez tego króla monarchii perskiej. Królowie perscy cenili bardzo B-ę, jako jedną z najżyźniejszych i najlepiej zagospodarowanych prowincyj. Satrapami B-i bywali zwykle książęta z domu królewskiego, używający względnie wysokiego stopnia niezależności. B. słynęła od najdawniejszych czasów z bogactwa i wysokiej cy-wilizacyi. Stolica jej, Baktra (dzisiejsze Balcli), była ważnym punktem handlowym w środkowej Azyi. Tutaj wytworzyła się i rozwinęła najwcześniej staroperska religia, i tutaj też została ona oczyszczona przez Zoroastra od obcych naleciałości. W końcu IV-go wieku przed Chr. przeszła B., wraz z całą monarchią perską, pod panowanie Aleksandra W., który założył w niej 12 miast i osiedlił w nich 14,000 greków. Po śmierci Aleksandra dostała się B., wraz z Sogdyaną, przy podziale monarchii macedońskiej (321 przed Chr.), Stazanorowi, jednemu z dworzan Aleksandra; w wybuchłych potem wojnach tak zw. „dyadochów“ utrzymał się on przeciw Antygonowi. W 307 r. jednak Seleu-kus I podbił B-ę podczas wyprawy swojej do Indyj i przyłączył ją do państwa syryjskiego. W 256 r. przed Chr., rządca syryjski, Deodat, ogłosił swoją niepodległość (za Antyocha II) i został założycielem nowobaktryjskiego państwa greckiego, które przetrwało z górą półtora wieku. Następcę jego, Eutydema (220 — 190), zwyciężył wprawdzie Antyoch Wielki, także podczas wyprawy na Indye, ale, ze względu na trudność utrzymania w posłuszeństwie bitnej ludności i na grożące niebezpieczeństwo z północy — od partów, nie targnął się na niezależność B-i. Syn Eutydema, Demetryusz, i następca jego, Eukratydes (f 147), rozszerzyli granice B-i dalej na południe ku Indyom—do Kabulu i Indu. Tutaj, nad Indem, utrzymało się panowanie królów greckich nawet wtedy, gdy właściwa B. została zagarnięta przez króla partów, Mitrydata I (139). Do najwyższego rozkwitu doszła cywilizacya grecka nad Indem za Menandra (126). Po jego śmierci, za panowania Hermeusza (90), resztki państwa baktryj-skiego zostały zawojowane przez saków (ob.), którzy założyli wzdłuż Indu państwo indo-scytyjskie. Przez długi czas jedynem źródłem dla dziejów państwa nowobaktryjskiego były krótkie i rzadkie wzmianki u autorów starożytnych. Dopiero w nowszych czasach znaleziono w Afganistanie znaczną ilość monet grecko-baktryjskich, które, wraz z imionami królów, dostarczyły liczniejszych wskazówek historycznych. Napisy na starszych monetach są w języku greckim; dopiero na monetach króla Eu-kratydesa ukazuje się obok greckiego—inny, obcy język, należący do narzeczy sanskrytu, o alfabecie jednak pochodzenia fenickiego.—(Ob. „Ariami anti-qua“, Londyn, 1841.—Lassen: „Indische Alterthumskunde“, Bonn, 1849).

Baku, główne miasto gub. Babińskiej, w kraju Zakaukazkim, leży nad m. Kaspijskiem (na połu-dniowem wybrzeżu półw. Apszerońskiego) pod 40° 21' sz. pn. i 67° 20' dł. w. Gr. Nazwa pochodzi z persk. Badkube—„uderzenie wiatru“, gdyż panują tu silne wiatry, zwłaszcza płn.-zachodni, zwany przez mieszkańców „nord“. B. pierwotnie zostawało w posiadaniu Persów, lecz pod zarządem własnych książąt—których Persya zastąpiła później rodziną chanów Szyrwańskich, stąd i cały kraj zwał się Szyrwanem; od początku w. XVI do pocz. XVIII należało stale do Persów. W r. 1723, poddawszy się eskadrze gen. Matiuszkina, w rękach Rossyi pozostawało niedługo, i dopiero w r. 1796 ostatni chan bakiński, Hussein-Kuli, zaprzysiągł poddaństwo Rossyi; jednakże r. 1806 znowu rozpoczął działania nieprzyjacielskie, a zwabiwszy podstępnie głównodowodzącego, ks. Cycyjanowa, oblegającego Baku, kazał go zamordować u bram miasta, a sam z eskortą uciekł. Przy końcu r. 1806 chanat bakiński ostatecznie przeszedł pod panowanie Rossyi, a Baku — początkowo m. powiatowe—w 1859 r. przekształcono na m. gubermalne. Od r. 1860 rozwinął się tam niepomiernie handel i przemysł naftowy, nie tylko w samem mieście, ale i w okolicy; co, łącznie z rozwojem żeglugi na m. Kaspijskiem i budową drogi żelaznej (1883 r.), od Baku przez Tyflis do Poti i Batumu, spowodowało nadzwyczaj szybki wzrost miasta. Liczba mieszkańców dziś dochodzi do 80,000 (w r. 1882 liczyło zaledwie 45,680). Miasto składa się z dwóch dzielnic: nowego i starego miasta. Nowe posiada piękne bulwary, ciągnące się na przestrzeni 2 wiorst ponad morzem (z wyborną przystanią dla statków parowych kompanii „Kaukaz i Merkury“), rozległy ogród b. chanów i kilka ulic, zabudowanych po

europejsku; stare zaś, położone na stoku wzgórza, . wodory, i często zapalając się w powietrzu, two-przedstawia typ miasta azyatyckiego: ulice wąskie, ; rzą ogniste słupy, znane pod nazwą „wiecznego domy zbudowane z cienkich desek, o płaskich da- ! ognia Baku“. „Czciciele ognia“ czyli Gwebry, albo chach. Z dawnych budowli godnym jest uwagi za- Parsowie, szczątki wyznawców staroperskiej religii mek chanów w stylu muzułmańskim z XV wieku Zoroastra, przychodzą w te strony z Persyi i Indyj,

-s

•••••• -

MMol fi

ms.

mm

Bi

Fig. 201. Ogólny widok Baku.

mMï‘

W

fisi!

'A

i meczet z 1078 ! aby oglądać ten „wieczny ogień“, w którym podług r. Nad brzegiem | nich sam Bóg objawia się widomie. Zbudowali oni morza wznosi się w pobliżu B. klasztor, w którym utrzymywali wie-t. zwana „wieża ; czny ogień, dzięki palnym gazom, wychodzącym dziewicza“, o któ- ¹ z ziemi. Obecnie klasztor ten jest opuszczony. Nafta rej istnieje mnó- kaukaska znajduje się w pokładach piaszczysto-stwo legend; dziś ¹ gliniastych (nowszych) i wydobywaną jest z fontan służy za latarnię | i studzien. W r. 1889 liczono na obu płaszczyznach morską. Na północ i 173 otwory czynne; niektóre z nich dostarczały po od przystani leży ! 600,000—800,000 pudów ropy na dobę. Głębokość „Czarne miasto“ otworów (szybów), w porównaniu z amerykańskie-(zw. od dymu z mi źródłami, jest b. mała, wynosi bowiem 181 — odpadków nafto- 208 m., gdy tymczasem te ostatnie 1500 m. — Na-wych) z licznemi > fta bakińska (olej skalny, petroleum) jest cięższą dystylarniami naf- ; od amerykańskiej i zawiera 30°/o produktów lek-ty i fabrykami : kich lotnych, używanych jako materyał do oświe-przetwarów nafto- ; tlania (kerozyna), znaczny procent oleju solarowe-wych. Pierwiast- go i olejów ciężkich, przetwarzanych na smarowi-kowo źródła naf- dło (smary); odpadki służą do opalania i porusza-towe oddawane nia tabryk. Głównymi dzisiaj przedsiębiorcami były przez chanów i dzierżawcami licznych źródeł naftowych w B. są w dzierżawę; w r. ; bracia Nobel, którzy wywożą ją w wielkich iloś-1873 system ten i ciach do wszystkich niemal miejscowości Cesarstwa, został zniesiony, a ! w specyalnie urządzonych wagonach-cysternaeh; natomiast ustano- j drugim z kolei jest Rotschild, wysyłający głównie wiono akcyzę,—i w kierunku [»rzez Batum, m. Czarne i Śródziemne, dopiero 1877 r. Wszystkie fabryki dystylacyi i rektyfikacyi nafty przemysł naftowy znajdują się w „Czarnem mieście“, z wyjątkiem bakiński ogłoszo-    jednej—w    Surachanach. Prócz wielkiego znaczenia

no wolnym.    Od-    Baku pod    względem    przemysłu naftowego, stanowi

iP

tądprodukcyanaf- ono jeszcze ważny punkt składowy Zakaukaskich ty zwiększa się z i Perskich towarów, transportowanych do środko-każdym rokiem i wycli gubernij Cesarstwa i za granicę morzem dziś eksport    wy-    Czarnem    (bawełna,    ryż, jedwab', ryby, wino,

nosi około    204    konserwy    owocowe,    bawełna surowa i t. p.). —

L_

k/l!

m. II

;a

i ’iX

'•*! ù Ml

Hfifs

liai

M. R.

milionów pudów Ludność B. stanowią: Tatarzy (aderbejdżańscy), rocznie, nie licząc Ormianie, Rossyanie (przeważnie Sekta Mołokanów, 172 mil. pud., zu- osiedlona tu przez Mikołaja I), i Żydzi. Klimat żywanyeh na opał zdrowy; średnia temperatura roczna 14,°₅C., jesień przy fabrykacyi. cieplejsza od wiosny, mrozów silnych nie bywa Bakiński naf- (rzadko —10°C.), lata ze średnią temperaturą 22°R. rowy przemysł Wiatry silne suche, a zwłaszcza „nord“ (od paździer-konc en truje się nika do kwietnia), są główną przyczyną ubóstwa przeważnie w 2-ch roślinności; w Baku drzewa należą do osobliwości, miejscowościach: Kąpiele morskie.

■/

îËljL

MlÉi!

K. J

1 ;l

Bakulity (paleont.). Skamieniałości wymarłych mięczaków głowonogów (Cephalopoda) z rzędu am-mouitowatych wązkosiodłowyeh (Angustisellati) bliskich rodzinie Lytoceratidae, a stanowiących rodzaj Baculites Lmk. Skorupa ich prosta wydłużona, w przekroju owalna, na brzegu brzusznym (syfonal-nym) nieco spłaszczona. Brzeg gębowy z przedłużeniem lejkowatem. Powierzchnia gładka, alb»

1) w Bałachań- Bakulitowa kreda (geol.). Taką nazwę'noszą skiej i Surachań- pokłady marglu kredowego z senońskiego i duńskie,] płaszczyźnie, skiego piętra, czyli z najwyższych poziomów for-o b ej m ującej ob- rnacyi kredowej, z powodu obfitości w nich baku-szar 11 — 13wiorst litów (ob. Bakulity).

kw. na pn.-w. od B. i 2) w Bibi-Ej-zackiej płaszcz.— o 5 w. na z. od B.— Na północo - wschodzie od wsi Surachana są śródła tak zwane białej (żółtej) nafty, z której wydzielają się produkty gazowe (gaz błotny, czyli metan, CH⁴ w największej ilości) i inne węglo-

płasko pofałdowana. Linia zatokowa słabo roz- i sko-litewskiem. Za Stanisława Augusta było w po-szczepiona. Skamieniałość formacyi kredowej, ob- siadaniu Bułharyna, płaciło kwarty złp. 346. fita, mianowicie w górnych jej piętrach (senońskiem i duńskiem), w całym prawie świecie. Znanych jest kilka gatunków, z których B. anceps i B. Faujasii, bardzo są pospolite w senońskiem piętrze kredo-wem gubernii lubelskiej.

Bakulometrya, Z łac. baculus,—pręcik, zatem mierzenie za pomocą prętów czyli tyk, bez użycia innych narzędzi, sposobami jak najprostszemi.

Należeć tu więc będzie znany sposób oznaczania wysokości wieży, przez porównanie długości cieni, rzucanych współcześnie przez tę wieżę i przez tykę znanej wysokości. Oznaczenie pola trójkąta, przez zmierzenie długości boków, gdy wierzchołki wskazane są tykami, zaliczyć można równie do B-i. Pomiary takie nie przedstawiają żadnej ścisłości ma-

\v s.

K. J

Bakwark w a 1 e n t y, właściwie: Walenty Greff Bakffark (*1515 w Siedmiogrodzie—f 13 sierpnia 1576 w Padwie), sławny lutnista Zygmunta Augusta Jagiellończyka, postać prawie legendowa, o której w dziejach literatury polskiej częste znachodzi-my wzmianki. Nazwisko słynnego „węgrzynka“, uwiecznione w szeroko rozpowszechnionem wyrażeniu Kochanowskiego; „Nie każdy weźmie po Bekwarku lutnię“, różnie u nas przekręcano: Bac-cuarus lub Bacfarcius (z łacińska), Bacfarc, Bacfarre, Bacfart, Bakwark, Bekfarc, najczęściej wszakże Bek» ark. On sam podpisywał się: Walenty Greff Bakffark. Według Fetisa, Graew (Greff lub Greffus) właściwem było jego nazwiskiem, Bakfark zaś— nazwiskiem przydanem. Puściwszy się na wędrówkę artystyczną, B. dość długo podróżował po Niemczech i Francyi, był ja kiś czas na dworze cesarza Ferdynanda, następnie przeniósł się do Polski i tu bawił około 18-tu lat.

Pierwszą wzmiankę o pobycie B-a w Polsce, podają „Regestra conscrip-tionum“ (Rachunki stołu) pod datą 14 maja 1549 r., w których jest mowa o udzieleniu „Walentemu węgrzynowi, który grał na lutni przed królem w Piotrkowie, z łaski J. K. M. 7 zł. 6 groszy“. Według tychże rachunków, d. 12 czerwca 1549 r. „Valentinus Bakfark Hunga-rus Citharedus został w Krakowie przyjętym do służb) króla: zasług wszystkich miał tyle pobierać, co muzycy królewscy“. Wkrótce jednak B. snąć przewyższył talentem wszystkich swych kolegów z kapeli królewskiej, rychło bowiem stał się ulirbieńcem Zygmunta Augusta. Rachunki stołu wielokrotnie wspominają o hojnych datkach, jakie B. otrzymywał od króla, oraz znaczną podwyżkę pensyi, która w 1558 roku wynosiła 150 flor., tematycznej, sama zaś nazwa B-i jest przestarzała | a 1564 r. 175 flor. Około 1565 r. B, opuścił służbę i rzadko się używa. Dokładniejsze pomiary wyma- królewską i udał się do Krakowa w sprawie wydawnic-gają metod trygonometrycznych. (Ob. Tryangu- twa 1-go tomu swego dzieła: „Harmoniae musicae“. lacya).    s- K- ; Z Krakowa udał się do Poznania, gdzie bawił w go-

Bakun. Nazwa gatunku tytoniu Nicotiana rusti- ścinie u swego przyjaciela, lekarza Lindenera, ztąd ca, używanego i hodowanego przez lud, zarówno zaś do Wiednia, dokąd pospieszył na wezwanie cesarza w cesarstwie, jak w królestwie, ale szczególniej Maksymiliana. Po kilkuletnim pobycie na dworze uprawianego na szerszą skalę w Małorossyi, gdzie cesarskim, puścił się B. na starość w ostatnią swą prawdopodobnie musiał być znany jeszcze przed od- podróż artystyczną, podczas której śmierć go kryciem Ameryki, nazwa jego bowiem pochodzi od skoczyła w Padwie. Jak cały wogóle żywot, równie pierwiastku tureckiego bak, albo bach. Przytem i nagłą śmierć B-a piękna opromienia legenda, w Małorossyi tytoń był znany już w XVII w., skąd Według rękopisu Falibogowskiego z 1627 r., B. go do państwa Moskiewskiego wprowadzano w tak „wśród dnia gorącego, wpołudniowej dobie, wswo-ogromnej ilości, iż w latach: 1661, 63, 69 i 83-m, jej komnacie przygrywał na lutni i śpiewał. Nagle wyszły przeciw wwozowi jego najsurowsze zakazy, głos jego ustał, nie skończył pieśni zaczętej, a lutnia Uprawa tytoniu amerykańskiego w Europie zacho- jego, pierwszy raz niesforne wydawszy tony, z mar-dniej, rozpoczęła się dopiero w XVII w.    * twych rąk wypadła“. Z dzieł muzycznych B-a,

Bakunowskie starostwo, w województwie brze- ! kilka doszło do naszych czasów. Najważniejsze

: > * ®i

ii KI

V,*

\\u< .    *

i¹¹"'

m\\

Y*

ÉÛÂÏX:,.

ISiSMifer

W-

•AW

\£

Fig. 202. Ruiny świątyni „Wiecznego Ognia“ pod Baku. (Ob. art. na str. 749).

za-

192—200).

Bal, materyał drzewny w formie desek 3—4 cali grubych i 1 — iya stopy szerokich, piłowanych przeważnie z kloców sosnowych. Użycie bali w technice i budownictwie bardzo jest rozmaite: służą one do budowy domów drewnianych, stanowiąc część składową ich ścian, jako wierzchnie pokrycie mostów przejazdowych, jako oszycie drzwi szluzo-wych, materyał dla lekkich tam szpnutowych, i wogó-łe wszędj', gdzie zachodzi potrzeba użycia mate-ryału drzewnego grubszego, znacznej szerokości. Piłowanie kloców na B-e, grubsze niż 4° calowe, nie ma miejsca, materyał bowiem z większą korzyścią zużyty być może na krokwie i belki (ob.).

Bal Piotr, herbu Gozdawa, podkomorzy sanocki za Zygmunta III. W górach karpackich, śród których miał posiadłość, tępił opryszków; wystawił zamek Baligród dla ukrócenia rozbójniczego hultaj-stwa. Przyczynił się do uobyczajenia górali przez zakładanie szkółek i fundowanie kościołów. W Sa-

A. N. ,1.

ii. j.

z nich: „Valentini Greffi Bakfarci, pannonii, Harmo-niarum in usum testudinis factarum, Tomus primus“; „Ad potentissimum totius Sarmatiae Principem ac Dominum Sigismundum Augustum, Poloniae Regem, et caet. Patrem Patriae, et omnium Musicorum Patronum beneficentissimum, Dominum suum cle-mentissimum“. W dedykacyi wychwala szczodrobliwość króla i wspomina o szczególnem zamiłowaniu jego do muzyki. Dedykacya nosi datę lópaźdz. 1565 r.; pod nią znajduje się herb B-a podzielony na cztery pola, ozdobiony bogatą armaturą. Według rymowanego objaśnienia tego herbu przez A. Trzy-cieskiego (wierszem łacińskim), B. otrzymał indy-genat szlachecki z rąk króla węgierskiego Jana I go (Zńpolya). Na całość tego tomu (drugiego dotychczas nieodszukano) drukowanego u Łazarza Andry-sowicza w Krakowie, składa się 20 kompozycyj muzycznych B-a, oraz transkrypcyj różnych sławnych muzyków ówczesnych (Josquin Des Pres, Clemens non Papa, Gomberth i Archadelt). Jedyny znany egrzemplarz tego dzieła posiada książnica liceum muzycznego w Bolonii. W „Theatrum musicum longe amplissum“ (Lovani, 1571), znajduje się dwie pieśni B-a, z których jedna włoska: „Che piu foco“, druga francuska: „D’amour me plains“. Oprócz dzieł wymienionych, B. wydał jeszcze książkę p. t. „Premier livre de tablature de luthe, contenant plusieurs fantaisies, motets, chansons françaises et madrigals“ (Paris Adrian Le Roy et Robert Baillard, 1564). Szczegóły pobytu B-a w Polsce, rozbiór utworów muzycznych, oraz wyjątki z jego dzieł, znajdują się w studyuin Al. Polińskiego: „Walenty Greff Bakfark i t. d.“, zamieszczonem w „Echu muzycz.“ (1887 r. Nr.

Al. Pol.

noku osadził franciszkanów, w Krośnie jezuitów. Gorliwym był katolikiem, z Hoczwi kalwinów wypędził. Balowie zajmowali pierwsze urzędy powiatowe w sanockiem: podkomorzym był Maciej, który w r. 1494 został kasztelanem sanockim; taką samą karyerę przeszedł w połowie wieku XVI Stanisław. Było w sanockiem przysłowie: „Co Mniszech, to starosta, co Bal—podkomorzy“ (Siarczyński,—Obraz wieku pan» Zygmunta III. I, 15).

Bal Cornelis Józef, jeden z najlepszych nowoczesnych rytowników belgijskich (* w Antwerpii w 1820 r.—f tamże w r. 1867), skończywszy Akademię w Antwerpii, udał się do Paryża i pracował tam pod kierunkiem Achillesa Martinet. W r. 1848, pozyskawszy pierwsze t. zw. „Prix de Rome“, wyjechał do Włoch, później wiele podróżował i osiadł nakoniec w Paryżu, gdzie jego „Kuszenie św. Antoniego“, podług Gallaifa zjednało mu wielki rozgłos. W latach: 1853, 1856 i 1861 otrzymał medale na wystawach w Paryżu i Brukselli, w roku 1857—krzyż Leopolda, a w 1862 r. został powołany na katedrę Akademii w Antwerpii, na miejsce zmarłego rytownika, Eritia Corra. Do najznakomitszych prac B-a należą: „La belle Jardinière“ z Luwru, podług Rafaela; „Joanna Obłąkana“ Gallaifa;

„Czarnogórka“ Czermaka, a umierając, zostawił niewykończoną „Abdykacyę Karola V“, podług oryginału Gallaifa.

Bala-pi§tro (geolog). Nazwę tę nosi jedno z wyższych piętr dolnego syluru w Anglii, składające się z wapieni, piaskowców wapiennych i łupków, obfitujących w rozmaite gatunki ramieniono-gów (Orthis vespertilio, O. tricenaria, Strophomena grandis), mnóstwo trylobitów (Trinucleus concentricus) i liliowców (Echinosphaerites).

Balaam, prorok, albo wieszczek, zamieszkały w Mezopotamii: według ksiąg Mojżeszowych, kiedy izraelici, po wyjściu swein z Egiptu, zawojowali już ziemie Sehona, króla amorejczyków, i Oga, króla Basan, i zbliżali się ku granicom moabitów, król ich, Balak, przerażony tern najściem, wyprawił z darami posłów do Balaama, chcąc go nakłonić, aby złorzeczył ludowi izraelskiemu, w nadziei, że tein złorzeczeniem klęskę na najeźdźców sprowadzi. B. żądał od posłów, aby się zatrzymali do rana, gdyż oczekiwał objawienia bożego; jakoż Bóg mu nakazał, aby tego nie czynił, z niczem więc posłów balako-wych odprawił. A gdy ci przybyli powtórnie, B. zaś znowu zatrzymał ich do jutra, Bóg znowu w nocy mu się objawił i zalecił iść z nimi, ale czynić, jak On mu każe. Dosiadł tedy oślicy i ruszył za posłami; aż oto w drodze anioł pański stanął przeciw niemu z mieczem dobytym. B. go nie widział, lecz widziała oślica i, nie mogąc postąpić dalej, zeszła na rolę; kiedy zaś prorok okładać ją zaczął razami, przemówiła do niego ludzkim głosem, wyrzucając mu jego okrucieństwo; a natenczas Bóg mu otworzył oczy i dał ujrzeć anioła, który zabronił mu złorzeczyć izraelitom. Kiedy więc przybył do Balaka i zaprowadzony został na górę, zkąd miał przekląć lud izraelski, zamiast klątwy, z nadtclinienia bożego, wychwalał go, błogosławił i przepowiadał przyjście Messyasza. A gdy się to powtórzyło trzykrotnie, Balak musiał uchylić czoło przed wolą Najwyższego i proroka odesłał. — Księgi Mojżeszowe (V r! 22—24.).

Balabac, mała wysepka archipelagu Filipińskiego, między wyspą Palauan i północną częścią Borneo, należy.^ do Hiszpanii. Powierzchnia jej jest górzystą, a najwyższy szczyt. Pic B., wznosi się na 580 metrów wysokości; na południowej stronie wyspy ciągnie się pasmo gór Steepfall, o płaskich wierzchołkach i zboczach prostopadłych. Na prze-

N.

And. S.

/%

A. S.

K, J,

strzeni 358 klm.Q], które ta wyspa zajmuje, mieszka 1,939 ludzi (załoga hiszpańska, marynarze, złoczyńcy deportowani i garstka miejscowych rybaków). Żywność, sprzęty i narzędzia przywożą się z Manilli. Na wschodnim brzegu B. znajduje się port księcia Alfonsa. Cieśnina Balabac, między B. i wyspami Balambangan i Banguey na południe, mająca 50—60 kim. szerokości, łączy morze Sulu z Chińskiem południowem. Cieśnina Balabacka północna oddziela B. od wyspy Palauan.

Balabalongan, grupa kilkudziesięciu drobnych wysepek w cieśninie Mangkasarskiej, między wyspami Borneo i Celebes, pod 2i/₂° sz. pd.; są one niskie, zalesione, niezamieszkałe i tylko przez rybaków odwiedzane. Zowią je także Balabalagan, albo Mały Paternoster.

Balabanow Marko Di mitr o w, mąż stanu i publicysta bułgarski (* 1837 w Klisurze, studyo-wał najpierw teologię w akademii greckiej w Konstantynopolu, a potenfi'prawo w Niemczech i w Paryżu. Następnie, wydawał w Konstantynopolu czasopismo „Vek“ i brał udział gorliwy w sprawach kościoła bułgarskiego. Po rzeziach r. 1876, wysłany był od bulgarów konstantynopolitańskich, wespół z Cankowem, z adresem do rządów europejskich. Podczas wojny, powrócił z rossyanami do ojczyzny, i był zamianowany pierwszy m gubernatorem cywilnym w Tymowie, a następnie w Sistowie. W życiu politycznem nowej Bulgaryi odznaczył się niestałością przekonań. Na ustawodawczem zgromadzeniu notablów w Tymowie (w lutym 1879), był jednym z organizatorów stronnictwa zachowawczego, w lipcu został pierwszym ministrem bułgarskim spraw zagranicznych, pod prezydencyą Burmowa. Potem był członkiem sądu-najwyższego, a z kolei agentem dyplomatycznym w Stambule. W przewrocie r. 1881 stał po stronie księcia Aleksandra Bat-tenberskiego, lecz po zgromadzeniu sistowskiern przeszedł do opozycyi i osiadł jako adwokat w Sofii; później znów był ministrem spraw zagranicznych, zrazu w ministeayum koalicyjnem, a następnie w czysto liberalnem Cankowa r. 1883/4. Odtąd został w stronnictwie Cankowa przeciwnikiem konserwatystów, radykalistów i ks. Aleksandra. Obecnie zajmuje się adwokaturą w Sofii i należy do stronnictwa russkiego—„Ottüv Slovnik Naucny“.

Baladea, dawniejsza nazw⁷a francuskiej wyspy Nowej Kaledonii (ob.).

Balaeniceps. Ptak do rzędu brodzących (Grał-lateres) do rodziny Czaplowatych (Ardeidae) zaliczany; zamieszkuje Afrykę środkową, mianowicie okolice białego Nilu. Znany jest jeden gatunek Balaeniceps rex Gould, który odznacza się swoim dziobem olbrzymim, bardzo szerokim i długim, opatrzonym pośrodku wręgą, czyli wTyraźną krawędzią, która się rozpoczyna przy nasadzie dzioba i przebiega przez całą jego długość, kończąc się haczykowato; brzegi dzioba są łukowate, a pod dziobem, pomiędzy odnogami szczęki dolnej, znajduje się skóra naga. Wogóle dziób kształtem swoim przypomina głowę wieloryba lub drewniany trzewik. Ciało ptaka jest ciężkie, wspiera się na nogach silnych, wysokich, opatrzonych długiemi palcami. Skrzydła szerokie i zaokrąglone, gdy są złożone, przykrywają pióra ogona (sterówki), których jest 12, dość krótkich i stopniowanych. Głowa jest opatrzona niezbyt długim czubem. Grzbiet, ogon i skrzydła są popielato-szare z odcieniem brunatnym lub ciemnym, głowa i czub ciemno-szare, dolna powierzchnia ciała jaśniejsza. Dziób rogowo-brunatny; nogi czarne; tęcza oka brunatna. Jest to jeden z największych ptaków brodzących, bo długość jego ciała wynosi 140 Cm.; długość skrzydeł 73 Cm., długość

Kil

wn

ąpg

"x£®*

-V'-S

Fig. 203. Balaeniceps.

ogona 25 Cm. Trzyma się małemi stadkami, rzadziej większemi gromadami. Karmi się głównie rybami i ziemnowodnemi, które chwyta zręcznie swoim dziobem, zanurzając go w wodzie po szyję. Chód ma ciężki, lot dość swobodny, choć nie wznosi się wysoko. Gniazda zakłada na ziemi, na wierzchołkach pagórków, nad brzegami rzek lub na wysepkach pośrodku jeziora. Jaja zrazu są niebieskwe,a następnie przyjmują żółtawą barwę; młode zręcznie chwytają ryby.

Balaenidae (paleont.) Rodzina wielorybów bezzębnych występuje już w stanie kopalnym w europejskim okresie miocenowym (Cetotherium), ale szczególniej wygasłe szczątki wygasłych ich gatunków spotykają się w formacyi pliocenowej, w okolicach Antwerpii, w Anglii i górnych Włoszech, obok żyjących jeszcze rodzajów Balaenoptera, Megaptera, Balaena.

Balaenidae. Grupa (rodzina) wielorybów wła ś c iwy ch, czyli bezzębnych (Mysticete), która mieści w sobie zwierzęta ssące olbrzymie, kształtu rybowatego, opatrzone tylko jedną (przednią) parą kończyn, które są zamienione w płetwy. Zębów wcale nie posiadają — na podniebieniu rogowe płaty, czyli fiszbiny, długie i wązkie. Grzbiet bez płetwowatego zdwojenia skóry; dolna powierzchnia ciała nie posiada podłużnych brózd. Płetwy piersio-

■'.y-.-

mM?.

[-:■ £§33£2l“Ü?iE5§î ïgSîP&i

Wk^T^'i-S&sr-S

iü

Fig, 204. Balaena mysticetus CWieloiyb grenlandzki).

r:

Mi

&3

Fig. 205. Skielet wieloryba Balaena australis.

" m.

Sgjg

mm

Fig. 206. Balaenoptera rostrata (Pletwal).

we są szerokie i zaokrąglone. Nozdrza na wierzchu głowy. Z rodziny tej zasługuje na uwagę rodzaj Balaena L., Wieloryb, którego głowa wyrównywa ł/₃ części całkowitej długości ciała; czaszka dość wysoka i ku tyłowi spłaszczona. Fiszbiny, na tylnym brzegu, postrzępione w delikatne nitki. Najważniejszy gatunek jest Balaena mysticetus Cuv.

wersytecie i ogłosił: drukiem swoją „Historia de Ca-taluńa“. W roku następnym, pod jego wpływem wznowione zostały w Barcelonie popisy poetyckie, zwane igrzyskami kwiatowemi (po katal. jochs fło-rals) i sam B. otrzymał na nich nagrodę za poemat „La verge de Monserrat“. Wkrótce potem zorganizował na wzór prowansalskich felibrów (ob.) stowarzyszenie patryotyczno-literackie w celu wskrzeszenia języka i literatury katalońskiej, oddawna zagłuszonej przez hiszpańską (kastylską). Oprócz po-ezyj lirycznych, B. napisał wiele dramatów, do których treść czerpał z dziejów ojczystych (Ausias March, Juan de Padilla i t. d.) albo starożytnych („Anibal“, „Coreolano“ i inne). Wyszły one zebrane

Wieloryb Grenlandzki, należy do największych zwierząt, bo dorasta 20 — 24 metrów długości, i waży 100,000 kilogramów. Posiada paszczę 5—6 metrów długą i 3—4 metrów szeroką, w której, na podniebieniu, znajduje się 300—360 pasów fiszbinowych, każdy około 5 metrów długi.

Pod skórą mieści się tłuszcz, tworzący warstwę 20—40 cm. grubą. Mieszka w północnej części w „Tragedias“ (1879); inne zaś utwory—w „Poe-oceanu Atlantyckiego i Spokojnego, i trzyma się sias complétas“ (1874) i „Obras poeticas“ (1880). niewielkiemi stadkami. Wierzch ciała ma szaro- Jako nowelista, B. stworzył bardzo poczytną powieść czarniawy, spód jasny. Pływa zwinnie i nurza się, „Don Juan de Serravalle“ (1875, V wyd.), a w „Pri-i może pozostawać około 15 minut pod wodą; przy mavera del ultimo trovador catalan“ szczęśliwie oddychaniu, wyrzuca strumień powietrza, przesycony naśladował balady i legendy trubadurów średnio-parą wodną, na kilka metrów wysoko. Pożywienie wiecznych. Od r. 1875, jest członkiem akademii jego stanowią drobne zwierzęta morskie, mianowi- nauk w Madrycie, i od 1883—członkiem akademii cie: mięczaki z gromady skrzydło-pł a- hiszpańskiej. B. był też czynny na arenie politycz-w ó w (Pteropada) np. Limacina antardica i Clio- | nej: jako poseł do zgromadzenia Kortezów, trzymał

borealis.

Balahissar, nędzna osada w dawnej Galacyi

And. S.

Balak, Ob. Balaam.

Balamir albo Bal o mir, wódz hunnów, który wr. 375 przeprawił się przez Wołgę i uderzył na państwo ostrogotów. Stary król Hermanaryk sam sobie odebrał życie, a następca jego, Winitar, poległ w bitwie z hunnami nad rzeką Erak.

Balan albo Balanbanya, osada siedmiogrodz-

z progresistami i śmiało przemawiał w obronie praw Balaenopteridae. Rodzina wielorybów właści- narodowych katalońskich; w r. 1872 był ministrem wych (Mysticete), której przedstawiciele posiadają robót publicznych, a w 1886—ministrem kolonij. ciało olbrzymich rozmiarów, opatrzone płetwą na grzbiecie, dlatego też nazywają je płetwalami; a dzisiejszym wdajecie Angory, w Azyi Mniejszej, kończyny przednie płetwowate, wTąskie, na brzusznej w bliskości lewego brzegu rz. Sakarieh; słynna ze powierzchni ciała znajdują się liczne brózdy, prze- wspaniałych zwalisk starożytnego miasta Pessi-biegające od przedniego brzegu szczęki dolnej aż nuntu (ob.), do okolicy pępkowej. Płaty fiszbinowe są krótsze i szersze, niż u rodziny poprzedniej. Do tej rodziny zaliczają kilka rodzajów, z których zasługuje na uwagę Balaenoptera Gray, Wieloryb czyli Płetwa 1. Odznacza się płetwą grzbietową, wysoką, z boków⁷ ścieśnioną, która mieści się w odległości dwóch trzecich części całkowitej długości ciała.—

czerwonawo-biały; górna część płetwy piersiowej ciemno-szarego koloru, z białą poprzeczną pręgą pośrodku. Dorasta do 9 Zamieszkuje morze północne, zbliża się niekiedy do brzegów Europy, bywa nawet w morzu Północnem i Baltyckiem.

Balagińsk, Ob. Bałagańsk.

Balagner, miasto główne okręgu w departamencie hiszpańskim Lerida (Arragonia), na prawym brzegu rz. Segre (lewy dopływ Ebro), w okolicy urodzajnej; 4,772 m-ców. Zdobycie miasta przez francuzów w 1645 r., w wojnie o następstwo tronu hiszpańskiego, było podstawą działań wojennych arcyksięcia Karola 1703—1711 r.

Balagner Wiktor (* 1824 w Barcelonie) poeta, literat i historyk kataloński; po ukończeniu studyów prawnych, oddał się badaniu dziejów ojczystych i literatury, a w r. 1850 wydał zbiór swoich poezyj p. t. „Trovador de Monserrat“, które się bardzo spodobały współziomkom. W r. 1854 B. został kustoszem archiwum miejskiego w Barcelonie, a w 1860 profesorem historyi przy tamecznym uni-

Kręgi szyjowe zrośnięte pomiędzy sobą. B.rostrata \ ka w komitacie czyckim (Csik), w górzystej, malo-Gray. Z wierzchu koloru ciemno-szarego od spodu j wniczej okolicy, na południowym stoku wapiennego

e. r).

wzgórza Nagy-Hagymas, w pobliżu źródeł rzeki Aluty, liczy przeszło 1,000 m-ców, z których około 10 metrów długości. 300 robotników stale pracuje w kopalniach rudy miedzianej, odkrytych w XVII w. i dostarczających rocznie około 750 cnt. miedzi, z której w miejscowych hamerniach wyrabiają się kotły i blacha. N-Balander, nazwa jednomasztowego czółna holenderskiego o płaskiem dnie, służącego do przewożenia towarów po rzekach i brzegu morza.

And. S.

N.

Balanginy (Balanguingui), grupa wysepek z archipelagu Sulu, na południo-zachód od wyspy Mindanao, — formacyi koralowej, otoczonych skałami podwodnemi, a stąd dostępnych tylko dla łódek zwyczajnych; niegdyś były one siedliskiem piratów, ostatecznie wytępionych przez umyślną wyprawę hiszpańską z Manilli w r. 1847. Od r. 1876 należą do Hiszpanii.

Balanidae, Pąklowate. Rodzina raków (skorupiaków) wąsonogich (Corripedia), której przedstawiciele odznaczają się tern, że mają ciało o szy-pułce szczątkowej, otoczone skorupką, utworzoną z 6—8 blaszek wapiennych, ustawionych w postaci

spera Alpina (Aegypt. 29. t. II), przez murzynów zwana Sou m Wrzecionowate, czołgające się na powierzchni ziemi, korzenie tego krzewu, służą do wyrabiania trzonków do dzirytów. Niedojrzałe owoce jego są

pierścienia wokoło ciała, Cztery blaszki, scuta (tarczki boczne) i ter g a (tarczki tylne), są ruchomo połączone i tworzą operculum, czyli przykrywkę ruchomą. Dwie fałdy płaszcza zastępują skrze-le. Do tej rodziny, wyłącznie morskiej, należy kilka rodzajów z kilkudziesięcioma gatunkami. Ważniejsze rodzaje są: Balanus, Chelonobia, Pyrgo-ma i t. p.    A> s

Balanimis Germ. Owad tęgopokrywy (Coleopter a), do rodziny Słoników (Curculionidae) należący, który odznacza się rożkami długiemi, cienkiemi; wąsiki ma 7-stawowe, ryjek bardzo szczupły. Przed-karcze posiada szerokość większą od długości; tarczka grzbietowa mała, wzniesiona i zaokrąglona.

Pokrywy skrzydłowe podłużne, sereowate : goleń ku końcowi zgrubiała, — Przedstawiciele tego rodzaju żyją na drzewach i krzewach; dorosłe owady przebywają na liściach, z których za najmniej-szem wstrząśuieniem spadają na ziemię, udając nieżywe; — gąsiennice zaś żyją w ~ owocach i wyjadają nasiona. ^ Znanych jest wiele gatunków, J z których zasługuje na uwagę Balaninus nucum L., Orzechowiec. Ciało ma jajowatego kształtu, czarne, pokryte łuseczkami włpskowa-temi, szaremi lub jasno-sza-remi; ryjek cienki, szydło waty, nieco zgięty; nogi ciemnobrunatne. Długość ciała 6— 7 mm. Samica składa jajka w orzechy laskowe nawpółdoj-rzałe, a wylęgła gąsiennica

zwane

a przez arabów Haledsch.

Sm

Fig. 208. Balanites aegiptiaca.

,2

F. 207. Balaninus nucum.

1) Samiec (powiększony).

2) Głowa jego z boku. (zwana zwykle „robakiem w

cierpkie, gorzkie i przeczyszczające; były one dawniej utrzymywane w aptekach pod nazwą Myro-bolani aegytiaci. Też owoce dojrzałe stanowią tak zwane daktyle pustyni (Dattes du désert), jadane w Egipcie i Arabii, z których, przez fermen-tacyę, otrzymują płyn alkoholowy, bardzo mocny.J A-Balanitis (od greek, balanos —żołądź) i bała-noposthitis od greek, poste, lub p o s t e i o nr=na-pletek, oznacza zapalenie wewnętrznego listka napletka, oraz powłoczki żołędzi, z wydzielaniem śmie-tankowatej materyi, złożonej ze złuszczonego nabłonka wydzieliny gruczołów łojowych (smegma) i komórek ropnych, z nader małą domieszką śluzu (gdyż te powierzchnie posiadają nader mało gruczołów śluzowych). Przyczyną bal. bywa mechaniczne obrażenie (przy samogwałcie, spółkowaniu i t. d.), obecność ciał obcych dostających się pod napletek (piasek, brud wszelkiego rodzaju, pasorzyty), wresz-orzechu“) wyjada nasionko.— cie zakażenie weneryczne wszelakiego rodzaju. Na-B. glandium Marsh., podłużnie jajowaty, czarny, potyka się też B., przy niektórych cierpieniach ogól-pokryty łuskami szaro-żółtemi ; pokrywy skrzydło- nych, jak np. cukrzyca, oraz w wieku podeszłym we z ciemnemi pręgami. Rożki ciemno-brunatne, wskutek silnego swędzenia, zniewalającego do dra-ryjek czerwono-żółtawy. Długość ciała 6—8 mm. pania.

A S.

Balanoglosus (Ba lano glos sus). Jest to jedyny rodzaj robaków, które, z powodu wyodrębnienia się pewnych cech budowy ciała, stanowią osobną gromadę—Enter opneusti. Odrębność polega głównie na przystosowaniu się przedniej części kanału pokarmowego do funkcyi oddychania i na anatomicznem przekształceniu jej w klatkę skrzelową, mniej więcej na wzór tego, jak to ma miejsce u niższych kręgowców (lancetnik). W wydłużonem ciele Bala-noglosusa można odróżniać 5 następujących po sobie części. Przedni koniec ciała stanowi ryjek, wysoce kurczliwy, wydrążony wewnątrz i zaopatrzony dwoma otworami; zwierze posługuje się nim do rycia się w piasku lub ile i często wystawia go nad powierzchnię. Za ryjkiem następuje kołnierzyk, pierścienio watego kształtu, odznaczający się silnie roz-

Samiczka składa jajka w żołędzie nawpółdojrzałe.

Balanites Kolibło (bot.) Rodzaj należący do rodziny Ruto wat y ch (Rutaceae), sam przez się stanowiący małe plemię Baleniteae (ob. H. Bailion, Hist, des pl., IV, str. 403, 430, 489). Znane są tylko dwa gatunki, z których jeden R. Boxburghii Planch., zamieszkuje Azyę południowo-zachodnią, drugi B, aegyptiaca Del.—gorącą strefę Afryki. Są to krzewy cierniste, o liściach naprzemianległych, złożonych z dwóch listeczków całobrzegich, opatrzonych w dwa małe boczne przylistki. Kwiaty zielonkawe lub białawe, wonne, są dwupłciowe, z okwiatem podwójnym, 5-liczebnym i 10 pręcikami, z których 5 dłuższych, naprzemianległych z płatkami korony.

Zalążnia górna, wielokomorowa, w stanie dojrzałym przeistaczająca się w pestkowiec jajowaty, w którego 5-kańciastej pestce zawiera się ziarno winiętą muskulaturą i zaopatrzony w otwór gębowy © zarodku mięsistym, bezbielmowym. B. aegyptiaca (fig 209, ń), umieszczony tuż przy osadzie kołnierzy-Del. (Ximenia aegyptiaca L.), jest to Agihalid Pro- ka, na brzusznej stronie. Część kołnierzykowa, dzięki

/i

i °p

dm

ÜV.

cJi

•I

■p

■ W-

czony na samym końcu. Część ciała, mieszcząca przyrząd skrzelo-wy, posiada silnie A. Baianoglossus Kowalewskii, oso- rozwinięte boczne unik dojrzały. — B. Młody, niedo- płetwy, wył a dokształcony osobnik, z 5-ma otworami wane wewnątrz skrzelowemi (ż); ü, otwór gębowy; op, tylna część kołnierzyka (eper-culum)

an

znacznej kurczliwości swych ścianek, głównie ułatwia zwierzęciu zanurzanie się w piasek, który jednocześnie zostaje pochłaniany (przez otwór gębowy)na podobieństwo tego, co ma miejsce u dżdżowników. Tuż za kołnierzykiem zaczyna się część ciała, zwana skrze-lową (fig. 209, ż), tutaj bowiem odpowiednia część kanału pokarmowego została przekształcona w klatkę skrzelową w następujący sposób: gardziel przez podłużne przewężenie tworzy dwa piętra; dolne funkcyonuje, jako właściwy gardziel, górne zaś, posiadając obficie urzęsione ścianki, podtrzymywane za pomocą szkieletu z chitynowych blaszek i zaopatrzone szeregami wylotów, prowadzących na zewnątrz ciała i umieszczonych na grzbietowej jego stronie, funkcyonuje, jako v    tak zwana klatka

Ik    skrzelową. Woda,

|;r|    pochłaniana przez

otwór gębowy, po przedostaniu się do jamy klatki skrzelowej, przez wspomniane wyloty przesącza się nazewnątrz. Za częścią skrzelową następują wr e sz-cie dwie inne: stosunkowo długa, przy pła szczona część żołądkowa (mieszcząca żołądek), i cylindryczna, wyraźnie pierścieniowata, o-gonowa, zaopatrzona w otwór odbytowy, umiesz-

Fig. 209.

gruczołami płcio-wemi, które w czasie dojrzewania płciowych produktów nabierają czerwonego koloru u samic i białego u samców; w części żołądkowej gruczoły płciowe umieszczone są nad kanałem pokarmowym w cztery szeregi, między które wciskają się brunatno-zielonego koloru wątrobowe wypukliny ścianek kanału pokarmowego. Na wewnętrzne ściance, wzdłuż całego kanału pokarmowego, ciągną się 2 orzęsione brózdy, umieszczone jedna na stronie brzusznej, druga na grzbietowej. Układ naczyń krwionośnych składają dwa główne naczynia: grzbietowe i brzuszne, oraz dwa boczne; w grzbietowem naczyniu krew krąży w kierunku z tyłu ku przodowi; skrzele zaopatrywane są w krew przez brzuszne naczynie. Co się tyczy rozwoju, to B. posiada pod tym względem wiele podobieństwa do szkarłupni, to też larwę jego, zwaną T o r n a r i a, zanim została dokładnie zbadaną przez MiecznikowaiAgassiza, zaliczano do szkarłupni. Tornaria posiada ciało jajowato wydłużone, wypukłe na stronie grzbietowej i wklęsłe na brzusznej (fig. 210, A i B), gdzie umieszczone są: naprzodzie otwór gębowy, w tyle odbyt. Oprócz tego rzeczona larwa posiada na powierzchni ciała 3 okółki rzęsowe, okalające ciało na podobieństwo sznurów; dwa okółki umieszczone są w okolicy otworu gęby;

Ot

ar

an E

fw

.v htm

an.

fin

an

Fig. 210. A. Pierwsze stadyum rozwoju larwy, Ternaria (widziane w podłużnem przecięcia) wypukiina kanału pokarmowego, dająca początek układowi naczyń wodnych; m, otwór gębowy, an, odbyt. — B. i C Młode larwy, wi-dziaue z profilu; m, otwór gębowy, an, odbyt; oc, organ wzroku; w, układ naczyniowy. — D i E. Nieco dalej posunięte w rozwoju lerwy Baianoglossusa; m, otwór gębowy; v, naczynie krwionośne (okrężne); b, skrzela; ht, serce; c, ogólna jama ciała; an, odbyt; w, układ naczyń wodnych.

jeden z nich, zwany przedgębowym, drugi poza-gębowym. Na przednim końcu ciała, gdzie prawie stykają się z sobą wspomniane 2 okółki, mieści się blaszkowate zgrubienie z plamkami barwnika, rozpatrywanemi jako organa wzroku. Tylny koniec ciała opasany jest, na podobieństwo obręczy, trzecim okółkiem, w ten sposób, że otwór odbytowy leży we środku. Przy dalszym rozwoju, w miarę zanikania przedgębowego i pozagębowego okółków rzęsowych, przednia część ciała larwy tworzy ryjek, część gębowa zaś przekształca się w kołnierzyk; z reszty ciała, zachowującego dość długo poprzeczną rzęsową obrączkę, tworzy się tułów młodego zwierzęcia. Jednocześnie prawie boczne ścianki gardzieli tworzą szereg wypuldin, które, otwierając się póź-

niej nazewnątrz, dają początek skrzelom. B. żyje na dnie morskiem, ryjąc się w piasku, ile lub pomiędzy korzeniami . roślin. Obecnie, znanych jest zaledwie kilka gatunków (około 6), z których 2, najlepiej zbadane, żyją w zatoce Neapolitańskiej, inne zaś około wybrzeży Ameryki. Neapolitań-skie gatunki są następujące: B. claviger, posiadający 20 ctm. długości (żyje w piasku i w ile, płciowe produkty dojrzewają w czasie od maja do sierpnia) i B. minu-tus, posiadający 10 ctm. długości (żyje między korzeniami roślin, płciowe produkty dojrzewają w czasie od września do grudnia).

stopniu rozwoju i stanowią przejścia od zalążka kompletnego Cynomorium, z pojedynczą osłoną, d© zalążka Sarcophyte, zredukowanego do samego woreczka zarodkowego. Owocem jest niełupka lub pestkowiec jednoziarnowy; ziarna po większej czę-

V¹

I. E.

Balanophora, Goździeniec(bot.) Rodzaj roślin, nazwany przez Forstera, typ rodziny Balanophoraceae. Są to rośliny mięsiste, mające pokrój grzybów, bez zieleni, barwy żółtej, czerwonej lub białej, żyjące pasorzytnie na korzeniach rozmaitych drzew. Ich łodyga kwiatonośna, okryta łuskami trwałemi, zazwyczaj dachówko-watemi, i zakończona główką kwiatów drobnych, już to dwudomowych, już jednodo-mowych; w tym ostatnim razie kwiaty męskie zajmują dolną część, żeńskie zaś górną kłosa albo główki. Każdy kwiat męski składa się z kielicha 3 liczebnego i z trzech pręcików z sobą zrosłych. Kwiaty żeńskie zredukowane każdy do zalążni dolnej, w stanie dojrzałym przeistaczającej się w pestkowiec jednoziarnowy. Znanych jest 12 gatunków tego rodzaju, żyjących W strefie gorącej Azyi i Oceanii i na archipelagu Indyjskim. Niektóre z nich, a mianowicie B. fungosa Forst, i B. dioica Forst., wydzielają materyę żywiczną, podobną do wosku, słabo rozpuszczalną w alkoholu.

Balanophoraceae Goździeńcowa-t e.—Rodzina roślin dwuliściennych, której przedstawiciele mniej więcej przypominają postać Buskie wnika (Lathraea sguamaria) i zarazy (Orobanche). Są to rośliny pozbawione zieleni, barwy białej, żółtej, brunatnej lub czerwonej, konsystencyi mięsistej i żyjące pasorzytnie na korzeniach drzew, ™. w lasach podzwrotnikowych obu światów. ByLi f? Łodygi ich, pozbawione liści, są nagie lub okryte łuskami trwałemi, najczęściej dachówkowatemu Kwiaty drobne, jeduodomo-we lub dwudomowe, najrzadziej mieszano-płciowe, tworzą na szczycie łodygi kłosy lub główki jajowate, bardzo zbite. Kwiaty męskie mają okwiat pojedyńczy, zwykle o trzech działkach głębokich i takiejże liczbie pręcików, już to wolnych, już zrosłych między sobą, tak nitkami, jak i pylnikami.

Czasami okwiatu zupełnie pozbawione, a wtedy pręciki redukują się do dwóch a nawet do jednego. Kwiaty żeńskie, najczęściej z takimże okwiatem, mają zalążnię dolną jednokomórkową ijednozaląż-kową, uwieńczoną szyjką lub bezpośrednio znamieniem. Zalążki w różnych rodzajach są na różnym

f,i

-X

£fsSp\

■A.)

r\ i

I

urn?

IV

A,

'i

Mi

ii

H:

J.A.

Wu

SI

\\

'm \

./•

Si

mm

ii

Aj

Fig, 211. Balanophoraceae.

1) Cynomorium coccineum. — 2) Balanophora divica, roślinka żeńska z kwiatem- — 3) Kwiat męski. — 4) Balanophora fungosa, kwiat męski — 5) Przecięcie podłużne kwiatu męskiego.

ści nagie, składają się z wielkiego, mięsistego i oleistego bielma, przy którego wierzchołku znajduje się bardzo mały, prawie mikroskopowy, zarodek jednolity, czyli bez żadnego rozdzielenia na łodyżkę, korzonek i liścienie. Rodzina Balanophoraceae z bu-

«łowy kwiatów i owoców zbliża się do rodziny san- do gromady wymoczków (Infusoria), do rzędu Hete-dałowatych (Santalaceae) i Gązewnikowatych (Lo- j rotricha, do rodziny Bursariidae. Ciało ma bezbarwne i mało kurczliwe, kształtu jajowatego, woreczko-watego, niekiedy walcowatego. Przedni koniec ciała wydłużony, zeszczuplony, tylny zaś szerszy, zaokrąglony, niekiedy ostro zakończony. Rów gębowy (pe-ristomum) tworzy dość szerokie zagłębienie, które stopniowo zwęża się ku tyłowi i zakrzywia na prawo. Brzegi rowu gębowego pokryte rzęsami dłu-giemi. Przestrzeni kurczliwych ma 2, na prawej

ranthaceae). Według FL Baiilona (Hist, des PI. VI, str. 510) obecnie w rzeczywistości obejmuje ona 7 rodzai, z których najgłówniejsze są: Balanophora i Cynarnorium (ob. te wyrazy).

Balanops, Ż o 1 ę d n i k (bot. ) Rodzaj roślin dwuliściennych, ustanowiony przez H. Baillona (Adanso-nia X. str. 117, 337) i umieszczony przez niego a pewnem powątpiewaniem w rodzinie kasztanowatych (Castanaceae) (ob. Hist, des PI. VI, str. 237, 258). Są to drzewa lub krzewy o pniach pojedyń-ezych, lub nieco u szczytu rozgałęzionych, o liściach naprzemianległych, często prawie okółkowych, po-jedyńczych, skórzastych i całobrzegicli. Kwiaty posiada foremne i dwudomowe; męskie zebrane w kotki szczupłe; żeńskie osadzone na pniu lub gałęziach. Te ostatnie składają się z wielu listeczków

J. A.

Sä?

Jli

ml

C...Æ

i®

§§ua

Fig. 213.

B.ilantidium coli Stein, p. peristomum; n. jądro;

cc. przestrzenie kurczliwe; z. odöyt.

to

A. S.

ic

stronie ciała. Jądro jedno, podługowate, niekiedy w postaci podkowy.—Znanych jest 3— 4 gatunków, które pędzą życie pasorzytne w kiszkach grubych człowieka i trzody chlewnej, oraz w kiszkach żaby, ropuchy i trytona.—B. coli Stein. Ciało jajowate, peristomum bardzo krótkie. Długość ciała 0.07—0.12 mm. Często trafia się w kiszkach grubych trzody chlewnej, rzadziej u człowieka.— B. entozoon Clap. et Laclnn. Ciało jajowate lub gruszkowate, z przodu wydłużone i zeszczuplone; peristomum dochodzi do połowy długości ciała. Długość ciała 0.1—0.2 mm. Pospolity w kiszkach żaby.

Fig 212. Balanops Veillardi. a) gałąź owoconośna; b) kwiat żeński; c) przecięcie jego.

nierównych, omszonych i dachówkowatych, które tworzą rodzaj okrywy, osłaniającej zalążnię wolną, 2 komorową, uwieńczoną czterema szyjkami bardzo długiemi i falistemi, okrytemi brodawkami znamie-niowemi. Owocem jest jagoda, otoczona w nasadzie rodzajem miseczki, utworzonej z resztek listeczków zeschniętych okrywy i rozdzielona wewnątrz na dwie komory, z których każda zawiera jedno lub dwa ziarna z bielmem mięsistem, bardzo cienkiem. Znanych jest sześć gatunków rodzaju Balanops, żyjących wyłącznie w Nowej Kaledonii. Przedstawiamy tu według H. Baillona gałąź owoconośną, oraz kwiat żeński gatunku B. Veillardi H. Br.

Balante, środkowy półwysep na wyśpię Celebes, oddzielony od sąsiednich półwyspów przez odnogi Tomini i Tomori, przerżnięty pasmem gór wyniosłych (szczyt Tokala 2599 m.), biegnących ku północo-wschodowi i zakończonych przylądkiem Tala-bo. Na wschodnim krańcu półwyspu osada B. jest niezłym portem i prowadzi dość żywy handel.— Góry półwyspu obfitują w kruszce (słabo wyzyskiwane) i pokryte są bujną wegetacyą.

Balantidium Clap. et Laclnn. Zwierzę, należące

H.

Balantowie, plemię murzyńskie w Senegambii, pomiędzy rzeką Dżebą (Gęba) i Kasamanzą, należy do szczepu Mandingów. Są oni doskonałym typem negrów sudańskich, o mocno ciemnym kolorz.* skóry, wzrostu miernego, wysmukli, silni, wojowniczego usposobienia. Trudnią się uprawą ryżu i jęczmienia, myślistwem, chowem bydła, najchętniej atoli urządzają wyprawy łupieżcze na plemiona sąsiednie. Za całą odzież używają zwykle tylko przepasek u bioder, całe ciało tatuują dość misternie. Kobiety względem mężczyzn są niewolnicami; podarowanie zapaski kobiecie przez mężczyznę stanowi cały akt ślubu, który jest ważny dopóty, dopóki się zapaska nie podrze. Mężczyźni dają sobie wy-piłowywać zęby. Są zabobonni i wierzą w czary, jak wogóle większa część murzynów. W muzyce są zamiłowani, lecz ich instrumenty muzyczne są bardzo pierwotne. Kraj zamieszkiwany przez B. politycznie należy do Portugalczyków.

J. A.

K. J.

Balanus (Pąki a) (paleont). Rodzaj ten skorupiaka, z rzędu wąsonogich {Cirripedia), żyjący dziś w morzu u brzegów oceanu Spokojnego, istniał już w licznych gatunkach w okresie trzeciorzędowym. Gatunek jego B. concavus Br. spotyka się w pokładach miocenowych i plioeenowych europejskich, północno i południowo-amerykańskich.

And. S.

Balanus List., Pąki a. Jeden z rodzajów, należący do rodziny Balanidae, do rzędu skorupiaków wąsonogich (Cirripedia). Ciało otacza 6 blaszek wapiennych, ułożonych w kształcie stożka lub wal-

ca; scuta i terga (tarczka boczna i tylna) kształtu | ne) mierze do rozwoju pojęć, będących podstawą trójkątnego; warga górna o 3-cli zębach z każdej dzisiejszej klasyfikacyi pierwiastków chemicznych, strony; żuwaczki 5-zębowe. Posiada liczne gatunki, żyjące w morzach, przymocowane do skalistych brzegów i innych przedmiotów podmorskich. —B. tintin-nabulum L., Pąkla tulipanowiec. Skorupka wzdłuż żeberkowana, o podstawie o-patrzonej licznemi otworkami; otwór górny skorupki zwykle zazębiony. Bywa czerwonego, niebieskiego lub ciemnego koloru, średnica ciała 3—6 cm. Zamieszkuje morza okolic ciepłych i umiarkowanych, przyczepiona do skał, muszli, boków okrętów i t. p. — B. psittacus Mol., Ameryka południowa—.B. perforatus Brug., w morzu oródziemnem. — B.

i/j

improvisas Dana. Skorupka biała, promienie wąskie, wy-górny rysunek zwierzę wi-g0k₀££ skorUpkj ] cm., śre-dziane z boku, dolny w przecięciu.

Fig. 214. Balanus Pąkla.

B. zbadał także kwas podchlorawy i stwierdził ostatecznie, że chlor nie może być „kwasem solnym utlenionym“, jak przyjmowała dawniejsza teo-rya, gdyż w takim razie, według B-a, musiałby być identyczny z kwasem podchlorawym. Tak zw. „chlorek wapna“ B. uznał za związek podchlorouu wapnia z chlorkiem tego metalu. W dziedzinie chemii organicznej B. zasłużył się odkryciem kwasu oksaminowego (1841), który otrzymał przez ogrzewanie szczawianu amonu. Laurent (1845) spożytkował to odkrycie, otrzymując wielką liczbę ciał podobnych przez działanie amoniaku gazowego na bezwodniki kwasowe, a Berzeliusz (1846) nazwał ciała, powstające w taki sposób, kwasami amino-wemi i opracował ich teoryę. Wkrótce potem (1844) B. przyjął udział w rozwijającej się nauce o zjawiskach polimeryi, przez spostrzeżenie, że ami-len w chwili wytwarzania się z alkoholu amilowe-go odrazu przechodzi częściowo w poliamileny. — B. umarł w Paryżu 1876 roku. Z pomiędzy uczniów jego A. Wurtz największego dobił się imienia.

Zn.

dnica 2 cm. W morzu Półno-

A. S.

enem, Baltyckiem i in.

Balanza, nazwa żaglowej łodzi sycylijskiej, je-dno-masztowej, opatrzonej w wiosła, używanej dla dalszych wypraw na otwarte morze.

Balaon, nazwa miejscowa łodzi dwumasztowych, używanych na wyspach oceanu atlantyckiego. Do masztu przedniego przytwierdzany jest żagiel poprzeczny, do tylnego zaś dwa żagle, w kierunku łodzi idące. Łódź ta, przez marynarzy „schöner“ zwana, na otwartem morzu opiera się silniejszym nawet burzom.

li. D.

Balaruc-les-Baines, osada kąpielowa w departamencie francuzkim Hérault, w okręgu Montpellier, na północnym brzegu laguny Thau, liczy stałych mieszkańców 775 osób, posiada przytułek dla ubogich, dwa szpitale, mały port i źródła mineralne, znane już rzymianom. Są to cieplice słone, o temperaturze od 14'/₂ do 37V₂ R. pomocne w skrofułach i reumatyzmie; skromny zakład kąpielowy.

N. i Dr. A. P.

Balasfalva ob. Balazsfalva.

Balasor, niewłaściwie Balasore, okrąg w dystrykcie Orissa, w Bengalu dolnym, ma 5348 kil. kw. i 945,280 mieszkańców, głównie hindusów, reszta mahometanie (24,000) i chrześcianie (około 1000). Posiada kilka portów i przerżnięty jest licznemi rzekami, które często wylewają na znacznej przestrzeni. Mieszkańcy trudnią się handlem dość ożywionym i rolnictwem (przeważnie uprawą ryżu). Brak deszczów sprowadza częstokroć nieurodzaj. Do ważniejszych wyrobów miejscowych należą: narzędzia miedziane i tkaniny grubsze. Stolica i zarazem główny port okręgu B. liczy 20,265 mieszkańców była 1642 r. angielską faktoryą, należy przeto do najdawniejszych osad wielkobrytańskich w Indyach wschodnich

E. D.

Bala-Râma albo B a 1 a • D ê v a (bal a=silny), w podaniach indyjskich bohaterski siostrzan złośliwego króla Kansy, starszy brat Kryszny, zrodzony z białego włosa Wiszny, jak Kryszna z czarnego.

Dopomagał bratu w walce z przeciwnikami bogów i ziemi. Czyny ich opiewa Mahabarata.

Balard Antoni Hieronim, chemik francuski (* 1802 w Montpellier), kształcił się w mieście ro-dzinnem, a następnie w Paryżu, gdzie w r. 1834 zaczął wykładać, w 1840 został następcą Thénar-da w Sorbonie, a w 1850 — Pelouze'a w Kolegium francuskiem. Już w 24 roku życia zasłynął w święcie naukowym przez szczęśliwe i świetne odkrycie, które stanowi główną podstawę jego sławy. Badając, mianowicie, ługi pokrystaliczne, zostające po odparowaniu wody morskiej dla wydobycia z niej soli, spostrzegł w nich obecność nowego ciała, które następnie nazwane bromem i uznane za pierwiastek, stanęło w jednym szeregu z chlorem i jodem, tworząc z niemi gromadę naturalną chlorowców (haloidów), mieszczącą nadto w sobie i fluor, dopiero w ostatnich latach poznany w stanie pierwiastku. B. zbadał ściśle wiele własności bromu i niektórych jego związków, a głównie bromowo- ! od r. 1583. 5) Andrzej B., wielki żupan nowohradzki doru, a rozszerzając przez te badania zakres ana- i stolnik cesarski, otrzymał tytuł hrabiowski. 6) Syn logij, dostrzeżonych jui dawniej pomiędzy chlorem - jego Walenty II B. słynął jako zdolny poeta li-i jodem, oraz ich związkami, przyczynił się w znacz- ! ryczny (ob.). 7) Hr. Franciszek B. (f 1807) mianowany

Balassa Z Gyarmot, stary magnacki ród węgierski, mieszkający w żupanii nowohradzkiej. Wybitniejszymi członkami jego byli: 1) Franciszek B., ban Chorwacyi od r. 1504; padł w bitwie z turka-mi pod Mohaczem. 2) Walenty B., wnuk poprzedniego, znany był jako poeta liryczny, (ob). 3) Mejnhard B., brat jego, brał udział w walce między cesarzem Ferdynandem i Janem Zapolyą i przechylał się to na jedną, to na drugą stronę względnie do okoliczności. 4) Emeryk B. był wojewodą siedmiogrodzkim

Encyklopedia Powszechna ilustr. T- VI.

96

był w r. 1785 banem Chorwacyi, Sławonii i Dal-macyi i na tem stanowisku rządził despotycznie, co wywołało wśród Chorwatów ogromną nienawiść kn niemu. Po śmierci cesarza Józefa Ii-go, widząc ogólne wzburzenie ludności, z obawy o własne życie zmuszony był złożyć swoje urzędowanie.    N

gromadzenia różnego rodzaju towarów, przeznaczonych do zapełnienia dolnej części okrętu i obciążenia go w takiej mierze, aby pogrążył się w wodzie do pewnej głębokości. Każdy z okrętów posiada tak zwaną linię normalną zagłębienia w wodzie, a warunek koniecznego zagłębienia się statku jest nieodzowny dla możności utrzymania go na wodzie; prawa bowiem równowagi ciał pływających wymagają, aby środek ciężkości pływającego ciała znajdował się poniżej środka ciężkości wypchniętej przez ciało wody, a nadto, aby obydwa te środki ciężkości znajdowały się na jednej linii pionowej. Z powyższego wynika, że okręt lub statek, nieposiadający do transportu takiej ilości ciężaru, jaka jest konieczną do stosownego zagłębienia, zabierać musi przedmioty, względnie dla korzyści transportowych obojętne, lecz ciężkie i łatwo przenośne, i takowe stosownie do potrzeb równowagi w dolnych częściach okrętu rozmieszczać. Ztąd też zwykle w pełnym ładunku okrętowym rozróżniane bywają towary transportowe i tak zwane obciążenia, czyli B. Leży w interesie handlowym, aby B. jaknajmniej obciążał koszty tran-sportacyjne; z tego też względu do B-u zaliczane bywają wszelkie materyały zapasowe, żywnościowe i opałowe, w następstwie zaś materyał znacznego ciężaru, takiej jednak wartości, iż transport jego do danej miejscowości, przy zwyczajnych warunkach, opłacić się nie może. Najwygodniejszym pod tym względem B-em jest kamień budowlany, węgiel kamienny i t. p. Według przepisów nawigacyjnych, każdy z okrętów odpływających, jako część B-tu, obowiązany jest zabrać pewną ilość produktów krajowych. Możność łatwego uruchomiania B-tu jest rzeczą wielkiej wagi w czasie samej żeglugi; tym bowiem sposobem reguluje się położenie powierzchni statku do powierzchni wody, co znacznie się przyczynia do ułatwiania szybkości biegu. W czasie burzy i ewentualnego uszkodzenia się okrętu, sprawiającego napływ wody do wnętrza, część a często i całość B-tu wyrzuconą być musi w morze dla ulżenia okrętowi, to jest dla możności uzyskania odpowiedniego pogłębienia, —okoliczność ta również wpływa na wybór towaru, B. stanowić mającego. Przy podróżach powietrznych B. stanowią worki, piaskiem napełnione, złożone w łódce aeronauty, które on, w razie potrzeby wyższego wzniesienia się¹; w po-

E. U.

Balassa Walenty (Balint), baron Gyarmat (* 1551—f 1594), poeta węgierski, zajął wybitne miejsce w dziejach literatury ojczystej, jako pierwszy, który uprawiał kunsztowną lirykę światową.

Pieśni jego patryotyczne i miłosne ogłoszone zostały drukiem dopiero w r. 1879: religijne cieszyły się wielką popularnością i doczekały się 32 wydań.

B. w młodości był dworzaninem króla Jana Zapol-skiego; później pozyskał sobie względy Stefana Batorego, wojewody siedmiogrodzkiego; odznaczał się duchem wojowniczym i uczęstniczył w wyprawach tureckich; w r. 1589, po różnych przykrych kolizyach z żoną i jej rodziną, opuścił kraj i bawił czas jakiś w Polsce; w r. 1594 wrócił do ojczyzny i zaciągnął się do szeregu oblegających Gran Strygoń): tu odnjósł ciężką ranę i umarł w obozie.

Balassa Walenty (Balint), hrabia Gyarmat (* 1626—f 1684), poeta węgierski, szambelan cesarza Ferdynanda III, później był wielkim żupanem honckim, otrzymał godność hrabiowską. Pisał pieśni religijne i miłosne, oraz poemat satyryczny „Atok“

(Przekleństwo).

Balassa Jan, lekarz, profesor chirurgii w Peszcie (* 1812 — f 1868), syn niezamożnego, ale uczonego pastora protestanckiego, medycynę studyował w Wiedniu, gdzie też stopień doktora otrzymał (1838); przyjmował żywy udział w naukowej walce, wytoczonej przez R o k i t a ń s k i e g o i Skodę dogmatom scholastycznej medycyny. Pod kierunkiem dzielnego chirurga, Wattmana, zaczął się poświęcać tej gałęzi naukowej; specyalnie usiłował przede-wszystkiem spożytkować nowe anatomopatolgiczne poglądy do dyaguostyki chirurgicznej. Kiedy utworzono w Wiedniu drugą katedrę chirurgiczną, B a-lassa został asystentem prof. S c h u c h a. W 1842 r. powołany do objęcia jedynej na Węgrzech katedry chirurgii, zdolnościami swemi i gorącą żądzą wiedzy przyczynił się świetnie do podniesienia umysłowego poziomu lekarzy w swojej ojczyźnie.

Balata, Gujańska nazwa drzewa Mimusops Balata Gaertn. należącego do rodziny Sapotaceae. Drzewo to w ojczyźnie swej dostarcza doskonałego rnate-ryału budowlanego i pewnego rodzaju gumy, otrzymywanej z jegj s^ku mlecznego, znanej dziś w handlu również pod nazwą Bałaty. Europa z produktem tym zapoznała się wskutek ogłoszenia w Jornal of Society of Arts w r. 1863 konkursu na wynalezienie takiej inateryi, któraby, bądź sama przez się, bądź w połączeniu z inną, mogła zastąpić w sztukach i przemyśle gutta-perchę lub kauczuk.

ta-perchy ze sprężytością kauczuku. Pomienione Balast, jest to ciężar zbiorowy, powstały z na- drzewo, Mimosops Balata, rośnie obficie nietylko

Dzielny operator sam, wykształcił liczny poczet biegłych chirurgów węgierskich, zasłynął zaś w tej wietrze, wyrzuca, dziedzinie głównie operacyami plastyczuemi, był też jednym z pierwszych wykonawców laparotomii. Dał też on pocliop do utworzenia spółki nakładowej dzieł lekarskich węgierskich, która nietylko (na wzór Londyńskiej Sydenham Society) wydawać poczęła najcenniejsze dzieła medyczne wszystkich narodów cywilizowanych, w doskonałych przekładach węgierskich, lecz umożebniała ogłaszanie drukiem lepszych prac ojczystych. Balassa sam obszerniejszych dzieł nie pisał, ale mnóztwem artykułów chirurgicznych, drukowanych w czasopismach fachowych, zwłaszcza też w Peszteńskim „Orvosi hetilap,“ szedł wciąż za Pewien mieszkaniec Gujany Angielskiej, w zadość postępem nauki, której był krzewicielem gorącym; uczynieniu temu żądaniu, w r. 1864 nadesłał okazy wydał też dwie cenne monografie, opatrzone rysun- owej gumy-Balaty, łączącej w sobie ciągliwość gut-kami o plastycznych operacyach, po węgiersku. F'n-

w Gujanie, lecz także w Venezueli i na wyśpię j dosé oryginalnego kształtu kamyczki, zwane przez Trinidad. Dla otrzymania gumy robią nacięcia ! ludność miejscową „koziemi łapkami“ (kecskekö-w korze i skośne w samem drewnie: z tych na- röm). Okolica jeziora, które węgrzy chętnie nazy-cięć wypływa sok mleczny, który się zbiera w pod- wają morzem węgierskiem (magyar tenger), była stawione naczynia. Jedno drzewo wydaje średnio w r. 1848 i 1849 widownią krwawych walk wę-około 500 gr. soku, pozostając nadal zupełnie zdro- grów z wojskami austryackiemi. wem. Sok ten, cięższy od wody, tężejąc, przyjmu- 3alaton-Füred, ob. Fiired. je pozor skóry, pali się łatwo płomieniem i wyda- Balatro. Tak zwano w Rzymie pasorzytów, je woń przypalonego sera; topi się tak samo, jak trudniących się gadulstwem i błazuowauiam, a kori-gutta-percha, i po ostudzeniu staje się twardym. Ba- ceptami i humorem zabawiających przy stole możnych lata, przy ogrzewaniu, rozpuszcza się w chloroformie biesiadników; otrzymywali za to sutą karm’. Pochodze-siarku węgla i oleju skalnym; daje się wulkanizo- nie tej nazwy wyprowadzają lingwiści, może nie bez wać na podobieństwo kauczuku. Posiada ona wiel- słuszności, od wyrazu blatero — gaduła, a możnaby ką wytrzymałość i dlatego bardzo jest cenioną do je odnieść prościej jeszcze do słowa balare—be-wyrabiania z niej rzemieni transmisyjnych; posiada czeć. przytem i własność izolacyjną gutta-perchy. Szkoda tylko, że jej produkcya w Ameryce dotąd jest słabo rozwiniętą. W Europie stawiają Bałatę nie równie wyżej od gutta-perchy. Według Moquin-Tandona, podobnych własności materyę można otrzymywać z mlecznego soku i innych drzew z tejże rodziny Sapotaceae, a mianowicie: Z Bumelia salici-folia Swartz, nigra Swartz, i Lucuma mammosum Gaertn., rosnących na Antyllach, które na tych wyspach, także noszą nazwę Balata.

K. K.

Balawat, świątynia i pałac, odkopane przez Hor-muzda Rassam w r. 1878, w okolicy Mossulu (o 15 mil angielskich ku wschodowi), z płaskorzeźbami i bron-zowemi piatami, wyobrażaj ącemi różne sceny z panowania królów assyryjskich: Assur-nazir-pala (885— 859) i Salmanasara czyli Szalmanezera II (859— 825 przed Chr.). Ocalałe na ścianach napisy zawierają w sobie wiadomości o zdobyciu miasta, która prawdopodobnie należało do babilończyków, a po zdobyciu przez Assur-nazir-pala było przeniesione na inne miejsce i otrzymało nową nazwę Imgur Bel (około 863 r.). Salmanassar II dokończył budowania tej świątyni i obok wzniósł także przepyszny pałac, którego ruiny również odnalazł Rassam. Król ten w napisach, przez siebie położonych, wzmiankuje o wojnie z Ty-rem i z królem Damaszku, Chazaelem (około 842 r. przed Chr.). Najcenniejszą zdobyczą archeologiczną w B. są dwie pary podwoi bronzowych z pałacu Salmanassara, pokrytych napisami o przygodach łowieckich i różnych wypadkach, zaszłych w ciągu pierwszego dziesięciolecia panowania tego króla. Te bronzy, przeniesione do Londynu, stanowią nie-oszacowany skarb naukowy Muzeum brytańskiego. Opis z podobiznami wychodzi obecnie z druku p. t, „The bronze Ornaments of the palace gates of Balawat... edited, with an introduction, by Samuel Birch, with descriptions and translations by Theophilus G. Pin-ches“, in folio, London. Kilka reprodukcyj podał też Perrot w swojej „Histoire de l’art dans l’antiquité“ (tom II. „Assyrie“).

Balazs Aleksander (Sandor) (* 1830—fl887), popularny humorysta węgierski, napisał bardzo wiele drobnych powieści i obrazków, przeważnie z życia ludu. Większość ich wyszła zbiorowo p. t. „Tükör-darabok“ (Zwierciadlaue kawałki) i „Vig elbeszélé-sek“ (Wesołe powiastki). B. znękany nędzą i nieszczęściami rodzinnemi, skończył samobójstwem.

Balazsfalwa (niem. Blasendorf, stow. B1 a-żów), miasteczko siedmiogrodzkie w komitacie dolno-belehradzkim, liczące 1,080 m-ców (774 ru-munów, 169 węgrów, 90 niemców), rezydencya arcybiskupa grecko-katolickiego, który jednocześnie jest metropolitą wszystkich rumunów, zamieszkujących Węgry i Siedmiogród. B. posiada szkołę teologiczną, gimnazyum wyższe, seminaryum duchowne, wspaniałą cerkiew metropolitalną i t. d.; w pobliżu miasta znajdują się źródła słone. W r. 1687 zawarta tu została ugoda (Trausactio Lotharingiea)

Balaton (niem. Platten, słów. Błotne), jezioro wśród równiny węgierskiej, położone między komitatami: Weszprém, Zala i Somogy, 106 metrów nad poz. mor., zajmuje przestrzeni 690 kim. □ i ma 84 kim. długości, a 8 — 14 szerokości; największa głębokość jego wynosi zaledwie 20 metrów; prócz większej rzeczki Zala, wpada do niego około 30 mniejszych strumieni. Południową i wschodnią część jeziora otaczają bagniska, z których powstaje rzeczka Sio v. Szio; ta, sztucznie połączona z jeziorem, odprowadza wody jego do Dunaju za pomocą kanału Sarwickiego. Między miastami Siofok i Fiired istnieje prawidłowa komunikacya parostatkowa. Woda B-u zawiera w sobie, prócz innych substancyj, najwięcej kwasu węglanego; błoto jeziora działa bardzo rozdrażniająco na skórę, wywołując zrazu silne zaczerwienienie, a następnie, przy częst-szein używaniu, nawet zapalenie. Jednakże w chorobach nerwowych lub w zastarzałym reumatyzmie to błoto znaczną przynosi ulgę. Okolica jeziora jest bardzo malownicza —i była nieraz opiewana w poe-zyi węgierskiej. Do ważniejszych miejscowości nadbrzeżnych należą: klasztor benedyktynów—Tihany, założony w r. 1055 przez króla Andrzeja na niewielkim półwyspie; ruiny dawnej twierdzy Csobancz, zbudowanej w XIII st. w celu obrony przed tatarami; miejscowości kąpielowe B.-Fiired i Badacsony, wśród okolicy pełnej winnic; ruiny zamku Szigliget, zbudowanego przez św. Władysława; wreszcie, na południowym brzegu jeziora — miasto Keszthely.

Brzeg północny i zachodni otaczają zbocza Bakoń-skiego Lasu, pokryte ogromnemi lasami i winnicami, dającemi wyborne wina. Na wschodniem, bar-' dziej plaskiem wybrzeżu, ciągną się szeroko łany pszenicy i kukurydzy. W jeziorze znajduje się mnóstwo ryb, z których najliczniejszy jest gatunek sandaczy; zarośla nadbrzeżne kryją niezliczone stada ptactwa wodnego. Woda B-u wyrzuca na brzeg między stanami siedmiogrodzlriemi a książętami: | dał się na usługi domu Habsburskiego, i dzięki Apaffim i Karolem Lotaryńskim, mocą której Siedmiogród, zostający dotychczas pod władzą Turcyi, poddał się pod opiekę cesarza austryackiego. W r.

arcyksięciu Ferdynandowi, został biskupem w Gur-ku (w Karyntyi). Posłował od Cesarza do Rzymu z powinszowaniem do nowo obranego papieża, Adry-ana VI, i z poleceniem, aby nakłonił go do ogłoszenia krucyaty przeciw Turkom. Podobneż miał poselstwo i do Klemensa VII, później zaś Karolowi V towarzyszył do Bolonii na koronacyę i z powodu tego napisał traktat polityczny „De coronatione“ (1530), który się zaraz dostał na index. B. był bardzo płodnym pisarzem, lecz w poezyach sprośnym. Dużo utworów jego wydał Retzer 1791—92 w Wiedniu.—Retzer: „Nachrichten von den Leben u. d. Schriften des ehemal. Bischofs von Gurk. Hier.

1848 na równinie pod B., zwanej „polem wolności“, zgromadziło się 40,000 rumunów siedmiogrodzkich, żądających równouprawnienia z inneini narodami monarchii austryackiej.

Balbek, ob. Baalbek.

Balbi, stary ród sardyński, wywodzący swe pochodzenie od Romana Balba, który miał w końcu w. VI założyć rzeczpospolitą Chieri, w dzisiejszym Piemoncie. Historycznie pewnem jest, że ta rzeczpospolita kwitła w w. XI i XII i że B. byli w niej

Balbi G a s p a r, jubiler wenecki, od 1579— 1588 podróżował po Wschodzie, szczególniej zaś po Indyach, i dotarł aż do Pegu w Bartnie, a zwiedzone kraje wiernie opisał, p. t. „Viaggio nella India orientali“. (Wenecya 1590).

Balbi Ludovico (f około 1608), sławny kompozytor kościelny włoski, kapelmistrz kościoła św. Antoniego w Padwie, potem kościoła franciszkanów w Wenecyi. B. wydał w Wenecyi msze (1584), „Cantiones“ (1576), „motety“ (1578), „Ecclesiastici concentus“ (1606), oraz „Graduale et Antiphona-

Al. Pol.

najznakomitszym rodem. W w. XIII rozrósł się on Balbi“ (Wiedeń 1790) na 38 gałęzi; niektórzy z jego członków byli podestami sąsiedniej rzeczypospolitej Testone. Z długich bojów z rodem Albergów B. wyszli zwycięsko, ale w połowie w. XIV, dla uspokojenia waśni domowej, musieli wezwać sobie na pomoc Amadeusza Sabaudzkiego, zwauego hrabią żelaznym, i odtąd ich potęga i znaczenie jęły upadać, a koniec ostateczny położył im w wieku następnym Ludwik II Sabaudzki. Potomstwo tego rodu w Chieri i w Turynie dotąd istnieje. Imienia tego było kilku pisarzy i uczoirych włoskich.    *

rium“ (1591).

Balbi Adryan, hrabia, geograf i statystyk (* w Wenecyi 1782—f tamże 1848). Pierwszem dziełem swojem geograficznem „Prospetto politico geografico dello stato attuale dei globo“ (1808) taką wziętość pozyskał, że został naprzód profesorem geografii w Murano, a potem (1811 r.), fizyki w liceum w Fermo. W r. 1813 powołano go do Padwy, gdzie ustanowiono dla niego katedrę statystyki. Pozbawiony jej, skutkiem wypadków politycznych, usunął się do Wenecyi, a potem do Lizbony. Ztamtąd znów r. 1821 przeniósł się do Paryża, gdzie ogłosił: „Essai statistique sur le royaume de Portugal“ (1822 r. 2 t.), oraz „Variétés politiques et statistiques de la Monarchie Portugaise“ (t. r.). W Paryżu mieszkał aż do r. 1832, gdzie zostawał w ścisłych stosunkach z Maltebrunem i z papierów jego ogłosił wspólnie z Larenaudière’m i Huot’em „Traité élémentaire de Géographie (2 tomy 1830— 31); nadto w okresie tym wydał między innemi: „La Monarchie Française, comparée aux principaux états de l’Europe“ (1838), „L’empire russe comparé aux principaux états du monde“ (1829); „The world compared with british empire“ (1830). Wespół z Guerrym opracował godną uwagi „Statistique comparée de l’instruction et du nombre des crimes“ (1829). Ułożył także według Adelunga i Votersa „Atlas ethnographique du globe“, lecz prześcignął w nim swoje wzory. Ze wszystkich prac B-ego najznakomitszą jest: „Abrégé de géographie rédigé sur un plan nouveau“ (Paryż, 1835) która miała liczne wydania i była przełożona prawie na wszystkie europejskie języki. Wróciwszy do ojczyzny, przemieszkiwał czas jakiś w Padwie, a potem się udał do Wiednia, gdzie został jednym z pierwszych 40 członków Akademii i otrzymał 1500 złr. pensyi za dostarczanie danych statysty-

Balbi Giovanni, zwany de Jauua, albo Jauu-ensis, dominikanin z XII w. Napisał coś w rodzaju encyklopedyi, p. t. Catholicon. Dzieło to, traktujące o rozmaitych przedmiotach: teologii, liistoryi naturalnej, ortografii, prozodyi, etymologii, prawoznaw-stwie i t. p., było jednem z najpierwszych, jakie wyszły z pod prasy po wynalezieniu druku. Schaeffer i Faust wydali je w Moguncyi (1460) p. t.

„Summa gramaticalis valde notabilis, quae Catholicon nominatur“. Potem się ukazało w Augsburgu 1469 i 1472, w Norymberdze 1483 i w Wenecyi 1487.    *

Balbi czyli Balbus Hieronim (* w połowie XV w.—f około 1535) humanista i mąż stanu, uczeń Pomponiusza Laetusa, założyciela akademii platońskiej. Był najpierw profesorem przy uniwersytecie paryskim, który wszakże, skutkiem upodobania swego w dysputach i sporach gwałtownych, jako też z powodu lekkich obyczajów, w r. 1491 opuścić musiał. W r. 1493, powołany przez cesarza Maksymiliana 1 do uniwersytetu wiedeńskiego, wykładał tam poetykę, klasyków łacińskich i prawo; ale w 1498 r. i to stanowisko postradał, z tychże powodów co w Paryżu. Toż samo spotkało go później i w Pradze, gdzie przez kłótnie i zdrożne obyczaje wywoływał zgorszenie. Co porabiał i gdzie przebywał od r. 1500 do 1515, niewiadomo. W roku 1515 ukazuje się na dworze króla węgierskiego i czeskiego, Władysława Jagiellończyka, jako ksiądz i sekretarz królewski, proboszcz wacowski i pres-burski, a zarazem wychowawca królewicza Ludwika. A kiedy uczeń został królem, mistrz jego miewał powierzane sobie ważne poselstwa: i tak w r.

1518 jeździł do stryja i opiekuna jego. Zygmunta Starego, a w r. 1521 na sejm do Wormacyi, gdzie przemawiał przeciw nauce Lutra, a starał się uzyskać pomoc przeciw Turkom. Wkrótce potem od-

K-n.

cznych i geograficznych urzędom. Wydał także opisanie bibliotek wiedeńskich p. t. „Essai sur les bibliothèques de Vienne“ (Padwa 1835 r.).    *

Balbi Eugeniusz, hrabia, syn poprzedniego, geograf włoski (* 1812 r. w Fermo—f 1884 w Pa-wii), kształcił się w kolegium Ludwika XIV i na fakultecie naukowym w Paryżu, gdzie zyskawszy stopień doktora, słuchał jeszcze niektórych kursów uniwersyteckich w Wiedniu, Monachium i Berlinie. W r. 1851 powołany został na profesora geografii do szkoły marynarskiej w Wenecyi, lecz w r. 1860 musiał tę posadę opuścić, uchodząc przed prześlą dowaniem rządu austryackiego za wydane prze siebie dzieło: „Italia nei suoi naturali confini“. Uda! się naprzód do Turynu, potem przyjął obowiązek nauczycielski w Akademii nauk w Medyolanie, w roku zaś 1862 został profesorem geografii prz\ uniwersytecie w Pawii. Z licznych prac jego najważniejszą jest „Gea ossia la terra descritta“ (Try est, 1854—67); zasługują także na wzmiankę „La nostra patria“ (Medyolan, 1861), „Notizie di cose geografiche“ (tamże 1863), „I monumenti della geografia nell’evo medio e moderno“ (Pavia, 1876— 77). Nie małą też zasługę położył przez wydanie dzieł ojca, z którym wespoły opracował: „Nouvi elementi di Geografia generale di Adriano ed Eugenio Balbi“. (Turyn 1851—52).

Balbi, Józefina Ludwika de Ca limo n t, hrabina de, faworyta Ludwika XVIII-go (* 1763 r. f 1836), córka margrabiego de Cau-mont, wyszła za^włoch», oficera w pułku królew-skirn de Bourbon, hr. de B. Mimo młodego wieku, głośna z lekkiego prowadzenia, już 1780 r. umiała męża, który ją w miłostkach krępował, osadzić w domu obłąkanych. Sama w łaskach u hr. Pro-wancyi, małżonki brata królewskiego, Monsieur'a, której była damą dworu, skorzystała z tego stanowiska, aby zostać kochanką hrabiego Prowancyi, który dotychczas, zapatrując się na króla, przykładne prowadził życie rodzinne. Nad ociężałym Lu-dwikiem-Ksawerym zupełną pozyskała władzę; po wybuchu rewolucyi towarzyszyła mu z iunymi emigrantami za granicę, i odtąd w Kobleucyi, głównej kwaterze francuskich wychodźców, była nieodstępną jego towarzyszką, wywierając wpływ demoralizujący na cały kierunek akcyi emigranckiej. Udało się nareszcie przyjaciołom brata królewskiego, który tymczasem po zgonie Ludwika XVI i delfina został pretendentem do korony, poróżnić go z faworytą; kiedy, na zaproszenie rządu rosyjskiego, udał się z dworem do Mitawy, nie pozwolił, aby mu towarzyszyła hrabina B. Po różnych skandalicznych w Holandyi przygodach, wróciła B. do kraju za pozwoleniem Bonapartego; do polityki mieszać się zaczęła ponownie dopiero za Restauracyi burbońskiej, kiedy łączyła się z intrygami przeciw gabinetowi ks. Decazes’a. Usiłowała zająć z powrotem u starego Ludwika XVIII utracone stanowisko faworyty; uzyskała nawet audencyę u króla; lecz godność ta była już wówczas zajęta przez młodą panią du Cayla, popieraną przez hr. d’Artois. Po tej niefortunnej próbie, nie ukazała się więcej B. u dworu; zmarła w zapomnieniu.

Balbiani Konstanty, lekarz, potomek rodziny włoskiej, oddawna na Litwie osiadłej * w Wilnie, gdzie też uczęszczał do szkół i uniwersytetu i gdzie (1819 r.) otrzymał stopień doktora medycyny, lako stypendysta rządowy, wstąpiwszy do służby, losłużył się ostatecznie godności Vice-Dyrektora Departamentu lekarskiego w Petersburgu. Doktorską rozprawę pisał o anatomii pijawki lekarskiej ,,Pe anatome hirudinis medicinalis“ Vilnae 1829. Diss. inaug.

Balbilla, uczona patrycyuszka z orszaku cesarzowej Sabiny, małżonki cesarza Adryana, który, jak co wiadomo, tak był rozmiłowany w literaturze greckiej, iż go przezwano „Graeculusem“. To też i ona pisywała po grecku drobne poezye saficzne, które się zachowały, wyryte na posągu Memnona, w Tebach egipskich, a wydane zostały w „Corp. inscrip. graec.“ III, od JVs 4725 do 4731, oraz u G. Kaibla w „Epigr. graeca ex lapidibus“, od JVs 988 do 992 (Berlin, 1878).

Balbin Bogusław (* 1621—f 1688), pisarz czeski, z powołania jezuita, czynny był jako mi-syonarz w nawracaniu protestantów, a więcej jeszcze, jako nauczyciel, w różnych szkołach swojego zakonu. W pismach swoich występował jako miłośnik i obrońca rzeczy narodowych; ważniejsze z nich są: „Dissertatio apologetica pro lingua slavonica. praecipue bohemica“ (1775), „Epitome rerum hohe-micarum“ (1677) i „Miseellanea historica regni Bo-hemiae“, dzieło nieskończone; zaczęło wychodzić w r. 1679; niektóre jego części zostały opublikowane dopiero po śmierci B-a.

Balbina ŚW., córka trybuna rzymskiego, Quirinu-sa, gdy ciężko chorowała na gardło, uzdrowił ją cudownie papież Aleksander I (f 1191), poradziwszy jej, aby wzięła na szyję łańcuch, który on musiał nosić na karku, siedząc w więzieniu pod dozorem jej ojca. Tym sposobem już nietylko B., ale i ojciec jej z całym swym domem nawrócił się na wiarę chrześciańską i umarł męczennikiem. B., wiodąc żywot pobożny, do zgonu pozostała w panieństwie; ona-to miała znaleźć okowy św. Piotra, a pamiątkę jej od najdawniejszych czasów Kościół święci d. 31 marca.    *

Balbinowie Z Worliczny, stara rodzina czeska, osiadła w XV st. w Hradcu Królowej*! Do najstarszych i głośniejszych członków tego rodu należą: 1) Jan B. mieszczanin, używający wielkiego poważania wśród mieszkańców Hradcu, 2) Jan B., syn jego, wsławił się jako głośny poeta XVI st. piszący wiersze łacińskie, które wyszły w zbiorze pod ogólnym tytułem „Farragines“ (1562 r.). Będąc człowiekiem wykształconym, piastował w kilku miastach urząd pisarza miejskiego, a gdy w r. 1548 otwarty był w Pradze czeskiej sąd apelacyjny, Jan został jego sekretarzem do czeskich i łacińskich ko-respondencyj. Na sejmie r. 1656 otrzymał szlachectwo i był protoplastą praskiej gałęzi B-ów. 3) F i-1 i p B., syn Jana, znany był, jako zdolny malarz, którego dzieła zdobiły gmachy i świątyuie w Hrad cu; pozostawił po sobie dwóch synów, z których starszy 4) Jan B. odziedziczył po ojcu talent ma larski, zaś młodszy 5) Jerzy B. zyskał rozgłos, ju

T. S.

•I« A.

ko miłośnik i mecenas sztuk pięknych. Ostatnim męzkim potomkiem tej rodziny był 6) Bogusław Ludwik B., żyjący w połowie XVII stulecia.

Balbinus Decius Coe)ius, cesarz rzymski. Panował wespół z Maksymem Pupienem '237—238 po Chr. Wysokiego rodu, wykształcony na greckich wzorach, przyjaciel i opiekun sztuk i nauk, i sam poeta, B. odznaczał się wszystkiemi cnotami, zdobiącemu monarchę, a brakło mu tylko geniuszu wojennego, co też skłoniło senat do oddania władzy cesarskiej w ręce dwóch osób. Po dwukrotnem piastowaniu godności konsula i kilkoletniej działalności na prowincyi w charakterze rządcy, B. został powołany przez senat na tron cesarski w 237 r. po śmierci starszego Gordyana, w epoce najstraszniejszego zamieszania. Wojsko samowolnie rozporządzało purpurą i we wszystkich niemal prowin-cyacli ukazywali się pretendenci do tronu. Najniebezpieczniejszym z przywłaszczycieli był wtedy Maximus, przeciwko niemu właśnie senat powołał na współcesarza Maksyma Pupiena. Wybór ten jednak nie podobał się ludowi; musiano przypuścić do władzy jeszcze trzeciego, nieletniego Gordyana Młodszego. Gdy Maximus wyciągnął w pole przeciw Maximiuowi, został B. w Rzymie, gdzie na-próżno usiłował powstrzymywać wybuchające wciąż walki stronnictw. Na wiosnę r. 238, gdy Maximinus został zamordowany pod Apuleją przez własnych ludzi, wrócił Maxi mus do Rzymu i odtąd obydwaj cesarze zaczęli rządzić razem ku zupełnemu zadowoleniu senatu i ludu. Wojsko jednak stale było niechętne obydwom władcom, narzuconym sobie przez senat. W lipcu 238 r. wybuchły w wojsku rozruchy podczas igrzysk kapitolińskich. Wojsko rzuciło się do pałacu cesarskiego, wywlekło obydwóch cesarzów i uprowadziło do swego obozu. Na widok spieszącej z pomocą gwardyi germańskiej, buntownicy, obawiając się zasłużonej kary, zamordowali jeńców wśród znęcania się i naigra-wania. (Capitalin: Max. et Balb. Herodian. VII 10— 12. VIII 6—8).

Balbis Jan Chrzciciel. Urodzony 1765 r. w Moretta, wiosce Piemonckiej, uczeń Alłioniego w Turynie, będąc zamieszanym w spisku przeciwko królowi Karolowi-Emanuelowi, zmuszony był uciec do Francyi, gdzie został przyjęty, jako lekarz, w szpitalach wojskowych armii Alpejskiej i Włoskiej. Po zawojowaniu Piemontu (w grud. 1798 r.) został' mianowany przez generała Grouchy członkiem rządu tymczasowego, zaprowadzonego przez rząd francuski. W kwietniu roku następnego, powodzenia armii austryacko-russkiej zmusiły go do opuszczenia po raz drugi swojej ojczyzny, do której powrócił dopiero po bitwie pod Marengo. Wtedy-to został mianowany profesorem botaniki uniwersytetu w Turynie, gdzie publikował: „Enumeratio plantarum offi-cinalium Horti botanici taurinensis, Augustae Gallo-rum imperatricis Iosephinae“ (1805), in-4°; „Flora Taurinensis“ (1806): „Materia medica“ (1811)2 Tom. in-8°. Prócz tego umieścił w pamiętnikach Akademii Turyńskiej opisy wielu nowych roślin, któremi zbogacił ogród tego miasta (Dianthus. Hepatica, Crépis, etc.).. Reakcya przeniosła go do Pavii,

gdzie połączył się ze swoim przyjacielem, Nocca, z którym wespół wydał „Flora ticinensis“. Typowe okazy tej flory przeszły następnie do zielnika Mo-rettego; W r. 1819 powołany został przez rząd francuski na dyrektora ogrodu botanicznego Lioń-skiego; wydał „LaFlore lyonnaise“ w 2 t. in-8° (1827-28). Doznawszy w Lionie nieprzyjemności w r. 1830, wrócił do ojczyzny, dokąd go powoływały interesy familijne, i umarł 13 lutego 1831 r. w Piemoncie. Zielnik B-go obecnie znajduje się w zbiorach uniwersytetu Turyńskiego.

Balbo Cezary, hr. mąż stanu i historyk włoski (* 21 listop. 1789,—f 3 czerw. 1853), dzięki stosunkom paryskim ojca swego, Prospera B., który za dyrektoryatu pełnił w Paryżu obowiązki posła sardyńskiego, rozpoczął karyerę polityczną we Francyi, mianowany przez rząd cesarski audytorem przy Radzie Stanu (1807). Pełnił następnie • w służbie napoleońskiej rozmaite czynności administracyjne we Fłorencyi, Rzymie, 1813 r. w Niemczech. Z restauracyą burbońską, mimo to, rychło się pogodził i w charakterze sekretarza towarzyszył 1816 r. swemu ojcu, wyprawionemu przez rząd sardyński z poselstwem do Madrytu, lecz już 1820 r. wpadł w podejrzenie u rządu hiszpańskiego, z powodu intryg na rzecz ks. Karola Alberta, i z poselstwa wycofać się musiał. Odtąd w zamku Camerano, w Piemoncie, prowadził życie odludne, całkiem poświęcając się studyom historycznym. * Wydał wówczas „Storia dTtalia“ (1830), doprowadzoną do VIII wieku, „Vita di Dante“ (1839), ułamkowe „Meditazioni storiche“ (1842), i broszurę polityczną „Delle speranze dTtalia“ (1844). Burzliwe wypadki 1848 r. znowu wysunęły go na widownię polityczną; w marcu t. r. powołany był przez króla Karola Alberta na stanowisko premiera gabinetu w szczególnie trudnej sytuacyi politycznej; lecz po porażce wojsk piemonckich pod Novarrą, niezwłocznie podał się do dymisyi. Do tego okresu jego działalności należy pismo polityczne „Della monarchia rappresentativa in Italia“.—Zmarł w mieście rodzinuem Turynie, gdzie mu (1856) pomnik wystawiono. Por. Ricotti: „Della vita e degii scritti di Cesare B.“ (Firenze, 1856).

Balboa Vasco Nunez de, Conquistador hiszpański (* 1476—f 1517), pochodził z miasta Jerez de Caballeros w Estremadurze. Strwoniwszy w młodych leciech całe swe mienie, puścił się do Haiti; ale i tam, zabrnąwszy w długi, aby ujść wierzycielom, ukryty w beczce, zabrał się z Marcinem de Enciso, który był w kilka łodzi wyprawę do Panamy przedsięwziął. Tam, na brzegu zachodnim zatoki Daryeńskiej, czyli Urabskiej, około ujścia rzeki Atraty, założono osadę S. Maria. B., pobudziwszy osadników do buntu, wyparł Encisa i przywłaszczył I sobie władzę najwyższą, a lękając się odpowiedzialności za to wdzierstwo wobec Hiszpanii, dla przejednania rządu madryckiego przedsiębrał na rzecz jego coraz nowe odkrycia. W r. 1543 przedarł się poprzez Kordyliery na zachód i dnia 25-go września stanął pierwszy nad oceanem Wschodnim, nazwał go „morzem południowem“ i zajął brzegi jego w imieniu króla hiszpańskiego. Rząd hiszpański,

zanim się dowiedział o tem odkryciu, wyzuł go dzić do opanowania całej rzeczypospolitej, Cezar z władzy w prowincyi Daryeńskiej, a na wice-króla jej przysłał P®dra d’Avilę, i dopiero w czas jakiś później B-ę zamianował rządcą morza południowego, ale pod zwierzchnictwem d’Avili. B., mimo krzywdy doznanej, nie ustawał w przedsięwzięciach odkrywczych i przyniósł pierwszy, lubo jeszcze niepewne, wieści o złotodajnem Peru. Ale przedsiębiorczość jego i zręczność, jednające mu coraz większe względy w Madrycie, obudziły zawiść w d’Avili, który, bojąc się o utratę swojej przewagi, zgubić go postanowił. Jakoż, kiedy B. do nowej gotował się wyprawy, on kazał go uwięzić, pod pozorem, że zamyśla o buncie, o czem wyprawił raport do Hiszpanii, a tymczasem, bez sądu i wyroku, samowolnie ściąć go rozkazał r. 1517.

potrzebował na posła i pośrednika w rokowaniach swoich z Pompejuszem człowieka zaufanego, zdolnego i cieszącego się również zaufaniem i przyjaźnią Pompejusza. B., uznany za odpowiedniego do tej roli, wywiązał się z niej ku zupełnemu zadowoleniu wszystkich trzech tryumwirów. O ile można sądzić z listów jego do Cycerona i z późniejszego postępowania, wierzył on szczerze w możliwość zgody i podziału władzy między dwoma ówczesnymi mocarzami rzymskimi. Przeciwnicy tryumwiratu, a raczej wzrastającej z dnia na dzień potęgi Cezara, spostrzegli również, jak pożytecznym pomocnikiem tryumwirów był B. Wytoczyli mu więc przez podstawionego oskarżyciela proces o bezprawne przywłaszczenie tytułu obywatela rzymskiego -środek, praktykowany w owych czasach dla usuwania z drogi niedogodnych a wpływowych osobistości. Broniony dzielnie przez Cycerona, który nieraz już przedtem był doznał opieki i pomocy swego klienta, B. wygrał proces i umocnił się tembar-dziej na ząjmowanem dotąd stanowisku. Zostawszy teraz prawą ręką Cezara, B. przepędził cały peryod, poprzedzający wkroczenie przyszłego dyktatora do Italii, w ciągłych podróżach między Galią i Rzymem, pośrednicząc między tryumwirami. Nie przypuszczając jeszcze konieczności walki między Cezarem i Pompejuszem, służył B. jednak w Rzymie interesom Cezara i pracował na jego korzyść. Gdy wojna domowa stała się nieuniknioną, usiłował B. pozyskać Cycerona dla sprawy Cezara, ale bezskutecznie. Na początku wojny udał się B. na własne żądanie do Rzymu i pozostał tam przez cały czas walki, nie tracąc nadziei pogodzenia walczących. Raz jeszcze, i znowu bezowocnie, próbował B. nakłonić Cycerona do wystąpienia w roli pośredniczącego między Cezarem i Pompejuszem. Dopiero po klęsce pod Farsalem i ucieczce Pompejusza zaniechał dalszych usiłowań i ogłosił się za jawnego zwolennika nowego porządku rzeczy. Podczas krótkich rządów Cezara w Rzymie, B. był jedną z najbardziej wpływowych osobistości. Mówiono o nim, że Cezar nie umiał mu niczego odmówić. Z tego wpływu skorzystał B. przedewszyst-Idein dla wyjednania u Cezara amnestyi dla przyjaciela swego, Cycerona, mocno skompromitowanego wobec wszechmocnego dyktatora. Po śmierci Cezara pozostał B. wiernym jego pamięci i przyjął służbę u Oktawiana. W 40 r. przed Chr. dostąpił B. godności konsula, wespół z Kanidyuszem Krassem. Rok śmierci B-a niewiadomy. Jakkolwiek B. usilnie starał się o pozyskanie względów najpotężniejszych ludzi swojego czasu, nie można mu jednak zarzucić, żeby dążył do karyery za pomocą środków wątpliwej moralnej wartości, tak częstych w owej epoce poczynającego się upadku. O wartości moralnej B-a świadczy tak stała przyjaźń, którą go obdarzał Cyceron, jak i to, że we wspomnianym wyżej procesie polityczni przeciwnicy B-a nie godzą bynajmniej na jego charakter; owszem, widoczną jest rzeczą, że w osobie jego chciano zranić i osłabić samych tryumwirów. Oprócz licznych

N.

Balbriggan, osada kąpielowa w Irlandyi, w hrabstwie dublińskiem, 2443 mieszkańców, trudniących się rybołówstwem, warzeniem soli, oraz wyrabianiem i haftowaniem różnych tkanin.

Balbuena Bernard (* 1568 w Val de Peńas —f 1627 w Puerto Rico), poeta hiszpański; młode lata spędził w Meksyku, później był czynny, jako ksiądz, na wyspie Jamajce, wreszcie w 1620 r. został biskupem w Puerto Rico. Napisał „El siglo de oro“ (Madryt, 1608 i 1821), rodzaj sielanki wierszem i prozą: „La grandeza mejicana“ (Meksyk,

1609 i Madryt 1821), poemat opiewający piękności miasta Meksyku; i „El Bernardo ó la Victoria de Roncesvalle“ (Madryt, 1624 i 1808), poemat w stylu „Rolanda szalonego“ Aryosta.

Balbus—j ąkaj ący się, przydomek wielu . znakomitych rzymian.

Balbus. 1) L. Cornelius B., wojownik i mąż stanu rzymski w I w. przed Chr., pochodził z rodziny zamieszkałej w Gades. Wcześnie wstąpiwszy do wojska rzymskiego, B. walczył przeciwko Sertoryuszowi pod dowództwem Metellusa Piusa.

Po przybyciu do Hiszpanii Pompejusza, B. przeszedł pod dowództwo jego i odbył pod nim całą kampanię, za co otrzymał, za staraniem Pompejusza, obywatelstwo rzymskie w 72 r. przed Chr. (Cic. Balb.

8, 19). Przesiedliwszy się po skończeniu wojny do Rzymu, pozostał B. i nadal w służbie Pompejusza i korzystał stale z jego względów; tak w 70 roku został, za sprdwą Pompejusza, obdarowany posiadłością ziemską, w charakterze weterana. W miarę tego jednak, jak zaczynała wschodzić w Rzymie gwiazda Cezara, zaczął i B. szukać w służbie przyszłego dyktatora drogi do zastosowania swoich wybitnych zdolności i znacznego wykształcenia. Przyszło mu to wcale łatwo. Cezar, z właściwą sobie umiejętnością dobierania pomocników, ocenił w B-ie, obok zdolności dyplomatycznych, wykształcenie techniczne. W 61 r. przed Chr. widzimy już B-a w armii Cezara, udającego się do Hiszpanii w charakterze pretora. B. zajmuje tutaj metyle wybitne, ile ważne stanowisko : przełożonego nad machinami oblężniczemi (praefectus fabrum — naczelnik inżynie-ryi i artyleryi). Najważniejszą atoli chwilą w działalności politycznej B-a był rok 60 przed Chr., rok pierwszego tryumwiratu. Przystępując w tajemnicy do utworzenia związku, który miał go doprowa- i listów do Cyceroua, które się dochowały, miał B.

T- s.

8,9.4).

T. S.

2 40).

Al. Pol.

nej niema wiadomości.

Balcłl. ob. Bałch.

Balcis, mylnie Balcza, niewielkie jezioro w pow. Sejneńskim, gub. Suwalskiej, na południe od wsi Szlawanty, brzegi ma wysokie i dokoła lasem pokryte.

N.

zostawić pamiętniki z życia Cezara (Sueton: Caes. 81) i własne, pod tytułem „Ephemeris“, t. j. dziennik z podróży (Sidon, Apoll. 9, 14).

Balbus L. z Gades, mąż stanu rzymski, w I-ym wieku przed Chr. siostrzeniec poprzedniego, nazywany młodszym dla odróżnienia od stryja. Brał udział w wojnach Cezara w Afryce i Hiszpanii, został za to zrobiony pontifexem (ob.) i sprawował w 40 r. przed Chr. urząd kwestora (ob.). Powróciwszy do rodzinnego miasta, przyczynił się B. znacznie do rozszerzenia go i ozdobienia. Jemu zawdzięcza Gades obszerny i bezpieczny port. Sa-inowolnem jednak i gwałtownem postępowaniem ze swoimi współobywatelami oburzył B. przeciwko sobie ludność do tego stopnia, że ujrzał się zmu szonym do ucieczki i do szukania schronienia w Afryce. W 19 roku przed Chr. widzimy go znowu na służbie Rzymu. W charakterze prokonsula odnosi B. zwycięztwo nad Garamantami (ob.) w Afryce i otrzymuje wjazd tryumfalny do Rzymu. Był to pierwszy wypadek, że senat rzymski udzielił tryumfu wodzowi nierzyinskiego pochodzenia. Odtąd zamieszkał B. w Rzymie, gdzie w 13 roku przed Chr. wybudował teatr. (Veil. 2,51. Cic. ad. Att.

T. S.

Balbus M. Attius, mąż Julii, siostry Juljusza Cezara, i teść Gn. Oktawiusza, a więc dziad późniejszego cesarza, Oktawiana Augusta. W 59 r. przed Chr. był B. pretorem w Rzymie; później kierował podziałem gruntów w Kampanii między rzymskimi kolonistami. (Sueton. Aug. 61).

Balbus T. Ampius, trybun ludowy w 62 r. przed Chr. przyjaciel i stronnik Pompejusza. Na jego wniosek lud rzymski uchwalił dla Pompejusza zewnętrzne oznaki czci (salutatio), przy ukazywaniu się jego w teatrze i cyrku. Skazany na wygnanie po upadku Pompejusza, wrócił B. do Rzymu dzięki protekcyi Cycerona, z którym żył w przyjaźni i który wyjednał mu przebaczenie u Cezara. Po powrocie do Rzymu był B. pretorem, niewiadomo w którym roku. (Cic. ad famil. t. 3. Veil.

T. S.

Balcar Jan, założyciel „wolnego kościoła ewangelickiego czeskiego“ (* 1832—f 1888), był synem rodziców katolickich; w dziesiątym roku życia szkołę opuściwszy, uczył się potem tkactwa i mular-stwa, oddając się przytem czytaniu biblii i innych ksiąg pouczających i religijnych, dzięki czemu nabył niemało wiadomości i na swój stan mógł się nazwać niezwykle wykształconym. W r. 1858-yin przeszedł na wyznanie ewangielicko-reformowane, lecz już w kilka lat potem, nabrawszy przekonania, że w wyznaniu tern nie dość jest surowa dyscyplina kościelna, zaczął słowem i pismem do jej obostrzenia nakłaniać, szczególniej zaś powstawał przeciw zbyt wolnym obyczajom duchowieństwa, grze w karty, tańcom, pijatyce i t. p. Gdy zaś nawoływanie jego było bezskutecznem, założył swój własny zbór, który nazwał „wolnym ewangelicko-reformowanym kościołem czeskim“ i przystąpił z nim do kościoła ewangielickiego w Anglii, Szkocyi i Stanach Zjednoczonych. W r. 1870 został sam kaznodzieją własnego zboru, lecz nie miał powodzenia

w swej propagandzie; w najwyższym swym rozkwicie „Cirkev“ jego liczyła 200 zaledwie członków; przytem władze krajowe zakazały im wszelkich zebrań, okładając za nie karami pieniężnemi. Dopiero, kiedy w r. 1880 odbywał się w Bazylei zjazd wszechewangielicki („allianse évangélique“), a B. zwrócił się do niego z prośbą o pomoc, na wstawiennictwo tego zjazdu zaprzestano prześladowania „Cirkvi“ i pozwolono odbywać zgromadzenia, z tern wszakże, aby na trzy dni przed każdem zawiadomiono o niem urząd policyjny. Ustawa „Cirkvi“ B-a jest właściwie presbiteryańska; kaznodzieja w niej najwyższym duchownym, hierarchia obca jej całkowicie; liczy ona obecnie nie więcej nad 150 członków; kaznodzieją po śmierci założyciela został Józef Paczek, sakramentów udziela proboszcz Herman Röther z Horzelic. — (,,-Ottuv slovnik naućny“).    *

Balcerek, sławny śpiewak polski z XVI wieku, o którym jest wzmianka w satyrach Opalińskiego. Szczegóły jego życia są nieznane.

Balcescu Mikołaj (* 1819—f 1852), pisarz rumuński z Bukaresztu; w młodych latach należał do spisku Câmpineana i Mikity Filipeska, za co był skazany na śmierć, ale ułaskawiony; wypuszczony na wolność, zwrócił się do piśmiennictwa i zaczął w 1845 wydawać wspólnie z Laurianem „Magazi-nulu istoric pentru Dacia“, w którym drukował wiele rozpraw swoich. Za udział w ruchu narodowym 1848 r. wywołany z kraju, osiadł w Paryżu, później dla słabości zdrowia w Palermo i tu umarł na cho- , robę piersiową. Najważniejszą jego pracą, pisaną na wzór historyków klasycznych, jest „Istoria Roma-niloru su Mihaiu Vitézulu“ (Bukar. 1878) i Misca-rea Romaniloru diu Ardeal la 1848.“

Balcewski E.—C. H. de Heineken („Dikt. des Artistes“, Lipsk, 1788; II, 51), przywodzi go jako malarza wileńskiego, a przytacza jego portret królowej Maryi Józefy, który był sztychowany. Zdaje się, że się pisał raczej „Balczewski“ i żył za eza-sów Augusta Iii-go, wszelako o nim skądinąd żad-

T. M.

And. S.

Balczyk, miasto portowe w Bulgaryi, nad morzem Czarnem, w odległości 28 kil. na północo-wschód od Warny, 3845 mieszkańców (turków, bul-garów i greków); posiada bardzo dogodną przystań i wielkie magazyny składowe. Handel B. jest dość ożywiony; na wywóz składa się głównie bydło i zboże, na przywóz sól i drzewo budulcowe. Mieszkańcy, [trocz handlu, trudnią się ogrodnictwem i uprawą wina; w okolicy kwitnie hodowla pszczół. B. jest miastem bardzo starem; pierwotnie znany był pod nazwą Krunoi, potem Dionisopolis, a na początku czasów chrześciańskich był rezydencyą biskupa. W wiekach średnich nosił nazwę Karboua albo Karwuna; dzisiejsze miano powstało dopiero w XVI st. Patrz. „Gesty Bulharskie“ (Podróż po Bulgaryi) d-ra K. Iireczka, str. 612—14.

Ealda (Goldbrunn, Waldel), osada kąpielo- nej formy, jak również w kościele katedralnym na' wa w Czechach, w malowniczej dolinie, w okręgu polickim (Policzka) i w bliskości granicy Morawskiej, 654 m. nad p. m. Źródło lecznicze przy temperaturze 6° R. na 1000 wody zawiera 35¹ /₂ gramów kwasu węglowego.

Wawelu, w Krakowie, ponad trumną św Wojciecha. Styl gotycki celuje bogactwem wzorów tego rodzaju architektury, a B. nieodłączną jest częścią nagrobka, wzniesionego w tym stylu, piękne czego przykłady, widzieć można na grobowcach królów', w⁷ górnym kościele na Wawelu. Oryginalne motywy B-u, w rodzaju daszków, stylowi gotyckiemu właściwych, spotykamy również i ponad figurami w budo-

K. D. '

N.

Baldach (Urn bel la) (Bot.). Nazwa kwiatostanu, w którym, z końca osi głównej wyrastające liczne osie drugorzędne dość długie i między sobą mniej

BaldamtlS August Karol Edward, ornitolog niemiecki (* 1874 w Gierslebense). Był najpierw nauczycielem gimnazyalnym, później proboszczem. W r. 1850 założył niemieckie Towarzystwo ornitologiczne, którego sam był długoletnim sekretarzem; w celu badań naukowych w swoim przedmiocie odbył wiele wycieczek po Europie. Wespół z Bia

li

Sr

>■

J. A.

i)

JL

więcej równe, zdają się wychodzić z jednego punktu wlach tego stylu znajdującemi się. i wznoszą się do jednakowej wysokości. Gdy każda z tych drugorzędnych osi jest szypułką, podtrzymującą na swym końcu kwiat, całość przedstawia baldach pojedyńczy (umbella simplex), jaknaprzykład u wiśni, jerzmianki i t. p. Lecz u wielu roślin z końców drugorzędnych osi rozwijają się tym samym sposobem osie trzeciorzędne, tworzące baldachy mniejsze, tak zwana baldaszki (mnbellulae) i powstaje przeto baldach, j siusem wydał dokończenie dzieła: Naumanna „Na-podtrzymujący baldaszki, czyli baldach złożony (Umbella composita), jak naprzykład u marchwi i pietruszki, kopru i większej części roślin, składających rodzinę B a 1 d a s z k o w y c li.

fi

j.

.an

1L

VV

/Ir

Va

ail

v)y7T-

'mg/*

pić

«i

?!

fi

"s

?/ ¹

i!

-i

■<łU

(i

SM

Stoi

0:

J!I

Baldachin (łacińs. Baldachi-mum), rodzaj osłony lub przykrycia stałego, albo przenośnego, zrobionego zmateryi, drzewa, kamienia lub z żelaza. W dawnych kościołach, po nad ołtarzem, na , dwóch lub czterech słupkach zawieszone, przykrycia z drogich materyj, tworzyły osłonę puszki z Przenajświętszym Sakramentem, które, od XII-go wieku przez „tabernaculae“ zastąpione zostały. Podobnego rodzaju osłony przenośne z materyi, w rodzaju sklepienia,, na 4-ch słupkach wspartego, noszone bywają w czasie procesyi ponad celebrującym kapłanem, zwane w języku kościelnym „umbella“ albo „coelum“. Podobnego rodzaju B-y używane bywają przy przenoszeniu lub wystawianiu reli-kwij, a przy ostentacyjnych pogrzebach umieszczane są na karawanie ponad trumną nieboszczyka. W architektonicznem po- , i:v. , jęciu B. jest to pokrycie, na słu-pach umieszczone, służące wię-cej dla ozdoby, niż ochrony od

wpływów zewnętrznych, kazalni- jjjfu■    J

0Y-

H:

Fig. 215. Baldachin dłuta. Wita Stwosza, nad grobowcem Kazimierza Jagiellończyka w Katedrze Krakowskiej.

cy, portalu, nagrobka, chrzcielni-cy, figur i t. p., forma zaś tego rodzaju pokrycia stosuje się do ogólnego charakteru całości. Piękne wzory B-u widzieć można w kościele św. Piotra w Rzymie, roboty Berniniego, gdzie kopuła wspartą -jest na 4-ch wielkich kolumnach spiżowych, oryginal-

97

Encjklopedya Powszechna Ilustrowana. T. YI.

turgeschichte der Vögel Deutschlands“, a od r. 1849—

1858 prowadził archiwum ornitologiczne „Nauma-nia“. Napisał: „Illustr. Handuch d. Vederviehzucht“

(2 edyc. w Dreźnie, 1881 r.); „Vogelmärchen“ (tamże 1876); „Hausgeflügel“ (tamże 1882).    *

Baldasseroni Giovanni (* 1790 w Liworno— f 1876), z urzędnika celnego, przeszedłszy kolejno wszystkie stopnie hierarchii służbowej, w r. 1847 został dyrektorem wydziału skarbowego. Zamianowany później senatorem, upadł w r. 1848, wraz z ministeryum Ridolfiego. W r. 1849 wezwany przez we Florencyi p. t. „Leopoldo II, grauduca di Toscana“. Był to człowiek nieskazitelnych obyczajów, zdolny finansista i uczciwy urzędnik, lecz nie miał stałych zasad, jako mąż stanu, czego dowiódł przez uczestnictwo w ministeryach różnej barwy, jakim chwiejny w. ks. Leopold losy Toskanii powierzał.

Baldaszkogron (Córymb us) (Bot.). Nazwa kwiatostanu, w którym oś główna, wydłużona, na całej swej długości wydaje osie drugorzędne dość długie, lecz między sobą nierówne, wznoszące się do jednakowej wysokości, z powodu, iż im wyżej na osi głównej są położone, tern są krótsze. Jeżeli te drugorzędne osie kończą się kwiatem, baldaszkogron

fi

■* *

irs

ïSmÊLfcÈà

Uli

rjj 1

lilii

1 S|lb

mm

æ

mk

I«

Bi

Em

Ï.

Si

.i

Si

Ml

S.

!Ś

àüH

iii

fcfl

l,V'h

w*

A-.;. :

-

Fig. 216. Baldachin nad trumną, zawierającą szczątki św. Stanisława, w Katedrze Krakowskiej.

w. ks. Leopolda do Gaety, miał powierzone sobie utworzenie nowego ministeryum konserwatywnego i zajął w niem stanowisko prezesa gabinetu. W r. 1850 udał się z Leopoldem do Wiednia, skąd przywiózł sławne „prawa wrześniowe“, zawieszające konstytucyę, oraz znoszące wolność prasy. Obowiązek ministra piastował do r. 1859, w którym w. ks. Leopold zmuszony był państwo swoje opuścić. Odtąd, zdaleka od spraw politycznych, pracował nad biografią Leopolda, którą wydał 1871

Fig. 217. Baldachin nad grobem Augustyna Lucya-na w kościele Tyńskim w Pradze.

zowie się pojedynczym (Corymbus simplex), jali naprzykład u gruszy, śliwy i t. p. Jeżeli zaś te drugorzędne szypułki rozgałęziają się w trzeciorzędowe, ułożone tak samo w baldaszkogrony, tylko że mniejsze, wtedy cała grupa kwiatów tworzy baldaszkogron złożony (Corymbus compo-situs), jak naprzykład u głogu pospolitego, (iCrataegus Oxyacantha L.).

Baldaszkowe ob. U m b e 11 i ferae.

Baldauf Franciszek Ksawery, lekarz (* 1775 w Bawaryi—f 1858 w Warszawie), nauki szkolne pobierał w Augsburgu, w 1795 r. zaciągnął

się do wojska szwajcarskiego, w r. 1797 przeszedł do legionów polskich, we Włoszech konsystujących, jako ochotnik wojskowy, równocześnie zaczął uczęszczać na wykłady lekarskie w Medyolanie, a później w Pawii, gdzie też (1803 r.) stopień doktora chirurgii uzyskał. Naznaczony lekarzem batalionowym, pełnił służbę aż do r. 1830, kiedy, jako lekarz dywizyjny, na własne żądanie uwolniony został od obowiązków i zamieszkał stale w Warszawie. W 1856 r. mianowany, na pamiątkę jubileuszu więcej niż 50-letniego zawodu lekarskiego, członkiem honorowym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, zmarł we dwa lata później, otoczony szczerą przychylnością i szacunkiem kolegów i publiczności. Na posiedzeniach towarzystwa (między 1840—44 r.), przemawiał kilkakrotnie: „O przerwaniu kokluszu wystąpieniem ospy wietrznej“ (Pam. Tow. t. III) „O objawach mózgowych po usunięciu oguipióra z twarzy“ (Tamże t. V), „O raku piersi, uleczonym podług sposobu Pons d’Agiena“ (Tamże t. XI).

Aa.

And. S.

F—n.

Baldi Bernardino (ł 1533 w Urbino—f 1617 tamże), poeta i wielostronny erudyta włoski; kształcił się w⁷ Padwie, gdzie przykładał się do wszystkich umiejętności, z wyjątkiem medycyny; później był nauczycielem matematyki u Ferdynanda Gonzagi, księcia Gwastali. Tutaj też wstąpił do stanu duchownego. Poróżniwszy się następnie ze swoim protektorem o przywileje kościelne, przeniósł się do Rzymu, wreszcie osiadł w⁷ Urbino. Pisał wierszem i prozą; ważniejsze jego utwory są: „Nautica“, poemat dydaktyczny, „Le egloghe“; .,Idille.“ „Cento apologhi“, bardzo chwalone; poemat „II diluvio universale“ (1604) i t. d. Wiele z nich wyszło z druku p. t. „Versi e prose“ (Wenecya, 1590).Toró wn. Affö „Vita di B. B.“ (Parma, 1783); Ruberto „B. B.“ (Bolon. 1883).

Baidinger Ernst Gottfried lekarz, (* 1738 r. w okolicach Erfurtu, — f w Marburgu 1804 r.) Matka jego pochodziła z rodu Marcina Lutra, dlatego też w prywatnej, niebrukowanej koresponden-

F—n.

Balde Jakób (* 1603. w Enzisheimie, w Alza-cyi—f 1668 w Neuburgu), wybitny poeta nowo-ła-ciński narodowości niemieckiej; w r. 1624 wstąpił do zakonu jezuitów, był profesorem retoryki w Inns-brucku i w Ingolstadt, później (od 1637) kaznodzieją elektora bawarskiego. Odznaczył się wielkiem uzdolnieniem poetyckiem i szczęśliwem przyswojeniem sobie dykcyi klasycznej, i dlatego niektórzy jego wielbiciele stawiali go, acz niesłusznie, na równi z Horacyuszem. Celow⁷ał w liryce i poezyi satyrycznej; najważniejsze jego utwory są: „Poerna de vanitate mundi“ (1638),—„Silvae“ (1640 i 1643);

—    „Mediciuae gloria per satires XXIII asserta“ (1651);

—    „Vultuosae torvitatis encomium“ (1658);—„Sola-tium podagricum“ (1661) i religijne „Carmina Mariana“ (wyd. Huebner, 1848). Kompletne wydanie dzieł B-go wyszło p. t. „Opera omnia“ (Monachium, 1729, 8 tomów). W nowszych czasach wybór pism B-go ogłosił Orelli (Zurych, 1805), B. Mueller— „Carmina lyrica“ (Ratysbona, 1844 i ponownie 1884) i Hipler „Carmina lyrica“ (Monaster, 1856). Najęz. niemiecki tłómaczyli: Neubig —„Oden“ (1830, 3 t.; „Schlueter „Mariengesaenge“ (1857) i Schrott und Schleich „Ausgewraehlte Dichtungen“ (1870).—P o-równ. Westermayer „J. B.“ (Monach. 1868) i Romeis „ J. B. und seine Dichtungen“ (Neuburg 1868).

Baldegger, Baldeskie jezioro, w Szwajca-ryi, Kantonie Lucerny, 467 m. nad p. m, 5 km. □ powierzchni, 62 m. głębokości—bardzo rybne i malownicze. Przyjmuje kilka strumieni górskich, między któremi najważniejszy Rhonbacli,—odpływ do jez. Hallwiller a następnie do Aaru, przez rzekę

And. S.

Baldenburg, po polsku Białembork, miasteczko w Prusach zachodnich, regencyi Kwidzyńskiej, powiecie Człuchowskim,—leży na samej granicy z Pomorzem, w dorzeczu Noteci przez prawy jej dopływ Głdę (Kuddow), ma 2500 m-ców, prawie wszystkich protestantów i niemców. Kolej żelazna ze Słupna (Stolp) do Piły (Schneidemühle).

Baldenburskie starostwo, w województwie Pomorskiem, powiecie człuchowskim. Za Stanisława

Augusta było w posiadaniu Henryka Goltza, majora w wojsku koronnem, i Zofii Hen. z Krokowskich* Płaciło kwarty złp. 1916, gr. 3, denarów 8. w Baldi, nazwisko rodzinne sześciu znanych lekarzy włoskich, z pomiędzy których zasługują prze-dewszystkiem na wspomnienie: Baldi Camillo (ur. 1547, w Bolonii), syn professora filozofii, otrzymał na fakultecie bolońskim doktorat filozofii (1572 r.) i tam też przez lat wiele wykładał logikę i inne specyalne gałęzie filozofii. Czy nauczał medycyny, o to wielokrotnie się sprzeczano. Doszłe do nas jego prace filozoficzno-lekarskie (wydane 1634 r. po śmierci autora) nie przemawiają też za tern, aby się wykonawstwem medycyny zajmował. Oprócz kilku traktatów prawniczych, fizyognomi-stycznych oraz lingwistyczno-filozoficznych, mieszczą się tutaj: „In physiognomica Aristotelis comenta-rii“ (Bolonia 1621), oraz „De humanarum propen-sionum et temperament! praenotionibus tractus *(1629)“. Natomiast, rzeczywistym lekarzem był współczesny powyższemu Baldi Baldo z Flo-rencyi (data urodzenia niewiadoma). W młodości udał się do Rzymu, praktykował rozlegle i z ta-kiem powodzeniem nauczał w⁷ uczelni „Sapienza“, że został mianowany kanonikiem. Po osiągnięciu celu gorących pragnień zostania nadwornym lekarzem papieża Inocentego X-go, zmarł niezadługo (1644 r.), wskutek choroby, wywołanej zmienionemi warunkami życia. Jego główne prace stanowią: „Praelectio de eontagione pestifera“ „Disquisitio jatrophysica ad textuin XXIII, Hipokratis de aëre, aquis et locis“ „De loco affecto in pleuritide di-sceptationes“, dalej dwa pisma o przyrządzaniu te-ryaku, po łacinie i po włosku, wreszcie pismo o cudach Filipa N e r i (wszystkie prace wydane w Rzymie w latach 1631 — 1646). W słownikach lekarskich, mianowicie też w „Biographie médicale“ (Paris A. I. L. Jourdan 1820—25), znajdujemy jeszcze: B a 1 d i e g o Dominika we Florencyi, B. Hieronima w Rzymie, B. Józefa we Florencyi; i B. Sebastyana (zwanego inaczej B a d i, autora prac „De cortice peruviae“) w Genui.

F-n.

cyi podpisywał się „nepos Lutheri“. Nauki szkolne odbywał 1751 r. w Gotha i Langensalza, poczem udał się (1754) na uniwersytet w Erfurcie, aby zgodnie z życzeniem ojca (pastora protestanckiego), poświęcić się teologii. Niebawem wszakże przeszedł na medycynę w Halli i Jenie, gdzie też otrzymał stopień doktora (1700). Wstąpił do armii pruskiej, jako lekarz wojskowy, i kształcił się dalej w Wit-tenburgu. Osiadłszy w Langensalza jako praktyk, ogłosił (1763) pracę: „De militum morbis“, po czem powołano go na profesora zwyczajnego do Jeny, skąd (1773)przeszedłjako profesor kliniki do Gettyn-gi, gdzie był zarazem Dyrektorem do spraw lekarskich w ks. Hessen-Kassel. W 1785 przeniósł się na katedrę do Marburga i tu, wespół ze Steinem i Michaelisem, zajął się podniesieniem całkiem podupadłego lekarskiego wydziału. Odbudowano teatr anatomiczny, założono pracownię chemiczną, klinikę położniczą i szkołę weterynaryjną. Osobistość B. rie była sympatyczną; najlepsi jego biografowie opisują go jako próżnego gbura, chciwego sławy i pieniędzy, a nadto, skłonnego do nałogowego pijaństwa. Ale naukowe jego uzdolnienie i poważne prace stawiają go w rzędzie najznakomitszych lekarzy niemieckich. Posiadał też olbrzymią, systematyczną bibliotekę, złożoną z więcej niż 15000 tomów, a zakupioną po jego śmierci na rzecz państwa w Darm-sztadzie. C r e u z e r w swej „Memoria Baldin-geri“ wymienia 84 prace jego, z których nadmieniamy: „Index plantarum hortiet agri Ienensis“ (Goettingae, 1773 in 8-o); „Ueber das Studium der Botanik nach die Erlernung derselben“ (Jena, Strauss, 1740, in 4-o); „DeFilicum seminibus“ (Jena, 1770), teza broniona przez jego ucznia Wolfa; „Ueber Litterarge-schichte der theoretischen und praktischen Botanik“ (Marbung, 1774, in—8-o). Od roku 1766 był on wydawcą rozmaitych czasopism, jako to: „Magazin für Aerzte“ Lipsk 1795 —1799 (tomów 20); „Medici-niches Journal“ (Getynga) 1784—1796. Wydał też zbiór cennych pism i rozpraw, między intiemi „Syl-loge selectorum opusculorum argumenti medico-prac-tici“ Getynga 1776 do 1782 (tomów 6).

Baldini Baccio, złotnik i miedziorytnik, ur. we Florencyi około r. 1436 (jak zapewniają niektórzy) czynnym był jeszcze w r. 1480. Dzieje tego artysty, otoczone są grubą mgłą wątpliwości. Vasari, w życiorysie Marka Antoniusza, wspomina tylko, że w zakresie artystycznym wyrocznią dlań był Finiguera, u którego, według innych, uczyć się miał B. rytownictwa; złym jednak był rytownikiem, całą zaś swoję działalność uczynił zależną od pomysłów i rysunku Sandra Botticello. Łączy się on także z tym ostatnim za pomocą węzła wspólnej pracy i tak dalece manierę jego przejmuje, że trudno prace ich rozróżnić. Dzieła B-go, będące odbiciem ducha czasu, oceniane bywają wogóle tylko ze względu na swą rzadkość, jak również z tego jeno względu artysta ten godne uwagi zajął stanowisko w dziejach sztuki. Bartsch (Kupferstichkunde I. 163) działalność jego zaznacza pomiędzy r. 1460— 1480. Pierwsze prace B-go, umieszczone w Monte Santo di Dio, ukazały się we Florencyi r. 1477, w następującym porządku: 1) Góra i drabina o nią wsparta, na której stopniach uosobione stoją cnoty,

2) Zbawiciel, lewą rękę trzymający na piersiach, prawą wznoszący do góry, w chwale aniołów i cherubinów, 3) Piekło. Trzeciej z rzędu pracy wierna kopia zawiera się w dziele de Bore’a, a pod napisem: „Catalogue des livres de la Bibliothèque de M. le Duc de la Valière“. Paris 1783, p. 255. Sądzono też, że B. wyrył na miedzi obrazy dantejskiego piekła, podług rysunku Sandra Botticello. Dzieło to odlanem zostało w giserni Nicholo di Lorenzo della Magna. Część pewną 20-tu miedziorytów miał pod opieką sam B., drobniejsze przechowywał u siebie Sandro, z uwzględnieniem woli i rozporządzeń artysty. Z przytoczonych wyżej prac, dwie tylko pierwsze zostały odlane przez artystę ; odlewy te są bardzo rzadkie. Z innych prac, przypisywanych B-mu, wyliczamy następne: 1) Prorocy w postawie siedzącej, pozy przedstawiają rozmaitość, pod każdym imię i pewna ilość wierszy. Prorocy ci są podobno kopią dzieł, których t vórcą ma być jeden z poprzedników artysty. Do prac oryginalnych należą: 2) Sybille, 3) Uczta wielkanocna, 4) Głupstwo na tronie, 5) Nimfa śpiąca, 6) Wniebowzięciem N. M. P.,

7) Bogowie na rydwanach złocistych: Venus na rydwanie, zaprzężonym w gołębie; Jowisz z koroną i oszczepem ; Słońce i 4 rumaki ; dalej Mars ; Saturn na rydwanie, zaprzężonym w smoki ; Merkury z dwoma sokołami ; bogini Dyana i dwie łanie. Bóstwa te wznoszą się ponad chmury — niżej widać muóstwo innych postaci. Każda postawa dramaty-tyczna. Duchesne („Essai sur nielles“ pag. 82) sądzi, że B. wykonywał także płaskorzeźby, by czynić z nich następnie odlewy. M. Finiguerra nie zaprzecza też temu. (Dr. S. K. Nagler).

Baldini, nazwisko trzech sławnych lekarzy włoskich, a mianowicie: Bernardino B., * 1515 r. w Borgo dTntra na Lago maggiore, w ciągu swego 85 letniego życia, nauczał częścią medycyny w Pawii, częścią matematyki w Medyolamie, gdzie też zmarł w 1000 r. Z licznych dzieł jego wymienimy lekarskie przedewszystkiein: „Problematu excerpta ex commentariis Galeni in Hippocratem (We-% necya 1567—1587) „In pestilentiam libellus“, napisane wierszem (Medyolan 1577) „Les huit livres de physique (Milano 1600.).

Baldini Baccio, żyjący w drugiej połowie szesnastego stulecia, przeważnie w Pizie, gdzie był lekarzem, mówcą i zażyłym przyjacielem księcia Koź-my I. Był on też członkiem akademii florenckiej, oraz dyrektorem biblioteki öw. Wawrzyńca i brał udział w korekcie Dekamerona. Zmarł w 1585 r. Pośród licznych prac jego, lekarską znaleziono tylko jedną: „In li brum Hippocratis de aquis, aëre et locis commentaria et tractatus de cucumeribus (Firenze 1885. Najpłodniejszym wszakże pisarzem był Baldini F i 1 i p, * przed 1750, zapewne w Neapolu, przynajmniej napewno profesor medycyny w tern mieście, zanim (1780) przeniósł się do Wiednia. Pisał o zimnych kąpielach (Neapol 1773) o jeździe konnej (tamże 1780) o napojach sorbetowych (1784) o kąpielach mineralnych w Arena di Pozzuoli (1785) o zachowaniu i przywróceniu zdrowia (Neapol 1787 tomów trzy) dalej „o metodzie wykarmiania nie-

F-n.

I)r A. P.

kiem.

mowląt bez piersi macierzyńskiej“ (broszura z rysunkami wydana najprzód w Neapolu 1782, potem po francusku przez samego autora w Paryżu 1786. oraz po niemiecku w Stendalu 1787 i z przypiska-mi w Wiedniu 1795 r.).

Baldinucci Filip. Uczony, rodem z Florencyi, który miłośnikom dziejów sztuki poznać się dał przez swe pisma; zajmował się też rysownictwem (* 1624 r. we Florencyi — f 1696, w 72 roku życia). Napisał cenne dzieło: „Storia degli artisti“ (1660—1670), w którem w wielu względach dopełnił i sprostował Vasaria; „Vocabolario del disegno“ (Florencya, 1681); „Cominciamento e progresso dell'arte deU’intagliare in rame“ (Florencya, 1686)— i „Notizie dei professori del disegno da Cimabue“ doprowadził do połowy XVII wieku — praca, przedsięwzięta na wezwanie kardynała Leopolda Toskańskiego, której za życia autora wyszły tylko trzy tomy, reszta ukazała się we Florencyi między 1702 a 1720 r. Był członkiem akademii della Crusca.    *

Baldo. Monte B., rozległy, wydłużony pień górski w pipach Trydenckich, między jeziorem Garda i Adygą, długości około 30 km. W stronę jeziora ku zachodowi opuszcza się spadzisto, ku Adydze zaś wypuszcza kilka konarów,—najwyższy szczyt dosięga 2188 m. W geologicznym składzie przeważają skały kredowej formacyi, którą nowsze skały wybuchowe rozłupały po stronie wschodniej; jednakże jądro najwyższej góry stanowią skały archaiczne.

Baldona (łotewskie Baldonesmujża), osada kąpielowa w Kurlandyi, w okręgu Bauskim, o 5 wiorst od wioski Baldona, nad rzeczką Kekau, wpadającą do Dźwiny, w ładnej dolinie, wśród wzgórz i lasów iglastych. Jest to zdrój siarczany o ciepłocie 7y₂° R., znany od 1795 r. Urządzenia kąpielowe dobre, wszelkie potrzeby ku wygodnemu, lecz skromnemu .życiu, zapewnione, pobyt niedrogi. Sezon od połowy czerwca, do końca sierpnia.

Baldoneńskie starostwo, w księstwie Żmudz-

Baldovinetti v. Balduinetti Alessio. Rodern z Florencyi (* 1425—f 1499 r.), sławny, nad wyraz pracowity i sumienny malarz, dobry wykonawca mozaiki, oraz mistrz Ghirlandaja. Kształcił się w kierunku artystycznym pod okiem Pawła Uccello, zgłębiał Masaccia, był zdolnym naśladowcą natury, zbyt jednak surowy, nie zdołał uniknąć ja--łowości, cechującej jego obrazy. Mozaiki uczył się podobno od niemieckich artystów. W Sta Annunziata we Florencyi znajduje się piękny obraz Ales-sia, przedstawiający Narodzenie Chrystusa — jedna z najlepszych prac artysty, uszkodzona obecnie przez ząb czasu, rysunek bowiem tylko pozostał; barwy, wskutek źle przygotowanych farb, całkiem wyblakły.—Lanzi I, 57; D. A. Fiorillo I, 281. (Dr. G. K. Nagler).

Balduin Krzysztof Adolf, właściwie Baide w e i u, (* 1632 w Miśńii—f 1682 w Grossen-.hayn, gdzie był amtmanem), znany jest z wynalezienia w r. 1674 substancyi fosforyzującej, zwanej *od jego nazwiska fosforem Balduin a albo B a 1 d w i n a. On sam nadał jej nazwę p h o s p o-rus hermeticus, dla tego, że mogła być utrzymywaną tylko w naczyniach szklanych, szczelnie zamkniętych, albo magnes 1 u m i n a r i s. Substancya ta składała się prawdopodobnie z zasadowego azotanu wapna. (Ob. fosforescencya).

Baldung Hans, zwany Grün (Grien, Gruen). Malarz i miedziorytnik, oraz giser (* w Gmünd, w Szwabii, około r. 1470, lub, jak niektórzy mniemają, około r. 1476 — f w Strasburgu w r. 1552 zapewne, według innych już w r. 1545). Działalność swą rozwijał w Szwajcaryi, w Strasburgu i jego okolicach. Czas jakiś spędził we Freibur-gu; tam, w głównym kościele, znajduje się dzieło B-a: „Ukrzyżowanie“, z następującym podpisem: Johann Baidung cognomine Grien, Gamundiams, Deo et virtute auspicibus faciebat 1516. Przez długi czas mieszkał w opactwie Lichtenthal, w Baden, okoła r. 1490. Tutaj obrazy jego w bocznych ołtarzach, w kaplicy żałobnej, jak również obraz umieszczony ponad chórem. Odmalował portret Diirera—dzieło to zyskało wielki rozgłos. Głowy wykonane są przez B-a sumiennie i wiele posiadają wyrazu; ceniono je też bodaj najwyżej. Smak gotycki był jego namiętnością; piękny koloryt, cechujący obrazy Grima, dziś jeszcze świeżością oddycha. Muzeum królewskie w Berlinie posiada nagą kobietę jego pendzla, portret falcgrafa Filipa i margrabiego Krzysztofa z Baden. W galeryi wielko-książęcej w Carlsruhe jest księga rysunkowa B-a, w której są rozmaite typy końskie, oraz portrety: Maksymiliana I (1501), Karola V (1536), Kaspra Hediona (1543) i innych. Na ostatnim portrecie znajduje się motto artysty: Hodie aliąnid—cras nihil. Wizerunek cesarza Maksymiliana malował olejno. B-a prace nie zalecają się zbyt wielką znajomością rysunku i proporcyi. Do najznakomitszych i najrzadszych prac B-a należą następujące: 1) „Zbawiciel“, miedzioryt; 2) „Pachołek stajenny“, miedzioryt. Jou-bert wylicza jeszcze dwa krajobrazy rytowane i drzeworyt, przedstawiający upadek Adama; „Wygnanie z raju“; „Zdjęcie z krzyża“; „Jezus Chrystus i dwunastu apostołów“, dwukrotnie wykonany; „Rzadkości“; „ow. Hieronim na puszczy“, dwukrotnie; „Św. Sebastyan ranny i anioł, który strzały mu z ciała wyciąga“ (1512); „Zbawiciel umacniany przez anioła“ (1517); „Ukrzyżowanie“: św. Jan podtrzymuje św. Dziewicę swem ramieniem, a Magdalena we łzach tonie—mistrzowski to obraz ze względu na światłocień; „Parki“; „Bachus pijany, leżący w gronie dzieci“; „Św. Dziewica przez aniołów niesiona“: „Ojciec przedwieczny, z kulą ziemską, aniołów gronem otoczony“ (1519); „Święta Rodzina“; „Sw. Hieronim na puszczy, klęczący u stóp krzyża“; „Czarownice gotujące się do obchodzenia sabatu“, dwukrotnie — jeden nosi cechę Diirera, z r. 1510. Grupa złożona z pięciu koni, z podpisem: Baldung fecit 1534; druga—z siedmiu koni na wstępie do lasu, z podpisem. „Portret margrabiego Krzysztofa z Baden“. Pięć obrazów B-a zawiera się w księdze, wydanej w Strasburgu r. 1518. Bartsch przypisuje B-owi 59 drzeworytów i dwa miedzioryty, lecz liczba ta nie jest zupełną ; Brulliot ją znacznie powiększa. Ticozzi, w nowym słowniku

J. K

j.

lica Milledgeville.

artystycznym wyraża się o Gründe nadzwyczaj powierzchownie: wspomina zaledwie, że Jan Baldung

v. Baldum ryto wał około roku 1534-go, a z prac jego jednę wymienia tylko końską grupę. (Dr. G.

K. Nagler).

Baldur albo B a 1 d r, bóstwo skandynawskie, o którem następne podanie wEddach czytamy: B. miał być synem najwyższego boga, Odyna (Wodana) i małżonki jego Frygi, odznaczał się niezwykłą pięknością i dobrocią, był ulubieńcem bogów Wal-hali (nieba); jeden tylko złośliwy bożek Loki nienawidził go i czyhał na jego zgubę. Gdy pewnego razu śniło się B-owi, że zginie, matka jego kazała przy siądź całemu przyrodzeniu, że się nie przyczyni do zgouu B-a; jedna tylko jemioła, która rosła n bram Walhali, nie przysięgła. Uspokojeni tą przysięgą bogowie zaczęli się bawić, ciskając w B-a różnemi przedmiotami, strzałami, kamieniami i t. d.; ale nic mu nie szkodziło. Tymczasem Loki, przebrany za babę, wydobył tajemnicę z Frygi, zerwał gałąź jemioły, namówił Hödura, ślepego brata B-a, aby rzucił gałęzią w B-a, poczem istotnie B. padł nieżywy. Nana, małżonka B-a, umarła z rozpaczy. Bogowie złożyli ciała obojga do łodzi, zapalili ją i puścili na morze, a tymczasem wysłali szybkono-giego Hermoda, syna Odynowego, do Heli, pani piekieł, aby jej opowiedział, że cała przyroda, ludzie, rośliny i kamienie opłakują B-a i żyć bez niego nie mogą. Hela chciała temu uwierzyć, ale spostrzegła, że jedna tylko baba nie płacze: był to przebrany Loki i dlatego nie wypuściła B-a i Nany. Mitologowie upatrują w B-e uosobnienie słońca i lata, w Lokim upostaciowanie ciemności i zimy, a w śmierci B-a koniec roku (lata) i zwycięstwo mroków jesieni i zimy. Grimm i inni uczeni niemieccy odnaleźli postać i nazwę B-a w podaniach niemieckich o Pal tar ze, Pliolu (p. Grimm: „Deutsche Mythologie¹' rozdz. NI). Norwegczyk S. Bugge, który dziełem swojem o początku podań skandynawskich (w przekładzie niemieckim „Studien über die Entstehung der nord. Götter - und Heldensagen“) sprowadził przewrót w poglądach dotychczasowych, twierdzi, że całe podanie o B-ze (jak je znają Saxo Gram. i Eddy) wzięte jest, przez pośrednictwo Irlandczyków, z opowieści o wojnie trojańskiej; że B. odpowiada Achillesowi, Hödur Parysowi i t. d., (p. w dziele wsk. szczególnie od str. 143). Jakkolwiek-bądź, mit o B-rze należy do najpiękniejszych w mitologii skandynawskiej.

Baldus de Ubaldis (Baldi degli Ubaldi) zwany także Baldeschi Pietro, znakomity nauczyciel prawa rzymskiego * w r. 1327 w Peruggii, uczeń Bartola, nauczał w Bolonii, Peruggii, Florecyi, napisał komentarze do „Corpus juris civilis“ i (konsylia „Opera Omnia“ (4 tomy w Wenecyi, 1595). t d. 28 kwietnia 1400 r. w Pawii.

Baldus, lekarz Innocentego X, zmarły w Rzymie 1065 r. zajmował się botaniką lekarską, wyrabianiem teryaku, i t. p; publikował: „Del vero Opobal-samo orientale“ (Romae, 1646.).

Baldwin, często nazwa wielu hrabstw (Counties) w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn., z tych największe hrabstwo B. w stanie Georgii, w dorzeczu rz. Oconee, 620 kin. kw.. 13,800 m-ców—sto-

And. S.

Baldwin I (Baudoin) ur. 1171 r. w Valenciennes, cesarz łaciński (jako hrabia Flandryi, był Baldwinem IX, jako hrabia Hennegau czyli Hainaut Baldwinem VI); r. 1185 poślubił Maryę Szampańską, córkę Henryka I, hr. Szampanii i siostrzenicę-króla francuskiego, Filipa-Augusta, z którą był zaręczony od r. 1179; d. 1 sierpnia 1194, był ranny w bitwie pod Hasbain, w której ojciec jego, Baldwin VIII, zwyciężył hrabiego Namur. W m. czerwcu r. 1196 przybył do Compiègne, by złożyć królowi Francyi hołd, jako hr. Flandryi. Powziąwszy wkrótce potem zamiar odebrania mu hrabstwa Artois,, zawarł przymierze z królem angielskim, wtargnął na terytoryum francuskie, zmusił mieszkańców miasta Tournai do podpisania kapitulacyi, i obiegł Arras, ale go zdobyć nie mógł. W roku następnym zdobył miasta Aive, Saint-Omer i kilka innych fortec i pojechał na koronacyę cesarza Ottona IV-go, którego wybór popierał przeciwko Filipowi-Augustowi. R. 1199, wbrew zawartemu zawieszeniu broni na pięć lat, za wpływem legata papieskiego B. złączył się ponownie z królem Anglii i wkroczył na ziemie Arras i Terouanne, które pustoszył w r. 1199, aż do chwili zawarcia ugody pomiędzy obu królami. W r. 1200 B. wraz z żoną, bratem Henrykiem, siostrzeńcem Thierrym, synem hrabiego Filipa, i licznym zastępem panów flamandzkich, przywdział krzyż w Brügge i udał się do Soissons i Compiègne na zjazdy wodzów zaprojektowanej krucyaty. Zgromadzenie zadecydowało, iż wojsko krzyżowe chrześcijańskie udać się ma morzem na Wschód i wysłało sześciu deputatów do-rzeczypospolitej weneckiej, z prośbą o wynajęcie statków przewozowych. Pod artykułem „wojny krzyżowe“ znajdzie się szczegółowy opis negocyacyj; i zawartego układu z Wenecyą. Przygotowania do-wyprawy trwały blizko dwa lata. Napróżuo zgromadzenie Stanów Flandryi i Hennegau (Hainaut), próbowało powstrzymać B-a. Przed odjazdem zebrał w jeden statut zwyczaje i przywileje, jakiemi się rządziły te hrabstwa, a rządy obu hrabstw złożył w ręce brata swojego, Filipa Namur, wuja Wilhelma Flamandzkiego, i przyszłego zięcia, Bou-charda d’Avesnes, a sam ruszył ku Wenecyi przez Burgundy ę i południowe Niemcy (maj, czerwiec 1202)-Przy pierwszem oblężeniu Konstantynopola (lipiec 1203) B. dowodził awangardą wojska chrześciań-skiego i odegrał ważną rolę w przywróceniu na tron cesarski zdetronizowanego Izaaka Anioła i syna jego Aleksego IV-go (sierpień 1203). Pozostawszy następnie z innymi krzyżowcami na przedmieściach, walczył z wielką chwałą przy drugiem oblężeniu Konstantynopola przeciwko uzurpatorowi,. Aleksemu Dukasowi, zwanemu Murzufles,i po zdobyciu miasta (13 kwietnia 1204) zajął jego namioty. Krzyżowcy, stawszy się panami cesarstwa Byzan-tyńskiego, podzielili je między sobą, lecz postanowili obrać cesarza z pomiędzy swoich wodzów. Trzej używali największej powagi: doża Wenecyi, Henryk Dandolo, Bonifacy z Montferratu, naczelny wódz wyprawy, i B., którego hufiec był najliczniejszym i który uchodził za potomka, po kądzieli Karola Wielkiego. Do koła dwunastu elektorów, sześciu wybrano z pośród panów weneckich, a sześciu pomiędzy duchownymi francuskimi. B. został obrany cesarzem 9 maja 1204 i koronowany 16 t. m. w kościele św. Zofii, gdzie legat papieski, pełniący obowiązki patryarchy, oblekł go purpurą. Bonifacy otrzymał w kompensacie wyspę Kretę, którą niebawem sprzedał wenecyanom, i ziemie w Azyi, które zamienił na Tessalonikę, erygowaną na królestwo. B. oświadczył się z zamiarem towarzyszenia Bonifacemu do Tessaloniki dla odebrania hołdu. Bonifacy sprzeciwił się temu zamiarowi, pod pozorem, że miasta jego prowincyi, zrujnowane przez wojnę, nie będą mogły wyżywić wojska cesarskiego. B. wyruszył tedy sam do Tessaloniki, jednocześnie zaś Bonifacy, biorąc odwet, zajął cesarskie miasto Didymotykę i rozpoczął przygotowania do oblężenia Adryanopola. Miało już przyjść do otwartej wojny, gdy doża wenecki, hrabia de Blois, i pozostali w Konstantynopolu baronowie wmieszali się do sprawy i zdołali pogodzić zwaśnionych monarchów (sierpień, 1204). W grudniu 1204, statek, przybywający z Akki, przywiózł do Konstantynopola zwłoki Maryi Szampańskiej, żony B-a, która w drodze do Palestyny zachorowała i tam umarła (29 sierpnia 1204) w chwili, gdy jej przyniesiono wieść o wyniesieniu męża na tron cesarski. Ale B. nie długo potrafił się na nim utrzymać. Zwyciężeni grecy powstali przeciwko zwycięzcom w lutym r. 1205. Lacinnicy, rozproszeni po prowincyach, zostali prawie doszczętnie wymordowani. Powstańcy zdobyli Adrya-nopol i Didymotykę i obiegli Filipopolis. Na wieść o tych wypadkach B. zebrał na prędce co miał pod ręką wojska i ruszył na Adryanopol, gdzie się zamknęło 100,000 greków. Do 18,000 ludzi, którymi dowodził, przyłączył się doża, Henryk Dandolo,z tysiącem wenecyan. Zabierano się do przypuszczenia szturmu, gdy przyszła wiadomość, że Jan Asień, car Bulgaryi, który poprzednio ofiarował przymierze B-wi, lecz doznał wzgardliwej odmowy, dąży na pomoc grekom. Cesarz odważył się stawić czoło bul-garom, ruszył pierwszy przeciwko nim i dał się wciągnąć w zasadzkę. Pomimo cudów waleczności, wojsko łacinników poniosło straszną klęskę; sam B. dostał się do niewoli (14 kwietnia 1205). Co się t nim stało, dokładnie niewiadomo; jedni utrzymywali, że poległ na placu boju, drudzy że został sprzedany jako niewolnik do Syryi, gdzie żył jeszcze 14 lat, inni znów, że miała się w nim rozmiłować gwałtownie żona Asienia, lecz, wzgardzona, oskarżyła go przed mężem. Ten kazał B-owi odrąbać ręce i nogi i wrzucić go do lochu. Kiedy papież Innocenty III prosił go potem o wypuszczenie więźnia na wolność (m. czerwiec), 1206 car bułgarski odpowiedział, że to już nie leży w jego mocy, ponieważ B, zakończył życie w więzieniu. W kilka lat później, r. 1225, niejaki Bertrand de Reims, będący podobno łudząco podobnym z twarzy do byłego cesarza, usiłował podać się za niego i żądał zwrotu hrabstwa Flandryi. Krok ten samozwańca spełzł na niczem. B. nie zostawił synów; miał z żoną swoją Marją Szampańską, dwie córki: Joannę i Małgorzatę. Pozostało po B-ie kilkanaście listów. Spis tycłi listów mieści się w tomie XVI stron. 52(5—528, „Histoire littéraire de la France“. Kilka z nich stanowią ważny przyczynek do liistoryi zdobycia Konstantynopola przez łacinników. J. J. de Smet: „Mémoires historiques et critiques sur Baudoin IX, comte de Flandre“ (Nouv. Mém. de l’Acad. de Bruxelles, 1845, t. XIX in—34). Tegoż, „Mémoires sur Baudoin IX comte de Flandre et sur les chevaliers belges, à la 5 croisade“ (Ibid. 1859, t. XXXI — 79. Wins: „Éloge historique de Baudoin de Flandre“ Mous 1850, C. Hopf, „Chroniques gréeor-omaues avec tables généalogiques“, Berlin, 1873, in—8. Kohler w „Gr. Eue. franc.“ Lamirault’a.

Baldwin II de Courtenay, (* w Konstantynopolu, ku końcowi 1217 r. lub na początku 1218, —f 1272 czy 1273), ostatni cesarz łaciński piąty syn Piotra II de Courtenay cesarza i Jolandy z Heunegau (Hainaut), siostry cesarza Baldwiual. W chwili urodzenia, ojciec jego, wzięty zdradą do niewoli przez despotę Epiru, Teodora Komnenesa, znajdował się w więżeniu. B. dostał się na tron (1228) po śmierci brata, Roberta I de Courtenay. Ponieważ był wówczas za młody do rządów, baronowie łacińscy zaproponowali byli królowi bułgarskiemu, Janowi Asieniowi, przymierze, za obietnicę małżeństwa B-a z córką tegoż księcia, ale dwór nie dopuścił do tego małżeństwa, przekładając związek z Janem de Brienne, byłym królem Jerozolimy, który dowodził wówczas wojskami papieskiemi w królestwie Neapolitańskiem przeciwko cesarzowi Fryderykowi II. Wysłano do niego ambasadorów. Jan de Brienne przyjął propozycyę za zgodą papieża, i 19 kwietnia 1229 B. miał zaślubić Maryę, córkę Jana, a ten ostatni miał posiąść tron cesarstwa łacińskiego i zachować go do śmierci, po nim zaś korona wróciła-by do B-a. Oprócz tego, B., doszedłszy do 20-tu lat, miał otrzymać cesarstwo Nicejskie na brzegu Azy i Mniejszej. Nowy cesarz wyruszył z Wenecyi do Konstantynopola, w m. sierpniu 1231. R. 1236 B., wysłany na zachód przez Jana de Brienne po zasiłek dla cesarstwa, udał się najprzód do papieża Grzegorza IX; ten przyjął go bardzo życzliwie i ogłosił bullę, wzywającą krzyżowców, aby się udali do Konstantynopola. Z Rzymu udał się B. do Francyi i zyskał u króla Ludwika IX obietnicę pomocy, tak dla cesarstwa, jako też we Flandryi dla odebrania posiadłości dziedzicznych, zagarniętych przez krewne jego, księżniczki Joannę i Małgorzatę, córki Baidwina I. Jakoż odzyskał ziemie we Flandryi i Hennegau od Joanny. Lecz Małgorzata nie chciała mu oddać hrabstwa Namur, więc B. wypowiedział jej wojnę. Po kilku bitwach, obie strony zgodziły się na sąd rozjemczy (1297). Podczas tych wypadków, rycerstwo francuskie gotowało się do wyprawy pod Konstantynopol. Jan de Brienne zmarł 23 marca 1237. B. jednak nie udał się zaraz do Konstantynopola dla objęcia tronu, ale posłał tam, w zastępstwie Jana de Béthune, swojego nauczyciela i doradcę, z małym odziałem wojska. Ten został zatrzymany w Lombardyi przez cesarza Fryderyka II, potem w Wenecyi, gdzie zmarł; prawie

wszyscy towarzyszący mu rycerze rozpierzchli się; Krecie. W połowie r. 1248 B. wyruszył do K011-rnała tylko garstka dotarła do Konstantynopola. B. stantynopola, a przybywszy tam, wysłał natych-pojechał wówczas do Anglii w nadziei uzyskania miast żonę swoją, Maryę, do Francyi, aby zastawiła pomocy od Henryka III (1238), ale król angielski wszystkie jego posiadłości i przedstawiła królowi obdarzył go jedynie siedmiuset markami srebrnemi, rozpaczliwy stan cesarstwa. Na nieszczęście, Lu-odmawiając wojska. Za poradą Ludwika IX B. dwik IX był wówczas zajęty przygotowaniami do udał się do papieża ze skargą na Fryderyka II, wyprawy egipskiej, nie mógł zatem przyjść z ża-a wróciwszy do Francyi (we wrześni u 1238), dowiedział dną pomocą. Kasa cesarska była do tego stopnia się, że baronowie jego cesarstwa, doprowadzeni do ogołoconą, że B. był zmuszony oddać w zastaw największej nędzy, zmuszeni byli zastawić u szlacli- wenecyanom własnego syna, Filipa, i spieniężyć cica weneckiego, Nicola Qneriniego, świętą koronę cierniową, przechowywaną w kaplicy pałacowej, na opłatę żołdu. Relikwię wykupił król Ludwik święty i sprowadził ją do Paryża. B. począł się śpieszyć z odjazdem. Zastawiwszy u Ludwika Świętego hrabstwo swoje, Namur, za 50,000 liwrów, wyruszył na czele wojska, liczącego podobno około 30,000 konnicy, 700 rycerzy i liczną piechotę; stanął pod Konstantynopolem i przywdział koronę cesarską (1239). Do owej chwili tytułował się jedynie następcą tronu i hrabią Namur. Zasiadłszy na tronie, B. wypowiedział zaraz wojnę greckiemu cesarzowi nicejskiemu, Watacesowi, i opanował fortecę Chiorli (Tschiourli, Tschourlou, Zouroule) w Tra-cyi. Wataces, ze swojej strony, zdobył na łacinnikach kilka miast w okolicach Nikomedyi, ale flotę jego zniszczyli doszczętnie łacinnicy (1240), Nie polepszyło to jednak położenia B-a, którego finanse do tego stopnia były wyczerpane, że był zmuszony zastawić ziemię swoją, Courtenay, Godfrydowi de Vil-lehardouin, księciu achajskiemu. W r. 1241 zawarte zostało z cesarzem Watacesem zawieszenie broni na dwa lata, dzięki zatargom tego ostatniego z despotą Janem Komnenesem. R. 1243 B. zawarł przymierze zaczepno odporne z sułtanem Ikonium, Kai'-Ko-sru, Giat-Eddinem II, jednym z najpotężniejszych ma-hometańskich książąt Azyi, przyrzekając mu oddać za żonę jednę ze swych krewnych. Tegoż samego roku Wataces doprowadził do zerwania tegoż przymierza, które zresztą i tak nie mogło być wykonanem, bo Ludwik «więty odmówił aprobaty małżeństwa księżniczki chrzeciańskiej z mahometaninem, W końcu r. 1243, czy też na początku, pośredniczył między papieżem Inocentym IV, a cesarzem Fryderykiem II.

ołów z dachów na pałacu cesarskim i na kościołach (1249). Między rokiem 1250 a 1251 odbył podobno jeszcze jedną podróż, ale bez pomyślnego skutku, ponieważ zawiązane były wówczas między stolicą apostolską a Watacym układy o połączenie kościoła greckiego z rzymskim. Syn i następca Watacesa (od r. 1255), Teodor II Laskarys, zachował się spokojnie, co pozwoliło B-owi odbyć zwycięską wyprawę do Bulgaryi (1256). Po Teodorze II, zmarłym r. 1258, nastąpił Michał Paleolog. Wtedy Konstantynopol znalazł się w groźnem niebezpieczeństwie. Nowy ten cesarz, pobiwszy w Tes-salii despotę Epiru i Etolii, postanowił zdobyć stolicę cesarstwa łacińskiego. Aby sobie ułatwić to zadanie, porozumiał się z jednym z rycerzy francuskich, Anseau de Toucy, który się zobowiązał otworzyć jedną z bram miasta. Michał posunął się z wojskiem aż ku przedmieściu Galata, ale gdy zamierzona zdrada nie powiodła się, odstąpił od oblężenia i zawarł nawet z B-ern zawieszenie broni na rok jeden (sierpień 1260). Roku następnego, jeden z wodzów greckiego cesarza, Aleksy Melissen, idąc z wojskiem do Tessalii, spotkał po drodze oddział najemnego wojska, na żołdzie B-a, i widząc, że prawie cały hufiec rycerzy francuskich wyszedł z Konstantynopola, powziął śmiały zamiar napadu na miasto. Przekupiony oddział najemny otworzył bramy (noc z 25 na 26 lipca 1261 roku) i Melissen, nie dobywszy prawie oręża, zajął stolicę cesarstwa Łacińskiego. B. uciekł do Włoch, na dwór króla neapolitańskiego, Manfreda, i wysłał pośpiesznie ambasadorów do papieża Urbana IV, błagając pomocy. Urban IV ogłosił natychmiast wojnę krzyżową i wysłał legatów do królów Francyi, Anglii i Kastylii, wzywając ich do ujęcia się za zdetronizowanym cesarzem. Usiłowania te wszakże nie przyniosły żadnego skutku. Po trzechletnim pobycie we Włoszech, B. pojechał sam do Hiszpanii i Francyi i tam udało mu się zawrzeć

Z Włoch B. pojechał z papieżem do Francyi i brał udział w naradach soboru w Lugdunie 1245 ratowania Konstantynopola i ziemi bwiętej. Sobór przeznaczył, między innemi, połowę dochodów z benefiyców, w których posiadacze nie przemieszkiwali przynajmniej sześć miesięcy w ciągu roku, i jednej trze- z Hugonem IV-ym, księciem Burgundyi, traktat, na ciej beneficyów, przynoszących więcej niż 100 liwrów mocy którego książę miał wypłacić natychmiast rocznie. B. udał się następnie z papieżem do Cluny 13,000 liwrów na koszta wyprawy, w zamian za (listopad 1243) gdzie się spotkał z królem Ludwi- otrzymane królestwo Tessaloniki i kilka innych dokiem IX, królową Blanką, hrabią d'Artois i wielu miniów prawem dziédzicznem. Gdy starania o pomnymi panami; przebywał na zachodzie aż do roku zyskanie sobie innych książąt francuskich spełzły. 1248, starając się o posiłki w ludziach i pienią- na niczem, B. powrócił do Włoch i zawarł z kró-dzach. Blanka, królowa francuska, wyjednała mu lem Neapolu, Karolem Andegaweńskim (27 maja zwrot hrabstwa Namur, bez zapłaty 50,000 liwrów, 1267), wielkiej wagi konweneyę. Karol zobowiązał za które hrabstwo było zastawione. Podczas nieo- się dostarczyć 2,000 żołnierzy i zostawić ich w Kon-becności B-a w Konstantynopolu, cesarz Wataces stantynopolu na rok jeden w razie pomyślnego re-zabrał łacinnikbm miasta Chiorli i Bizye, a flota grec- zultatu wyprawy; syn zaś B-a, Filip, zostający ka zdobyła na archipelagu wyspy Metelin, Lesbos, w zastawie w Wenecyi, miał poślubić Beatryczę, , Chios, Samos, Cos, Ikarę i kilka twierdz na wyspie córkę Karola. W razie śmierci bezpotomnej Filipa,

prawa do cesarstwa przechodziły na Karola. Podpisawszy tę umowę, B. odbył jeszcze jedną podróż do Fraucyi (1268), w nadziei otrzymania od króla posiłków; powiodło mu się nawet zawrzeć z Teobaldem {Thibaut), królem Nawary, traktat, mocą którego odstępował temu ostatniemu czwartą część cesarstwa Łacińskiego, zachowując jedynie dla siebie samą stolicę z okolicą, w promieniu na jeden dzień marszu; Teobald zaś, miał mu towarzyszyć do Konstantynopola ze swojem wojskiem, Jednocześnie w Hiszpanii bawiła cesarzowa .Mar.ya, ale.Jakób, król aragoński, i Alfons, król kastylski, jej kuzyn, nie dali nawet potrzebnych pieniędzy na wykupienie Filipa z rąk wenecyan. Nie lepiej się powiodło i u króla francuskiego: Ludwik święty wyruszył pod Tunis, Karol Andegaweński podążył za nim, i konwencyę z B-em złamał. Król Nawary zaś, towarzyszący Ludwikowi świętemu, zmarł w Sycylii (1270). Pozostał jedynie ks. Burgundzki, ale ten ciężko zapadł na zdrowiu, i nie był w możności dotrzymać zobowiązań. Znikły więc wszystkie nadzieje odzyskania Konstantynopola. Przygnębiony domowemi zawodami i zrozpaczony, B. umarł w parę lat potem, nie wiadomo nawet gdzie. Data i miejsce śmierci żony jego, Maryi, są również niewiadome. Po B-ie pozostało sporo listów, pisanych do żony, do Ludwika świętego, do królowej Blanki i do Manfreda, króla Sycylii. Są one wszystkie cytowane w t. XIX str. 219—228, i t. XXI str. 804—5, w „Histoire littéraire de France“ Ch. Kohler w „Gr. Enc. fr.“ Lamiraul’ta.

Baldwin I, król jerozolimski (* ?    — f 16

marca lub 2 kwietnia 1118 r.), drugi syn Eustachego II Bulońskiego i Idy d’Ardenne, córki God-fryda Śmiałego, księcia Niższej Lotaryngii; brat Godfryda de Bouillon (ob.). Niewiadomo o nim nic aż do roku 1096, w którym udał się wraz z bratem, Godfrydem, na wojnę krzyżową. Przybywszy pod Konstantynopol, B. zasłynął z rabunków po okolicy, pod pozorem, że grecy nie dostarczali w odpowiedniej ilości prowiantu krzyżowcom. Odmówił też stanowczo złożenia żądanego hołdu cesarzowi Aleksemu. Na wiosnę r. 1097 brał udział w oblężeniu Nicei i w krwawej bitwie pod Doryleą, 12 lipca tegoż roku; w kilka dni potem, w Antyochii Pizydyjskiej, odłączył się, wraz z Tankredem (ob.), od głównego wojska. Każdy z obu wodzów miał swój oddział: B. — flamandczyków, Tankred — Włochów; doszedłszy razem do Ikonium, Taukred wysunął się naprzód i, dotarłszy do Tarsu w Cylicyi, wymógł na mieszkańcach, że mu oddali miasto. B., przybywszy na miejsce, nie uznał dokonanego faktu i zażądał Tarsu dla siebie, na tej zasadzie, iż jego oddział był liczniejszy od oddziału Tankreda. Stanęła umowa, iż mieszkańcy sami zadecydują o wyborze pana. Gdy ci oświadczyli się na korzyść Tankreda, B. wpadł w straszny gniew, zagroził miastu zemstą i gotował się do boju, — lecz Tankred zgodził się opuścić miasto. Zaraz po jego wyjściu przybył oddział 300 krzyżowców, których Bolie-mond z Tarentu prowadził w pomoc Tankredowi. Odparci przez B-a, rozłożyli się obozem po-za miastem, ale w nocy napadli ich turcy i wymordowali co do nogi. Gdy się o tej katastrofie dowiedzieli rano flamandowie, zawrzeli oburzeniem na swojego wodza i zagrozili mu śmiercią. B. zdołał ich uspokoić i, wyruszywszy przeciwko turkom, odniósł zwy-cięztwo. Następnie, zostawiwszy w Tarsie załogę, B. poszedł śladem Tankreda w kierunku wschodnim i stanął pod murami Malmistru (dawna Mop-sueste), którą już byli zajęli włosi. Przyszło tam do starcia; nazajutrz przecież obie strony zawarły pokój: B. i Taukred postanowili powrócić razem do głównego wojska. Spotkanie nastąpiło w Marezyi (Marrash), u stóp gór Taurus. Tam B. dowiedział się o śmierci żony swojej, Godwery (Gutuere, Git-tuere, Gutuera, Gondechilde). Trawiony gorączką podbojów i pragnąc zdobyczy na swój własny rachunek, B. pociągnął za sobą 1,500 piechoty i 200 rycerzy i, pomimo próśb wodzów, ruszył na wschód przez Małą-Armenię, zdobył miasta: Derbesan i Ra-vendan; nareszcie wkroczył do Mezopotamii. Głownem miastem tamecznej okolicy, Edessą, rządził bizantyńczyk, Teodor, w imieniu cesarza, lecz opłacał haracz emirom saraceńskim. Doszła go sława waleczności B-a, więc na prośby mieszkańców wezwał go na pomoc przeciwko niewiernym, obiecując, że go swym synem i następcą uzna. B. miał już zaledwie 100 ludzi, nie zawahał się przecież przyjąć propozycyi Teodora. Unikając zręcznie spotkania z turkami, którzy mu drogę zachodzili, stanął wkrótce u bram Edessy. Wszystek lud wyszedł na jego spotkanie, witając w nim zbawcę. Niedługo zabawił w mieście. Jak tylko otrzymał posiłki od sąsiedniego księcia armeńskiego, Konstantyna, zaraz przedsięwziął wyprawę na emira Balduka. Ten zamknął się w mieście Samosacie i gdy się zaczęło oblężenie, uderzył na chrześcian znienacka i zadał im porażkę, która stała się powodem poróżnienia z Teodorem, po powrocie rozbitków do Edessy. Mieszkańcy jednak stanęli po stronie B-a i, podniósłszy bunt przeciw Teodorowi, obiegli go w cytadeli, wzięli w niewolę i skazali na śmierć. Nazajutrz B. został ogłoszony hrabią Edessy; w ten sposób powstało najpierwsze państwo franków na wschodzie (1097). B. zajął się zaraz rozszerzeniem posiadłości swojej: kupił od emira Balduka miasto Samosatę, zdobył Sororge i inne miejscowości, i zaprowadził komunikacyę między Edessą a Antyochią, obleganą wówczas przez armię chrześ-ciańską. Wszystkie te wyprawy, z których wracał obładowany zawsze łupami, zbogaciły go. Wysłał też wspaniale podarki głównym wodzom krzyżackim, i 50,000 bezantów dla wojska. W m. maju 1098 r. groziło mu wielkie niebezpieczeństwo. Emir Ker-boga, namiestnik szacha perskiego, Barkyaroka, idąc w 300,000 wojska na odsiecz Antyochii, postanowił po drodze odebrać Edessę i obiegł, ale napotkał obronę tak dzielną, że po trzech tygodniach oddalić się musiał. W krotce potem B. ożenił się powtórnie, z córką księcia armeńskiego, Tafnuza, i przez ten związek rozciągnął swoje panowanie na znaczną część Małej-Armenii, a posiadał już większą część doliny Eufratu. Niesłychane te powodzenia ściągnęły mu na dwór mnóstwo rycerzy chrześciańskich. Emira B alduka, który się był pokusił na jego życie, kazał stracić. Na jesieni r. 1099 nadeszła wieść o zdobyciu Jerozolimy przez wojska krzyżowe, i B. udał się natychmiast do grobu świętego. Do Jerozolimy przybył w końcu grudnia i, pozostawszy tam przez całą zimę, brał udział w ułożeniu ustaw prawnych, zwanych „les Assises de Jérusalem“; otrzymał z rąk legata papieskiego, Daimberta, i patryarchy jerozolimskiego inwestyturę swojego hrabstwa. Na wiosnę r. 1100 wrócił do Edessy, niepokojony po drodze przez saracenów. W Edessie dowiedziawszy się, że Bohemond został wzięty do niewoli pod Meliteną przez Kamszatgina, jednego z emirów państwa łkonium, B. pośpieszył na ratunek przyjacielowi i, zdobywszy Melitenę, oddał ją prawem lennem kuzynowi swojemu, Baldwinowi du Bourg (B. II Jerozolimski); Bohemond zaś, uprowadzony przez turków dalej, przepadł bez wieści. D. 18 sierpnia 1100 r. umarł Godfryd de Bouillon, „baron Grobu Pańskiego“. Wezwani na elekcyę baronowie obrali królem jerozolimskim B-a, pomimo opozycyi ze strony patryarchy Daimberta, który sam chciał ująć rządy w imieniu kościoła. Wydelegowana natychmiast deputacya zawiozła nowemu królowi koronę. B. przyjął ją bez wahania i 10 października 1100 r., wziąwszy z sobą hufiec, liczący 200 rycerzy i 1000 piechoty, opuścił państwo swoje, odstąpiwszy je Baldwinowi du Bourg. Po drodze napadli na B-a książęta muzułmańscy Damaszku i Emesy, ale król zadał im straszną klęskę i uprowadził do Jerozolimy moc niewolników. Mieszkańcy świętego miasta przyjęli go z entuzyazrtiem; jedynie arcybiskup Daimbert, protestując, nie wyszedł na spotkanie, i cofnął się na górę Syonu. B., wiecznie. łaknący bitew, nie pozostał długo bezczynnym; aby zabezpieczyć granice nowego królestwa, postanowił zająć miasta palestyńskie, będące jeszcze w ręku arabów, i akcyę rozpoczął od oblężenia Askalonu; ale kilka szturmów jego odparto, poprzestał więc na wycieczce ku morzu Martwemu i wrócił do Jerozolimy z bogatym łupem. Patryarcha Daimbert, dając nareszcie za wygraną opozycyi, ukoronował B-a. Ceremonia odbyła się w Boże Narodzenie 1100 r. w Betleemie. R. 1102, po świętach Wielkiej Nocy, B. obiegł, przy pomocy krzyżowców genueńskich, leżący nad morzem oródziem-nem Arsur; zdobył go kosztem wielkich wysiłków; stosownie do umowy, odstąpił genueńczykom jedną dzielnicę miasta. Zaraz potem uderzył na Cezareję i zdobył ją również po dwutygodniowem oblężeniu. Krzyżowcy wycięli wszystkich obrońców i dopuszczali się na mieszkańcach strasznych okrucieństw. Genueńczycy i tu otrzymali część miasta. Cezarea została erygowaną na arcybiskupstwo. Zdobycze B-a, powodzenie, jakie mu towarzyszyło w pracy około zorganizowania państwa, wreszcie zamysły wielkich wypraw, jakie objawiał, zaniepokoiły silnie kalifa Egiptu, dawniejszego suzerena Palestyny; wysłał więc liczne wojsko. Spotkanie nastąpiło pod Ramią; B., chociaż rozporządzał daleko mniejszemi siłami, zaatakował pierwszy egipcyan i pobił ich na głowę. Padło 5,000 wojska egipskiego i wszystkie bagaże dostały się do rąk zwycięzców. Po tym pogromie B. rozpuścił lekkomyślnie wojsko swoje i pozostał z 200 jedynie rycerzami. Dowiedziawszy się o tern, niewierni, będący już w rozsypce, zebrali się pospiesznie i napadli B-a pod Ramią. Chrześcianie doznali strasznej klęski (27 maja 1102): padli prawie wszyscy rycerze, a pomiędzy nimi lir. de Blois i ks. Burgundyi. B. jeden zdołał ujść rzezi i schronił się w Ramii, którą egipcyanie natychmiast obiegli. Król, widząc, że się obronić nie zdoła, szukał ratunku w ucieczce; dopomógł mu w tern jeden arab, przeprowadziwszy go przez linie nieprzyjacielskie. B. dostał się szczęśliwie do Arsur, skąd udawszy się marszem do Jaffy, powołał wszystkich rycerzy królestwa i, odparłszy saracenów, wrócił do Jerozolimy. Przez ten czas egipcyanie zdobyli i złupili Ramię. B., nosząc się ciągle z myślą opanowania miast nadmorskich, coby mu zapewniło komunikacyę z Zachodem, obiegł Ptolemaidę (Saint-Jean-d’Àcre), ale jej nie mógł zdobyć (1103). Wracając z tej wyprawy, był napadnięty przez seracenów i otrzymał ranę od włóczni, ale nieprzyjaciel został pobity. W maju 1104 roku ruszyła na Ptolemaidę druga wyprawa; przy pomocy 00 statków genueńskich, miasto, po dwudziestodniowem oblężeniu, poddało się. Genueńczycy otrzymali znów jedną dzielnicę i ważne przywileje handlowe. Wkrótce potem B. rozstał się ze swoją żoną i zamknął ją w klasztorze. R. 1105 egipcyanie wtargnęli ponownie do Palestyny, ale wojsko chrześciańskie pobiło ich na głowę w bitwie pod Ramią, jednocześnie flota kalifa uległa całkowitemu rozbiciu nieopodal portu Jaffy. R. 1108 B. poszedł z pomocą Tankre-dowi, sprawującemu regencyę Messy w imieniu Baldwina du Bourg, zostającego w niewoli u saracenów, i przeprawiwszy się przez Eufrat, zmusił niewiernych do odwrotu. W chwili przeprawiania się przez Eufrat, napadnięty z nienacka przez saracenów, poniósł ciężkie straty, ale rzekę przebył i udał się już bez przeszkód w dalszą drogę. R. Ił09 dnia 10 czerwca, czy 12 lipca, B., mając z sobą genueńczyków i hrabiego Bertranda de Saint-Gilles, zdobył Tripolis i utworzył z miasta i ziem okolicznych lenność królestwa jerozolimskiego, którą nadał Bertrandowi de Saint-Gilles. Potem zdobył jeszcze Biblos i Sareptę, a roku następnego Beyrut, i erygował te miasta na baronie chrześciańskie. Ważniejszym jeszcze wypadkiem było zawojowanie Sydonu, do którego wtargnął B. 5 grudnia 1110 r., po sześciotygodniowem oblężeniu. W kampanii tej miał za sprzymierzeńca Sigurda, króla norwegskie-go z dziesięciotysięcznem wojskiem. R. 1111 nie powiodła się B-owi wyprawa na Tyr. Między r. 1111 a 1113 do Palestyny wtargnęło wielkie wojsko muzułmańskie, które prowadził Maudud, atabek Mossulu i wódz naczelny sułtana perskiego, Mo-hameda - Eddina (podług kronikarzy łacińskich Maulduka). Wojsko to weszło do Galilei drogą między Libanem a morzem; kierując się dalej na południe, przeszło wzdłuż jeziora Tyberyadzkiego, i pod górą Tabor spotkało się z B-em. Król jerozolimski został pobity (30 czerwca 1113 r.) i jakkolwiek przybyli mu zaraz z pomocą: hrabia Edes-sy i książęta Antyochii i Tnpolisu, nie odważył się

na drugą bitwę, lecz cofnął się w góry z resztkami swojego wojska. Będąc panami położenia, niewierni zniszczyli ogniem i mieczem całą okolicę i zdobyli Sichern. Korzystając z pogromu, egipski garnizon Askalonu ruszył na Jerozolimę, pozbawioną obrońców, ale, opuściwszy spiesznie góry, zabiegł mu drogę B. i zmusił do odwrotu. Jednocześnie przybył z zachodu silny oddział rycerzy krzyżowych, Maudud więc opuścił Palestynę i wrócił do Damaszku, gdzie został zamordowany. W owej epoce B. zawarł trzeci związek małżeński z Adelą, wdową po hrabi Rogerze Sycylijskim, a córką, czy siostrzenicą, Bonifacego z Montferratu. Związek ten trwał tylko trzy lata. B., zachorowawszy niebezpiecznie podczas wyprawy na brzegi morza Czerwonego (1116) i widząc w tern karę za zawarcie nowych ślubów, gdy żona jego poprzednia żyła jeszcze, zerwał związek. R. 1115, atabek Damaszku, Toghtikim, oskarżony przez kalifa Bagdadu o zamordowanie Miududa, lękając się zemsty, zawarł z chrześcianami przymierze i przybył w pomoc królowi Jerozolimskiemu i hrabiemu Tripolisu, którzy wyruszyli na obronę Antyochii, obleganej przez emira Bursuka, księcia Hamadanu (podług kronikarzy łacińskich, Burso lub Börse). Za zbliżeniem się chrześcian, Bursuk odstąpił od oblężenia i cofnął się ku Cezarei, ścigany przez rycerzy. Zmyliwszy ślady, Bursuk, którego chrześcianie szukali na drodze do Jerozolimy, powrócił pod mury Antyochii, ale poniósł tam ostatecznie stanowczą klęskę. Tegoż samego roku, B. wybudował w Syryi Sabal-skiej, czyli ziemi Za-Jordańskiej, słynną fortecę Montréal, dla obrony Palestyny od dalszych napadów muzułmanów Mezopotamii. R. 1116, wojował na brzegach morza Czerwonego; na początku r. 1117, zebrawszy liczną armię, wyruszył do Egiptu i, dotarłszy do ujścia Nilu, zdobył miasto Faramię. Niebezpieczna choroba zmusiła króla do odwrotu. Przybywszy do El-Arich, B. skonał, wyznaczywszy na następcę tronu Jerozolimskiego kuzyna swojego, Baldwina du Bourg, hrabiego Edessy. Ciało jego, zawieziono do Jerozolimy, pochowano z wielką uroczystością w kościele Grobu «więtego obok Godfry-da de Bouillon. Podług współczesnych, B. był charakteru ambitnego, pełen pychy i niesforności; miał się przytem oddawać rozwiązłości. Jeżeli przywdział krzyż rycerski, to nie z pobożności, ale pchany żądzą awantur i posiadania na Wschodzie własnego państwa. Aby zaludnić swoje królestwo, zdziesiątkowane przez ciągłe wojny, sprowadzał do Palestyny chrześcian z Arabii, Syryi i Egiptu. Utalentowany organizator, on właściwym był założycielem królestwa Jerozolimskiego, posiadał też niepospolite przymioty, jeśli nazwano go „kwiatem królów“. Pozostały różne monety pod imieniem „Balduinus rex“ ale niewiadomo napewno, czy były one bite z i jego panowania, czy też za panowania jego następców, noszących to samo imię. Kohler w „Gr,-Enc.“ La-mirault’a. Kugler: „Geschichte der Kreuzzuge w wydawnictwie Onekena.    r-

Baldwinll, król Jerozolimy, 1119 — 1131 r. znany pod imieniem B a 1 d w i n a du Bourg, i przezwiskiem Aguillon, lub Aculeus, syn Hugona, hrabiego de Rethel

i Melissendy de Montlhóry. Brał udział w pierwszej wojnie krzyżowej; w r. 1098 został panem na Ar-toise, r. 1100 panem na Melitenie i hrabią Edessy, w następstwie po Bald winie I (ob.). Około r. 1102 przybył z Francyi do Edessy cioteczny brat B-a, Josselin de Courtenay z Gatinais, i otrzymał od kuzyna swojego, na prawie lennem, całą część hrabstwa Edessy, leżącą na prawym brzegu Eufratu, z wyjątkiem miasta Samosate. R. 1101, zagrożony najściem niewiernych, B. wezwał na pomoc tego Jos-selina, oraz Bohemonda księcia Antyochii, i Tankre-da księcia Galilei, i, odparłszy najezdników, obiegł miasto Haràn, gdy się nagle zjawili: atabek Mos-sulu, Dżo Karmisz, i władca Maredinu, Sokman ben Ortok, z liczniejszem wojskiem, i chrześcjanom zadali krwawą klęskę. B. i Josselin dostali się do niewoli. Dopiero w r. 1108 odzyskali oni wolność, zapłaciwszy okupu 100,000 bezantów w złocie. R. 1113 B. udał się na pomoc królestwu jerozolimskiemu. Baldwin I, umierając, przekazał mu koronę jerozolimską; otrzymał ją, pomimo zabiegów znacznego stronnictwa, które prowadziło Eustachego Buloń-skiego. Wywdzięczając się Josselinowi za doznaną życzliwość, B. nadał mu hrabstwo Edessy. Jeszcze przed koronacyą (wkońcu r. 1118) był zmuszony odeprzeć najazd muzułmanów z Egiptu i z Damaszku. R. 1119, władca Alepu, Al-Ghari czy Ilghari, i władca Damaszku, Toghtikin, wypowiedzieli wojnę Rogerowi, księciu Antyochii; na wieść o pogromie i śmieici R-a, B. pospieszył z pomocą zagrożonemu miastu, mając oprócz tego obowiązki opieki nad małoletnim Bohemondem II. D. 14 sierpnia 1120 r. przyszło do spotkania na górze Damith; B. zwyciężył. Tegoż roku odbył się w Napluzie w obecności król a synod prałatów i baronów, pod przewodnictwem patryarcliy jerozolimskiego, Guara-monda, celem poprawy obyczajów. Decyzye zgromadzenia, przechowane po dziś dzień, tyczyły się cudzo-łóztwa, wszetecznictwa i t. p. D. 25 grudnia tegoż roku, B. koronował się po raz drugi w Betleemie, wraz z królową Marfią, którą był sprowadził z Edessy zaraz po objęciu tronu. R. 1122 Toghtikin najechał Galileję, ale za zbliżeniem się chrześcian cofnął się pośpiesznie; rycerze krzyżowi obiegli miasto Geraza (dzisiejsze Dżerrasz, leżące na północo-wschód od morza Martwego) i, zdobywszy je, zrównali z ziemią. Jednocześnie Balak, synowiec i następca Al-Ghaniego, wtargnął do hrabstwa Edessy i, wpadłszy znienacka na Josselina de Courtenay, wziął go do niewoli. B. ruszył natychmiast ku Edessie, ale w drodze, napadnięty sam niespodzianie pod Turbessel, wpadł w ręce saracenów, którzy go uwieźli do zamku Kharpet czy Khartabisrt, gdzie już siedział w więzach Josselin. Gdy się dowiedziano w Jerozolimie o niewoli króla, powstała ogólna trwoga; wezwani natychmiast baronowie zamianowali namiestnikiem państwa Eustachego Grenier, pana Sydonu; wkrótce jednak zjawił się w mieście świętem Josselin de Courtenay. Opowiedział on, że B., przy pomocy pięćdziesięciu armeńskich chrześcian, którzy zdołali przedostać się w przebraniu do Khar-tabirtu, opanował zamek i wyciął w pień całą załogę; ale wkrótce przybyło nowe wojsko miizułmań -skie i obiegło B-a; Josselin żądał właśnie dla niego pomocy. Natychmiast ruszył liczny zastęp rycerzy nad Eufrat, lecz w Turbesselu dowiedziano się, że zamek Khartabirt został już zdobyty, aB. wywieziony do Harran. Nie mając dość siły, by się pokusić o tak daleką wyprawę, powrócili z niczem. ^Tymczasem Saraceni z Askalonu, korzystając z niewoli króla i nieobecności wielu rycerzy, uderzyli na Jaffę. Z odsieczą pośpieszyli Eustachy Grenier i patryarcha jerozolimski z drzewem prawdziwego krzyża, opat z Cluny, Poneyusz de Melgueil, ze świętą włócznią, i biskup betleemski z czarą, w której miało się mieścić mleko Matki Boskiej. Natarcie chrześcian było tak niezwykle gwałtowne, że muzułmanie porzucili swój niezmiernie bogaty obóz. Jednocześnie, płynąca od Zachodu flota wenecka, pod dowództwem samego doży, Dominika Michieli, uderzyła na flotę muzułmańską i rozbita ją doszczętnie. To zwycięztwo natchnęło Eustachego myślą zabrania Tyru. Wenecyanie zażądali za swój udział w wojnie trzeciej części miasta i, oprócz tego, własnego kościoła, ulicy i własnych sądów we wszystkich miastach Palestyny. Warunki te zostały przyjęte. Gdy flota wenecka opanowała port, wojsko lądowe, prowadzone przez patryarchę jerozolimskiego i Wilhelma de Bures, pana Tyberyady, (bo Eustachy Grenier zmarł w czerwcu r. 1123), przypuszczało szturm za szturmem. Przyniesiona do obozu rycerzy wieść o zgonie strasznego Balata przez Josselin’a de Courtenay podniosła ducha krzyżowców. Nareszcie, po pięciomiesięcznej walce, Tyr się poddał (w lipcu 1124). W kilka tygodni po tych wypadkach B., zobowiązawszy się zapłacić 100,000 dukatów (michelois) okupu, uzyskał wolność i, zebrawszy naprędce oddział wojska, uderzył na Alep (we wrześniu 1124). Miasto miało się już poddać, gdy przybyły mu na pomoc atabek Mossulu zmusił króla do odwrotu. B., wróciwszy do Jerozolimy, zapewnił sobie współdziałanie hrabiów Tripolisu i Edessy, wyruszył przeciwko atabe-kom Mossulu i Damaszku, Burskiemu i Taghti-kinowi, i pobił ich na głowę pod zamkiem Hasart (11 czerwca 1125). Wielka moc wodzów muzułmańskich wpadła w ręce chrześcian; złożony przez nich okup pozwolił B-owi zapłacić swój własny okup. W r. 1126, dowiedziawszy się, iż Bohemond III-ci, książę Antyochii, przybywa z Włoch dla objęcia spadku po ojcu, B. przyjął go z wielką okazałością, złożył sprawowany przez się urząd regenta i nadał mu inwestyturę księstwa pod r warunkiem, iż poślubi jego córkę, Aliksę. Ślub odbył się niezwłocznie. R. 1127 B., wespół z hrabią Tripolisu, zdobył miasto Rafania, czy Rafanea. R. 1128-go przybył z Francyi do Palestyny hrabia andegaweński, Fulko Młodszy; B., nie posiadający spadkobierców męzkich, oddał mu za żonę córkę swoją, Melissendę, i przeznaczył go na następcę na tronie jerozolimskim. W tymże r. 1129 B. urządził nową wyprawę na Damaszek. Wkrótce atoli wybuchły między wodzami tak groźne nieporozumienia, że całe przedsięwzięcie spełzło na niczem. W odwrocie rycerze chrześciańscy stracili wszystkie swoje namioty i bagaż. Wróciwszy do Jerozolimy

(r. 1.130) i dowiedziawszy się, że jego zięć, Bolie-mond, został napadnięty i zabity przez władzcę Alepu i Mossulu, Imad-Eddin-Zengi I-go, następcę atabeka Burskiego, B. wyruszył natychmiast da Antyochii i pobił nieprzyjaciela. Aliksa, osoba bardzo ambitna i chciwa władzy, pokusiła się o zagarnięcie władzy po mężu; nie zawahała się nawet żądać pomocy u władzcy Alepu i Mossulu, który był właśnie męża jej zabił, ale przeciwko tym zamiarom wystąpili wszyscy baronowie, z samym B-em na czele, i księżną Antyochii ogłosili jej córkę, Konstancyę, zostawiając jedynie Aliksie miasta Laodiceę i Gibelet. Kronikarze przedstawiają B-a jako księcia bardzo łagodnego, szlachetnego i pełnego uczuć wzniosłych. Po nim wstąpił na tron zięć jego, Fulko Młodszy, hrabia andegaweński.

Baldwin III, król jerozolimski, i 144^1162 (* r. 1131) był synem Fulka Andegaweńskiego, króla Jerozolimy, i Melisseady, starszej córki Baidwina II. W chwli, gdy śmierć ojca powołała go na tron, liczył trzynaście lat, matka więc jego objęła regen-cyę państwa, i oboje zostali koronowani w dzień Bożego Narodzenia 1144 r., w kościele Grobu Pańskiego. W pierwszym roku panowania B. towarzyszył wojsku w wyprawie na zamek Val-de-Moise w kraju Moab. Wyprawa się powiodła. R. 1146-emir Bosry, zbuntowawszy się przeciwko atabekowi Damaszku, zaproponował B-owi poddanie się. Ata-bek nadesłał protestacyę, ostrzegającą chrześcian, aby nie popierali zdrady emira. Ruszyło jednak wojsko pod Bosrę, lecz uprzedził ich atabek, obsadziwszy miasto silną własną załogą. Odwrót był opłakany, ocigani przez załogę Bosry, wśród stepu, którego suche trawy nieprzyjaciel podpalał, rycerze wrócili do Jerozolimy zdziesiątkowani. W tym samym czasie gotowała się na Zachodzie nowa wojna krzyżowa wskutek upadku Edessy, którą atabek Alepu, Nur-Eddin, zdobył w dzień Bożego Narodzenia r. 1144 na Josselinie Ił, Młodszym. Król francuski, Ludwik VII, i cesarz niemiecki, Konrad III, przybyli do Azyi w r. 1148. Była to druga wielka krucyata (ob). W Ptolemaidzie odbyła się wielka narada, zasiedli B., cesarz Konrad i król Francyi z gronem rycerzy i prałatów. Postanowiono uderzyć na Damaszek. 25 maja 1148 r. wojsko chrze-ściańskie wyszło w pole. Saraceni zostali pobici i musieli się zaniknąć w mieście, którego upadek był nieunikniony; ale chrześcjanie rozpoczęli przedwczesne spory o posiadanie przyszłej zdobyczy, król francuski i cesarz chcieli oddać Damaszek Thierremu Alzackiemu, baronowie zaś Palestyny woleli ułatwić muzułmanom wprowadzenie 20,000 kurdów i tur-komanów, a nadto zaprowadzili krzyżowców na stronę wschodnią, gdzie szturm był nader trudny na otwartej pustyni. B. otrzymał podobno od muzułmanów znaczną kwotę pieniędzy za tę zdradę. Następnie, skutkiem intryg Rajmunda Antyocheńskiego, krzyżowcy odstąpili od oblężenia i wrócili do Jerozolimy. Tu zaogniła się jeszcze bardziej rozterka, i monarchowie europejscy postanowili wracać do domu (r. 1449). Smutny ten koniec wyprawy dodał ducha niewiernym. Nad księstwami syryjskich franków zawisło groźne niebezpieczeństwo. Wkrótce Rajmund,

hrabia Tripolisu, został zamordowany przez dwóch emisaryuszów Starca z Góry; Jerozolima ujrzała na Górze Oliwnej obozowisko nieprz}'jaciół. Atabek Alepu, głośny Nur-Eddin, odebrał chrześcianom całą Mezopotamię, książę Antyochii, Rajmund z Poitiers, broniąc swych posiadłości, został przez niego pobity i poległ w bitwie pod Fonsmuratus, 27 czerwca 1149. B. wyruszył z wojskiem, ale został odparty od zamku Harenc, wzmocnił tylko załogi w Antyochii i w kilku ważniejszych zamkach okolicznych. R. 1150 B. odbudował miasto Gazę i oddał je templaryu-szom, pod warunkiem, że będą stawiali czoło wojskom egipskim. R. 1152 wewnętrzne kłótnie, o wiele niebezpieczniejsze od akcyi saracenów, zachwiały bytem królestwa jerozolimskiego. B., któremu się sprzykrzyły rządy matki i wpływ, jaki na nie wywierał konetabl Manasses, zażądał oddania sobie władzy. Powstały stąd gwałtowne spory, za wpływem jednakże niektórych baronów zawarto układ, mocą którego królowa Melissenda miała nadal panować nad terytoryami Jerozolimy i Napluzy,

wolność wszystkich jeńców chrześcjańskich. R. 1159' umarła matka króla, Melissenda. B. był podobno-otruty przez jakiegoś lekarza arabskiego i nie zdążył nawet wrócić do Jerozolimy, umarł bowiem w Bejrucie 14 lutego 1162 r. Ponieważ nie pozostawił dzieci, brat jego, Amalaryk (Amaury) hrabia Jaffy, objął tron jerozolimski pod imieniem Ama-laryka I.

Baldwin IV, król jerozolimski (1173—1185), był synem króla Amalaryka I i Agnieszki de Courtenay,. córki Josselina II, hrabiego Edessy; wstąpił na tron,, mając lat trzynaście. Niepospolite zdolności, jakie już okazywał, zabiła straszna choroba—trąd. Dwóch ludzi ubiegało się o regencyę: Milon de Plancy z Montrealu i Rajmund II, hrabia Tripolisu, który był dopiero wrócił z ośmioletniej niewoli w Ale-pie; baronowie obrali pierwszego, jako przyjaciela nieboszczyka króla, ale, z powodu nadużyć i nadmiernej pychy, zamordowano go wkrótce w jednej: z ulic miasta Ptolemaidy. Wtedy parlament oddał rządy Rajmundowi. Ten odznaczał się nadzwyczajną odwagą i rozumem. Potędze muzułmańskiej: przewodził wówczas sławny Saladyn, syn Ejuba. Będąc już panem Egiptu, Saladyn odebrał młodemu synowi Nur-Eddina Damaszek (1173), podbił po kolei wszystkie miasta muzułmańskie Syryi i Mezopotamii. W roku 11 75, zagrożone tą wschodzącą potęgą, wojska chrześeiańskie wystąpiły dwa razy aż pod Damaszek i Baalbek, odniosły nawet w jednej bitwie zwycięztwo nad bratem sułtana, ale to-poważniejszych następstw nie sprowadziło. Po powrocie do Tyru Rajmund II, hrabia Tripolisu, zrzekł się rządów, składając je w ręce króla. R. 1176-B. wydał starszą swoją siostrę, Sybillę, za Wilhelma Długi Miecz (Longue-Epée), margrabiego Mont-ferratu, którego był sprowadził sobie do pomocy, i nadał mu tytuł hrabiego Jaffy i Askalonu. We dwa miesiące po ślubie (czerwiec, 1176) Wilhelm umarł, ale z tego małżeństwa urodził się syn, póź-

B. zaś dostał na wyłączną własność miasta Tyr i Akkę. Zgoda trwała krótko. B. obiegł w fortecy Mirabel konetabla Manassesa, wziął go do niewoli, poczem ruszył, mimo próśb patryarchy, na Jerozolimę, i zmusił matkę do kapitulacyi. Melissenda zrzekła się tronu, zatrzymując tylko dla siebie Napluzę. Wkrótce potem B. wyruszył z nową wyprawą do Antyochii, ztamtąd zaś do dawnego księztwa Edessy, i oddał w ręce Manuela, cesarza greckiego, ostatnie posiadłości łacinników na lewym brzegu Eufratu. Tymczasem Nur-Eddin zaatakował niespodzianie B-a pod Tulupą, opodal -Turbesselu, ale szyki niewiernych przełamał konetabl Humfryd z Torony ; Nur-Eddin został odparty. Oddane grekom miasta przeszły jednak niebawem pod panowanie władcy Alepu. R. 1153 B. obiegł Askalon.

Chatillon, byłemu regentowi Antyochii, cieszącemu się wielką u chrześcian popularnością z powodu długiej niewoli, jaką był przebył u saracenów. Wkrótce Filip, hrabia Flandryi, któremu B. powierzył dowództwo wojska chrześciańskiego, obiegł, wspólnie z księciem Antyochii i hrabią Tripolisu, Harenc. Tymczasem Saladyn wtargnął od południa i dotarł aż do Askalonu, gdzie się był zamknął B. z małą garstką rycerzy. Ufny w liczebną przewagę wojska swojego, Saladyn zostawił pod marami Askalonu nieliczny oddział i rozpuścił główne swoje siły po okolicy. Miasta Ramleli i Lidda zostały spalone i zrabowane. Na wieść o tych klęskach B. zebrał 375 rycerzy i (d. 25 listopada 1177 r.), wyszedłszy z Askalonu, ukazał się niespodzianie pod samym

Silna ta forteca, której załoga była ciągłym postrachem dla sąsiednich księztw chrześcjańskich, poddała się po pięciomiesięcznem oblężeniu. Clio- niejszy król Baldwin V. Nie mając się na kim ciąż Nur-Eddin zajął Damaszek i założył tam swoją oprzeć, B. ofiarował namiestnictwo Rajnoldowi de stolicę, jednakże królestwo jerozolimskie cieszyło się przez trzy lata spokojem. Chrześcianie sami rozpoczęli kroki zaczepne. R. 1156 wojsko królewskie napadło na plemiona, zamieszkujące leśną okolicę miasta Paneas, i zabrało im bogate łupy. Roku następnego Nur-Eddin natarł na B-a nad brzegiem Jordanu i zadał mu klęskę (13 czerwca). B. uszedł do fortecy Safed, następnie do Akki, zkąd przybył powtórnie do Paneas i stoczył bitwę zwycięzką, po ezem, mając przy sobie hrabiego Tripolisu i Re-nauda de Chatillon, regenta Autyochii, obiegł Cezareę i zdobył ją. Nieporozumienia wszakże, jakie znów zaszły między wodzami, nie pozwoliły królowi na dalszą akcyę. R. 1158 B. stoczył z Nur-Eddinem walną bitwę pod Putaha, koło jeziora Genezaret, i został zwycięzcą. W dwa miesiące potem za- j obozem Saladyna, na równinie Ramii; tu szybkiem ślubił w Jerozolimie trzynastoletnią księżniczkę Teo- natarciem zadał mu straszną klęskę; Saladyn uszedł dore, córkę sebastokratora Izaaka, a siostrzenicę z pola bitwy sam jeden na wielbłądzie, który go-cesarza Manuela Komnena. R. 1159 złożył B. wi- ! poniósł na pustynię. Krzyżowcy powrócili do Aska-zytę cesarzowi, a gdy ten przybył potem do An- łonu, niosąc bogate łupy. R. 1178 Saladyn naje-tyochii, uradzono wspólną wyprawę na Alep. Prze- | chał ponownie Palestynę i pobił wojska królewskie-straszony Nur-Eddin okupił się wypuszczeniem na ! w lesie Paneas i na tery tory urn Sydonu. W pierw-

i Izabella, córka drugiej żony

szej z tych bitew konetabl Humfryd (Humfroi de Toron) otrzymał śmiertelną ranę; w drugiej—został wzięty do niewoli wielki mistrz ternplaryuszów. Sa-ladyn obiegł następnie zamek Gué de Jacob, wystawiony przez ternplaryuszów ku obronie Galilei i brzegów Jordanu — i, zdobywszy go. zrównał z ziemią. Przyprowadzone w tym czad3 świeże hufce krzyżowców z Zachodu przez hrabiego Henryka szampańskiego i Piotra z Courtenay, powstrzymały akcyę muzułmanów. R. 1180 B. wydał siostrę swoją, Sybillę, secundo voto za Gwidona (Guy) Lusignan. Gdy Saladyn uderzył znów na Tybe-ryadę, B. zażądał zawieszenia broni; trudność wyżywienia wojsk przyśpieszyła ugodę. Zawarto przymierze na dwa lata, ale żadna ze stron układu nie dotrzymała. Saladyn wziął w jasyr pielgrzymów z rozbitego pod Damiettą okrętu, a Rajnold z Cha-tillon obiegł miasto Helis nad morzem Czerwonem i gotował wyprawę na Mekkę. R. 1182 przyszło do otwartego zerwania. Saladyn wtargnął do Syryi Sabalskiej i obiegł Montreal ; armia chrześciańska zdobyła fortecę Pierre-du-Dćsert, położoną na południe od morza Martwego; saraceni z Damaszku zajęli Galileę. B. skupił siły swoje w Nazarecie i tu przyszło do walnej bitwy, w której muzułmanie, mimo liczebnej przewagi, ponieśli krwawą klęskę. Następnie B. odparł saracenów od Barutu (sierpień, 1182). W m. lutym r. 1183 B. ustanowił nadzwyczajny podatek dla pokrycia kosztów nowej wyprawy. Jednocześnie Saladyn, wróciwszy do Damaszku, czynił wielkie przygotowania. Armia chrześciańska już wyruszyła, gdy stan zdrowia P-a tak się pogorszył, że musiał zamianować regentem szwagra swojego, Gwidona Lusignan a. Wkrótce wkroczył Saladyn i, rozbiwszy obóz przy źródłach Jordanu, spustoszył okolicę ogniem i mieczem; po-czem przeniósł się na południe i rozłożył nad źródłami Tubangi, między dawnym Scytopolisem a górą Gelboe. Wojsko chrześciańskie, jakkolwiek liczyło 1,300 rycerzy konnych i przeszło 20,000 piechoty, ale zdemoralizowane brakiem żywności i niesnaskami wodzów, stało bezczynnie, a nawet cofnęło się. Saladyn zaś poszedł obledz fortecę Pierre-du-Désert, bronioną przez Rajnolda z Chatillon. Zachowanie się Gwidona Lusignana rozgoryczyło do reszty baronów. B. odebrał mu władzę i oddał ją razem z koroną siostrzeńcowi swojemu, Baldwinowi, synowi Sybilli z pierwszego małżeństwa. Koronacya odbyła się 20 listopada 1183 r.; namiestnictwo królestwa dostało się Rajmundowi II, hrabiemu Tripolisu; opiekę nad młodym królem, liczącym dopiero siedm lat, objął Josselin III, tytularny hrabia Edes-sy i seneszal królestwa, a jego dziadek po kądzieli. Rajmund dał odsiecz skuteczną oblężonemu Pierre-du-Désert. Wskutek nieporozumień, zaszłych z Gwidonem de Lusignan, B. postanowił unieważnić jego małżeństwo z Sybillą, ale Gwidon uprowadził żonę •do Askalonu i nie wpuścił króla do tego miasta; za to pozbawiony został hrabstwa Jaffy. R. 1184 B. wysłał do Europy patryarchę jerozolimskiego, Herakliusza, oraz wielkich mistrzów zakonu tem-plaryuszów i braci szpitalnych, ale doznał odmowy od królów francuskiego i angielskiego. B. wkrótce

umarł, przekazując tron siostrzeńcowi, Baldwino-wi V-emu.

Baldwin V, król jerozolimski (1185 — 1186), siostrzan Baidwina IV (ob.); był już poprzednio koronowany w r. 1183; panował jeden rok zaledwie, pod opieką Josselina III de Courtenay. Chodziły wieści, że był otruty przez hrabiego Tripolisu, który sam pożądał korony. Po śmierci B-a, w braku męskich następców, wystąpili jako kandydaci do tronu jerozolimskiego: matka jego, Sybilla, z Gwidonem Lusignan — króla Amalaryka I.

Baldwin I Żelazne Ramię ( Bras de fer), pierwszy hrabia Flandryi (około 864 r.—f w Arras 879). Wiadomości kronik są niepewne. Około roku 842, jeszcze za życia ojca, miał bronić granic Flandryi przeciwko normandom. Podług innych podań, ojcem jego był Odoakr, ale zaszła tu prawdopodobnie pomyłka, wywołana przezwiskiem Audacer, mającem to samo znaczenie, co przydomek „Żelazne Ramię“. Będąc na dworze króla Karola Łysego, w Senlis, B. porwał jego córkę, Judytę, wdowę po królu Etelwulfie, za co sobór, odbyty w Soissons, rzucił na niego ekskomunikę (862), ale papież Mikołaj I, wynagradzając go za waleczność, wstawił się do Karola Łysego, który zezwolił na poślubienie solenne Judyty i nadał B-owi inwestyturę hrabstwa Flandryi.    r-

Baldwin II Łysy, syn poprzedniego, hrabia Flandryi (879), Bulouii, opat na Saint-Bertin i Saint Vaast (f 2 stycznia 918). Przez cały prawie czas swojego panowania walczył z normandami. W sporze między Eudesem a Karolem Prostakiem stanął zrazu po stronie tego ostatniego, ale później odstąpił go dla hrabiego Herberta II de Yermandois, którego ojca kazał był niegdyś zamordować. R. 900 B. zamordował też Fulka, arcybiskupa z Rheims, któremu król nadał opactwo Saint-Vaast. Ożeniony był z Elstrudą, córką króla angielskiego, Alfreda, i zostawił dwóch synów: Arnulfa (Arnoul), który po nim objął hrabstwo Flandryi, i Adolfa, któremu się dostało hrabstwo Boulogne i Terouanne.

Baldwin III M ł o d y, syn Arnulfa I, liczy się jako hrabia Flandryi, bo go ojciec dopuścił za życia do rządów (958), ale umarł pierwszy (962). Ożeniony był z Matyldą, córką króla Burgundyi, czy też księcia saskiego; pozostawił syna Arnulfa II-go.

Baldwin IV Brodaty, hrabia Flandiyi, był synem Arnulfa II i nastąpił po ojcu r. 989 (f w Gandawie 30 maja 1036). Walczył z cesarzem Henrykiem IL R. 1007 Henryk II był zmuszony nadać B-owTi inwestyturę Zelandyi ; stąd powstał związek feudalny między hrabiami Flandryi a cesarzami niemieckimi.

Baldwin V de Lille, lub „Dobroduszny“ (le Débonnaire), syn poprzedniego, hrabia Flandryi (f w Lille 1 września 1067). Powstał przeciwko ojcu w r. 1028, i zmusił go do ustąpienia do Norman-dyi. Objąwszy rządy, zawarł przymierze z księciem Niższej-Lotaryngii i wypowiedział wojnę cesarzowi Henrykowi III, która trwała z rożnem szczęściem aż do r. 1056. Zawarty pokój w Kolonii na

dał hrabiemu Flandryi ziemie, położone między rze- ; Namur; Henryka, który po bracie, Baldwinie, objął kami Dendre a Skaldą, na warunkach hołdowni- ; tron Konstantynopolitański; Eustachego, który zginął czycli. Po śmierci króla francuskiego, Henryka I, na wojnie krzyżowej; Izabelę, zaślubioną Filipowi-B. został opiekunem małoletniego Filipa I i rządził Augustowi; Jolandę, żonę Piotra de Courtenay, ce-Francyą aż do śmierci. Jedna z jego córek, Ma- sarza Konstantynopolitańskiego; Sybilę, żonę Gui-tylda, zaślubiła księcia Normandyi, Wilhelma, zdo- charda IV de Beaujeau.

bywcę Anglii.    Baldwin VI, hrabia na Hainaut (B. IX, jako

Baldwin VI de Mons, lub „Dobry“, syn po- hrabia Flaudryi, (ob. Baldwin I, cesarz Konstan-przedniego, hrabia Flaudryi (Baldwin I, jako hrabia tynopolitański).    r-

na Hainaut), (f w Oudenarde 1070); otrzymał hrab- Baldwin, biskup krakowski po Lambercie, zmar-stwo Hainaut przez małżeństwo swoje z Rychildą łym w r. 1101. Heraldycy dają mu herb Aichin-(1051); po śmierci ojca połączył oba hrabstwa pod ger i mają go za Francuza. Był najprzód audyto-jednem berłem. Zostawił dwóch synów: Arnulfa rem na dworze papieskim, później kolektorem świę-(Arnoul), który odziedziczył hrabstwo Flaudryi — topietrza w Polsce, kanonikiem stobniekim. Konse-i Baldwina, hrabiego na Hainaut.    krowany był w r. 1102 w Rzymie, gdzie u papieża

Baldwin VIL zwany Haphin, lub „a la Ha- Paschalisa II wyjednał zezwolenie na małżeństwo che“, syn Roberta II (* 1089 — f 1119), hrabia Bolesława Krzywoustego z księżną Zbisławą, cór-Flandryi. Sprzymierzył się z królem francuskim, ką Świętopełka Kijowskiego. Razem z Jarosławemr Ludwikiem Otyłym, i prowadził wojnę z królem an- księciem russkim, usiłował godzić Bolesława Krzy-gielskim w Normandyi; umarł z rany, otrzymanej woustego ze Zbigniewem. Rządził dyecezyą lat przy oblężeniu zamku Eu. Na nim wygasł ród hra- siedm; umarł, według jednych źródeł, w r. 1108,. biów Flandryi.    według innycli 7 września 1109 (Bielowski: „Monu-

w. s.

Baldwin VIII, hrabia Flandryi (ob. Baldwin menta pol. hist“.)

V, hrabia na Hainaut).    Baldwin, biskup kruszwicki od r. 1111, ósmy

Badwin IX, hrabia Flandryi (ob. Baldwin I, z rzędu. Heraldycy dają mu herb Ramułti mają go za cesarz Konstantynopolitański).    Francuza. Umarł w r. 1122 lub 1128, pochowany

Baldwin I de Mons, hrabia Hennegau, czyli w Kruszwicy.

Baldwin zLuksembur g a, arcybiskup trewirski (* 1285—y 1354), najstarszy syn Henryka Ill-go hrabiego (y 1288) i Beatryczy z Avesnes, kształcił się w Paryżu, skąd powołany był odrazu na stolicę arcybiskupią w Trewirze 7-go grudnia 1307 r. Gdy po zabiciu Alberta I-go nastąpiło chwilowe bezkrólewie w Niemczech, B. znacznie się przyczynił do obioru brata swego, Henryka VH-go, i sam towarzyszył mu w podróży do Rzymu, przedsięwziętej w r. 1314 dla dopełnienia aktu koronacyi cesarskiej. Gdy wkrótce potem Henryk umarł po powrocie swym z Rzymu do Niemiec, a między elektorami nie było jednomyślności co do obioru nowego cesarza, łL głosował najpierw za synowcem swym, Janem, królem czeskim, a następnie, gdy inni elektorowie nie chcieli się zgodzić na obiór tego młodzieńca, wniósł kandydaturę Ludwika Bawarskiego. Jednakże strona przeciwna (t. z. austryacka) dała swe głosy za synem Alberta, Fryderykiem Pięknym. Podczas długiej walki, która była następstwem tego rozdwojenia wśród elektorów, B. stał wytrwale po stronie Ludwika i nawet brał udział w stanowczej bitwie pod Miihldorfem (1322 r.). W czasie zatargów Ludwika Bawarskiego z papieżem, B. trzymał stronę cesarza i nie pozwolił klątwy papiezkiej, rzuconej na Ludwika, ogłosić w swem arcybiskupstwie, a mimo to umiał tak postępować, ze papież nie mógł uczynić mu uzasadnionych zarzutów. Gdy w r. 1328 kapituła obrała go arcybiskupem mogunc-kim, a papież mianował na to stanowisko Henryka z Wirneburga, powstały między B. a kuryą rzymską zatargi; B. zawładnął całem arcybiskupstem mo-gunckiem, prócz samej Moguncyi, jednakże zrzekł się go w r. 1338, starając się o rychłe zakończenie

Hainaut (ob. Bal dwin VI, hrabia Flandryi).

Baldwin II Jerozolimski, syn poprzedniego, nastąpił po ojcu r. 1070, jako hrabia Hainaut, pod opieką matki, Rychildy (y 1098 r. pod Niceą).

W pierwszych latach, wraz z bratem Arnulfem, walczył z Robertem Fryzonem, który rościł prawa do hrabstwa. B. 1096 wyruszył na wojnę krzyżową, odznaczył się przy oblężeniu Antyochii; jadąc stąd do cesarza Aleksego Komnena po posiłki, zginął w zasadzce.

Baldwin III, syn poprzedniego, hrabia na Hainaut (1099 r.—f 1120). Przez cały czas panowania prowadził wojny z hrabiami Flandryi: Robertem Młodym i Karolem Dobrym.

Baldwin IV Budowniczy („le Bâtisseur“), syn poprzedniego, hrabia na Hainaut (* 1120 — y 1171). Po śmierci hrabiego Flandryi, Karola Dobrego, wystąpił o objęcie tegoż hrabstwa i wiódł w tym przedmiocie spory z Wilhelmem Clitonem i Thierrym z Alzacyi.

Baldwin V*Od ważny („le Courageux“), syn poprzedniego (*1150—y w Mons 1195), hrabia na Hainaut (1171), hrabia Namur (B. VIII, jako hrabia Flandryi). Sprzymierzywszy się z wujem swoim, Henrykiem Ślepym, hrabią Namur, otrzymał od niego obietnicę następstwa w hrabstwie Namur, zatwierdzoną dwukrotnie przez cesarza. Henryk jednakże, gdy mu się urodziła córka, nie chciał dotrzymać przyrzeczenia; B. wtargnął więc z wojskiem do hrabstwa, zdobył je i otrzymał formalną inwestyturę od cesarza (1188). We dwa lata później, po śmierci Filipa Alzackiego (1191), z którego siostrą, Małgorzatą, był zaślubiony, otrzymał hrabstwo Flandryi.. Po śmierci Małgorzaty (1194), oddał to ostatnie synowi swojemu, Baldwinowi. Miał zaś je- wszelkich sporów z papieżem. Mimo to, w tym sa-szcze kilkoro dzieci: Filipa, późniejszego hrabiego ; mym roku znajdował się na zjeździe elektorów w Rhen-

J A.

ii. d.

1/

mW

Fig. 2 8.

Balea perversa L.

1. wielkość naturalna.

2. Otwór skorupki powiększony.

a. s.

se, którzy ogłosili, wbrew orzeczeniu papieskiemu, że większość głosów stanowi o wyborze cesarza. Dopiero, gdy za zezwoleniem Ludwika Bawarskiego, ;syn Jana, króla czeskiego, Jan Henryk był bezprawnie wygnany z Tyrolu w r. 1341, B. przeszedł na stronę nieprzyjaciół cesarza i usiłował strącić go z tronu, a natomiast ogłosić cesarzem Karola IV-go. Istotnie, elekcya Karola odbyła się w r. 1346 i rychło uznaną była, dzięki staraniom B-a, w większej ■części Niemiec. Za te usługi nowy cesarz dał po-dwakroć arcybiskupowi w dzierżawę hrabstwo Luksemburg, na prawie zastawnem. Podczas blizko 50 letniego urzędowania swego, B. znacznie rozszerzył granice arcybiskupstwa, w którem budował wiele zamków i starał się o podniesienie dobrobytu mieszkańców i o ścisłe zachowywanie sprawiedliwości. Będąc sam człowiekiem bez zarzutu pod względem moralnym, pilnie baczył również, aby moralność i karność duchowna zachowane były wśród księży świeckich i zakonników. „Baldewin v, Lützelburg“ Dominicusa (Koblencya, 1863).

Baldwin E d w a r d, pseudonim pisarza W i 1. G o d w i n a.

Baldwin W i 11 i a m. Lekarz i przyrodnik amerykański, urodzony w Newlin (Pensylwania) 29 marca 1779, odbył liczne ekskursye botaniczne w Stanach Zjednoczonych. W r. 1817 towarzyszył wyprawie, udającej się do Ameryki południowej i zatrzymywał się w Buenos-Ayres, w Montevideo, i innych portach. Następnie w r. 1819 przyjmował wdział, jako botanik, w ckspedycyi, wysłanej w góry Skaliste, pod dowództwem majora S. H. Longa. Baldwin zmarł w czasie podróży nad brzegami Mis-sury, 1 września 1829 r. Publikował dwa gatunki Bottboellia w „Jornual de Silliman“ (1818, t. I.) Cype-rus północno-Amerykańskie, Killingiae brazylijskie, w „Transactions Soc. Philad“ w r. 1825, t. II. Zielnik jego znajduje się w zbiorach Akademii nauk w Filadelfii. Darlington w r. 1843 wydał „Reliquiae Baldawianae; Sélection from the correspondence of the late William Baldawin witli occasional Notes and a short biographical Memoir“, dzieło, w którem znajduje się portret Baldwina.

Baldwin Mathias William (* 1795 r. — •f w Filadelfii 1866 r.), był początkowo złotnikiem i cyzelerem, później pracować zaczął nad mechaniką, zdradzając żądzę do wynalazków. Gorączkowa budowa kolei żelaznych, w coraz trudniejszych warunkach technicznych, skierowała dążenia B-a do wynalezienia lokomotywy, mogącej bezpiecznie biedź po łukacli ostrych i znacznych spadkach. Pracując wytrwale, w r. 1842 wybudował maszynę, warunkom odpowiadającą. Wynalazek ten otworzył mu szerokie pole działania. Fabryka lokomotyw, przez niego w Filadelfii założona, egzystująca obecnie pod firmą: „Baldwin Lokomotive Works“, dostarcza maszyn kolejowych, najwięcej poszukiwanych. Baldwina fosfor ob. B a ł d u i n.

Bâle, francuska nazwa miasta Bazylei (ob.).

Bale Jan (* 1495—f 1563), teolog i dramaturg angielski, z powodu protestanckich przekonań dwukrotnie—za Henryka VIII i Maryi Tudor—musiał matować się ucieczką za granicę; za Edwarda VI, wyniesiony na biskupstwo Ossory, gorliwie, acz bezskutecznie, usiłował rozkrzewić protestantyzm wśród irlandczyków. Oprócz dzieł teologicznych („Theimage of two churches“) pisał sztuki sceniczne w rodzaju średniowiecznych dyalogów moralnych, w których przeprowadzał tendencye protestanckie. Oprócz tego opracował „Illustrium Majoris Britanniae scriptorum summarium“ (1549), który później wydał wnowem rozszerzonem opracowaniu p. t „Catalogus“ i t. d. (1557—59).—Jego „Select works“ wydane zostały w Cambridge, 1849.

Balea Brid. Mięczak, do gromady brzuchopeł-zów (Gastropoda), do rzędu płucodysznych (Pulmo-nota) należący; jest on jednym z licznych rodzajów rodziny Helicidae. Odznacza się skorupką wrzecionowatą, wydłużoną, ku górze stopniowo zaostrzoną, o licznych skrętach w lewo skręconych. Otwór skorupy groszkowaty, o brzegu ostrym, pozbawionym warg wywiniętych; na wewnętrznej ścianie otworu skorupy jedna tylko fałda blaszkowata. Skorupki zamykającej wewnętrznej (clausilium) brak. Gatunki tego rodzaju zamieszkują skały w wilgotnych okolicach w zachodniej i środkowej Europie.— B. perversa L. posiada skorupkę cienką, przezroczystą, z połyskiem jedwabistym, oliwkowo - zieloną lub brunatno - rogową, o 10—12 skrętach. Przebywa na wilgotnych skałach, pod kamieniami, pod kawałami drzewa,—w środkowych Niemczech, Szwajcaryi, Siedmiogrodzie i t. p. Balearica, (ob. Ż ó r a w).

Balearskie wyspy, grupa dwóch większych i kilkunastu mniejszych wysp, w zachodniej części m. śródziemnego, przebiegająca liniją równoległą, w odległości 180—200 km. od przeciwległych wybrzeży Katalonii. Do B. w. zaliczano dawniej i Pi-tyuzyjskie,— dziś pod tern imieniem rozumie się zwykle: Malorkę (3394 km □) i Menorkę (735 km. □), oraz drobne, (niekiedy skaliste i niezamieszkałe) wysepki: Kabrerę, Dragonerę, Horada-dę, etc. Ogółem zajmują one 4209 km. □ i przeszło 300,000 m-ców. Wybrzeża są przeważnie wysokie i obfitują w dobre porty, jak np. Palma i Aleudia na Malorce, Mahoń na Menorce. Wnętrze wszystkich wysp jest górzyste, zwłaszcza na Malorce, której brzegowi północno-zachodniemu towarzyszy wyniosłe pasmo, dosięgające w szczycie Silla do Torella 1551 m. nad p. m. Taki układ gór jest dla klimatu wyspy nader korzystny, zasłania ją bowiem od wpływu wiatrów północnych, gdy przeciwnie ciepłe i niezbyt wilgotne wiatry południowe mają dostęp swobodny. Wzniesienie Menor-ki jest znacznie mniejsze i do 400 m. nad p. m. nie dochodzi (el Toro 368 m.). Pod względem geologicznym, trzeciorzędowa formacya występuje na obu wyspach od strony południowej, niższej,—natomiast wyższe, północne miejscowości zbudowane są głównie ze skał formacyi jurajskiej i kredowej.

Opady atmosferyczne są niezbyt znaczne, stąd ubóstwo wody w strumieniach i rzeczkach, zwłaszcza na Menorce.—Grunt, wogóle bardzo urodzajny, wydaje zboże wszelkiego rodzaju, wino, oliwę, owoce południowe, len, konopie, szafran, etc. Tutejsze pomarańcze uchodzą za najlepsze w świecie, a oliwki, choć mniejsze od prowanckich, nie ustępują im w dobroci. Stoki gór pokryte są odwiecznemi lasami,—na równinach liczne są gaje drzew morwowych, sprzyjających hodowli jedwabników. Oprócz rolnictwa, chów zwierząt domowych i rybołówstwo stanowią także ważne źródło dochodu,—pszczelni-ctwo w stanie kwitnącym. Bogactwo mineralne niezbyt rozmaite i bez większego znaczenia. Pomimo to, wyspy dostarczają marmuru i alabastru w dobrym gatunku, a także nieco porfiru i łupku; warzelnie soli na wybrzeżach. Przemysł, słabo rozwinięty, dostarcza tkanin wełnianych, bawełnianych i lnianych, pośledniejszego gatunku, wyrobów ze skóry, papieru, korala etc. budowa mniejszych statków morskich. Większe daleko ma znaczenie handel zewnętrzny, jaki wyspy prowadzą z Hiszpanią, Francyą, Afryką północną, Lewantem, a nawet Ameryką. Przywóz towarów galanteryjnych, metalowych i tkanin wyższych gatunków, ustępuje wywozowi, na który składają się głównie przedmioty miejscowej produkcyi rolnej: zboże, mąka, figi, migdały, pomarańcze, nierogacizna, skóry, wino i t. p. Drogi bite w dobrym stanie, Malorkę przecina nawet kolej żelazna od Palmy do Alkudyi i Mana-koru.— Mieszkańcy, hiszpanie katalońskiego szczepu, są pracowici, inteligentni, kształtnie zbudowani, — słyną jako dzielni i doświadczeni żeglarze. B. w. należą do Hiszpanii, i politycznie stanowią departament Malorki, w którego skład wchodzą jeszcze wyspy Pityuzyjskie, wyspy Columbretes (wprost m. Castellon, na wybrzeżu Waleucyi) i drobne wysepki Zafarin, na północnym brzegu Afryki, —tak iż cały departament ma 5014 km. □ powierzchni i 325,000 m-ców. Baleary odkryte zostały przez Fenicyan, którzy zastali tu ludność pierwotną, zdaje się libijskiego pochodzenia, słynną z umiejętnego władania procą; stąd też wywodzi się zwykle nazwa wysp, gdyż greckie ba le in znaczy: rzucać; dziś nawet na pityuzyjskiej wyspie Ibizie mają się znajdować zręczni procarze. Handlowe faktorye Fenicyan przeszły na Kartagińczyków, po upadku których wyspy na czas pewien stały się niezależnemi, gdy jednak ta swoboda popchnęła ludność do kor-sarstwa, naówczas legiony rzymskie, pod wodzą konsula Q. Caeciliusa Metella, zwanego odtąd Ba-learicus, opanowały w. B. 123 r. przed Chr.—Na Malorce założono kolonie Palmę i Polentyę i sprowadzono na osadników zlatynizowanych mieszkańców Hiszpanii. Odtąd wynarodowienie pierwotnej ludności postępowało szybkim krokiem, tak, że za Dyoklecyana Baleary stanowią samodzielną pro-wincyę czysto rzymską. W epoce wielkiej wędrówki narodów, Wandalowie zajmują je 426 r. Bizantyńcy 536 r. Maurowie 798 r., wreszcie Jakób I Aragoński podbija wyspy 1228—1232 r. Po jego śmierci, Baleary z częścią Aragonii utworzyły w 1276 r. Królestwo Malorki, które w r. 1343 ostatecznie do

Encykl opady* Powtzechn* lluatr. T. V],

Aragonii wcielone zostało. — Podczas wojny o następstwo tronu hiszpańskiego, Anglicy dzierżyli czas jakiś Menorkę od r. 1708 do 1782—z trzynastoletnią jednak przerwą 1756—1769, gdy wyspa ta należała do francuzów.—Porów.: Bidwell: „The Balearic Islands“ (Londyn 1876); Willkomm: „Spanien und die Balearen“ (Berlin 1876); Arcyksiążę Ludwik Toskański: „Die Balearen in Bild und Wort“ (Lipsk 1869 — 1884).—B. w. należą do miejscowości, które, pomimo swego położenia nadmorskiego, mają klimat względnie suchy, cechujący się zarazem wyższą ciepłotą. Średnia temperatura wiosny 16° lata 25° jesieni 19.5°, zimy 11.6° R. Uzdrowisko klimatyczne dla suchotników. Brak zupełny odpowiednich urządzeń, mających wygodę chorych na celu.

And. S. i Dr. A P.

Balechou Jan J a k ó b, znakomity miedzioryt-nik (* w Arles 1715 — f w Avignonie 1764 r.). Uczeń Michała i Bernarda Lepicie, zyskał wielką sławę i wziętość; działalność swą rozpoczął w Paryżu, gdzie odrazu zwrócił na siebie uwagę akademii. Najważniejsze prace jego są: „August III Sas“, podług Rigaud’a; „Burza“, podług Vernet’a; dalej „Cisza na morzu“, „Dziewczyna w kąpieli“ i wreszcie „Św. Genowefa“ (Nagler wylicza jeszcze 8 portretów i 2 obrazy). Ticozzi wspomina o znakomitym portrecie Voltaire’a, którym B. się wsławił w r. 1748.

Baien Hendrik Van Baien, flamandzki malarz historyczny, rodem z Antwerpii, pochodził z rodziny artystycznej, znanej już w XV wieku. Epokę jego urodzenia odnoszą zwykle do r. 1560, ale prawdopodobnie datę tę trzeba posunąć o kilka przynajmniej lat, gdyż został on przyjęty przez bractwo aw. Łukasza dopiero w 1593 r., a wiemy, że był uczniem Adama van Noort, który sam rodził się w r. 1557. Wyszedłszy z pracowni Van

i??

w.

Ir-mm

i .-r.;0

Wili

?-,

wił

mt

Fig. 219. Baien Henryk.

m/-

W-

Noorta, B. podróżował po Włoszech, a powróciwszy do kraju, pozyskał wkrótce wielką wziętość; malował często do spółki z innymi artystami: z Jossem de Momper młodszym, ze swym uczniem F. Snydersem, ale najchętniej powierzał wykonanie ostatnich planów swych obrazów i wykończenie

99

szczegółów Janowi Breughlowi, któremu wywzaje-mniał się, ożywiając figurami jego krajobrazy. Małe obrazki biblijne i mitologiczne, malowane przeważnie na miedzi lub drzewie, które B. zapełniał zwykle mnóztwem drobnych postaci, zalecają się dobrą koinpozycyą, bardzo starannem wykonaniem, jasnym i przezroczystym kolorytem, ale zarzucić im można zbyt zaokrąglony i pospolity rysunek, drobiazgową i wymuskaną fakturę, oraz nudną i jednostajną to-nacyę. Ostatnie prace artysty stoją bez porównania wyżej od dzieł jego młodośęi i czuć już w nich dobroczynny wpływ wielkiego jego ucznia, Van Dycka; trzy obrazy jego w kościele 8w. Jakóba w Antwerpii: „Święta Trójca“, „Zwiastowanie“ i „Zmartwychwstanie“, a szczególniej ten ostatni, są tak wytworne w kształtach, tak jasne w kolorycie i tak delikatne w tonacyi, że uznano je powszechnie za utwory pędzla Van Dycka, a to samo można powiedzieć o własnoręcznym portrecie Van Balena i jego żony, który zdobi jego grobowiec w kościele Św. Jakóba i może być poczytywany za jego arcydzieło. Van Baien, oprócz swego syna Jana, miał zaszczyt zaliczać do rzędu swoich uczniów takich mistrzów, jak Van Dycka, Franciszka tónydersa i Gerarda Zeghersa. Był on w latach 1609 i 1610 dziekanem bractwa Św. Łukasza, a umarł w Antwerpii w 1632 roku. Porów: „Biographie nationale de Belgique“ (1860).—Ch. Blanc:

tak prędko pisać, jak się mówi, i nazywa naukę swoję Brachigrafią. Prócz tego wydał: „New Years Gift for England“, oraz „The art of Brachy-grafie“ (1579), szczegóły w „Circulars of information of the bureau of éducation“ (1884) i w „Pan-stenographikon“ (w Lipsku, 1869) wydanym przez drezdeński królewski instytut stenograficzny. *

Bąlescou. de Tar en te lub de Tharare, znany głównie pod nazwiskiem Valescus de Taran-ta, należał do luminarzy starszej szkoły lekarskiej w Montpellier, dokąd przybył z ojczystej Portugalii, zdaje się około 1380 roku. Dopiero po 36 latach praktyki, jak to sam w tytule dzieła powiada, wydał swoje: „Philonium pharmaceuticum et chirurgi-cum de medendibus omnibus cum internis, tum ex-ternis humani corporis affectionibus“ (1418), wydane później powielekroć w 1500, 1521, 1526, 1531 w Lyonie, a w 1599 we Frankfurcie. B. umarł jako lekarz przyboczny króla Karola VI.

Balestra Antoni, malarz i miedziorytnik (* w Weronie r. 1666 — f około r. 1734, według innych r. 1740). Z początku był kupcem; studya artystyczne rozpoczął w 21 roku życia, w Wene-cyi, pod okiem Bellucia; udał się następnie do Bolonii i Rzymu, gdzie, pod kierownictwem Maratty, zgłębiał wszystkie szkoły—i wybrał z nich to, co mu się zdało najlepszem. Jako malarz, poważanym był wielce, zarówno ze względu na delikatny rysunek, lekki, wesoły i pogodny pendzel, jakoteż ze względu na talent rodzimy, samodzielny. Malował w szkole délia Charità w Wenecyi: „Narodzenie Zbawiciela“ i „Zdjęcie z krzyża“. Przeznaczał mnóstwo prac dla obcych dworów i miast, najwięcej jednak dla Padwy. Na wielką skalę rozwijał działalność swą w rodzinnem mieście; tu, u Dominikanów, znajduje się najpiękniejszy obraz artysty: „Sw. Wincenty“. Obrazy jego mają wiele ducha i smaku. B. biegłym był także w architekturze, i napisał mnóstwo listów, zawierających wyborne uwagi w przedmiocie sztuki. Z obrazów artysty, Bartsch, między innemi, wylicza następujące: „Ma-rya z Dzieciątkiem Jezus i Jan św. w chwili, gdy podaje mu symbol męczeństwa“; „Trzej aniołowie w gościnie u Abrahama“; „Wizerunek budowniczego San Michele, z odpowiedniemi cechami“ etc. — (Dr. G. K. Nagler).

Balet (fran., włos. balletto lub balio). Tak się

I’-n,

A.N. .1

„Histoire des peintres“. — A. J. Wauters: „La peinture flamande.

Baien, Jan Van Baien syn i uczeń Henryka,

(* w Antwerpii w 1611 r.—f tamże w r. 1654), studyował we Włoszech obrazy Albana i, przejąwszy się zupełnie mauierą tego mistrza, malował przeważnie aniołki, amorki, lub grupy małych dzieci, a kompozycye jego zalecają się świeżością karna cyi, jasnością i przejrzystością kolorytu, oraz bardzo delikatną fakturą w liściach drzew. Belweder wiedeński posiada kilka ładnych jego obrazków, wśród których wyróżniają się: „owięta Rodzina“ i piękna kopia „Ogrodu miłości“ Rubensa; w galeryi drezdeńskiej znajduje się powtórzenie tego samego przedmiotu, uważane mylnie za oryginał Rubensa, gdyż ten przechowuje się w Madrycie, a płótno drezdeńskie jest także według wszelkiego prawdopodobieństwa

pendzla Jana Van Balena.

A N. J.

Balerna, miasteczko w özwajcaryi, w kantonie Tessyńskim, w pobliżu granicy włoskiej, pizy drodze nazywają przedstawienia dzieł sztuki tancerskiej żel. S. Gotarda, z wspaniałym zamkiem biskupa (choreograficznej), których celem jest odtwarzanie z Como, pięknym parkiem i kościołem w stylu akcyi, charakterów, uczuć i namiętności bohaterów

włoskim.

Au i. S.

danej sztuki scenicznej—w formie możliwie estety-

Bales (Bałesius) Peter (* 1547 — f 1610) cznej—za pomocą pantomimiki i tańców. Jak utwo-jeden z najprzedniejszych kaligrafów angielskich, ry dramatyczne, równie i balety mogą być: lirycz-a podobno i stenografów, nauczał swego kunsztu ne, dramatyczne, seryo, lub komiczne. Muzyka od-w uniwersytecie oksfordzkim, a celował do tego sto- grywa w nich taką samą rolę, jak iw operze, t. j. pnia w mikrografii, że przepisał w r. 1586 całą powinna odtwarzać wszelkie uczucie, przez mimikę biblię, która się mogła zmieścić w łupince od orzecha; wyrażone, ilustrować charaktery bohaterów baletu dalej kilka modlitw na oczku pierścionka, który i t. d. Słowem, musi być równie ściśle związaną ofiarował królewnie Elżbiecie. Głownem dziełem z mimiką, jak w operze ze słowami tekstu. Naj-jego jest: „TheWriting Schoolmaster“, wtrzechksię- piękniejszą w tym rodzaju muzykę komponowali: gach, z których pierwsza uczy prędkiego pisania, . Gluck, Mehul, Cherubini, Winter, Beethoven, Auber, druga zręcznego, a zaś trzecia—pięknego. Obo- Adam i Delibes. Początek baletu sięga głębokiej wiązuje się on w pierwszej części nauczyć I starożytności, już bowiem u babilończyków i da-

Al. Pol.

K-n.

Dr. a . P.

A. Pol.

J. A

wnych egipcyan dawano zwykle tańce ofiarne w połączeniu z pantomimiką. W starej Grecyi odnajdujemy B. już na scenie, w formie nieco zbliżonej do dzisiejszego B-u; było w nim jednak więcej gesty-kulacyi, aniżeli tańca. U rzymian B. był nawet przedstawiany w formie kompletnego dzieła scenicznego; tak np. za Augusta przedstawiono „Trachinki“ So-foklesa, przerobione na B., w którym Pylades, sławny tancerz ówczesny, główną grał rolę. Wieki średnie mało zajmowały się B-em, i jeżeli go przedstawiano na scenie, to zazwyczaj w towarzystwie deklamacyi i śpiewu. Dopiero Baltagerini, dyrektor kapeli Katarzyny Medicis w Paryżu, wprowadził B. na nowo w użycie; odtąd dawano go prawie zawsze w połączeniu z operą, której stanowił cząstkę oddzielną, zazwyczaj niemającą nic wspólnego z treścią opery. W końcu XVIII w. Jan Jerzy Noverre zreformował B., odłączył od opery i stworzył z niego osobny rodzaj sztuki, oladem Noverra poszedł Yinzenzo Galeotti, baletmistrz teatru w Kopenhadze (który B. podciągnął pod zasady dramatyczne); a w nowszych czasach Paweł Taglioni. Historya B-u zachowała kilka imion sławnych tancerzy; do ich grona należą: Camargo (f 1776) wynalazczym „skoków,“ pierwsza z tancerek francuskich, która się nawet odważyła wystąpić w krótkiej spódniczce; tancerze: Dupré, Vestris, Dauberval (uczeń Noverra; autor do dziś dnia dawanego na scenie warszawskiej baletu „Lizetta, czyli córka źle strzeżona“) a z nowszych czasów Marya Taglioni:

Baley (inaczej Bailey), lekarz, prof. w Oksfordzie, przyboczny lekarz królowej Elżbiety angielskiej (* 1529—f. 1592). Pisał o chorobach ocznych (podług Ferne la i Rio lana), dzieł kilka hygieni-cznych i terapeutycznych, jakoteż o wodach mineralnych okolic Warwicku i Newnamu.

Balf osada kąpielowa na Węgrzech, w komitacie Ödenburskim, nad jeziorem Neusiedlerskiem, o milę od Ödenburga, zwa a przez Niemców Walfs, a Słowaków Wolcza. Są tu, od 300 lat już znane, dwa zimne, alkaliczno - muryatyczno - siarczane zdroje. Bardzo skromny zakład kąpielowy, odwiedzany tylko przez miejscowych i okolicznych mieszkańców w cierpieniach przewodów moczowych i w gośćcu.

Balfe Michał William, właściwie B a 1 p h, (* 15 maja 1808 w Dublinie, — f 20 paźdz. 1870 r. w Rovney Abbey pod Londynem), znakomity śpiewak i kompozytor angielski. W 17 roku życia udał się do Rzymu, gdzie studyował kontrapunkt pod kierunkiem Fridericego, następnie do Medyolanu, dla uzupełnienia nauki śpiewu, pod przewodnictwem Filippo Galii i Bordogniego. W 1828 r. B. występował w operze paryskiej, w charakterze pierwszego barytonisty. Do 1835 r. śpiewał na różnych scenach włoskich. Powróciwszy do kraju, napisał szybko, jedna po drugiej, opery: „Oblężenie Roszelli“, „Dziewica z Artois“, „Katarzyna Grey“, „Joanna d’Arc“, „Falstaff“ i „Keolanthe“, w których najczęściej sam występował w rolach głównych, wraz ze swą żoną, śpiewaczką wiedeńską Roser, z którą ożenił w 1828 r. B. napisał wogóle około dwudziestu oper, z których tylko „TheBohemian Girl“ („Cyganka“) obiegła wszystkie prawie sceny europejskie, pozostałe zaś rychło zeszły z repertuaru, z wyjątkiem kilku, które się utrzymują dziś jeszcze na scenach angielskich. B. pisał swe dzieła w stylu włoskim; jego molodye, aczkolwiek nie odznaczają się oryginalnością, są płynne i łatwe do zapamiętania. Nie był on muzykiem głębokim, ale zato posiadał wiele dowcipu i zdolności do tworzenia oper lekkich, tak zwanych „Konwersacyjnych“.

Balfour Jakób (f 1657), historyk i archeolog szkocki, oprócz wielu pomniejszej wagi dzieł, opracował na podstawie źródeł rękopiśmiennych, przez siebie zebranych, „Annales of Scotland from Malcolm III to Charles II“ (Edymb, 1824—25, 4 tomy).

Balfour Andrzej. Rodem Szkot, gorącą miłością dla nauki wiedziony, znaczną część swoich dochodów obrócił na podniesienie jej w swojej ojczyźnie, a mianowicie w Edymburgu. Przyczynił się on najbardziej do założenia w tern mieście, w r. 1680, muzeum i ogrodu botanicznego. Robert Sib-bald, kolega jego i przyjaciel przechował w swojem „Memoria Balfouriana“, pamięć wyświadczonych dla nauki dobrodziejstw przez dwóch szlachetnych Bal-fourów Andrzeja i brata jego Jakóba.

Balfour, John Hunton, botanik angielski (* 1808 r. w Edynburgu—f 1884), studyował w mieście rodzinnem najpierw teologię, później medycynę a nakoniec się oddał botanice z takiem zamiłowaniem, iż wkrótce stał się jednym z najbieglejszych i najgruntowniejszych specyalistów w tym zakresie. Od r. 1841 do 1845 był profesorem tego przedmiotu przy uniwersytecie w Glasgowie, a potem w Edynburgu. Najważniejsze z dzieł jego są następujące: „Manual of botany“ (Glasgow 1849, piąte wydanie 1875) „Outlines of botany“ (Edynb. 1854, 2 wyd. 1862), „The plants of the bibie“ (1857), „The botanist companion“ (1860), „The elements of botany“ (1869); Z Sadlerem opracował „Flora of Edinburgh“ (1863); wreszcie wydał przewodnik do studyów paleontologii roślinnej.

Balfour Arthur James (* 1848 r.), mąż stanu angielski, potomek rodziny arystokratycznej, siostrzeniec lorda Salisburego (ob), odebrał nader staranne wychowanie, lecz z początku, pod naciskiem rodziny, wstąpił na karyerę polityczną, okazując raczej upodobanie do wykwitnego życia towarzyskiego. W 1878 r. towarzyszył lordowi Salisbu-remu na kongres berliński w charakterze poufnego sekretarza i miał tym sposobem okazyę zapoznać się odrazu z najważniejszemi sprawami polityki europejskiej. Zamiast z tak dogodnej sposobności korzystać, wolał po powrocie do kraju kontynować wesoły żywot lwa salonowego. Tem większą niespodzianką była ogłoszona przez B-a rozprawa p. t. „Defence of philosophie doubt“, gdzie świetny salonowiec okazał się pilnym obserwatorem najnowszych prądów filozoficznych w Anglii. Następnego roku (1880 r.) obrany do Izby gmin z okręgu wyborczego Hertford, przyłączył się do t. zw. „fourth party“ w parlamencie, tego szczególnego „czwartego stronnictwa“, założonego przez lorda Randolpha Churchilla (ob.), a do którego należeli też sir Drum-mond Wolff, sir Hicks-Beach i inni zdolni a gorętsi przedstawiciele obozu zachowawczego, którzy nie chcieli, czy nie mogli żyć w zgodzie, ani ze starszymi przywódcami konserwatywnymi, ani tern mniej z będącem podówczas u steru rządowem stronnictwem wigowskiem, lub bardziej jeszcze od nieb burzliwem radykalnem. W tern kółku warchołów parlamentarnych zachował dla siebie B. stanowisko odrębne dyletanta i niedowiarka politycznego. Kiedy po ponownym upadku ministeryum wigowskiego lord Salisbury utworzył gabinet konserwatywny, powołał do niego (1886) B-a na urząd sekretarza do spraw szkockich. Na tern stanowisku niczem in-nem nie odznaczył się B.,jak bezczynnością zupełną; tern większe oburzenie wywołało też w r. n. (marzec) mianowanie „panny B.“, jak go pogardliwie nazywano w Izbie gmin, na stanowisko ważne i niebezpieczne sekretarza do spraw irlandzkich. Tutaj przecie, równie niespodzianie dla przyjaciół i wrogów politycznych, niezwykłe okazał zdolności i energię. Z wielką z początku surowością stosował i tak już wyjątkowo surowy bil karny dla Irlandyi (2 lipca, 1887 r.); jeszcze 1890 r. podpisywał, przesiadując w swoich dobrach w Szkocyi, liczne dekrety prześladowcze, wydawał rozkazy uwięzienia Dillona, Humphreya, braci Brienów i in. posłów irlandzkich. Równocześnie w rozprawach parlamentarnych jął żywy brać udział, okazując zdolności pierwszorzędne ciętego mówny politycznego. Zarazem miał na pogotowiu bardziej pokojowe środki dla rozstrzygnięcia sprawy irlandzkiej. 24 marca

1890    r. wniósł przed Izbę gmin swój pierwszy Zawd purchase bill, mający na celu ułatwienie nabycia własności ziemskiej przez dzierżawców irlandzkich: bil ten już w kwietniu t. r., mimo oporu opozycyi, uchwalony został znaczną większością przeszło stu głosów. Donioślejszym jeszcze czynem politycznym B-a było wniesienie przed parlament, uchwalonego również po krótkich rozprawach w d. 15 czerwca

1891    r. większością 225 głosów, wielkiego land-billu irlandzkiego. Na zasadzie tego prawa, suma 33 mil. funtów przeznaczoną została na ułatwienie nabycia własności ziemskiej przez dzierżawców irlandzkich, którzy korzystają z natychmiastowej obniżki płaconej przez nich renty dzierżawnej o 20°/o przez pierwsze pięć lat, całkowita zaś spłata szacunku ziemi rozkłada się im na 44 lata; ze swej strony dotychczasowi właściciele, z ogromnej summy, przeznaczonej przez skarb na tę operacyę, otrzymują od rządu wydzielony w stosunku kapitał w 2³/₄°/₀ listach zastawnych. Znakomite opracowanie tego wielkiego i zawiłego dzieła prawodawczego, jak również jasna i przekonywająca obrona projektu przez Izbę gmin niezmiernie przyczyniły się do podniesienia powagi politycznej. To też powszechną aprobatę znalazł lord Salisbury, kiedv w październiku 1891 r., po zgonie pierwszego lorda skarbu, Smitha, na wybitne to stanowisko powołał B-a, który tym sposobem został jednocześnie „leaderem“ (kierownikiem) Izby niższej; zaś sekreta-ryat irlandzki objął po nim Jackson. Nie zapominając jednak o sprawach irlandzkich, zapowiedział B. w przemowach publicznych, mianych w listopadzie t. r., nowy projekt reformy zarządu lokalnego w Irlandyi. Słabowite zdrowie jednak stanowić

może przeszkodę do świetnej karyery politycznej, otwierającej się przed B-em; niejednokrotnie już zmuszony on był udawać się do Egiptu dla poratowania zdrowia.    A

Balfour, Francis M a i 11 a u d, słynnny natura-lista-embryolog angielski (* 1851 r. w Whittingham— f 1882 r.). Starannie wychowany, dzięki światłemu kierownictwu matki, B. od lat najmłodszych okazywać zaczął niezwykły pociąg do przyrodoznawstwa. Po odebraniu średniego wykształcenia (w Londynie), wstąpił na uniwersytet w Cambridge, gdzie też niebawem ze szczególnem zamiłowaniem począł studyować nauki biologiczne, poświęcając wszakże większą część czasu na studya nad morfologią zwierząt; nieco później, ulegając wpływowi M. Forstera, B. specyalnie poświęcił się badaniom em-bryologicznym (ob. Embryo logia). Będąc jeszcze studentem, B. nietylko zdołał dokładnie przestudyo-wać wówczas już bogatą literaturę, odnoszącą się do morfologii zwierząt, lecz nadto wykonał cały szereg prac samodzielnych w zakresie embryologii, czem zwrócił na się ogólną uwagę, zarówno swych kolegów, jak i profesorów. W r. 1874, przy współudziale M. Forstera, B. ogłosił już poważną pracę: „The elements of embryology“ (Zasady embryologii), która wkrótce została przełożoną na obce języki,— okoliczność, dosadnie świadcząca o uznaniu, jakiem cieszył się B. na samym początku swej działalności. W tymże roku B. pozostał przy uniwersytecie w Cambridge w charakterze członka kolegium („Fellow of Trinity College“) i z podziwu godnym zapałem prowadził w dalszym ciągu badania nad rozwojem zwierząt, nie ograniczając się bynajmniej do pewnych tylko grup tych ostatnich, lecz zarówno uwzględniając zwierzęta bezkręgowe i kręgowe; atoli bardziej szczegółowo została zbadaną przez B-a historya rozwoju ryb chrząstkowych (Elasmobranchii). Dzięki bystremu umysłowi i wytrwałej pracy, B. w stosunkowo krótkim czasie całkowicie owładnął studyowaną przez się nauką; przy-tein, będąc niepospolitym znawcą literatury i umiejąc trafnie oceniać prace innych uczonych, B. zamierzył ogłosić jeden obszerny podręcznik embryologii porównawczej, co też niebawem uczynił, ogromem swej wieJzy i pracy wprawiając w podziw cały uczony świat naturalistów-biologów. Podręcznik ten („Treatise on comparative embryology“, 2 tomy, 1880—1881), pomimo wielu najnowszych odkryć, do dziś dnia stanowi książkę, bez której trudno się obyć zarówno uczonemu, jak i początkującemu zoologowi. Nadmienić wypada, iż B., rozporządzając znacznemi środkami materyalnemi, był w możności posiadania najbardziej cennych okazów i nie miał potrzeby liczenia się z kosztami, które pociąga za sobą nieraz wielce utrudnione poszukiwanie materyałów do badań embryologicznych. Wcześnie otoczony ogólnein uznaniem, B. już od r. 1875 w Cambridge rozpoczął wykłady embryologii i anatomii porównawczej, w roku zaś 1878, w dowód uznania dla zasług, oddanych nauce, B., pomimo młodego wieku, bo w dwódziestym siódmym roku życia, już zaliczony został w poczet członków Towarzystwa Królewskiego; wreszcie w 1882 r., specyal-

JBalfrusz — Balice.

787

także Małą Jawą), wydaje w wielkiej obfitości ryż (żniwo zwykle dwa razy do roku), bawełnę, kawę, indygo, tytoń, palmę kokosową, kukurydzę i t. p.

W górach dobywa się miedź i złoto; hodowla zwierząt domowych rozwinięta, wielkie bogactwo lasów, skały pełne gniazd salangany. Przemysł w stanie kwitnącym dostarcza oleju kokosowego, tkanin różnego gatunku, w których farbowaniu mieszkańcy celują, równie jak w wyrabianiu przedmiotów złotych, srebrnych i żelaznych. Handel, bardzo ożywiony, zostaje głównie w rękach Chińczyków i Holendrów. Mieszkańcy, w liczbie około 750,000 na 5.214 km. □, są pochodzenia Malajskiego, wszakże stusunki z Hindusami, od których przyjęli religię bramińską, nie pozostały na nich bez wpływu; waleczni, odważni aż do zuchwalstwa, zręczni w rzemiosłach, pracowici, ale obok tego okrutni i mściwi. Wyznawcy Buddy i niegdyś rozprzestrzenionego tu islamu są nieliczni i zmniejszają się z każdym rokiem. Indyjski podział na kasty istnieje dotąd, choć nie 0 w tak ostrej formie, jak przedtem; brahmana (duchowieństwo), satrya (książęta i przedniejsi wojownicy), wasiya (kupcy) i sudra (kmiecie). Palenie wdów na stosach po śmierci mężów praktykowało się jeszcze w r. 1850 i dziś, zdaje się, że niezupełnie zostało zaniechane. Politycznie należy wyspa do Holandyi, rządzoną jest jednak przez dziewięciu radżów (książąt) miejscowych, którzy są z sobą w przymierzu i od r. 1849 płacą Holandyi daninę. Poprzednie usiłowania ku zrzuceniu zależności od holendrów były krwawo przytłumione. Głownem miastem wyspy, a zarazem najważniejszym portem handlowym i siedzibą załogi holenderskiej, jest Be-

And. S.

nie dla B-a, utworzona była w Cambridge osobna | Kształt wyspy jest czworokątny, zwrócony rogami katedra morfologii zwierząt. Atoli rok ten był już , ku czterem głównym stronom świata, brzegi usiane ostatnim w życiu B-a, przedwczesny bowiem i za- ! skałami podwodnemi, wnętrze górzyste, wulkaniczne razem tragiczny zgon przeciął pasmo prac tego ge- i (wulkan Gunung-Agung 3200 m.). Klimat zdrowy, nialnego naturalisty. B., bawiąc podczas lata ! grunt nadzwyczaj urodzajny (stąd B. nazywa się w Szwajcaryi, padł ofiarą wrodzonej anglikom namiętności do niebezpiecznych prób wdzierania się na urwiste skały; w dniu 19 lipca, wspinając się na wierzchołki Aiguille Blanche de Peuteret, B. poniósł śmierć, spadłszy ze znacznej wysokości na lodowiec Fresneyski. Ciało znalezione zostało dopiero po upływie kilku dni po katastrofie. — Dla należytego wykazania zasług, oddanych przez B-a nauce, wypadłoby przytoczyć dość długi szereg zdobytych przez niego faktów, które, łącznie z pracami poprzedników i współczesnych B-owi embryo-logów, przyczyniły się w znacznym stopniu do rozwiązania zawiłych zagadnień morfologii przez wyświetlenie filogenetycznego rozwoju zwierząt.

B., dzięki bystrości umysłu i rozległej wiedzy, pierwszy umiał ująć w jednę całość fakty, dotyczące historyi rozwoju pojedynczych grup zwierząt, i stworzył embryologię p o r ó w n a w-c z ą; wydany przez niego podręcznik, który został przełożony prawie na wszystkie języki, nie tak prędko straci na swej wartości. Oprócz przytoczonych już prac, B., jeszcze przed wydaniem podręcznika embryologii porównawczej, ogłosił: „On the development of elasmobranch fishes“, Londyn, 1878 (O rozwoju ryb chrząstkowych), oraz wydawał:

„ Studies from the morphological laboratory in Cambridge“; 2 tomy, 1880—82 (Prace z laborato-ryum morfologii w Cambridge). Dla uczczenia zasług B-a, uczeni angielscy, z Huxleyem na czele, utworzyli stypendyum jego imienia, przeznaczone na badania embryologiczne; oprócz tego, za staraniem M. Forstera i Sedgwicka, w 1885 r. wyszło wspaniałe wydanie ogółu dzieł B-a, wraz z jego

Bali język, ob. Pali.

Balice, wieś, jedna z największych pod Krakowem, w rozkosznej okolicy, z pięknym pałacem, gniazdo rodu Balickich-Toporczyków, w w. XV. należała do Tęczyńskich, od których ją nabył Jan Bo-nar, przesiedliwszy się, za czasów Kazimierza Jagiellończyka, z Wessenburga do Polski, gdzie stał się f najbogatszym kupcem krakowskim i podskarbim Zygmuuta I; on-to z takim przepychem pałac tutejszy przyozdobił, iż Orzechowski porównał ony z mieszkaniem Lukullusa, a Sarnicki nazwał cudownem dziełem. Po Bonarach B. przeszły do Firlejów (w w. XVI), następnie do Szembeków (w w. XVII), od tych znów do Sołtyków, obecnie są własnością Hoinola-czów. Było to miejsce przytułku uczonych i wol-nomyślnych w zdaniach religijnych, jak o tern pisze Erazm z Rotterdamu, a nawiedzali je i przybywający do Krakowa królowie i ich małżonki. W r. 1574 Jan Firlej, marszałek w. kor., wojewoda krakowski, głowa dysydentów, przyjmował tutaj z wielką wspa-

J. K.

portretem i biografią („The Works of Fr. M. Bal- liling na półn. brzegu, four“; Memorial Edition, Vol. 4; London, Macmillan and Co. 1885).

Balfrusz (Balferusz, Balfurusz), znaczne miasto handlowe, w perskiej prowincyi Mazanderan, nad rzeką Babul, położone w odległości 22 kil. od jej uścia do morza Kaspijskiego, liczy około 50,000 ludności, trudniącej się handlem i przemysłem przeważnie jedwabniczym. Na targach B. stykają się kupcy perscy z russkimi, prowadząc handel naftą, żelazem, cukrem i jedwabiem. Towary russkie (nafta i żelazo) idą przez morze Kaspijskie do portu Me-szlied-i-Sar, a potem do B. wygodną drogą bitą.

N.

Miasto leży w nizkiej, wilgotnej i niezdrowej okolicy (febra, cholera), gdzie uprawiają przeważnie len i bawełnę; posiada mnóztwo bazarów, ciągnących się na l'/₂ kil. długości, i kilka wyższych szkół muzułmańskich. Na południe od miasta, znajduje się na Babulu wysepka, na której niegdyś stał pałac szacha Abbasa.

Bali, wyspa z Archipelagu Małych Zundzkich, przecięta 115° południkiem dł. wd. Gr. i 9° równo- małością, mającego odprawić wjazd do Krakowa leżnikiem pd.; od wyspy Jawy oddziela ją wąska 1574 r., Henryka Walezyusza, który podczas gości-cieśnina B., która wracającym do Europy okrętom j ny swej trzymał mu do chrztu, urodzonego w tymże przy zachodnim monsnnie służy za bezpieczną drogę. ¹ roku, syna jogo, Henryka, obdarzonego tern imieniem

na cześć ojca chrzestnego, a będącego później fr.

stępujące: „Widok Kalwaryi w Galicyi“, kopia z A. Gorczyńskiego; „Widok klasztoru Tynieckiego“, z A. Płonczyńskiego; „Widok kaplicy Św. Ducha w Wiślicy“, podług sztychu Freja; „Widok Lanckorony“, z A. Gorczyńskiego; „Sadzawka św. Stanisława na skałce“; „Kapliczka św. Bronisławy“. Rysunków widoków z okolic Krakowa, różnych gmachów i zabytków starożytności, wykonał ilość znaczną, częścią na obstalunki, częścią z własnego popędu. Portretów ołówkowych, ślicznie rysowanych, lub akwarelowych, około 50 sztuk odrobił dla wielu krakowskich rodzin. Litografie jego, do najlepszych w Krakowie wówczas wydawanych należące, przedstawiają także rozliczne widoki miejsc, budowli, starożytnych dzieł sztuki, pomników, obrazów i por-

1624) arcybiskupem gnieźnieńskim, słynnym z wielkich cnót swoich i pobożności. Stąd też wjazd odbywała Anna Rakuska, małżonka Zygmunta Iii-go.

Dziś B. liczą 100 domów, a 753 mieszkańców, mają jednoklasową szkołę ludową, gorzelnię i młyn amerykański. — „Starożytności poi.“, „Encyklop. Orgelbranda“, „Słownik geograf.“

f 1844),

Balicki Wincenty, ks. (* 1798 kaznodzieja i publicysta, rodem z Tarnowa, odbywszy studya teologiczne, został proboszczem w Lisiej Górze (w Galicyi). Wydał wówczas dobrą monografię: „Miasto Tarnów pod względem historycznym, statystycznym, topograficznym i naukowym“

wiecznej wykonał B. wybornie dwa akwarelowe przerysy. Następnie powierzone miał sobie zdjęcie rysunku wielkiego ołtarza N. Panny Maryi w Krakowie, arcydzieła snycerskiego Wita Stwosza, ale śmierć mu nie dozwoliła tej roboty wykończyć.

W rękopisach zostawił kilka prac, sztuki dotyczących, mianowicie: „Elementarny wykład perspektywy krajobrazów“; „O potrzebie gruntownego syste-matu w nauce malarstwa“, z niemieckiego, Fr. J. Waldmiillera; „Przewodnik w malowaniu farbami

(Tarnów, 1831; str. 159), oraz „Kazania na wszystkie niedziele i święta całego roku“ (Lwów, 1835— tretów. Do wydawnictwa wzorów sztuki średnio 36, tomów 2; wydanie 2-e 1853). Wszedłszy w zatarg z władzą duchowną, zagrożony karą kościelną, przeniósł się do Prus, przyjął wyznanie lute-rańskie i został kaznodzieją polskim w Prusiech wschodnich, potem w Gdańsku. Wtedy ogłosił dzieło p. t. „Postylla, czyli kazania na wszystkie niedziele i święta całego roku kościelnego, według perykopów ewangelicznych“ (Królewiec, 1841; tomów 2), oraz broszurę: „WTodurch wird der römische Katholicismus bis jetzt gehalten“, gdzie się też

T. m. •

Z Balicy (czy też z Banicy) Leonard (zpolska Lenart), nieznany nam Z6 szczegółów biograficznych, z końca XV i początku XVI stulecia, autor, czy też tłómacz, pierwszej w naszym języku biografii świeckiej, a mianowicie tak popularnego w wiekach średnich „Życia Aleksandra Macedońskiego“. Według W. A. Maciejowskiego („Dodatki do Piśmiennictwa Polskiego“, str. 148), rękopism tego utworu, składający się z 260 ćwiartek, znajduje się w bibliotece ord. Zamoyskich, z dodaną w końcu uwagą, iż ukończony został w r. 1510. Ponieważ dotychczas nie został ogłoszony drukiem (prócz drobnego urywku u Maciejowskiego), niepodobna ocenić tej pracy co do stopnia oryginalności.

mieści jego odpowiedź na list otwarty barona von wodnemi“, przez Jerzego Barre, z niemieckiego. — Wiesau (Darmstadt, 1841). Po jego śmierci wyszła Wiadomość o nim pozgonna przez przyjaciela bez-jego przemowa przy objęciu obowiązków kaznodziei imiennie podana do „Gazety Warszawskiej“, z roku w Gdańsku, wraz z objaśnieniem powodów porzu- 1854, .V? 256. cenią katolicyzmu: „Worte bei der ersten Einführung als christ, kath. Prediger der Danziger Ge-

meinde“ (Gdańsk, 1847).

P. Chm.

Balicki Karol, wyborny rysownik, w sile wieku przedwcześnie zgasły (* 1820—f 1859 w Krakowie), tutaj też od r. 1831 pobierał nauki, naprzód jako uczeń szkoły technicznej, potem celując w oddziale sztuk pięknych rysunku wyższego, malarstwa i litografii, pod nauczycielami: F. Wrońskim, Giziń-skim, Bizańskim, Sztatlerem i J. N. Głowackim.

Ten ostatni szczególnie opiekował się B-m, kierując jego zdolnościami do krajobrazów. Po śmierci Głowackiego, A. Płonczyński i A. Gorczyński wspierali rozwijające się zdolności, a pod ich wpływem

P. Chin.

Balikesri, handlowe i przemysłowe miasto w Azyi mniejszej, wdajecie Brussy, stolica okręgu (liwa) t. im., w dorzeczu rz. Su-Śurlu, wpadającej do M. Marmara, 12,500 m-ców. Corocznie w sierpniu wielkie jarmarki, zgromadzające kupców ze stron odległych; w pobliżu źródła mineralne 48°C. And- s-Balin, czyli Bal i na, miasteczko nad rz. Mukszą, w pow. kamienieckim, gub. podolskiej, o 20 wiorst od Kamieńca, ludności 825. Zygmunt I., wynagradzając męztwo rotmistrza Sieniawskiego w bitwie pod Obertynem, darował mu w r. 1531 wieś Bali-nę, która wkrótce przemianowaną została na miasto. Tu odbywał się zwykle zbrojny popis szlachty całego województwa. Wróciwszy do rąk królewskich, B. składał starostwo, przynoszące dochodu 12,290 zł. W kilka lat potem, dobra te stały się własnością

i okiem rósł B. na artystę, bogatsi zaś współucznio- czy zależności od wzorów łacińskich lub czes-wie i przyjaciele, zebrawszy małą dla niego skład- kich. kę, wyprawili go w r. 1847 do Drezna, celem dalszego doskonalenia się w sztuce. Roczny pobyt za granicą posłużył jeszcze więcej do ukształcenia artysty, a gdy wrócił do rodzinnego miasta, wziął się z podwojoną gorliwością do pracy pędzlem, ołówkiem, czy na kamieniu. W lat kilka, kiedy jego uzdolnienie zaczęło mu zjednywać znaczenie odznaczonego artysty, rozwinęła się w nim choroba sercowa, która go też wkrótce do grobu wtrąciła.

Twory K. B-ego nacechowane są wielką dokładnością rysunku, smakiem czystym, zrozumieniem sztuki, starannem i sumiennem wykończeniem, do dro-biazgowości nieraz posuniętem. Rysownik i akwarelista wzorowy, wprawny litograf, na lat 4 przed śmiercią wziął się był do malowania olejnego krajobrazów, w czem zapowiadał już nadal wyższość niepospolitą. Celniejsze jego prace olejne są na- Ronikierów, a następnie Dwernickich. Od Dwernic-

kich przeszły do Bohuszów, dzisiaj należą do Sa- wody pomorskiego. Nominacya Balińskiego na kaszte-dowskich. W B-nie mieszczą się stajnie cesarskie, łanię gdańską znalazła opór u szlachty Prus kró-(„Słownik Geogr.“)    * lewskich, która go, jako mazura, miała za cudzoziemca,

Balingen, stolica okręgu t. im. w prowincyi według zaś zaręczeń Kazimierza Jagiellończyka tylko Czarnego Lasu (Schwarzwaldkreis) w królestwie krajowiec miał prawo do urzędów w tej prowincyi. Wiirtembergskiem nad rzeczką Kijach (prawy dopływ Zygmunt I opór szlachy pruskiej przełamał, musiał Nekary), stacya kolei żelaznej z Tubingi do Sigma- jednak w r. 1519 wystawić zaręczenie, że nomina-ringen, liczy 3,355 in-ców, trudniących się wyrobem cya ta nie ma być prejudykatem na przyszłość, rękawiczek, obówia, trykotaży i ogrodnictwem. Miasto Jako administrator ekonomii malborskiej, zasłużył ulegało częstokroć klęsce pożarów, ostatni raz 1809 się B-i restauracyą zamku w dawnej stolicy krzy-r. Okrąg B. ma 322 kil. kw. i liczy 34,454 m-ców. żackiej.—(Baliński Michał w „Enc. Org.“ 11,748). licy kilka zimnych zdrojów siarczanych i bardzo Baliński Adam, kasztelan bydgoski w r. 1595, skromny zakład kąpielowy, odwiedzany tylko przez starosta kruszwicki. W bitwie z gdańszczanami pod miejscową i okoliczną ludność.    N-' Dr A-Tczewem w r. 1577 dowodził rotą wojsk królew-

Balingródek, czyli Balinogródek, miastecz- skich i przyczynił się do zwycięztwa. Jako poseł ko w powiecie święciańskim, gub. wileńskiej, o pięć z województwa inowłocławsldego na sejmie w r. 1589, mil od Wilna ku płn., na lewym brzegu Wilii, zwa- wyznaczony był na komisarza do zawarcia ugody ło się dawniej Bagieliszki, aż dopiero Ignacy z arcyksięciem Maksymilianem austryackim, poko-Baliński, marszałek powiatu wileńskiego, około r. nanyin przez Zamoyskiego pod Byczyną. Pakta 1822, ściągnąwszy tu ludność rzemieślniczą, nadał będzińskie wraz z innymi komisarzami podpisał.—(Ba-osadzie tej nazwę od swego rodu. On też wzniósł liński Michał w „Enc. Org.“ II, 748). kilkadziesiąt domów i kościół filialny (dzisiaj niei-    Baliński Jakób, podczaszy dobrzyński, syn

stniejący), w którym spoczęły zwłoki ojca jego, tak- Jana kasztelana gdańskiego. Posłował na sejmy, że Ignacego, ostatniego wice-marszałka trybunału stawał w szeregu przeciwników arcyksięeia Maksymi-głównego litewskiego. („Słownik Geograficzny“). *    liana austryackiego, a popierał Zygmunta III, któ-

Balińskl Teofil Aleksander,alchemik (czy i le- rego z Kujawianami prowadził w r. 1588 do Kra-karz rzeczywisty?), zwany „setnikiem“, dlatego, że za kowa. Zabawiał się też piórem: wydrukował w To-radę od bogatszych nie brał mniej, jak sto czerwo- runiu w r. 1611 „Epithalamion“ na zaślubiny Fa-nycli złotych. Lubo rodem polak, mienił się gre- biana, wojewodzica malborskiego, z Leszczyńską kiem z rodziny Laskarysów; nazwisko swoje przy- wojewodzianką brzeską.—(Baliński Michał w „Enc. brał po żonie, pochodzącej z pod Olkusza. Stryj- Org.“ II, 748).

k o w s k i twierdzi, że nie był on wcale lekarzem,    Baliński Stanisław, brat starszy Michała,

ale mataczem, chociaż sam ogłaszał się za ucznia * 1782 d. 2 maja w Wilnie—f d. 13 lutego 1813 Jana z Piotrkowa. Gdy król Aleksander (1506 r.), r. w Krakowie. Skończywszy nauki w uniwersyte-tknięty był paraliżem w Wilnie, na przedstawienie cie wileńskim, oddał się literaturze i sztukom pięk-księcia Michała Glińskiego, posłano po B-ego, który nym, kształcąc się w rysownictwie, pod kierunkiem z miejsca nie wyruszył, aż miał wyliczone 300 prof. Rustema i w towarzystwie przyjaciela swego, czerwonych złotych. Za przybyciem do Wilna, spo- Darnela, a zajmował się także rytowuictwem na rządził królowi kąpiel gorącą z ziół i winem sta- miedzi. W literaturze najpierwszą pracą jego był rem go poił. Gdy to nie pomagało, lekarz królew- przekład wierszem komedyi Regnard’a „Gracz“ (nie-ski, Maciej z Błonia, skłonił kanclerza, Jana Las- wydany); potem napisał po francusku do Słownika kiego, iż podejrzanego o zmowę z Glińskim B-ego biograficznego życiorys generała Tadeusza Korsaka, pojmać kazał. B. umknął z więzienia i ukrywał wuja swojego. Po dwuletniej podróży za granicą, się po klasztorach, wreszcie ujęty na Skałce, z roz- w r. 1805 przetłórnaczył cieszące się wówczas kazu biskupa krakowskiego, osadzony był w wię- wielką wziętością, „Maksymy i uwagi moralne“ księ-zieniu. Po dłuższym czasie wypuszczony na wol- cia de la Rochefoucauld (wyszły w Wilnie 1812). ność, poświęcił się alchemii, stracił całe mienie na W roku 1807 przyjętym był do Towarzystwa Filo-poszukiwanie sposobu robienia złota i, zadłużony, matów. W 1810 przeniósł się do Warszawy, gdzie umknął z kraju na zawsze. Zostawił pismo: „De został zamianowany sekretarzem do ekspedycyj za-praestantia medicinae“ (bez daty i miejsca druku).— granicznych w ministeryuin sprawiedliwości, i wów-Obacz Kośmińskiego „Słownik“, oraz porównaj: czas, z polecenia min. Fel. Łubieńskiego napisał roz-Bentkowskiego „Hist. lit. polsk“, II. — Bielskiego prawę „O fabrykacyi cukru z białych buraków“, „Kron. polon.“—Czackiego „O litewskich i polskich pierwszą w języku polskim (1811). Kiedy rząd Księz-prawach“, t. II.—Dawniejsi pisarze (Czernie wski, Jano- twa Warsz. opuszczał Warszawę, udając się za woj-cki) twierdzili, że on pierwszy za Jana Olbrachta uczył skiem, dowodzonem przez ks. Józefa Poniatowskie-języka greckiego oczywiście w akademii Krakow- go, do Krakowa, B. wyjechał także do tego miasta, skiej, ale na to żadnego nie mamy istotnego dowo- i tam w tymże roku życie zakończył. (Porównaj: „En-du, a skądinąd wiadomo, że nauka greczyzny cyklopedya Orgelbranda“ , artykuł Michała Baliń-w akademii o wiele później się rozpoczęła, i że skiego).

pierwszym profesorem tego języka był tu Jerzy Li- ^ Baliński Stefan, budowniczy (* 1792 r. w gub. ban z Lignicy.    r-n. i p. chm. kijowskiej, pow. Wasilkowskim—f 5 marca 1872 r.

Baliński Jan, podskarbi ziem pruskich i kasz- w Warszawie). Początkowe nauki pobierał w szko-telan gdański za Zygmunta I, syn Mikołaja, woje- le wydziałowej kaniowskiej, następnie w gimna-

Wiednia“ i „Podróż do Szwajcaryi Saskiej“. Od r. 1820 do 1833 był B. członkiem komisyi sądowej edukacyjnej wileńskiej, i w tym czacie nic nie drukował. Dopiero gdy przestał urzędować, ogłosił 1835 r. „Opisanie statystyczne m. Wilna“. Około tego czasu, dla wychowania synów (ożeniony był z córką Jędrzeja Śniadeckiego), przeniósł się do Warszawy, gdzie bawił do r. 1847, pełniąc obowiązki komisarza do nadzoru handlu księgarskiego i członka komitetu egzaminacyjnego. W Warszawie też rozwinęła się nadzwyczaj żywo jego działalność dziejopisarska, w kierunku monograficznym. Wyszukany po większej części przez niego samego materyał historyczny dawał mu pochop do osnucia zarysu, opracowanego pod względem literackim starannie, lecz zazwyczaj nie wyczerpującego danej sprawy. Pierwszą taką pracą, która rozgłosiła nazwisko B-go więcej, niż poprzednie, były „Pamiętniki o królowej Barbarze“ (1837). Powodzenie jej zachęciło autora do dalszych studyów, które od czasu założenia, przy czynnym jego współudziale, „Biblioteki Warszawskiej“ (1841), ukazywały się Studyował zarówno    ^Ü§    w tym miesięczniku, zanim wyszły następnie w 4

zyum wołyńskiem, był uczniem b. uniwersytetu jak najpochlebniejsze opinie w „Tygodniku Wileń-Aleksandryjskiego. W r. 1821-m zdawał egzamin skini“, gdzie jest pomieszczona historya powstania z budownictwa i miernictwa w uniwersytecie war- tego Towarzystwa i jego urządzeń, wierszem p. t. szawskim, w rok po wstąpieniu na służbę rządo- „Mixtum Chaos“, oraz „Kodeks Szubrawski“. Jako wą, jako elew budownictwa. W r. 1825—asesor członek Towarzystwa, nosił przydomek: Auszlawis. budowniczy województwa Sandomierskiego, w roku W r. 1818, udawszy się za granicę, zwiedził za-1840—budowniczy gubernialny w Warszawie, w r. kłady górnicze we Freibergu i został członkiem 1845 powołany na nauczyciela architektury i per- towarzystwa mineralogicznego w Dreźnie. Za po-spektywy do szkoły sztuk pięknych w Warszawie. | wrotom dał w „Dzienniku Wileńskim“ — „Opisanie Wydał kurs architektury podług litografowanych swych odczytów. Utraciwszy wzrok, w r. 1850-m podał się do emerytury. Oprócz budownictwa, które z zamiłowaniem uprawiał, był wykształconym skrzypkiem (uczeń Lafont’a), uzdolnionym malarzem (uczeń Lampiego), a na konkursie, rozpisanym przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk, nagrodzony został medalem za głowę Piotra z Amiens.

Jako członek wielu instytucyj dobroczynnych, odznaczał się inicyatywą i gorliwością wypełniania swoich obowiązków ; szczególniej zaś opiekował

się domem przytułku i pracy za wolskiemi rogat-

f. w.

kami.

Baliński Michał (pseudonim: AuszPwis, Pątnik XIX w., * 14 sierpnia 1794 f 3 stycznia 1864), historyk i publicyshi, nr. w majętności dziedzicznej Terespolu, (na Litw e), z ojca Ignacego, cześnika inflanckiego, i Anny Korsakówny, nauki średnie i wyższe pobierał w Wilnie, gdzie też otrzymał stopień magistra filozofii w r. 1815.

-- :

nauki matematyczno-    *    tomowym zbiorze p. t. „Pisma historyczne“ (Warsz.

fizyczne, jak i hu-    IFpjf WĘm    1843). Dwa pierwsze tomy zawierają powtórne

manistyczne(literatu-    4^ ,    wydanie „Pamiętników o Barbarze“; w 2 dalszych

rę, historyę powsze-    jgpkf $    mieszczą się: „Andrzej Wolan, jego życie uczone

chną, prawo). Zazna-    L    i publiczne“, „Jan Potocki, wędrownik, literat

jomiwszy się z Le-    i dziejopis“, „Fundacya zakonu i kościoła xx. ka-

lewelem, który w r.    pucynów w Warszawie“, „Wspomnienie jednego

1815 zjechał do Wil-    dnia wędrówki po kraju“, „Krewo, starożytny za-

na, jako docent na    ifę!;    mek w Litwie“. Dzisiaj zarysy te, po ogłoszeniu

wykłady dziejów po-    \    nieznanych B-u dokumentów, lub też po krytyczuiej-

wszechnych i zało-    szem rozpatrzeniu sprawy, utraciły pierwotną swą

żył niebawem w tym-    )    wartość, ale nie należy zapominać, że one się przy-

że roku czasopismo    ^zyniły w swoim czasie do rozjaśnienia wielu za-

p. n. „Tygodnik Wi-    .    ,    gadnień dziejowych i przygotowały pole dla przy-

lenski“ — uległ jego    szłycli swych krytyków. Prócz tych rozpraw, ogło-

ożywczemu wpływo-    sił B., podczas pobytu w Warszawie, krótki podrę-

wi i zabrał się do publicystyki i dziejopisarstwa, cznik „Historyi polskiej“ (1844), który nie rozpo-Dopomagał Lelewelowi w redagowaniu czasopisma, wszechnił się, dalej „Pielgrzymkę do Jasnej Góry“ a później całkowicie go w tej pracy zastąpił, a prócz (1846), oraz opracował obszerny dział w „Staro-tego wydrukował w „Dzienniku wileńskim“ z r. 1816 żytnej Polsce“ wydawanej wspólnie z Tymoteuszem obszerne kompilacyjne studyum p. u. „Obraz pań- Lipińskim, a mianowicie Litwę, Żmudź i Inflanty, stwa Wielkiej Brytanii, wystawiający w krótkości Wreszcie z tegoż czasu pochodzą artykuły w En-główniejsze szczegóły, dla poznania niniejszego sta- cyklopedyi Glücksberga (1839), oraz wydania zbio-nu“, gdzie mianowicie strona cywilizacyjna i puli- rowe dziełr Jana Śniadeckiego (7 tomów 1839) tyczno-prawna szczegółowo zostały uwzględnione, i Jędrzeja Śniadeckiego (6 tomów, 1840), drukowane Nie zaniedbywał jednak i wtedy prac dotyczących we Wrocławiu, a poprzedzone przez B-go życiory-literatury pięknej; napisał w r. 1817 rzecz „Ożyciu sami. — Złożywszy piastowane przez siebie urzędy i pismach Bokacyusza“, przełożył parę nowel z De- w Warszawie, wrócił do stron rodzinnych. Dwa kamerona (Gryzelda, Natan i Mitrydates); a należąc razy obierany był kuratorem honorowym instytutu do Towarzystwa Szubrawców, zasilał organ jego, szlacheckiego w Wilnie; a gdy tu założona została „Wiadomości brukowe“ i rozpowszechniał o niem I komisya archeologiczna, został jej wiceprezesem

i należał do redakcyi jej „Pamiętników“. Nie po- : rangę majora i krzyż legii honorowej; po powrocie chłaniały go wszakże te zajęcia, pracował i dalej Napoleona z Elby do Paryża, został pułkownikiem na polu historyograficznem. W r. 1856 ogłosił swoje : i kawalerem państwa (Chevalier de 1’Empire). Po „Studya historyczne“, gdzie prócz polemiki z autora- ostatecznym upadku cesarza objął na dworze żony mi, którzy dawniejsze jego rozprawy krytykowali, po- jego, Maryi Ludwiki, w Parmie, obowiązki koniusze-mieścił dwa opowiadania historyczne : „Spytko z Miel- go. Na starość powrócił w płockie, gdzie się oddawał sztyna i ród jego“, „Zgon żółkiewskiego w cecor- zajęciom ziemiańskim. Syn jego, Stanisław, po śmierci skiej wyprawie“, oraz przegląd pism Bortosza Pa- Wincentego Bagińskiego (f 1891) objął obowiązki prockiego i dwa przyczynki rozjaśniające, szczegóły prezesa Dyrekcyi szczegółowej Towarzystwa kredy-z działalności Jana Śniadeckiego (J. ö. i Czacki; towego ziemskiego w Płocku.    w- s-

Baliński Karol (pseudonim: Karol z Jaro-

oraz

małe „Pamiętniki historyczne“ z XVII wieku (Obu-chowieża i Cedrowskiego). W r. 1862 wydał dzieło p. t. „Dawna akademia wileńska“, które sam nazwał na tytule tylko „próbą jej historyi od założenia w r. 1579 do ostatniego jej przekształcenia w r. 1803“, a które jest szczegółowym życiorysem Marcina Poczobuta i zbiorem dokumentów, odnoszących się do czasów, poprzedzających działalność sławnego astronoma i rektora akademii i następujących po niej. Dopełnieniem tego dzieła jest najobszerniejsza i najlepsza praca B-go, która wyszła całkowicie z druku dopiero po jego zgonie, tj. „Pamiętniki o Janie Śniadeckim, jego życiu prywatnem i publicznem i dziełach jego“ (Wilno, 1864—5, dwa duże tomy, str. 918 i 510). B. patrzył na Ś-go z miłością i czcią synowską, i w ocenie doniosłości jego zasług na polu wychowania i oświaty przesadził niejednokrotnie, zwłaszcza, że w sposobie pisania trzymał się tonu trochę zanadto uroczystego; ale wartość istotna tego dzieła polega na umieję-tnem związaniu dziejów naszej edukacyi publicznej z ostatnich 25 lat XVIII i pierwszych 15 wieku XIX z życiem znakomitego matematyka, wytrawnego profesora i energicznego kierownika uniwersytetu. Pomieszczone w drugim tomie dokumenta zwiększają ważność samego opowiadania, pozwalają bowiem na każdym niemal kroku sprawdzać jego prawdziwość i wyrabiać sobie sąd o rzeczywistej wartości czynów przez biografa przedstawianych. W owych czasach Julian Bartoszewicz usiłował obniżyć skalę zasług Śniadeckiego, ale B. zwycięsko potrafił zarzuty jego odpierać. A chociaż ścisłym wymaganiom krytycznym praca B-go nie wszędzie odpowiada, słusznie jest poczytywana za jedną z najlepszych monografij dawniejszego okresu dziejopisarstwa naszego. W ostatnich latach życia był B. także publicystą, nadsyłał do „Gazety Warszawskiej“ „Listy znad brzegów Krożenty“; brał również udział w wydawnictwie Encyklopedyi Orgelbranda, tu bowiem znajdujemy artykuły: Kowno, Kowieńska gub. i in., jego piórem skreślone. Nie odznaczał się B. polotem i głębokością umysłu; lecz był uczonym, sumiennym, dobrze rozumiejącym potrzeby społeczeństwa pracownikiem.

Napoleon i J. Ś.). W 1858 wyszły dwie prace B-go, tj. przekład „Więzienia we Francyi“ Wassenberga, s ł a w c a, Ludomir), (* 1817 — f 10 stycznia „Historya Irlandyi“. W 1859 ogłosił dwa 1864), nader głośny przed laty poeta w kierunku

P Cn.

romantycznym, urodził się w miasteczku Uchaniach (w powiecie hrubieszowskim), w piątym roku życia utracił rodziców, do szkół chodził w Warszawie. Zaledwie 21 lat mając, zamieszkawszy na dalekiej północy (1838—1843), przebył w ciągu lat sześciu różne choroby, które ' oszpeciły jego postać, co od-stręczyło od niego narzeczoną. Za powrotem, parę lat bawił w Warszawie, należąc do grona entuzya-stów i entuzyastek, skupiających się głównie około „Przeglądu Naukowego“. Wtedy-to, wraz z Cieplińskim (Marcinem Ossoryą), wydał „Snopek nadwiślański z płodów piśmiennictwa krajowego“ (Warszawa, 1844); potem sani: „Kilka prac literackich“ wierszem (1845); wtedy też drukował w „Bibliotece Warszawskiej“ najgłośniejszy swój poemacik: „Fa-rys wieszcz“. W r. 1846 wyjechał do Galicyi, następnie do W. Ks. Poznańskiego, gdzie w r. 1849 ogłosił zbiorek poezyj swoich, poprzedzonych pięknie skreśloną przedmową, p. t. „Pisma“ (XXIV, 166), a w 1851—kolendę p. t. „Grosz wdowi“. Nareszcie osiadł w Paryżu, gdzie, zapoznawszy się osobiście z Mickiewiczem, wszedł do koła towiań-czyków i przeniknął się mistycznym nastrojem, pod którego wpływem powziął myśl tłómaczenia dramatów świętych („autos sacramentales“) Kalderona; zamiar ten urzeczywistnił częściowo tylko, wydając przekład „Kochanków nieba“ (Poznań, 1858). Z oryginalnych poezyj wyszły pomiędzy r. 1854 a 1863, w Jersey, Paryżu, Londynie lub Poznaniu, następne: „Myśli serdeczne“ (str. 120), „Mądrość", „Głos ludu w tysiącletnią rocznicę zgonu Piasta“, „Hasło“, „śpiewakowi Mohorta bratnie słowo“. W r. 1863 wrócił B. do Galicyi, pragnąc czuwać nad ciężko chorym bratem, leżącym w Krakowie. Stąd udał się do Lwowa, gdzie zabierał się do wzięcia udziału w ruchu literackim; ale, ogłosiwszy tylko część poematu religijnego, p. t. „Męczeństwo Zbawiciela“ (1863), umarł. Po śmierci jego wyszły jeszcze dwa dalsze ustępy z „Męczeństwa Zbawiciela“, mianowicie: „Zaprzaniec“ i „Droga krzyżowa“. Jako człowiek, B. był wielce szlachetną, podniosłą postacią, wierną ukochanym ideałom; jako poeta, był na-wskroś uczuciowym lirykiem, czy wówczas, gdy wcielał w piękne słowa to, co przepełniało serca Baliński Kajetan (f 1846), legionista, jeden entuzyastycznej młodzieży, czy też gdy w duchu z pięciu oficerów polskich, którzy towarzyszyli Na- religijnym starał się w śpiewach swoich prostotę poleonowi I na Elbę. Płoczczanin, zaciągnął się z powagą połączyć. Nie był mistrzem słowa i wier-w r. 1806 do pułku gwardyi konnej Wincentego sza, lecz władał niemi dzielnie. Poezye swoje, jak Krasińskiego, odbył kampanię hiszpańską, uczestni- się wyraził pięknie L. Siemieński w „Portretach“, czył w wyprawie r. 1812 na Rosyę. Otrzymał snuł B. „z bólów i zawodów, pragnień i wierzeń

100

Encyklopedia Powszechna llustr. X. VI.

P. Chin.

P. Chm.

W. S.

swego żywota, podobny w tem do niektórych liści, co zmięte i starte, wydają woń, jakiejby bez tego zniszczenia może nie wydały“ (Ob. „Dzieła L. Sie-mieńskiego“, t. III; 266, 271—273).

Baliński Karol (*1812 — f około r. 1850), zbieracz utworów ludowych, nieznany nam ze szczegółów biograficznych, prócz daty i miejsca urodzenia w Szczekocinach. Zbiór jego ogłosił K. W. Wójcicki, dokonawszy w nim wyboru i może zmian stylowych, p. t. „Powieści ludu spisane z podań“ (Warszawa, 1842; str. XI, 160). O ile w nich grała rolę fantazya indywidualna zbieracza, a o ile są wier-nem powtórzeniem opowiadań wieśniaczych, tego nie określiła dotychczas ścisła krytyka.

Balińskie starostwo, w województwie podoi-skiem, powiecie kamienieckim. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Stanisława Stadnickiego, chorążego latyczowskiego, i Maryanny z Lancko-rońskich. Według lustracyi z r. 1765, przynosiło dochodu złp. 12,296; płaciło kwarty złp. 3,074, gr. 1. Konstytucyą z r. 1775 nadane zostało na lat 50 Ronikierowi, cześnikowi litewskiemu i jego sukcesorom, pod warunkiem płacenia do skarbu czterech kwart, według lustracyi z r. 1765. Od Ronikiera przeszło do Dwernickich, później do Bohuszów.

Baliol, czyli B a i 11 e ul, znakomity rod, wywodzący się od Gwidona (Guy), jednego z towarzyszy Wilhelma Zdobywcy“, z Normandyi, gdzie przez czas długi dzierżył w posiadaniu swojem dobra w Bailleul pod Argentan (dziś w dep. Orne). Po podboju Anglii Guy otrzymał liczne posiadłości w Nortumbryi, a potomek jego, Jan z Barnard Castle zaślubił DevorguiIę, córkę konetabla Szkocyi, Alana z Galloway, i Małgorzaty, królewskiego rodu niewiasty; stąd powziął roszczenia do tronu wnuk jego Jan B. (ob.); on sam był jednym z regentów królestwa podczas małoletności Aleksandra III, i wyzuty z władzy 1255, f 1269.

Baliol Jan, król szkocki (* 1249 r. — panował 1292 — 1296, zdetronizowany f 1314 w Château-Gaillard we Francyi), był trzecim synem Jana B-a z Barnard-Castle. Przeżywszy dwóch starszych braci, odziedziczył po nich wszystkie ich lenna i stał się jednym z najpotężniejszych panów w Anglii północnej. Po śmierci Małgorzaty Norweskiej, wnuczki króla szkockiego, Aleksandra III, wystąpił z prawem swem do korony, jako jej wnuk. Współzawodnikami jego w tem byli: Robert Bruce, hr. An-nandale, i John Hartings, a spór pomiędzy nimi nastręczył królowi angielskiemu, Edwardowi I, sposobność do interwencyi. Wezwał on pretendentów do Norham, d. 10 marca 1291 r., wkrótce potem oświadczył się za Baliolem, lecz zmusił go do hołdu i ciężko dał mu uczuć swą zwierzchnią władzę. B. powoływał się na traktaty, które dawniej uznały niezależność korony szkockiej, ale Edward ukarał go za opór, nakazawszy mu stawić się osobiście przed parlamentem w Westmiusterze. Doprowadzony do ostateczności, B. zwołał parlament w Scone, ogłosił na nim wszystkich poddanych angielskich za wyzutych z dóbr, posiadanych w Szkocyi, i zawarł odporno-zaczepne przymierze z Filipem Pięknym. Edward wtargnął do Szkocyi (1296), po drodze opanował Edynburg, Stirling, Perth, Scone i dotarł aż do Elginu. B. uległ; stawił się przed Edwardem w Montrose i uznał się jego wassalem. Uprowadzony, jako jeniec, do Anglii, z synem swoim Edwardem, uwięziony z razu w Tower, otrzymał potem pozwolenie na mieszkanie w dobrach swoich we Francyi, gdzie też w Château-Gaillard życie zakończył. Był on chorowity i ślepy, Szkotowie sromotnie nim pogardzali, wynosząc bohaterstwo Wallace’a i Roberta Bruce’a. („Gr. Encycklop. fr. de Lamirault“).

Baliol Edward, król szkocki (1332— 1335) syn poprzedniego (* około 1298—f 1367). Wygnany razem z ojcem, i po zgonie jego mieszkał we Francyi, kiedy mu Edward II, król angielski, zaproponował, że go wyniesie na tron szkocki; lecz dopiero za Edwarda III, po śmierci Roberta Bruce’a, (1329) udał się do Anglii, i tam przygotował najście na Szkocyę, razem z innymi wygnanymi lair-dami (szlachtą szkocką). R. 1332, 6-go sierpnia, wylądował w Kinghorn, na brzegach hrabstwa Fife. Okoliczności mu sprzyjały: Randolf, sprawujący regen-cyę państwa za Dawida, syna Bruce’a, umarł pod ten czas, a zaś następca jego, Donald, nie cieszył się popularnością. B. poraził go pod Dupplin-Moor, zdobył Perth i kazał się ukoronować w Scone, 24 września. Potem, 23 listopada w Roxburgu złożył hołd Edwardowi, który przyrzekł mu pomoc i rękę księżniczki Joanny, lecz podstępnie zagarnął hrabstwo Berwick. Szkotowie zbuntowali się; Archibald Douglas wygrał bitwę pod Annan, B. zmuszony więc był uciec do Anglii. Otrzymał od Edwarda posiłki, wziął górę nad Douglasem, lecz musiał drogo za tę pomoc królowi angielskiemu zapłacić, oddawszy mu, oprócz Berwicku, hrabstwa Roxburg, Peebles, Dumfries, i Edinburg —t. j. całą, najpiękniejszą część Szkocyi, a z reszty kraju uznawszy się jego lennikiem. Szkoci znowu powstali. Edward wkroczył powtórnie z większą siłą, pojmał hrabię Muraya, głowę stronnictwa narodowego, i narzucił mu pokój w Perth (18 sierpnia 1335 r.). Interwencya ta wszakże żadnej korzyści nie przyniosła B-owi, który u swego protektora musiał żebrać pensyi i dostawał 5 grzywien rocznie. Położenie Szkocyi było okropne, bo kiedy z jednej strony Edward łupił i niszczył hrabstwa „buntownicze“, z drugiej sir Andrew Murray pustoszył zamieszkane przez zdrajców (1337 r.); a B. wobec nieszczęść swojego kraju, odegrywał rolę zupełnie bierną, pokąd nareszcie nie odesłano go do Anglii, gdzie pozostawał aż do wzięcia w niewolę przez anglików Dawida pod Nevilles-Oross (17 październ. 1346). B, wrócił wtedy do Szkocyi, lecz tylko na południu utrzymać się zdołał, i to z trudnością, cała zaś północ zostawała w ręku regenta, którym b^ł Robert Stewart. Nareszcie Edward, uwolniwszy Dawida (1355), przy wrócił mu koronę pod warunkiem, ażeby uznał dynastyę angielską za dziedziczną na tronie Szkocyi, a z drugiej strony wymógł na B-u, że mu sprzedał swe prawa za 2,000 funtów pensyi rocznej, obok daru jednorazowego 5,000 grzywien. Po tym targu haniebnym, B. usunął się do Bambo-rough, potem do Wheatley pod Duncaster, rad, że mógł sobie polować, i że mu niezbywało na niczem. Był to człek samolubny, gnuśny i wyzuty z wszel-

A. S.

kiej godności, nienawistną też pamięć pozostawił po strzelnic, a dla skuteczniejszej przy ich pomocy sobie w Szkocyi. (Bougier w „Grande Encyclop. obrony, pomieszczono B-y w pewnych odstępach fr, de Lamirault).    * i wzdłuż murów obronnych, w narożnikach zaś bu-

Balios i Ksantos, rumaki Achillesa, które Ho- dowano B-ę większycli rozmiarów, przeznaczoną na mer zowie nieśmiertelnemi, zrodzone z Zefira i bar- pomieszczenie kilku wojowników, a z tego względu

opatrzoną większą ilością otworów, dla celności Balira, (Valira) główna rzeka rzeczypospolitej strzału służących. B-y biorą początek od strażnic, Andorskiej w górach Pirenejskich, bierze początek czyli wystających nie krytych narożnych balkoni-na granicy z Francyą, pod m. S. Julia, włamuje się urwistym wąwozem do Hiszpanii, gdzie, poniżej biskupiego miasta Sóo de Urgel, wpada z prawej strony do rz. Segre (lewy dopływ Ebro).

Balise, oh. Belize.

Balista, ob. Kusza.

Balistes Cuv. Rogatnica. Ryba (rodzaj) należąca do ryb kościstych, do rzędu zrosłoszczę-kich (Plectognathi). Odznacza się ciałem dość szerokiem, z boków ścieśnionem, pokrytem skórą o rombowych łuskach; grzbiet ma uzbrojony 3-ma ruchomemi kolcami, osadzonemi przed płetwą grzbietową. Płetwa grzbietowa i podogonowa szeroka, piersiowe zaś płetwy małe. Szczęka górna uzbrojona jest zębami, ustawionemi w dwa szeregi, w zewnętrznym szeregu 8 zębów, w wewnętrznym 6; dolna szczęka posiada 8 podobnych zębów. Znanych jest wiele gatunków, mieszkających w morzach gorących, w europejskich zaś morzach mieszka tylko jeden gatunek. Silnemi zębami swemi ryby

iii

:—la

E. P.

gx²-

2 a² cos ² a,

pii Podargi.

And. S.

fi

mt;-

Fig, 221. Bogntnica. Balistes capriscus.

te przegryzają skorupy mięczaków i zrządzają często szkody poławiającym perły. B. capriscus Gmel. żyje w morzu Sródziemnem, posiada ogon bez kolców i haczyków na linii nabocznej. Po za otworami skrzelowemi leży grupa dużych tarcz. Szaro-popie-laty lub brunatny, z małemi plamkami. Długość ciała 20—30 Cm. B. aculeatus. W Oceanie Indyjskim dorasta do 24 Cm. długości. Brunatny z wierzchu, jasno-żóławy z ciemnemi prążkami od spodu. Od oczu ciągną się ku płetwom piersiowym 3 niebieskie pręgi. Po bokach ogona kolce i haczyki.

Balistraria. Występujące, nie wysokie wieżyczki, zupełnie zakryte, umieszczone wysoko w narożnikach murów obronnych i basztach, opatrzone otworem podłużnym lub krzyżowym, przezuaczone na strzelnice, z których oblegani, zasłonieni od pocisków nieprzyjaciela, bezpiecznie bronić się mogą. Budowa B-i stosowaną była w starych zamkach obronnych już z początkiem XlII-go wieku, użycie zaś broni palnej rozpowszechniło konstrukcyę tych

im

^|§j

III fflP | i)

Fig. 222. Balistraria.

ków, na murach obronnych wznoszonych, z których dzień i noc czuwające straże ostrzegały o zbliżaniu się nieprzyjaciela. Z upadkiem zamków obronnych, udoskonaleniem broni i użyciem dział dalekonośnych, B-y straciły swoje znaczenie i zastąpione zostały przez t. z, otwory strzelnicze, wzdłuż murów obronnych pomieszczane.

Balistyczna linia, ob. Balistyka. Balistyczne wahadło, ob. Ba lii styk a.

Balistyka, część mechaniki, traktująca o biegu ciał rzuconych, która ma ważne znaczenie praktyczne, zwłaszcza w zastosowaniu do artyleryi, jako nauka o biegu pocisków, wyrzucanych z dział.— Piłka, ciśnięta ręką, strzała, rzucona z łuku, lub kula, wybiegająca z armaty, znajdują się w jednakich warunkach. Siła rzutu nadaje im pewną prędkość, wskutek więc bezwładności ciała te posuwałyby się nieograniczenie biegiem jednostajnym po linii prostej, oznaczającej kierunek rzutu; pod wpływem wszakże działającej bezustannie siły ciężkości pocisk zniża się w każdej chwili o pewną długość, zkąd droga ta prostolinijna zamienia się na linię krzywą, a pocisk pada wreszcie na ziemię. W przypuszczeniu, że pocisk nie napotyka w przebiegu swym żadnej przeszkody, że zatem posuwa się w próżni, mechanika wyprowadza łatwo równanie tej linii krzywej. Jakoż ciało, rzucone z prędkością początkową a, t. j. przebiegające pod działaniem siły rzutu w ciągu sekundy drogę a, po upływie t sekund przebiega drogę at; w tejże samej wszakże chwili, pod działaniem siły ciężkości, ulega zniżeniu o długość ¹/2> gt ³ gdzie g oznacza przyśpieszenie, zależące od działania siły ciężkości, t.j. liczbę 9.8 metra (ob. spadek ciał); jeśli więc wprowadzimy tu nadto kąt a, pod jakim ciało rzucone zostało, i wyrugujemy z obu tych wyrażeń czas t, otrzymamy związek:

y~x tanga—

bardzo znacznych opór wzrasta w stosunku potęg trzecich tych prędkości dla pocisków kulistych, a dla pocisków podłużnych nawet w stosunku potęg czwartych. W ogólności, opór powietrza zależy w bardzo znacznej mierze od postaci pocisków, od tarcia o ich powierzchnię, od ich przecięcia, od gęstości środka, w którym się pocisk posuwa. Pociski podłużne, ku przodowi zaostrzone, przerzynają wprawdzie łatwiej powietrze, aniżeli pociski kuliste, zachowują wszakże korzyść tę o tyle tylko, o ile w samej rzeczy ostrze ich pozostaje ku przodowi zwrócone. Aby więc zapewnić, o ile można, niezmienne położenie ich osi, nadaje się im szybki ruch obrotowy dokoła tej osi, a to za pośrednictwem gwintu, obiegającego wewnętrzną stronę ścian działa, w tak zwanych działach gwintowanych. Gdy bowiem ciało ulega obrotowi, oś jego dąży do statecznego utrzymania się w położeniach równoległych, niezależnie od kierunku biegu ciała. Wtedy jednak to działanie oporu powietrza nie schodzi się z osią pocisku i wywołuje ruchy jej boczne, które znów ze swej strony oporowi powietrza sprzyjają. Z powodu więc tego oporu, jak powiedzieliśmy, droga, jaką pocisk przebiega w powietrzu, tak zwana „linia balistyczna“, odstępuje znacznie od paraboli, jakąby pocisk zakreślał w próżni. Przypada od niej statecznie niżej i traci sy-inetryę, część bowiem drogi, po której pocisk się zniża, jest krótsza od części wznoszącej się, zkąd pocisk pada na ziemię pod kątem większym od kąta, pod jakim rzucony został. Nadto zaś kąt, pod jakim pocisk rzucić należy, by dobiegł najdalej, znacznie jest mniejszy od 45°. W ogólności, matematyczne oznaczenie postaci linii balistycznej, czyli drogi pocisku w powietrzu, przedstawia wielkie trudności i rozwiązanem zupełnie dotąd nie zostało; dla tego artylerzyści odwołują się raczej do doświadczenia, czyli posługują się tablicami, wyprowadzonemi z doświadczeń, które przy znanej sile rzutu pozwalają im odczytywać doniosłość lub wysokość rzutu, prędkość pocisku lub czas przebiegu. Ważną pomoc w tych doświadczeniach dają szczególniej chronografy elektryczne, które przy odpowiednich urządzeniach zaznaczają dokładnie chwile, gdy pocisk przez dane punkty przebiega. Za pośrednictwem dobrej lunety można nawet obserwować bezpośrednio pocisk w biegu, a w tym celu luneta umieszcza się w tyle, po za fuzyą, na przedłużeniu osi lufty; przy użyciu zwłaszcza prochu bezdymnego, kule dają się śledzić na przestrzeni 200 do 300 metrów, a nawet, kiedy wybiegają z prędkością większą nad 600 metrów, można je dostrzegać przez czas przechodzący pół sekundy. Korzystniej jeszcze nadaje się do tego celu fotografia, która pozwala chwytać oddzielne położenia kuli w biegu, a to przez nagłe i żywe jej oświetlanie; do celu tego zastosowano bateryę lejdejską, której konduktor, łączący obie zbroje, tak jest urządzony, że wyładowanie następuje za rozbiciem wtrąconej rurki szklanej, co sprawia właśnie kula przebiegająca. Przeskakuje wtedy iskra, która oświetla pocisk, a przyrząd fotograficzny, w pobliżu umieszczony, chwyta jego obraz. Fotografia ujęła

w którym y oznacza każdochwilowe wyniesienie pocisku nad poziom, x zaś oddalenie jego poziome od punktu rzutu. Związek ten przedstawia równanie linii krzywej, zwanej parabolą, ciało zatem, rzucone pod kątem względem poziomu przebiegu drogą paraboliczną, wznosi się z początku coraz wyżej nad poziom, a następnie się zniża, przy-czem druga połowa drogi, na której ciało się zniża, jest zupełnie symetryczna względem połowy pierwszej, na której ciało się wznosi. Najwyższe swe wzniesienie nad poziom posiada pocisk w środkowym punkcie swej drogi, aby zaś obliczyć doniosłość rzutu (strzału), czyli oznaczyć punkt, w którym pocisk padnie na ziemię, założyć należy w powyższym wzorze y=0, a wyprowadzona w założeniu tern wartość x da nam odległość punktu spadku od punktu rzutu. Dalszy rozbiór okazuje, że przy danej sile rzutu pocisk dosięga największej odległości, gdy jest rzucony pod kątem 45°. Również łatwo rozwiązać daje się zadanie, pod jakim kątem rzucić należy pocisk, czyli w szczególności, pod jakim kątem ustawić należy oś działa, aby pocisk, przy danej sile rzutu, czyli przy danym ładunku prochu, dosięgnął oznaczonego punktu. Rozwiązanie możliwe jest oczywiście w tym tylko razie, gdy odległość punktu tego jest mniejsza od wskazanej wyżej największej odległości rzutu, a wtedy otrzymujemy dwa rozwiązania, co znaczy, że pocisk dobiedz może oznaczonego punktu dwiema różnemi drogami, dla których kierunki rzutu jednakowo są pochylone względem linii, czyniącej z poziomem kąt 45°; pociski zatem, rzucone pod kątami 40° i 50°, albo 20u i 70° i t. d., jakkolwiek przebiegają parabole różne, padają w jednym punkcie. Zasady mechaniki pozwalają dalej obliczyć w każdej chwili biegu pocisku zmienną jego prędkość, która maleje wciąż podczas pierwszej połowy drogi, gdy pocisk się wznosi, wzrasta zaś w drugiej połowie drogi, w zniżającej się jej gałęzi.—Rozbieraliśmy wszakże dotąd tylko bieg pocisku w próżni; w rzeczywistości pocisk przebiega w powietrzu, które mu stawia opór, wprowadzenie zaś tego warunku utrudnia bardzo zadanie balistyczne, a droga pocisku odstępuje znacznie od paraboli prawidłowej. W tym tylko razie, gdy mamy do czynienia z pociskami kulistemi, bardzo ciężkiemi, biegnącemi z prędkością stosunkowo niewielką i wyrzucanemi pod wielkiemi kątami, ruch w powietrzu niewiele odstępuje od przytoczonych wyżej praw biegu w próżni; gdy wszakże idzie o pociski, obdarzone prędkością znaczną, zwłaszcza o pociski podłużne, ożywione ruchem obrotowym dokoła swej osi, opór powietrza wywiera wpływ przeważny i sprowadza odstępstwa bardzo znaczne od praw rzutu w próżni. Przebiegając mianowicie przez atmosferę, pocisk usuwać musi cząsteczki powietrza, które mu tamują drogę, i udziela im część ożywiającej go siły, a stąd sam na prędkości traci, i to tem więcej, im prędkość jego jest większa. Przyjmowano długo za Newtonem, że opór powietrza wzrasta proporcyonalnie do kwadratu z prędkości pocisku, poznano wszakże następnie, że prawa te są daleko zawilsze; przy prędkościach

V =.

V(pGK-{-bi²) (pG-\-bi)g

bi

nawet wyraźny obraz ściśniętej przez pocisk warstwy powietrza, która przedstawia postać hyper-boli, otaczającej pocisk i zwróconej wierzchołkiem ku przodowi; za pociskiem zaś, w części pozbawionej powietrza, ukazują się drobne chmurki w postaci smugi, w której dojrzeć można wyraźnie ruchy wirowe.—Wszystko, cośmy dotąd mówili, tyczy się biegu kuli, już z działa wyrzuconej, i stanowi przedmiot balistyki zewnętrznej; w ostatnich wszakże czasach zajęto się też objawami, zachodzą-cemi we wnętrzu dział podczas strzału, czyli działaniem prochu na pocisk i na samo działo, skąd, jako osobna część B-i, powstała balistyka wewnętrzna. Przy dawnych dochodzeniach matematycznych ' przyjmowano, że gazy wywiązują się z prochu nagle i nie uwzględniano ich masy; okazało się wszakże następnie, że dla należytego oznaczenia ruchu pocisku wewnątrz działa należy też uwzględnić ciężar gazu i niejednostajną jego gęstość w różnych punktach. Badania doświadczalne nad prężnością gazów, pochodzących ze spalenia prochu w naczyniach zamkniętych, podjął pierwszy Rumford, Piobert zaś następnie okazał, że spalanie prochu, jakkolwiek dokonywa się w ciągu kilku setnych części sekundy zaledwie, nie jest bynajmniej nagłe, i że objawy, przez ciśnienie gazów wywoływane, zależą głównie od postaci i natury ziarn prochu. Najnowsze zaś dopiero doświadczenia wykazały dokładniej, jak przebiegają zjawiska eksplozyi mate-ryałów wybuchowych, oceniły też ilość ciepła, wytwarzającą się przy ich spalaniu, i naturę powstających przy tern produktów stałych i lotnych. Badaniami tego rodzaju zajmują się głównie fizycy i chemicy, gdy artylerzyści starają się ująć bezpośrednio objawy, w działach zachodzące, a w szczególności ciśnienia wewnętrzne i szybkość pocisku. Do oceny szybkości przebiegu przez różne części działa służą najlepiej elektryczne przyrządy chrono-graficzne, w rodzaju tych, o jakich wspomnieliśmy wyżej; ciśnienie zaś oznaczyć można, umieszczając w różnych punktach działa odpowiedni przyrząd manometryczny. Metody te pozwalają nietylko zdać sobie sprawę z warunków działalności danej broni palnej, ale nadto dostarczają danych do zadania ogólniejszego: jakie ma być urządzenie wewnętrzne działa i jakiego rodzaju prochu użyć należy, aby, przy broni danego kalibru, czyli wagomiaru, i przy pociskach oznaczonej postaci i ciężaru, osięguąó największe ciśnienie i największą szybkość. Zjawiska jednak tu są zbyt zawiłe, aby zadanie to w dostatecznej ogólności rozwiązać się dało.—Aby wszakże oznaczyć przebieg kuli, wyrzuconej z działa, znać przedewszystkiem należy prędkość początkową, z jaką ona działo opuszcza, a do tego celu służy wahadło balistyczne. Jest to rodzaj moździerza żelaznego, wypełnionego materyałaini ściśliwe-mi, jak drzewem, gliną zeschłą, i zawieszonego za pośrednictwem ramy żelaznej na osi poziomej, dokoła której może się kołysać, jak wahadło. Moździerz opatrzony jest nadto w skazówkę, która na obocznym łuku, podzielonym na stopnie, wskazuje obszernośó wahań. Gdy pocisk, wyrzucony z działa, w pobliżu umieszczonego, uderza moździerz, na

daje mu pewną szybkość, która zależy od masy i prędkości pocisku, jakoteż od masy bryły poruszonej. Zastosować więc tu można prawa uderzania się ciał niesprężystych i z wielkości przesunięcia się wahadła obliczyć szybkość pocisku. Dokładny wszakże rachunek wymaga uwzględnienia wielu okoliczności, które prowadzą do wzoru: . 2 sin 7, A,

w którym V oznacza prędkość szukaną, p—ciężar wahadła, b — ciężar pocisku, G, K, i — odległości środka ciężkości, środka wahań i punktu uderzonego od punktu zawieszenia, g—przyśpieszenie, zależne od siły ciężkości, A zaś —łuk odchylenia. Im pocisk jest cięższy i im większą posiada szybkość, tern też, oczywiście, większe być muszą wymiary wahadła balistycznego; w miarę więc, jak budowano działa coraz potężniejsze, powiększano masę jego aż do 4000 kilogramów. Gdy i tak olbrzymie wahadła balistyczne są już niedostateczne, posługiwać się trzeba innemi przyrządami, w których znów pomocniczym jest prąd elektryczny i które w ogólności nazywają się przyrządami el e k-tro-balistycznemi. — Historya. Aż do połowy wieku XVI o biegu ciała rzuconego miano pojęcia najzupełniej błędne; według fizyki Arystotelesa, kula rzucona bieży najpierw po linii prostej, a to wskutek udzielonego jej ruchu gwałtownego, poczem przechodzi w mieszany ruch kołowy, a dopiero, gdy ruch gwałtowny zupełnie ginie, posuwa się wreszcie naturalnym swym ruchem pionowo ku dołowi. Tartaglia (1537 r.) wprawdzie przyjął, że drogą ciała rzuconego jest linia krzywa, ale uzasadnia to również w duchu arystotelizmu przypuszczeniem, że ruch gwałtowny od samego początku łączy się z ruchem naturalnym, a szczęśliwym trafem odgaduje nawet, że największą doniosłość posiada rzut pod kątem 45°. Galileusz dopiero, istotny twórca dynamiki, wykazał, na zasadzie składu ruchów, że bieg ciała w próżni odbywa się po paraboli, Newton zaś wprowadził do rachunku i wpływ oporu środka, a Jan Bernouili (1718) zadanie to znacznie rozwinął, określił bowiem postać linii rzutu w przypuszczeniu, że opór jest proporcyonalny do jakiejkolwiek potęgi szybkości. Teoretyczne te wszakże wywody, jako zbyt zawiłe, dla praktyki niewielką przyniosły korzyść, tern bardziej, że nie umiano istotnie oznaczyć praw oporu powietrza; dla tego zwrócono się do doświadczeń, a po pierwszych próbach Andersona (1674) i Blondela (1685) lepsze rezultaty osiągnął Robins (1740), wynalazca wahadła balistycznego, którego użył do oznaczenia szybkości pocisku w różnych punktach jego drogi; z rezultatami swych doświadczeń zestawił różne liypo-tezy o działaniu oporu powietrza i oznaczył postać linii balistycznej. W dalszym ciągu zadaniem bali-styczuem zajmowali się genialni matematycy, jak: Euler, Lagrange, Poisson, a dalej Tempelhoff, Massenbach, Komarzewski i inni. Z dziedziny zaś teo-ryi do praktyki przenieśli dział ten mechaniki artylerzyści, a zwłaszcza Piobert i Didion, około połowy bieżącego stulecia. Objawy eksplozyi mate-

ryałów wybuchowych badał w końcu zeszłego wieku Rumford, w ostatnich zaś czasach Bunsen i Szyszkow, Noble i Abel, a zwłaszcza Berthelot. Ciśnienie gazów we wnętrzu działa badali: Sarrau i Vieille; Deprez wprowadził do tych poszukiwań dokładne przyrządy manometryczne. Najdokładniejsze obserwacye kuli w biegu przeprowadził Journée, fotografie jej otrzymali Mach i Saldier (1888).— Literatura. W języku polskim istnieje tylko mała, dosyć błaha książeczka: „Nauka balistyki“ Poumeta, przekład Antoniego Krauza, podporucznika kompanii rzem. artyleryi (Warsz. 1825). Ważniejsze traktaty są: Tempelhoff: „Bombardier prussien“. — Obenheim: „Ballistique“ (1814). — Piobert: „Traité théorique et pratique d’artillerie“.— „Cours de l’école d’application de l’artillerie et du génie“.—Wuich: „Lehrbuch der äusseren Ballistik“

s. K.

B-em nazywają także miejsca amfiteatralne, wprost

e. n.

sceny się znajdujące.

AV.®

'fi

fu

(1882).

li

Balk, ob. B a ł c h.

Balko v. Palko Franciszek Antoni, syn malarza, rodem z Wrocławia, * r. 1754; jeden z najsławniejszych malarzy historycznych swego czasu, był zarazem znakomitym portrecistą, koloryt miał pełny życia i wielce do natury zbliżony. B. mieszkał przez spory przeciąg czasu w Wiedniu, jako malarz nadworny księcia Esterhazego. Zasługuje na uwagę: św. Franciszek Ksawery i Ignacy. Obraz ten, przez prawdziwych znawców ceniony bardzo wysoko, zaleca się poprawnym rysunkiem i odpowiada zarazem wszystkim wymaganiom sztuki. Inny obraz w katedrze wiedeńskiej wyobraża św. Stefana i pod względem artystycznej-wartości nie

ustępuje pierwszemu Umarł B. w Wie-

<?

asi

II.

ail

dniu, niewiadomona-pewno, w którym ro-

i' '•

T' - ku.

•    ■ Balkon (tur.= bal

IphA — — akan«e), jest to ro-iKMapJK-r~- ńzaj przystawki do ;i frontowego muru do-mu, wspartej nasłup-yÆr+T    krokszty-

nach (ob.) i komuni-| kującej się bezpośre-• dni0 z mieszkaniem

SmMm

i?

Fig. 224. Balkon na kamienicy Nr. 87, przy ul. Krak. Przedmieściu w Warszawie.

wewnętrznem. Ze względu na rodzaj u-rządzenia, B. bywa odkryty, będący rodzajem podestu (ob.), ogrodzonego balustradą (ob.), lub zakryty, przedstawiający rodzaj występującego na zewnątrz fasady (ob) pokoiku, z trzech stron oszklonego, a z czwartej komunikującego się z mieszkaniem wewnętrznem. B-y są pomysłem nowoczesnego budownictwa, zastępują one w części t. z. loggie (ob.), i mają na celu dać możność szerszego widoku, lub korzystania ze świeżego powietrza. W budowlach murowanych, B-y bywają z kamienia lub żelaza i zajmują szerokość jednego lub kilku okien. Kryte balkony w budowlach polskich XVIII wieku zwano wykusz a m i (ob.), przeznaczenie ich jednak było odmienne od B-ów nowoczesnych,

3.

Fig. 223. Balkon.

Balkospust. Tak zwano zatwór bramy fortecz-nej, po za głównemi wrotami umieszczony i posiadający rodzaj zawiasuwego umocowania w górnej swej części. Zatwór taki, złożony był z bali, szczelnie ułożonych i umocowanych żelazem. W razie rozbicia bramy fortecznej, B. raptownie opuszczano na tłoczącego się nieprzyjaciela i wstrzymywano go w napadzie, zyskując na czasie dla zawarcia wtóry ch bram fortecznych.

Bali, (cz. Boli) Jan (f 1381) „szalony ksiądz“, franciszkanin, od r. 1366 karany przez arcybiskupa kantuaryjskiego więzieniem i exkomunikowany po razy kilka za podburzające kazania, przyczynił się do wywołania buntu chłopskiego w r. 1381 w Anglii południowej, pod przywództwem Wat Tylera. Należał do gminy Lollardów, czyli księży ubogich, którzy wykładali naukę Wicliffa, przesadzając mistrza, mawiali bowiem, że bogactwo, jako dar łaski Bożej, nie powinno się znajdować w rękach grzeszników, i że natura przeznacza ludzi do równości. B. wygłaszał także nauki na ulicach i rozstajnych drogach w polu. Zbierały się koło niego liczne

E. D.

rzesze i śpiewały piosnkę o spólnem pochodzeniu ludzi od Adama i Ewy:

nazwę B-y wyprowadzają od prowansalskiego słowa: b a 11 a r = tańczyć ; w każdym razie, przynajmniej we Francyi i Włoszech, pierwotnie wyraz ten oznaczał pieśń do tańca, rozwijającą jakiś motyw miłosny. Najdawniejsze B-y prowansalskie z XII wieku, oraz włoskie: Dantego, Petrarki, Bokacyusza, ten właśnie mają charakter; we Francyi zaś, jeszcze w XVII-ym wieku, teoretyk poezyi francuskiej, Boileau, w swojej Sztuce rymotwórczej zasadzał wartość B-y głównie na niespodziankach rymowych („La ballade, asservie à ses vieilles maximes, souvent doit tout son lustre au caprice des rimes). Niektórzy tylko sądzili, że wyraz B. wywodzić należy od szkockich słów: gwael-awd, co pieśń gminną oznacza; zdanie to jednak nie utrzymało się w nauce. Charakter atoli B-d szkockich istotnie jest odmienny od włoskich, francuskich i hiszpańskich, czyli wogóle romańskich, gdyż nie odznacza się wesołością i polotnością, lecz powagą, surowym na życie poglądem, który przebija się zarówno w tonie satyrycznym lub nawet komicznym, jak i w melancholijnym i ponurym. Kontrast narodów południowych i północnych, rasy romańskiej i germańskiej, wyraził się dobitnie i w tym gatunku poezyi. Podwójne zatem naznaczyć należy źródło pochodzenia nastroju B-y, choć nazwa jest jedna; prawdopodobną jest rzeczą, iż do utworów, powstałych samodzielnie w Szkocyi i Anglii, zastosowano dość niewłaściwie nazwę B-y. Historycy literatury wykazali, że mnóztwo B-d komicznych,

When Adam delfe and Eve span Wlio was then a gentleman? co w tłómaczeniu polskiem z XV wieku brzmi : Gdy Jadam drzewo rąbał, a Jewa zaś kądziel przędła, A gdzież wtenczas szlachcice byli?

Po stłumienieniu buntu, B. został powieszony w Co-

ventry.

T. K.

Ball (cz. Boli) Jan (* 1815 w Dublinie), mąż stanu. Jako poseł od uniwersytetu dublińskiego, zasiadłszy w 1868 r. w Izbie Gmin, odznaczył się w rozprawach o prawie kościelnem i gruntowem (Cliurch Bill, Land Bill) dla Irlandyi. Był lordem-kanclerzem Irlandyi w latach 1874—1880. Należy do stronnictwa zachowawczego.

Bali Jan (* 1818w Dublinie), mąż stanu i pisarz ; zasiadł w parlamencie w r. 1852, jako poseł z hrabstwa Carlów. W r. 1885 został podsekretarzem stanu dla kolonij. W memoryale skreślił nieszczęsny stan Irlandyi i proponował środki poprawy.

Bali Tomasz, rzeźbiarz amerykański (* 1819 w Charlesto wn). Zrazu poświęcał się malarstwu, potem oddał się rzeźbie i pierwsze powodzenie zdobył biustami i posążkami portretowemi. W r.

1853 za portret Webstera nagrodzony został złotym medalem. W krotce potem udał się na studya artystyczne do Włoch, gdzie spędziwszy dwa lata, do ojczyzny powrócił, i zaraz też powierzono mu cały szereg prac bardzo ważnych. Od r. 1856 obrał

wiciele, z w. XVII i XVIII, byli: Tickell, Shensto-ne, Cowley, Prior, Rowe, Gay. Ten ton, w połączeniu z treścią fantastyczną, cudowną, najwięcej też przypadł do smaku w dobie reakcyi literackiej przeciwko poezyi pseudoklasycznej. Stare B-y szkoc-Ballachrad.es (dosł. „rzucający dzikie gruszki“), kie, ogłoszone w zbiorze Percy’ego (1763), przetłó-

maczone częściowo przez Herdera na niemiecki, wpłynęły potężnie na rozwój B-y artystycznej. „Le-nora“ Biirgera r. 1773 wywołała z biegiem czasu ogromny szereg B-d w tym duchu we wszystkich literaturach nowożytnych. Szczególniej poezya niemiecka z końca XVIII-go i pierwszej połowy XIX stulecia w nie obfitowała. Prócz Biirgera, który ruch ten rozpoczął, najsławniejsze nazwiska balladotwórców są: Goethe, Schiller, Tieck, Chamisso, Brentano, Heine, Seidlitz, Uhland, Platen, Hebbel. Z pomiędzy nich na wyodrębnienie zasługuje w dziejach B-y nazwisko Schillera, który wprowadził do tego Ballachuliscłl, wioska szkocka w hrabstwie kształtu poetyckiego pierwiastek filozoficzny, przenika-Argyle 1019 m-ców. W okolicy jej znajdują się jąc swoje B-y dążeniem do uplastycznienia, za pomocą wielkie łomy marmuru i kamienia łupkowego, za- opowiadania, jakiejś pięknej, ogólno-ludzkiej zasady trudniające 300 robotników.    N- moralnej. W literaturze francuskiej Wiktor Hugo

Ballada jest to nazwa kształtu poetyckiego epicz- odznaczył B-y swoje zarówno ubieganiem się o dzi-no-lirycznego, w którym wątek jakiś dziejowy, fan- wną budowę wierszy i naciągane concetti, jak tastyczny lub z życia powszedniego wzięty, obrobio- i o pomysły efektowne. W literaturach słowiań-ny został w sposób nadający się do śpiewu, więc skich dał się odczuć przeważnie wpływ niemiecki zazwyczaj ujęty w formę zwrotkową. Powszechnie | wogóle, bardzo rzadko Schillerowski. W poezyi rus-

sobie na stały pobyt Włochy, przemieszkując to w Rzy- mianowicie w literaturze szkockiej, sięga równie odmie, to we Florencyi; wszelakoż wszystkie jego ległej, a po części odleglejszej nawet starożytności, dzieła znajdują się w Stanach Zjednoczonych, a są niż B-y poważne i tragiczne. Dopiero w dobie pó-po między niemi artystycznie pomyślane nagrobki źniejszej ton melancholijny wziął górę nad innemi, i pomniki publiczne z posągami portretowemi; z po- tak, że teoretycy zaczęli go uważać za istotną ce-między tych ostatnich najlepsze: pomnik Washing- chę B-y wielkobrytańskiej, której główni przedsta-tona w Bostonie i posąg prezydenta Lincolna, zdejmującego pęta z niewolnika. Drobne jego rzeźby rodzajowe z marmuru, prawie wszystkie, zdobią jego domowe ustronie artystyczne.— („Ottuv Słownik naucny“).    *

Uroczystość w Argos, nazwana od okrzyku, jakim wzajem nawoływali się chłopcy w tym dniu świątecznym. Według Plutarcha (Quaest. gr. 51), miało to się odbywać na pamiątkę pierwszego pożywienia mieszkańców tej dzielnicy helleńskiej. Na poparcie tego można przytoczyć, że wszędzie w najdawniejszych mieszkaniach nawodnych znajdowano szczątki i ziarna gruszek z gatunku zwanego achras (Troyon: „Habit, lacustres“; w Lozannie, 1860, str. 278). Najdawniejszy posąg Hiery w Argos, według Pau-zaniasza (II; 17, 5), wyrzeźbiony był z dzikiej

gruszy.

K. K.

skiej zainaugurował B-ę Żukowski—przeróbką „Le- gierski pochodzenia żydowskiego. Nazywa się wła-nory“ Biirgera, p. t. „Ludmiła“ (1808). U Czechów główniejsi balladotwórcy XIX w. w chronologicznym porządku byli: Hnievkovsky, Czelakovski, K. J, Erben, V. Halek, J. Neruda, Jar. Vrchlicky. U nas pierwsza B., ale bez tego wyrazu, pojawiła się w druku w r. 1803, w „Pismach różnych“ J. U. Niemcewicza, p. t. „Alondzo i Helena, duma, naśladowana z angielskiego“. Ale wiersz ten nie zwrócił na siebie baczniejszej uwagi, nie wywarł wpływu. Wyraz ballada pojawia się u nas w druku poraź pierwszy w r. 1816, podpisany pod tłómaczeniem „Nurka“ Schillerowskiego, w „Pamiętniku Warszawskim“.

ściwie Bloch i pod tern nazwiskiem ogłaszał początkowe swoje prace, mające na celu zmadjary-zowanie żydów. W r. 1840 wydał węgierski przekład ksiąg Mojżeszowych; później, wspólnie z Józefem Szèkàcsem, przełożył Nowy testament, ale ogłosił go drukiem tylko częściowo. W r. 1843 B. przyjął protestantyzm i oddawał się teologii; w 1848—49 był sekretarzem Görgeja, później wykładał języki wschodnie w protestanckiej szkole teologicznej w Peszcie i walczył piórem w obronie wolnomyślności religijnej w „Renaniana“ (1864), „Der Kampf des Protestantismus gegen den Ultramontanismus“ (1864) i innych. Naukowe znaczenie mają jego prace słownikarskie i gramatyczne, a zwłaszcza „A magyar nyelo teljes szótara“ (Dokładny słownik jęz. węg. Peszt, 1867). Ogłosił prócz tego cenny zbiór przysłów węgierskich (Peszt, 1855, 2 tomy, wyd. II). B. w r. 1840 został członkiem korespondentem, a w 1858 członkiem rzeczywistym węgierskiej akademii nauk.

Ballanche Piotr Szymon, filozof, historyk i poeta francuski z początku b. w. (* 1776—f 1847), jeden z promotorów romantyzmu. Prawda, według niego, wypływa z uczucia, a idea piękna zlewa się z ideą dobra. Celem ludzkości jest ciągłe doskonalenie się. Należy zarzucić tradycyjne studya klasyczne, a zwrócić się do natury i do wiary. Rzymianie i grecy niczego nas już nie nauczą. Ludzkość idzie ciągłe naprzód pod wodzą Opatrzności. Była w upadku, przechodzi obecnie wiek próby, a skończy epoką odrodzenia. W tern odrodzeniu B. streszcza swoje humanitarno-sentymentalne poglądy. Nastanie wieczny pokój i wieczna miłość, nie w duchu socyalizmu, który się opiera na względnej idei szczęścia, ale w duchu chrystyanizmu, który otwiera przyszłość duszy ludzkiej na drodze wiekuistego doskonalenia się. Wszystko to spełni się pod wpływem rozwoju liberalnych uczuć religijnych i przy pomocy głosowania powszechnego, które zniesie nienawiść. Po za temi kilku ideami, poglądom B-a brak ścisłości i systemu, to też w ogólnej historyi filozofii, mimo kilku dzieł z poważnemi tytułami, nie gra on żadnej roli. Ale piękny język, bujna fanta-zya, szlachetne porywy i niekiedy świeże pomysły, uczyniły go inicyatorem kilku prac obcych, bardziej wykończonych. Od niego-to, między innemi, Chateaubriand zapożyczył pomysł swego „Geniuszu Chrystyanizmu“. W filozofii B. zbliża się do neo-platończyków, których głębiej studyował. Ważniejsze jego dzieła są następujące: „Essai sur le sentiment“ (1801), „Fragments“ (1808), „Essai sur les institutions sociales“ (1818) i „Prolégomènes“ (1827), stanowiące właściwie wstęp do kilku poematów liistoryozoficznych, pod ogólnym tytułem: „Pa-lingénésie sociale“. Zbiorowe wydanie w 4 tomach,

Pierwsze „naśladowanie B-y Biirgera „Lenora“ ukazuje się r. 1819 w „Pamiętniku Naukowym“, p. t.

„Kamila i Leon“; autorem jego był Krystyn Lach Szyrma, który też pierwszy u nas napisał i w tymże „Pamiętniku“ ogłosił: „Uwagi nad balladą Biirgera Lenora“. Dopiero wszakże B-y Mickiewicza, pomieszczone w 1-ym tomie jego „Poezyj“ (Wilno,

1822), dały początek potężnemu ruchowi literackiemu, w którym przez długi czas B. stała się szczególniej ulubionym i uprzywilejowanym gatunkiem poetyckim. Mickiewicz w początkach twórczości swojej obierał do B-d tematy fantastyczne, cudownością nacechowane, a chociaż rychło porzucił tę sferę obrazów i zwrócił się do życia realnego („Renegat“, „Alpuhara“, „Czaty“, „Trzech Budrysów“), naśladowcy chwycili się głównie pierwszego wzoru, i coraz bardziej przesadzając w nadzwyczajności pomysłów, lub w sztucznej naiwności formy, ośmieszyli ten kształt poetycki. Głośniejsi balladotwórcy z pierwszej doby romantyki naszej, byli: Tomasz Zan, A. E. Odyniec, Aleksander Chodźko, S. Wit-wicki. Z późniejszych lat niewieleby można wymienić utworów, któreby dla piękności swojej mogły być postawione w rzędzie wdzięcznych nabytków poetyckich. J. N. Jaśkowski, Fr. Morawski, K.

Ujejski, J. Łuszczewska (Deotyma)—oto główniejsze imiona balladotwórców z drugiej doby romantyki.

W najnowszych czasach, jak wogóle w Europie, tak i u nas, forma ta wyszła z mody, tak, że gdy stowarzyszenie „Lutnia“ w Warszawie ogłosiło konkurs na napisanie B-y, wśród samych poetów powstało zdziwienie, a lubo nie zabrakło współubie-gających się, nie zyskał utwór nagrodzony żywszego zajęcia. Dodać tu wreszcie potrzeba, że wśród teoretyków do tej pory nie ustaliło się ścisłe określenie i odgraniczenie B-y od romancy, zwłaszcza wśród niemców. — Źródeł informacyi o B-ie i jej dziejach jest mnóstwo, zarówno w dziełach teoretycznych, jak historycznych. Co do teoryi, można znaleźć wyczerpujące objaśnienia w „Poetyce“ Rudolfa Gottschalla, w „Nauce Poezyi“ H. Cegielskiego,

A. Bądzkiewicza. Z rozprawek oddzielnych, wymieniam tylko przez polaków napisane: H. Biege-

j. o

leisen: „Tło ludowe ballady A. Mickiewicza p. t. p. t. „Oeuvres“ (1830).

Ballantrae, Ballantire, port szkocki w hrabstwie Ayr, przy uściu rz. Stinchar do zatoki Clyde; znaczne

And. S.

„Ucieczka“ („Świt“, 1885). — Stefan Grudziński:

Ballantyne Jakób (* 1813—f 1864), oryen-talista angielski, po ukończeniu nauk w Edynburgu, studyował w Indyach wschodnich języki wschodnie,

„Lenore in Polen, eine litterarhistorische Abhandlung“ (Bochnia, 1890). — Jan Ew. Rembacz: „Bal- rybołówstwo, lada w literaturze niemieckiej i polskiej“ (Jasło,

1890).

P. Chm.

Ballagi Maurycy (Mór) (* 1815), pisarz wę-

And. S.

Al. fol.

N. i Dr. Ą. P.

Balie Mikołaj Edinger (* 1744—f 1816), teolog duński, od r. 1772 profesor teologii na uni-

N.

N.

później wykładał je w edynburskiej akademii wojsko wnej i żeglarskiej. Od r. 1841—61 był dyrektorem kolegium w Benaresie; po powrocie do Europy został bibliotekarzem przy East-India Office. Opracował kilka podręczników do nauki sanskrytu i nowszych dyalektów indostańskich: „Grainmar of the Mahratta language“ (1838), „Catechism ot Sanskrit grammar“ (1843) i t. d.; wydał niektóre prace starożytnych gramatyków sanskryckich i przełożył wiele traktatów dawnych szkół filozoficznych indyjskich, których naukę zbadał gruntownie. Spostrzeżenia swoje w tej materyi zawarł w dziełach: „Synopsis of science in sanscrit and english“ (1856), „Christianity contrasted with Hindu philosophy“ (1859) i t. d.

Bałlarat, (Ballaarat), miasto Australskie w prowincyi Wiktoryi, drugie co do wielkości i znaczenia po stolicy Melbourne, względem której leży na północo-zachód nad rzeką Yarrowee. Początkiem swoim sięga 1851 r.: gdy odkryte w okolicy kopalnie złota nęcić poczęły licznych osadników (tu znaleziono bryłę złota, ważącą 69 kg.=Welcome Nugget). Odtąd wzrost miasta szybkim postępuje krokiem, a jakkolwiek w ostatnich czasach wydajność kopalni zmniejsza się widocznie, to jednak rozpęd, nadany rozwojowi, nie słabnie, gdyż przedsiębiorcza i energiczna ludność, dla wyrównania niedoboru, szuka środków utrzymania w innych procederach. Jakoż B. liczy dziś do 40,000 lndności, jest węzłem sześciu linij dróg żelaznych, oraz siedliskiem dwóch biskupów: katolickiego i anglikańskiego, ma 40 kościołów, szpitale, dom sierot, kilka banków, teatry, dwie biblioteki, szkołę górniczą, dwa kolegia, cztery szkoły realne, a obok tego browary, odlewnie żelaza, fabryki tkanin wełnianych, młyny parowe i t. p. Miasto składa się z trzech części: B., B. East i Sewastopola. Okolica zatrudnia do 2,000 ludzi w kopalniach złota, gdzie machiny parowe działają obok siły koni; znaczna część ludności oddaje się zyskownej hodowli owiec.

Ballard, słynna firma paryska, która od czasów Henryka II, aż do rewolucyi francuskiej, posiadała monopol drukowania nut muzycznych. Założycielem jej (w 1552 r.) był Robert B. oraz jego wspólnik Adrien Le Roy. Następcy Roberta: Pierre (1633), Robert (1639), E. Christophe (1673), Jean Baptiste Christophe (1695), Chr. Jean François (1750) i Pierre Robert (1763), korzystając z monopolu, żadnych nie wprowadzali ulepszeń w sztychowaniu nut i posługiwali się aż do 1750 r. temi samenn czcionkami, jakich używano w Paryżu jeszcze w XVI wieku.

Ballater, wioska szkocka w hrabstwie Aberdeen, nad rzeką Dee, wśród dzikiej romantycznej okolicy, 760 m-ców, połączona koleją żelazną z m. Aberdeen. Wzniesienie 300 m. nad p. m., klimat górski silnie orzeźwiający i krzepiący, uczyniły B. uzdrowiskiem klimatycznem. W pobliżu, źródła mineralne Pananich, Oalmoral Castle, oraz Ballatrich Farm, gdzie Byron część dzieciństwa swego przepędził.

wersytecie kopenhaskim, później kaznodzieja nadworny, a od 1783 do 1808 biskup seelandzki. Jego „Theses theologicae“ (Kopenhaga 1776), ' służyły aż do końca w. XVIII za podstawę do wykładu teologii na wielu uniwersytetach niemieckich. Jako zwolennik luterańskiej ortodoksyi, B. był przeciwnikiem nowszego prądu umysłowego, który rozchodził się z Francyi; stąd jego ostre napaści na zwolenników wolnomyślnego kierunku w teologii, Basthol-ma i innych.

Ballenstedt, miasto okręgowe, w księztwie An-halckiem, nad rzeczką Getelą, przy drodze żelaznej do Aschersleben i Quedlinburga, liczy 4852 m-ców, trudniących się garncarstwem, ogrodnictwem i t. d. Dzieli się na miasto stare i nowe; posiada piękny kościół ewangelicki i głośny zakład wychowawczy. W pobliżu, połączony z miastem wspaniałą aleją, wznosi się na wzgórzu zamek starożytny, z kaplicą, w której spoczywają zwłoki Albrechta Niedźwiedzia; w zamku znajduje się duża biblioteka i gale-rya obrazów, między któremi kilka arcydzieł szkoły holenderskiej. Zachwycający widok z okien zamkowych na okolicę. B. należał początkowo do hr. Askańskich (od VII st.); w r. 940 na miejscu ich zamku założono klasztor benedyktynów, który, podczas powstania chłopów, zburzony został w roku 1525; na ruinach klasztoru wzniesiono ponownie zamek i do niego w r. 1765 przeniósł swą rezy-deucyę książę Fryderyk Albert Bernburski. Od roku 1863 zamieszkuje w nim wdowa, księżna Anhalcka. Miasto B. obdarzone zostało prawem miejskiem i otoczone murami za księcia anhalckiego Wolfganga, w 1-ej połowie XVI st.; wojska cesarskie w 30-to letniej wojnie zdobyły je i złupiły 1626 r. Okręg ballenstedzki ma 342,₇₉ kil. kw. liczy 27,467 m-ców i oddzielony jest od reszty księztwa Anhalckiego przez pruską Saksonię. Porów. „Haus B. und die Grafen von Aschersleben“ Jänsch’a (As-chersl. 1873).    N-

Balleny, grupa pięciu niewielkich, skalistych wysepek, wulkanicznego pochodzenia, na oceanie Lodowatym południowym, leżących na kole bieguno-wem między 163° a 165° dług. wschód. Gr. Są niedostępne, strome i nie posiadają żadnej roślinności. Odkrył je w r. 1839 i swem nazwał imieniem Jan Balleny, kapitan marynarki angielskiej, wysłany na czele dwóch okrętów dla badania oceanu południowego.

Ballerini Velio Giuseppe (* 1842), uczony i powieściopisarz włoski, jest obecnie profesorem prawa w uniwersytecie w Turynie. Dotychczas ogłosił drukiem; „Pensieri sulla filosofia della storia“ 1864), „Influenza del Cristianesimo sul migliora-mento del diritto“, „LTtalia e gli stranieri“, „II comune neirordinamento amministrativo italiano“ (1872), „L’igiene e l’economia domestica“ (1875); „Instituzioni politiche e civili dello Stato“ (1878, 4-te wydanie), Il problème della pace perpétua“ (1885, 3 wyd.). Obok tego napisał trzy powieści: „Olimpia“, „Amatilde“ i „Fede“ (1868—74) i kilka nowelek, jak nb. „Gli angeli della Famiglia“ i inne.

Balleroy, stolica kantonu t. im. w departamencie francuskim Calvados, na prawym brzegu rz.

101

Encyklopedia Powszechna llustr. T. VI

And. S.

Ballestrem Franciszek, poseł do parlamentu niemieckiego (* 5 września 1834), ordynat dóbr Ruda i Biskupice na Górnym Szląsku, pochodzi z osiadłej tutaj magnackiej rodziny niemieckiej, rzymsko-katolickiego wyznania. Study a uniwersyteckie odbywał na wszechnicy w Leodyum. W 1855 r. wstępuje do służby wojskowej; przyjmuje udział w obsadzeniu granicy wschodniej w 1863/4 r.; następnie odznaczył się podczas wojny austryackiej 1866 francuskiej 1870/1, gdzie był ranny. Roku 1872 obrany do parlamentu cesarstwa, gdzie odtąd na ławach centrum katolickiego zasiadał bez przerwy, obierany od okręgu opolskiego. R. 1875 mianowany szambelanem papieskim. Od roku 1891, po zgonie Windhorsta, uważany, obok Schorlemer-Alsta, za naturalnego przywódzcę stronnictwa centrum w sejmie.

Balletys (od balio wrzucam). Obrządek, odbywający się w ostatnich dniach świąt Eleuzyńskich, po wtajemniczeniu w istotę kultu. Była to udana bitwa pociskami kamiennemi—i do niej odnosi się

Drôme (lewy dopływ rzeki Aurę), kopalnie węgla, wyrób koronek, 1200 m-ców.

Balleryna (włos.), tancerka, baletnica, prima B.=pierwsza tancerka w teatrze.

Ballesteros don Francisco, (* w Saragossie 1770—f w Paryżu 28 czerwca 1832), generał hiszpański; w r. 1795 odbył kampanię w Katalonii, w randze porucznika ochotniczego oddziału aragońskiego; w r. 1802 otrzymał stopień kapitana, który mu następnie odebrano, pod zarzutem przedajności. Książe Pokoju postawił go na czele służby komo-rowej w Asturyi. R. 1808, podczas najazdu francir skiego, junta Asturyi poleciła mu organizacyę wojsk ochotniczych, nadawszy mu stopień pułkownika. Po bitwie pod Baylen, w której brał udział, począł szybko awansować. W chwili, gdy regencya Ka-dyksu powierzyła Wellingtonowi naczelne dowództwo wojsk hiszpańskich (1813), B., zajmujący stopień generała-porucznika armii andaluzyjskiej, poparty przez większą część generałów, zaprotestował żywo przeciwko tej notninacyi i zaproponował nawet ogłoszenie pronuuciamienta. Kortezy skazały go na wygnanie. Ferdynand VII, powróciwszy do Hiszpanii, powołał B-a do ministeryum wojny (1815). Ruchliwy ten żołnierz, przechodzący wedle własnych widoków z obozu do obozu, ściągnął na siebie niebawem podejrzenie rządu i został znów skazany na wygnanie do Valladolidu (1816). R. 1820 starał się o powrót do łaski, ofiarując się na dowódzcę przeciwko powstańcom na wyspie Leon, ale ofiarę tę odepchnięto; popierał wówczas gorąco usiłowania stronnictwa narodowego, które żądało od Ferdynanda przywrócenia konstytucyi z r. 1812. D. 7 lipca 1822 r. B. stanął na czele milicyi i wypędził z Madrytu cztery bataliony gwar-dyi, które chciały odbić króla, odmawiającego wszel kich koncesyj i zamkniętego w pałacu. D. 24 stycznia 1823 r. otrzymał naczelne gubernatorstwo Madrytu, któremu zagrażał Bessières, jeden z przywódców band. Kiedy książę Angoulême wystąpił z interwencyą w sprawach Hiszpanii, B-owi powierzono obronę prowincyj baskijskich, ale najazd był tak gwałtowny, że B. musiał się cofnąć na Sara-gossę, a następnie na Walencyę, Alikante i Karta-genę. Generał Molitor doścignął go pod Campillo de Arenas i, pobiwszy na głowę, wymógł na nim podpisanie konwencyi, uznającej regencyę Madrycką, i zobowiązanie się do wydania wszystkich fortec, będących jeszcze w jego ręku; w zamian przyrzekł amnestyę polityczną i wypłatę żołdu całemu wojsku. (4 sierpnia 1823). Generał Riego nie chciał uznać zawartej konwencyi i, zebrawszy nowy oddział wojska, namawiał B-a do ostatniego wysiłku na korzyść niepodległości narodowej, ale B., obawiając się narazić regencyi Madryckiej, odmówił swego udziału, co mu się zresztą na nic nie przydało, gdyż król Ferdynand, podpisawszy dekret w Puerto Santa-Maria, kasujący wszystkie rozporządzenia rządu konstytucyjnego (1 październik 1823), skazał B-a na śmierć. Dzięki pomocy księcia Angoulême, generał zdołał ujść i dostał się do Paryża, gdzie przebywał aż do śmierci.

Ballesteros Don Luis Lopez, (* 1778 r.

w Galicyi—f w Madrycie 12 października 1853 r.) hiszpański minister finansów, brat poprzedniego. R. 1808 był komisarzem wojennym, następnie generalnym dyrektorem przychodów publicznych. Po interwencyi księcia Augoulême w Hiszpanii, monarchowie świętego Przymierza narzucili Ferdynandowi VII, za pośrednictwem ambasadora rosyjskiego, Pozzo di Borgo, ministeryum wzmiankowane (14 grudnia 1823), w którem teka finansów dostała, się B-owi, uczniowi i towarzyszowi dawnego ministra Garay’a. Dochody wtedy wynosiły 380 milionów realów, a wydatki 700 milionów. Aby zapełnić deficyt, trzeba się było uciec do pożyczki, i w tym celu zjednać zaufanie kapitalistów. B. zreorganizował. rachunkowość, utworzył kasę amortyzacyjną, założył wielką księgę długu publicznego i bank św. Ferdynanda, zmniejszył do minimum wydatki państwowe. Dzięki tym środkom, powiodło mu się przeprowadzić w Paryżu, za pośrednictwem d'Aguada, pożyczkę 780 milionów, a następne emisye wyniosły 1,842,000,000. Pobudził również kraj do czynniejszej akcyi, i już lata 1828 i 1829 dały znacznie większy dochód. Oddawna Hiszpania nie cieszyła się takim dobrobytem, to też pamięć B-a jest tam jeszcze żywą, jakkolwiek pożyczki Aguada zdyskontowane na 50 czy 60°/o, obciążyły poważnie przyszłość. Zaszłe zmiany gabinetowe d. 1 października 1832 pozbawiły B-a ministeryalnej teki. Ani regencya, ani następne panowanie Krystyny nie powołały go już do władzy. Otrzymał tylko tytuł radcy stanu i senatora, a w końcu r. 1851 został wice-prezesem rady zamorskiej. Hubbard: „Hist. contemporaine de l’Espagne“ (Paryż 1869) Gr. Enc fr. Lamiraulfa. '• Ballestrem Eufemia, hrabianka (* 1854 w Raciborze na Szląsku), zamężna Adlersfeld, nowelistka niemiecka, oprócz różnych antologij i przekładów, ogłosiła drukiem: „Blaetter im Winde“ (1876), „Verschlungene Pfade“ (1877), „Die Augen der Assunta und andere Novellen“ (1886), oraz kilka większych powieści: „Lady Melusine“ ( 187»), „Violett“ (1883) i t. d.

Po-

K. K

Al. Poi.

gesu.

And. S.

pcu) 4772 m ców.

J. A.

ustęp hymnu homerycznego o Demetrze (w. 265), wspominający walkę, jaką na cześć Demofona powinny sobie nazawsze wydać dzieci Eleuzy. dobnego rodzaju obrzędy spotykamy i w innych kultach, zbliżonych do eleuzyńskiego, między inne-mi w uroczystościach Dàmii i Auksezyi w Trezenie (Pauz. II; 32, 3). Bardzo ważne znaczenie symboliczne przywiązane być musiało do obrządku B., gdyż jeden z rozmówców w „Uczcie“ Ateneusza powiada, że nie chciałby dać w tym przedmiocie objaśnień, choćby mu wszyscy obecni zapłacili. Dziś niepodobna przeniknąć znaczenia tego symbolu, związanego z samą rdzenią tajemnic eleuzyńskich. Lenormant jednak, cytując O. Jahna „Berichte d. Sachs. Gesellsch.“ (1841, str. 133), zwraca uwagę na poruszoną tam kwestyę związku, zachodzącego pomiędzy obrządkiem B., odbywanym w Eleuzys na cześć Demofona, wychowanka Demetry (bogini zbóż), którego ona pragnie obdarzyć nieśmiertelnością, a rośliną ballis, zielem zmartwychwstania i nieśmiertelności, które gra wielką rolę w legendzie o Tylosie lidyjskim (Pliniusz: „Hist. nah“, XXV; 2, 5).

Balli Jan, rodem Włoch, muzyk Zygmunta Au-gunta Jagiellończyka, zwany w Polsce Dżiano Balii, lub Dżianoballi (z włoska: Giovanni Balii). Podług asygnacyi przesłanej Hieronimowi Burzyńskiemu, żupnikowi, Wieliczki i burgrabiemu krakowskiemn, przez J. L. Decyusza, pod datą 5-go kwietnia 1563 r. (rękopis tej asygnacyi znajduje się w zbiorach

A.    Polińskiego), B. pobierał 25 flor. pensyi kwartalnej. W 1568 r. za położone zasługi otrzymał obywatelstwo krakowskie.

Ballia, bardzo urodzajny i gęsto zaludniony okrąg w Indostanie, w tak zwanych północno-zachodnich prowincyach, dystrykcie Benares,—zajmuje widły rzeczne, utworzone przez Ganges i lewy jego dopływ Sardę v. Ghaghrę, ma 2965 km. □ i w 1881 r. przeszło 924,000 m-ców t. j. 315 na 1 km. □; zaludnienie, jakiego najpierwsze pod tym względem prowincye Belgii me wykazują. Stolicą okręgu jest

B.    na lewym brzegu Gangesu, odwiedzana corocznie przez 7* mil. pielgrzymów, którzy przybywają tu dla obmycia się z grzechów w świętej wodzie Gan-

Ąnd. S

Ballin Klaudyusz, sławny złotnik paryski, * 1615, prace swe, wykonywane w większej części podług wzorów starożytnych, nadzwyczaj ładnie i zręcznie, poświęcał Ludwikowi XIV, kard. Riche -lieumu, Colbertowi, zdobiąc zarazem mnóstwo świątyń. Zmarł w r. 1678 (Meyer’s Conservations Lex.).

Ballin a, 1) miasto w Irlandyi, prowincyi Con-naught, hrabstwie Mayo, port przy rozszerzonem uściu rz. Moy, 5710 m-ców. Jest to miasto nowożytne, siedziba biskupa, ma fabryki tkanin lnianych, prowadzi ożywiony handel i zajmuje się połowem łososi. W r. 1798, francuzi zdobywają B-ę, jedyny punkt w połączonem Królestwie W. Brytanii. 2). B. miasto portowe w Australskiej prowincyi Nowej Południowej Walii w hrabstwie Rous, przy uściu rz. Richmond, latarnia morska, kopalnie złota.

Ballinasloe, miasto w Irlandyi, prowincyi Con-naught, hrabstwie Galway, na lewym brzegu rz.

Suck (dopływ Szannonu), przy drodze żel. z Gal-way do Dublina, siedlisko biskupa katolickiego, garbarnie i fabryki wyrobów ze skóry, wielkie jarmarki na bydło (w październiku) i na wełnę (w li-

And S.

Balling Ole Peter Hansen, malarz norweski (* 1823 w Chrystyanii). Uczył się najpierw u malarza dekoracyjnego, Jakóba Wunderlicha, a w roku 18-t.ym życia wstąpił do akademii w Berlinie, 1846 roku przeniósł się do Kopenhagi, potem zaś przez dwa lata dokształcał się w Paryżu. W r. 1856 udał się do New-Yorku. W początkach swego zawodu artystycznego malował najwięcej obrazów historycznych („Herold Haarfager przy śmierci żony“, „Król Abel, zabity przez swojego brata, Eryka“, „Bitwa kawaleryi w Szlezwiku“ i inne); późuiej, szczególniej w Ameryce, oddawał się głównie portretowaniu, a w tym rodzaju godna jest zaznaczenia konna grupa generałów p. t. „Bohaterowie rzeczypospolitej“. Z ostatnich obrazów zasługują na wzmiankę: „Bitwa pod Hofnrsjordem w Norwegii“ i „Ojciec Mignony“, z krajobrazów zaś „Brushburning of Artist’s Lake“ i „Long Island“.— („Ottuv: Słownik naucny“).    *

Ballon, francuska nazwa zbiorowa kilku szczytów w górach Wogeskich, jak np. Ballon de Sulz, B. d’Alsace, i t. d. odpowiada niemieckiej nazwie Belchen (ob.).

B allô ta, M i e r z n i c a (bot.) Rodzaj należący do rodziny wargowych(Labiatae)plemieniaStachydeae, typ podplemienia Balloteae, posiada kielich prawie lejkowaty, 5 kanciasty, 10-smugowy, w pięć ząbków wycięty; koronę o rurce krótkiej, 2 wargową, której warga górna wzniesiona sklepisto, drobno-karbowana, dolna 3 klapkowa, o środkowej klapce większej wyciętej; pręcików 4 wraz z szyjką słupka z korony wystających, do siebie zbliżonych i do wargi górnej przywartych; niełupki kątowate. Mierznice są to rośliny zielne, trwałe. Znanych jest około 20 gatunków, z których w naszej florze znajduje się tylko jeden, mianowicie Mierznica czarna (Ballota nigra L.), często spotykana koło wsi, przy płotach, w ogrodach, na gruzach i t. p. Ma korzeń gałęzisty, łodygę wzniesioną, gałęzistą, wraz z liśćmi szorstkawo-włosistą: liście zwieszone, ogonkowe, grubo piłkowane; dolne sercowato-okrą-gławe, wyższe jajowate lub sercowato-jajowate; korony błękitnawo-purpurowe, rzadko białe. Wysoka od 2—4'. Cała roślina wydaje woń silną, nieprzyjemną. Smak ma gorzki. Używa się w medycynie na równi z szantą pospolitą (Marrubium vulgare L.), z którą zwykle i rośnie razem.

Ballotowanie, głosowanie tajemne. „Ballotage“ w Anglii zowie się oddawanie głosów za pomocą kartek, w przeciwieństwie do używanego tam z dawnych czasów jawnego głosowania przy wyborach do parlamentu. Zaprowadzenie tego sposobu głosowania, celem zapobieżenia wpływom rządu lub zamożnej klassy ludności, było usilnem dążeniem jednego z politycznych stronnictw Anglii; cel ten swój osiągnęło ono przez „Ballot-act“ z r. 1872. Teraz specyalne, przez kulki dopełniane, tajemne głosowanie, zowie się, zwyczajnie nawet i po za

po ukończeniu nauk w Grenobli, wstąpił jako elew do szpitala wojskowego, odbył kampanie we Włoszech i Portugalii, poczem, w 27 roku życia, został naczelnym lekarzem cywilnego i wojskowego zarządu na San Domingo. Tu ro'począł swe studya nad chorobami epidemicznemi, przedewszystkiem nad febrą żółtą, o której, wespół z dr. François, ogłasza (1803 r.) pracę: „Mémoire sur la fièvre jaune“. Powróciwszy po dłuższej niewoli u anglików do rodzinnego kraju, objeżdżał z polecenia rządu wybrzeża morza śródziemnego, dotknięte gorączką żółtą; po dłuższej jeszcze podróży po Włoszech i Anglii, ogłasza: „Opinion sur la contagion de la fièvre jaune“ (Paryż, 1810), a po opuszczeniu służby wojskowej—główne swe dzieło: „Du typhus de l’Amérique, ou de la fièvre jaune“ (1814), w któ-rem dowodzi, że choroba ta niezawsze jest zaraźliwą. Sam na sobie dał przykład, że można dwukrotnie zapadać na żółtą febrę, chorował bowiem raz w San Domingo, a drugi raz w Hiszpanii. Gdy 1821 r. wybuchła choroba ponownie w Barcelonie, brał udział w wysłanej tamże komisyi sanitarnej francuskiej i ogłosił stosowne raporty, wespół z Fran-ę o i s’em i P a r i s e fern. Po powrocie z tej wyprawy mianowany członkiem najwyższej rady zdrowia, oraz prezydentem Akademii lekarskiej. Gdy (1832) cholera zawitała do Francyi, B. znowu ze szczególną troskliwością zajął się badaniem tej epidemii, w licznych podróżach po kraju śledząc jej pochód. Napisał też o cholerze: „Etudes sur la choladrée lymphatique ou choléra indien et sur la fièvre jaune“ (Paryż, 1833—1835); temuż przedmiotowi poświęcił jeszcze później kilka rozpraw i memorya-łów. Z innych prac jego zasługują dalej na uwagę: „Studya nad wodami mineralnemi w Lamothe-les-Bains około Grenobli“, „O szkorbucie“ i „O wściekliźnie“. Szczególniejszą uwagę zwracał tu B. na studyum nad środkami lekarskiemi, silnie działaj ą-cemi; pisał też z tego powodu liczne prace o działaniu morfiny, narkotyny, chininy, narceiny i t. d., i dał pochop do napisania nowej francuskiej farmakopei. Pracował też nad elektroterapią i wydrukował rzecz: „Du galvanisme médical“ (1825), zaś ' w wielkim słowniku encyklopedycznym lekarskim pisał liczne artykuły hygieniczne. Gdy dodamy do tego, że pisał nadto projekty stowarzyszenia lekarskiego, życiorysy znakomitszych kolegów, oraz że od 1820 był współwydawcą „Revue médicale historique et philosophique“, a także współpracownikiem istotnie czynnym z jakiego tuzina pism lekarskich, to śmiało rzec można, że działalność jego i pracowitość były iście zdumiewające. — Ob. „Biographisches Lexicon“ Wernicha i Hirscha, oraz „Słownik“ Calissena, a także Piorrego w „Buli. de 1’Acad. de méd.“ (T. XXXI, 1866).

Anglią, bali oto waniem, np. przy przyjmowaniu nowych członków do towarzystw zamkniętych lub korpo-racyj, lub wydawaniu przez nie postanowień. Czarna kulka, wrzucona w urnę, znaczy odrzucenie, biała—przyjęcie. Mówi się tedy, że ten a ten został przeballotowany, gdy przez odpowiednią liczbę czarnych kulek pytanie co do jego przyjęcia zostało rozwiązane przecząco.

Ballon Ozyasz (* 1771—f 1852), pisarz teologiczny i ksiądz sekty uniwersalistów w Stanach Zjednoczonych, (od r. 1807 w Bostonie), wydawał czasopismo „Universalist expositor“, przezwane później „Universalist quarterly“ i różne prace teologiczne w duchu swojej sekty; ważniejsze z nich są: „The ancien history of universalisai“ (1829), i „Examination of the doctrine of future rétribution“ (1846).

Ballston, bardzo uczęszczana miejscowość kąpielowa w Stanach Zjednoczonych Ameryki pn. w Stanie Nowojorskim, hrabstwie Saratoga, pod 43° sz. pn. przy drodze żelaznej z Saratogi do Cohoes, 2418 m-ców. Skład chemiczny tutejszej wody mineralnej przypomina zdroje w Spa, skąd osada nosi także nazwę Ballston-Spa.

Ballu Teodor, architekt francuski (* 8 czerwca 1817 r. w Paryżu—f tamże 22 maja 1885). Rozpoczął studya w r. 1835, w pracowniach pierwszorzędnych architektów, następnie wstąpił do szkoły sztuk pięknych w Paryżu, którą ukończywszy, podróżował po Włoszech i Grecyi, gdzie projektował przebudowy zabytków starożytnych. Powróciwszy do rodzinnego miasta, objął, po śmierci archi-tekta^Gau, projektodawcy kościoła św. Klotyldy, główny nadzór nad tą budowlą. Jego projektu są kościoły paryskie św. Trójcy, św. Ambrożego, św. Józefa i reformowany przy ulicy Roquepine, jak również wiele gmachów publicznych i prywatnych, które projektował, albo budową ich kierował, jako generalny inspektor robót budowlanych publicznych w Paryżu. Doskonały znawca swojej specyal-ności, szczególniej zaś architektury kościelnej, od r. 1857 kawaler legii honorowej, był członkiem wielu towarzystw architektonicznych zagranicznych, a od r. 1872 członkiem akademii sztuk pięknych w Paryżu. Jako architekt miasta Paryża, wielkie położył zasługi, przyozdabiając go prawdziwie pamiąt-kowemi budowlami. W roku 1822 otrzymał krzyż komandorski legii honorowej. Stargawszy zdrowie nadmierną pracą, w ostatnich latach życia zupełnie nie był czynnym.

Ballu Albert, syn Teodora (* w Paryżu 1849 r.). początkowo kształcił się pod kierunkiem ojca swego, a następnie wstąpił do szkoły sztuk pięknych w Paryżu. Praktykę rozpoczął w r. 1872 w Belgii, budując pałac sprawiedliwości w Charlem. W r. 1881, wysłany do Egiptu, dla studyów nad zabytkami budownictwa starożytnych, przebył tam dwa lata i zebrał cenne materyały dla architektury. W r. 1885 mianowany naczelnym architektem w Algierze, otrzymał w r. 1886 krzyż legii honorowej.

Bally Franciszek Wiktor, naczelny lekarz armii francuskiej na San Domingo, później w Pa-

F. J.

And. S.

E. D.

F-n.

E 1).

Bally Aleksander, francuski malarz portretów (* w Paryżu r. 1764); uczeń Dawida, profesor szkoły centralnej w Nimes, później nauczyciel rysunku i malarstwa, jakoteż członek Akademii w Marsylii.

Ballycastle. port irlandzki w prowincyi Ulster, ryżu (* 1775 w Beaurepaire—f 1866). W 1792 r., I hrabstwie Antrim, nad kanałem Północnym, oddzie-

And. S.

uprawna.

Ballymoney, miasto irlandzkie w prowincyi Ulster, hrabstwie Antrim nad rz. Bann, przy drodze żel. Ballymena-Coieraine, — fabryki płótna, handel nabiałem i zbożem; okolica ludna i urodzajna

And. S.

And. >.

AM

\1

1P

łającym Irlandyą od Szkocyi -rybołówstwo,—przystań płytka, dla większych statków nieprzydatna.

Ballymena, miasto irlandzkie, w prowincyi Ulster, hrabstwie Antrim, nad rz. Braid, węzeł czterech linij kolei żelaznej—ognisko handlu tkaninami lnianemi, 8883 m-ców. Okolica urodzajna i dobrze

fA d. s.

3049 m-ców.

Ballyshannon, port irlandzki w prowincyi Ulster, hrabstwie Donegal, przy rozszerzonem uściu rzeki Ernę, będącej odpływem jeziora t. im., tworzącej tu piękny wodospad. Ludność w liczbie około 3000 głów zajmuje się rybołówstwem i prowadzi ożywiony handel. W pobliżu na wyspie jeziora słynna jaskinia, którą, według miejscowej legendy, S. Patryk za pomocą modłów połączył z czyścem.

Balmaceda, Jose Manuel (* 1838—f 19 wrześ. 1891) prezydent Rzpltej Chilijskiej, od młodych lat poświęcił się karyerze politycznej, trzymając z Chi-lijskiem stronnictwem postępowem, ciążącem ku Stanom Zjednoczonym A. P., a domagającem się rewizji konstytucyi w duchu liberalnym. Jako członek klubu Reformy w Santjago, odznaczył się zdolnościami i wymową, 1870 r. obrany do kongresu;

i sä

:émé

i#

fit.

Fig. 225 Balmaceda Jose Manuel.

następnie, w Buenos Aires pełnił czas jakiś obowiązki poselskie u rządu argentyńskiego; po powrocie do kraju mianowany (12 marca 1882) ministrem spraw wewn. Na tem stanowisku wpływowem nie zaniedbał starań, aby przygotować swój wybór na prezydenta; istotnie, po upływie kadencyi dotychczasowego prezydenta, Santa-Maria, (18 wrześ. 1880) B. został obrany jego następcą. Zajął się z początku użytecznemi reformami administracyjnemi, czyniąc ulepszenia w zarządzie komunikacyi i oświecenia publicznego; niebawem jednak, idąc za przykładem prezydenta argentyńskiego, Celmana, dał się również unieść zachciankom dyktatorskim, usunąwszy się od dotychczasowych swych przyjaciół.

Korzystając z zamknięcia Izb w początku 1890 r., oddalił wszystkich ministrów, z którymi nie żył w zgodzie, gdyż byli przeważnie przedstawicielami opornej większości parlamentarnej, i powołał do rządów ludzi, nieposiadających zaufania kongresu. l’o zwołaniu Izb w czerwcu t. r. wynikały z tego powodu ustawiczne starcia między kongresem a prezydentem i jego ministeryum ; B. na razie zmuszony był uledz i poprzednich ministrów przywrócić. Lecz już w październiku t. r. ponownie oddalił niemiłych sobie ministrów i złożył gabinet, przeciwny większości kongresu. Gdy zaś, wskutek tego, Izby odmówiły zatwierdzenia budżetu, jak również zatwierdzenia kontyngensów armii i floty, zostały przez B-ę niezwłocznie rozwiązane (15 paidz.), poczem B. dekretem z d. 1 stycz. 1891, wbrew literze ustawy konstytucyjnej, samowolnie ustanowił budżet i okre ślił stan siły zbrojnej na r. 1891. Ten zamach stanu wywołał tegoż dnia uchwałę kongresu, pozbawiającą B-ę prezydentury, zarazem kapitan Montt mianowany został dowódcą naczelnym wojsk kongresowych, t. j. właściwie floty, gdyż armia pozostała wierną B-ie. Jednocześnie B. ogłosił się dyktatorem (7 stycz.), oraz zawiesił działalność wyższych instytucyj państwowych i sądów Rzpltej (luty t. r.); wyznaczywszy zaś na 29 marca wybory powszechne, uzyskał na nich pozorną sankcyę zamachu stanu. Natomiast kongresiści ustanowili w d. 12 kwietnia juntę rewolucyjną (junta de gobierno) w Iquique, jednym z portów północnych, który mieli w swych ręku. Ten rząd tymczasowy, obdarzony władzą nieograniczoną, a składający się z prezydenta Izby deputowanych. Ramona Luco, wiceprezydenta senatu, Valdo Silva, oraz Montta, unieważnił wybory marcowe, zarządzone przez dyktatora, jego samego wyjął z pod prawa, zwolnił obywateli od płacenia mu podatków, i rozpoczął kroki zaczepne przeciw B-ie. Po długich walkach — podczas których B. korzystał z pomocy i sympatyi niemieckich osadników w Chili i niemieckiego posła w Valparaiso, kiedy natomiast opinia publiczna w Anglii i Fraucyi wyraźnie oświadczyła się za kongresem — decydujące starcie nastąpiło pod Placillą, niedaleko od Valparaiso, 12 sierpnia 1891. Z każdej strony walczyło około 20 tys. ludzi. Bitwa trwała do 28 t. m.; wojska kongresowe, uzbrojone w karabiny szybkostrzałowe Mannlichera, po raz pierwszy w tej potrzebie będące w użyciu, zdobyły krwawe zwy-cięztwo; Ii. utracił obu swych generałów naczelnych; armia jego została zdziesiątkowana i rozproszona; on sam ledwie z życiem uszedł i schronił się do Santjago. Z porady nielicznych przyjaciół, jacy przy nim dotrwali do końca, ministra spr. zagr., Zańertu, generała Baquedano, udał się do posła argentyńskiego, Uriburu, przebywającego w tem mieście, który udzielił mu^schronienia w gmachu poselskim (29 sierpnia). Tymczasem wojska kongresowe zajęły Valparaiso; za schwytanie B-y wyznaczono nagrodę, przypuszczano bowiem, że skierował swą ucieczkę przez Andy. Doszły o tem wieści do przebywającego niespokojnie w ukryciu B-y; w położeniu bez wyjścia się widząc, wczesnym rankiem, 19 września, w tym samym dniu, kiedy kończył się prawnie peryod pięcioletni jego

A.

prezydentnry, wystrzałem w skroń z rewolweru odebrał sobie życie. Tegoż wieczora pochowano go na cmentarzu w Santjago pod osłoną siły zbrojnej, gdyż tłum, dowiedziawszy się o wypadku, pragnął zemstę wywrzeć na zwłokach. W trzech listach, pisanych przed zgonem do matki, żony i Uriburuego, usiłował B. tłómaczyć swoje postępowanie. Mniej chciwy, niż niefortunny, dyktator argentyński, Cel-man, w którego ślady wstąpił, — po samobójstwie znaleziono przy nim zaledwie 3000 pezos, które dała mu żona, rodzinie zaś nie pozostawił majątku; B. nie był wolny od okrucieństwa, okazując zresztą więcej braku charakteru i wrażliwości na cudze podszepty, niż złej woli. Wywołana z jego winy wojna domowa, na dłuższy czas podkopała dobrobyt Rzpltej Chilijskiej. (Ob. Chili, dzieje).

Balme 1) Da B., wioska francuska w departamencie Isère, w okręgu La Tour-de-Pin o 1 km. od lewego brzegu Rodanu. W okolicy znajduje się, w skale wapiennej słynna jaskinia, (jeden z „siedmiu cudów“ Delfinatu), której główna sala ma 76 m. długości, 21 szerokości i 33 wysokości; da; lej ku wnętrzu wiodą dwa korytarze: lewy, 246 m. długości prowadzi do dużej sali stalaktytowej, a następnie do jeziora podziemnego, mającego długości 119 m., szerokości 8 i głębokości 4 m.; korytarz prawy, 239 m. długi, zawiera przepyszne okazy stalagmitów. Przy wejściu do jaskini stoi kaplica Matki Boskiej z XI st., do której pobożni odbywają pielgrzymki z dalekich okolic. 2) Col de B., przełęcz między górą M. Blanc a Alpami Sabaudz-kiemi, na granicy francuskiego departamentu Sa-baudyi wyższej i szwajcarskiego kantonu waliskiego, wzniesiona 2204 m. n. p. m., wiedzie przez nią bardzo ożywiony gościniec bity z doliny Chamounix do Martigny nad Rodanem. Z przełęczy, a także z pobliskiego szczytu Aiguille de la B. (2340 m.), roztacza się wspaniały widok na Alpy i M. Blanc. N.

Balmes (Francisco-Javier). Lekarz hiszpański, zmarły na początku bieżącego stulecia, publikował „Demonstracion de las efficaces y virtudes nueramente en las vaices de las plantas de Nueva Espana, especies de Agave y de Begonia“ etc. (Madrid 1797). Utrzymywał on, że Agawa i Begonia są skuteczniejsze od rtęci w syfilisie. Dzieło jego zostało przełożone na język niemiecki (Lipsk, 1797) i włoski (Rzym, 1795).

Balmès Jakób Lucyan, (* w Vieh, w Katalonii, 28 sierp. 1810 r. —f 9 lipca 1848 r.). Wszedł do stanu duchownego, a poświęciwszy się zawodowi nauczycielskiemu, wykładał w rodzinnem mieście matematykę. Jednocześnie przyjmował udział w walkach politycznych i relgijnych swego kraju, powstał przeciw sprzedaży majątków kościelnych, za co został przez Espartera wygnany. Po upadku regenta powrócił i założył w Madrycie tygodnik: „El Pen-samientos de la nacion“, przeznaczony do walki z pojęciami liberalnemi. Oprócz artykułów polemicznych w sprawach polityki i religii, zostały po nim cztery dzieła, wchodzące w zakres filozofii: „Corso di filosofia elemental“ (Madryt, 1837); „El Criterio“ (Barcelona, 1848); „Filosfia fondamental“ (Barcelona, 1846); „El Protestantismo comparado con el Catolicismo en sur relaciones con la civili-sacion europea“ (Madryt, 1848). Bez względu na wartość tych pism, B. zwraca uwagę jako hiszpan, gdyż jak wiadomo, ojczyzna jego, sławna z poetów i artystów, filozofią nie trudniła się zgoła; a przy najmniej bardzo mało. Trudno też wyobrazić sobie doskonalsze niż w B-ie odbicie ducha i wiekowego usposobienia narodu, którego pierwszy monarcha nosił tytuł katolickiego. W ostatnich zaledwie czasach, Hiszpania, zapragnąwszy filozofii, udała się po nią do szkoły najmniej filozoficznej, zwanej „nowokatolicką“ i tej to właśnie szkoły B. jest tam metafizykiem. Pełen ducha stronniczego w polityce i religii, entuzyastyczuy wyznawca katolicyzmu, przyjmuje on cały kierunek scholastyczny, iskry jego z pod popiołów rozpłomienia, i tym płomieniem oświetla swe argumenty dla rozumowego niby uzasadnienia apodyktycznie przyjmowanych dogmatów, tak np. tajemniczych, jak Trójca ö., Euchary-styn, i innych; słowem, nie bacząc na ograniczenie środków i warunków naszego rozumowania, a widząc ich niedostateczność, stwarza sobie na własny użytek środki ciemne i zawiłe, przeciw którym protestuje i natura umysłu, i doświadczenie. Do logiki swej nawet sprowadza on cały rynsztunek syllogistyczny na korzyść kościoła katolickiego, przechodząc przez punkta następujące; objawienie nadprzyrodzone jest inożliwem; jest ono koniecznem; dla utrzymania się i przekazywania wymaga ono kościoła nieomylnego; charakter nieomylności tylko kościół katolicki przypisać sobie może, a tern samem wszelkie jego postanowienia przyjmowane być powinny bez wyboru. Fanatyk powagi i władzy z Bożej łaski, we wstręcie swym do idei demokratycznych, niejednokrotnie powołując się na nierówność fizyczną i majątkową, powstaje przeciw równości wobec prawa, w zapędzie stronniczym nie zważając, że argumenty jego, jako wychodzące z przesłanek dowolnych, nieudo-wodnionych, tak samo zwrócone byćby mogły przeciw jego zasadom. We wszystkiem, czego broni, lub do czego radby nawrócić przekonania innych w ma-teryi filozoficzno-religijnej, B. postępuje jako retor nie zaś jako filozof.—Jego „Criterio“ jest to tylko podręcznik logiki praktycznej, przeplatany uwagami moralnemi. Nie potrzebując tu, jak w metafizyce, wdawać się w udowodnienie rzeczy nieudowodnial-nych, rzuca on tu wiele myśli trafnych, niekiedy głębokich, po większej części wytrzymujących krytykę zdrowego rozumu; tylko ani mowy tu być nie może o metodzie i porządku, jakiego wykład logiki umiejętnej wymaga, Autor potrąca zaledwie o żywioły, z których się ta umiejętność składa, lecz ani ich wysnuwa prawidłowo z wątku zasadniczego, ani ich grupuje według pewnego ładu; miesza te żywioły z moralnemi i popiera przykładami z życia, dosko-nałemi w sobie, ale należącemi do innej sfery traktowania.—Cała jego doktryna zawiera się atoli w „Filozofii fundamentalnej“, którą podawnemu traktuje jako logikę, metafizykę i etykę. W pierwszej księdze mówi o pewności; w następnych o wrażeniach, o rozciągłości i przestrzeni, o ideach, o pojęciu bytu, o jedności i liczbie, o czasie, o nieskończoności, substancyi, konieczności i przyczynowości.

N.

Ostatnia księga kończy się na zasadach etyki, związanych z pojęciem przyczynowości wolnej. Niema tu osobnego traktatu psychologicznego, ale psychologia wypełnia i ożywia istotnie wszystkie części dzieła. B. przyjmuje pewność jako fakt, nie do ustanowienia dopiero, lecz tylko do objaśnienia. Trzy widzi on źródła pewności: świadomość, dla faktów wewnętrznych; oczywistość, dla zewnętrznych; zmysł (instynkt) intellektualny, dla przejścia od faktów świadomości i porządku idealnego do realności zewnętrznych. Świadomość i oczywistość jednoczą się w Kartezyuszowem „.cogito ergo sum“, które B. rozbiera i usprawiedliwia z pewną głębokością, zarzucając mu tylko, iż miesza dwa pierwiastki różne: czysty fakt świadomości (myślę), ze zdaniem ideal -nem, czyli z powszechnym i koniecznym stosunkiem myśli z bytem (jestem). Co do zmysłu intelektualnego, łatwo w nim odkryć zdrowy rozsądek i składowe pierwiastki rozumu filozofii szkockiej. Szkocką też jest u niego cała teorya percepcyi (pojmowanie zmysłowe), z wyjątkiem nieudanej próby przypisania wzrokowi całego pojęcia rozciągłości, na co puścił się B. dla wyjaśnienia Eucharystyi, przez usunięcie od istoty materyi pojęcia nieprzenikalności. O przestrzeni i czasie, o naturze ciał, o pojęciach wrodzonych idzie on za Lejbnitzem. W przestrzeni i czasie widzi tylko stosunki współistnienia i następno-ści, tak w porządku realnym, jak i idealnym. Pod temi stosunkami skłania się, choć z pewnem wahaniem, umieścić siły proste, czyli monady. Odrzuca wyrażenie: pojęcia wrodzone, ale przypuszcza czynność, wrodzoną umysłom wszystkim, a stanowiącą rozum powszechny, za przedmiot zaś właściwy daje jej ideę Boga, do której sprowadza wszystkie pojęcia idealne. Jego ontologia ma w formie coś hcglow skiego, streszcza się zaś w kombinacyach pojęć bytu i niebytu, któremi tłómaczy pojęcia liczby, czasu, nieskończoności i skończoności, substancyi i przymiotu, przyczyny i skutku. Chroni się jednak od abstrakcyi, wobec której przepadłby jego Bóg osobisty; zwraca się więc do obserwacyi psychologicznej, która mu dostarcza dowodów substancyalności i przyczynowości na rzecz bytu osobistego i realnego (jaźni), i uiedopuszcza panteizmu.—Moralność B-sa ma, jak u Mallebranche'a, za podstawę miłość Boga i wszystkiego co Bóg ukochał, i to w porządku, w jakim ukochał, czyli według stopni doskonałości, jakie przedstawiają się w rozumie bożym: teorya wzniosła, mająca atoli tę słabą stronę, że obowiązek opiera na uczuciu, na miłości Boga, i poddaje go pod ułomne zawsze poznauie porządku powszechnego. — Widać ztąd, że system B-a jest na-samprzód doktryną, powziętą z góry; po wtóre, że nie ma w sobie nic oryginalnego, ale stanowi kom-binacyę systemów znanych, z których wybiera to, co mu do powziętego zamiaru dogodne, ze stoso-wnem przerobieniem i przystosowaniem. W każdym razie ma on wartość miejscową, jako świetna pobudka do prac filozoficznych w kraju, który je zaniedbał zupełnie, tak, iż możuaby myśleć, że w nim nawet zgoła instynkt filozoficzny zamarł. Pod tym względem ma B., dla Hiszpanii zasługę, podobną Janowi Śniadeckiemu u nas. Hiszpanem też on

jest w całym sposobie traktowauia rzeczy: sposób to, jak malarstwo hiszpańskie, gorący, namiętny, barwny, południowy; polemika cięta, do przekonań zapał głęboki. Pomimo całej wadliwości systematu wogóle, są tam szczegóły dowcipne, głębokie, dające do myślenia, a z.i.vsze wymowne: pomimo też żarliwości, posuniętej aż dofanatyzmu, B. jest to umysł szczery, w rozprawie dzielny, przy różnicy zdania nawet, pociągający nieustraszonością i dobrą wiarą. Hiszpania dzisiejsza, przy rozwijaniu się tam kierunków liberalnych, mniej jest zapewne usposobioną słuchać B-a, co on już i za życia przeczuwał, widząc przewagę zasad konstytucyjnych nad karlistow-skiemi, ale niemniej dzieło jego szanowanein będzie w kraju, jako pierwszy wielki wyżyw do krzyżowania myśli i szlachetnej walki zasad (Blanche-Raffin: „Jaques Balmès, sa vie et ses ouvrages“, Paryż, 1860.—Emila Beaussire: artykuł w „Revue moderne“ z 10 grud., 1869 r.—Emila Charles: art. B. w „Diet. d. sciences phil.“, Paryż, 1875).    K- K-

Balmoral-Castle, letnia rezydeneya królowej angielskiej, w Szkocyi, na wschodnim stoku gór Gram-pieńskich, nad rzeką Dee, w odległości 80 kim. od Aberdeen. Posiadłość ta należała pierwotnie do rodziny Farquharson z Inverey, a potem do książąt Fife, od których w r. 1848 kupił ją książę-małżo-nek Albert i obok zamku starego zbudował nowy. Całe to terytoryum, mające 40,000 akrów przestrzeni, pokryte jest wzgórzami, między któremi znajdują się w prześlicznej okolicy jeziora Muick i Nagar. W pobliżu, na wzgórzu Ben-Abourl, pomnik, wzniesiony przez królowe Wiktoryę swemu mężowi w 1863 r.

Balneologia, podług dosłownej etymologii, oznacza właściwie naukę o kąpielach (od greek, bal-leion kąpiel). W przyjętem wszakże znaczeniu, balneologią lub inaczej bal ne ot er ap i ą, nazywamy tę część nauki lekarskiej, która się zajmuje „leczniczem zastosowaniem wód mineralnych“ lub raczej „naukę o metodach stosowania, oraz s p o-sobie działania kuracyj kąpielowych i zdrojowych“, przyczem, pod mianem „wody mineralne“, rozumiemy takie zdroje, których woda, od zwykłej wody do picia (studziennej, źródlanej i t. p.), różni się większą ilością zawartych w niej gazów lub części solnych stałych, oraz wyższą ciepłotą (przyczem miara i granica tego rozróżnienia ma znaczenie czysto empiryczne). O ile takim wodom „mineralnym“ przypisujemy zdrowodajne znaczenie dla ustroju, noszą one miano „zdrojów leczniczych“ (ob.). Jak widzimy, czynniki lecznicze, będące przedmiotem balneologii, są nader liczne i rozmaite. Już przedewszystkiem, tak różne w sposobie swego działania użycie wody mineralnej „do picia“ i „do kąpieli“, dzieli zakres balneologii na dwie części, zasadniczo odrębne, o których bardzo ścisłej łączności terapeutycznej mogła być mowa tylko dopóty, dopóki ściśle wierzono w zdolność skóry do pochłaniania z wody, na kąpiel użytej, wszelakich rozpuszczonych w niej soli, co wszakże dowiedzionem wcale nie jest. Dalej idzie różnica w składzie chemicznym, a zatem i w farmakologicznym charakt erze rozmaitych zdrojów „mineralnych“, z których jedne, jak t. zw. cieplice (akratotermy), oprócz czystej wody (wysoko ogrzanej), nie zawierają wcale znaczniejszych ilości innych składników chemicznych, kiedy tymczasem inne obfitują w gazy (szczawy, zdroje siarezane), lub sole mineralne (solanki, wody gorzkie i t. p.). Gdy do tego dodamy nadzwyczaj złożone momenty tak rozpowszechnionych dziś „kura-cyj kąpielowych i zdrój o wy ch“, przyktórych częstokroć samo picie wody mineralnej lub kąpiel w danym zdroju ustępują na plan drugi, wobec daleko ważniejszych czynników kuracyjnych: klimatycznych, dyetetycznych, higienicznych i psychicznych; to pojmiemy, że zakres balneologii obejmuje materyał bardzo rozmaity. W najogólniejszym bowiem zarysie czynniki balneoterapeutyczne są trojakiego rodzaju: 1° Wodolecznicze, o ile chodzi o działanie samej wody w kąpieli o różnej psychiczne i t. d. w zakresie szczegółowej B-i zamieszczają. B-ię dzielą pospolicie na ogólną i szczegółową. Ogólna rozbiera właśnie fizyo-logiczne i terapeutyczne działanie wszystkich wymienionych czynników w ogólności i każdego po szczególe, na pojedyncze czynności ustroju i na jego stan ogólny. Zajmuje się przeto działaniem rozmaitej ciepłoty i różnej masy, oraz mechanicznych skutków wody w kąpieli na ciepłotę ciała i wogóle na gospodarstwo cieplne ustroju, jego wyrób i utratę; dalej, na przeróbkę materyi, na ilość i jakość wydzielin, na krwiobieg i oddychanie, na układ nerwowy; mówi o elektrycznem i mecha-nicznem działaniu kąpieli, o chłonieniu skórnem, podczas jej użycia i t. d. W zakres tej ogólnej części wchodzi dalej fizyologiczno-lecznicze działanie wody, przy jej użyciu wewnętrznem, oraz działanie rozmaitych składników mineralnych i gazo-

ii--

J3

.IB

mMmÿÿÊBSBm,

„W

-i.

fi-

=Ś5S

,1

•• .

ta» .

WISiM

■ IMJHL

a-y.Wi *T7KiïT‘ - 'ÄSfrip

iii¹ «I

:;a

M'

ri

Su¹

■Ha

___rri

mß\

il

Fig. 226. Balmoial Castle (ob. art. str. b05).

jakość i ilość ich stanowią o miejscu, które danemu zdrojowi w klasyfikacyi szczegółowej przynależy. B. szczegółowa zajmuje się klasyfikacyą zdrojowisk i wód mineralnych, podług przewagi jednego lub więcej czynników, działających na pewne grupy (cieplice, szczawy, solanki, zdroje siarezane, żela-ziste, gorzkie, jodowe, alkaliczne, ziemne, i t. d.), opisem szczegółowym każdego z nich (balneo-g r a f i a), wskazaniami dla poszczególnego stosowania danego zdroju przy różnych stanach chorobowych (balneologia kliniczna), zachowaniem się przy używaniu kąpieli i piciu wód mineralnych (b a ln e od y e te tyk a), urządzeniem samych zdrojów, czerpaniem wód," ochroną źródeł, sporządzaniem wód mineralnych sztucznych (balneotechnika). Zastosowanie lekarskie „zdrojów leczniczych“ sięga zamierzchłej starożytności, i jeśli co

ciepłocie (skutki termiczne), i różnej ilości czyli | wych, w zdroju mineralnym zawartych, przyczem masie (skutki mechaniczne), a więcjńmnej,^letniej, gorącej, w parówce, natrysku, wycieraniu, owinięciu i innych zabiegach hydryatycznych (co właściwie stanowi przedmiot wodolecznictwa czyli hydroterapii w ściślejszem znaczeniu), oraz o działanie obfitej ilości wody wprowadzonej do ustroju, przy piciu wód mineralnych. 2° Far-makodynamiczne, o ile przy kuracyach pijalnych obecne mniej lub więcej obficie w zdroju mineralnym sole lub gazy wywierać mogą określone działanie na tkanki i soki ustroju. Tu też zaliczają działanie wziewań (inhalacyj) rozpylonemi wodami, suchych kąpieli gazowych, oraz gazów obficie rozpuszczonych i pochłoniętych przez niektóre zdroje.

3° hygieniczne, wśród których klimatyczne stanowią właściwie przedmiot klimatologii, czyli klimatoterapii (ob.), inne zaś, jak dyetetyczne, przemawia za wysoką doniosłością tych zdrojów, to zapewne związek, jaki najdawniejsze ludy upatrywały pomiędzy niemi, a swemi bóztwami opiekuńczemu Już biblia wspomina o cudownych skutkach niektórych zdrojów, o uleczeniu ślepych w zdroju Siloa, o uzdrowieniu chorych i charła-ków w jeziorze Bethesta. Liczne zdroje lecznicze Dekanu, Indostanu, w górach Himalajskich były w użyciu już w staroindyjskich czasach, a każda też świątynia indyjska mieści w sobie święte łaźnie (airthani). Dziś jeszcze, na klassycznej ziemi greckiej i italskiej, napotykamy ślady tych zdrojów, których piastunami byli starożytni bogowie, a V i-truwiusz stary radzi nader sprytnie, aby świątynie budować w miejscowościach, posiadających termy (cieplice), aby „chwałę cudotwórczego bóztwa tym sposobem powiększyć i wzmocnić “filera kies, bożek siły, był opiekuńczem bóstwem^drojów leczniczych.

sza w Beocyi „Lethe“ i „Mnemowyne“. Rzymianie zalecali, przy zastarzałych zimnicach, picie szczawy z Civitas tungrensis, solanki przy nieżytach; żela-zistych wód oraz czyszczących z Cutiliae, przy cierpieniach żołądka. Teoretyczne objaśnienie powstawania wód mineralnych, oraz zawartości w nich ciał stałych, znajdujemy już w Empedoklesa, Hypo-kratyków i Arystotelesa, który szukał przyczyny cie; ła zdrojów w podziemnym ogniu i w „pueuma“, zawartość w nich soli wyprowadzał z wyparowania wody morskiej, która oddaje swe sole powietrzu, a skroplona na górach, do źródlisk powraca. U Sokratesa zaś już widnieją ślady teoryi „ługowania pokładów ziemnych.“ Arystoteles stanowczo twierdzi, że barwa i smak źródła zależą od gruntu, przez który przepływa. Hypokrates rozróżnia źródła, zależnie od zawartych w nich soli, na takie, „które zawierają żelazo, srebro (?), miedź, złoto (?), siarkę, ałun, żywicę ziemną lub nitruin (sole sodowe i potasowe)“. Chemiczne i fizyczne wiadomości Rzymian ograniczają się do pojęć grubo zmysłowych, ale dla objaśnienia skuteczności leczniczej zdrojów uciekano się do „quid divinum“. Gdy chrzcściań-stwo zawładnęło światem, pogańscy bogowie ustąpić też musieli ze zdrojowisk, a święci patronowie miejsce ich zajęli. Gdzie jaki święty męczennik głowę położył, tam gorąca wiara kazała wytryski-wać z ziemi uzdrawiającym zdrojom, do których tysiące chorych pobożne odbywały pielgrzymki, iswietne urządzenia starych zdrojów leczniczych legły w gruzach, a wiedza o ich skutkach utonęła w ciemnościach wieków średnich, choć trąd i przymiot znowu dały pocliop do urządzania łazien publicznych i kąpieli leczniczych. Łaźnie parowe zakwitły wówczas przedewszystkiem. Na te czasy, a głównie na nieco późniejsze (XV i XVI stulecie), przypadają też owe, z wielką okazałością odbywane, podróże do wód książąt i panów, oraz wydawanie dzieł o zdrojach leczniczych i o stosowaniu wody w lecznictwie (Konrad Gessner (1569) i Thur-n e i s s e r (1460), Gentilis a Puligno i Ambroży Paré (1517 do 1590), F a 11 o p i a (w 1556 miewał w Padwie odczyty o wodach mineralnych). U nas pod tę porę: Wojciech Oczko, ze swojem pomnikowem dziełem o przymiocie i cieplicach (1578), Baryjczyk, zwany B a r i e n s i s, Jakób Ferdy-nand, z swą pracą „Regimen a peste praeservaturum etc.,Miechowita z swą„Conservatio sanitatis“(1522), później nieco Syxt (Sixtus) Erazm: „O cieplicach w Skle ksiąg troje“ (1617), Petrycy Jan Ino-centy: „O wodach w Drużbaku y Łękowej“ (1635), oraz Sleszkowski Sebastyan: „Opera medica duo .. . alterum de febribus liber“ (1616), w któ-rem mówi o użyciu wody w leczeniu zarazy. Pojęcia lekarskie tych czasów o sposobie działania wód mineralnych niewiele się od starożytnych róż-

naj większe ożywienie panuje tu W blizkości

W Helladzie cieplice siarczane w Hypate, sodowe w Termopilach, ciepłe zdroje Oety, letnie łaźnie Heleny na korynckim przesmyku, i liczne ciepłe wody na wulkanicznych wyspach morza egejskiego, już w odległej starożytności były używane; szczególną też sławą cieszyły się gorące zdroje naprzeciw Ter-mopilów położonego miasta Adepsos, na Eubei. Wspominają o nich Pliniusz i Plutarch. Ten ostatni, mówi o nich dosłownie: „Adepsos na Eubei, którego cieplice są dziełem natury, dostarczający dziś sposobności do przyzwoitych rozrywek, jest zaopatrzony w liczne domy mieszkalne i dogodne kom-nąly, i może uchodzić za punkt zborny dla całej Grecyi .    .

w najpiękniejszej porze wiosennej“, zdrojów wody zdrowej, na suchych wyżynach, wznosiły się greckie „asklepie“, gdzie chorzy przez kapłanów - lekarzy byli opatrywani. Z czasów starorzymskich posiadamy wzmianki o podróżach do wód leczniczych znakomitszych osobistości: zniewieściały Klaudyusz Cezar szukał sił u zdrojów w Sinessa, podagrą nękany Wespazyan odbywał pielgrzymki do czyszczącyh wód w Cutiliae; a wojownik Maryusz, chronił się do Bajae, gdzie również kąpywał się Neron i Hadryan. To też Bajae były modnem zdrojowiskiem rzymskiem, gdzie cezarowie budowali swe wille, podagryczni wodzowie szukali wzmocnienia, a lekkich obyczajów niewiasty na podboje serc i kieszeni zjeżdżały — rzecz, która wywoływała zarówno gryzącą satyrę Marcyalisa, jak i surową naganę Seneki i Cycerona. Najbardziej znanemi cieplicami w rzymskich koloniach i zaborach były: aquae Gratianae, Allobrogum, lub Domitianae (dzisiejsze Aix-les-Bains), Aquae Sextiae (Aix w Pro-wancyi), Vicus Aquensis (Bagnères de Bigorre), Ther-mopolis, Vicus Aquarum (Baden w Szwajcaryi) Aquae Pannoniae (Baden pod Wiedniem), Civitas aquensis (Baden-Baden), Aquae solis (Bath w Anglii), Aquae Maxiacenses (Wiesbaden), Aquisgranium (Akwizgran) niły, tylko że na miejsce „quid divinum“ posta-i wiele innych. Mniej częstem było w starożytności wiono pojęcie o „duchach wodnych“ lub „zdrojo-uży wanie we wnętrzne wód mineralnych; wszak- wych“ („Brunnengeister“, „esprits des sources“), że napotykamy już wzmianki o piciu ze zdrojów le- sam zaś sposób używania zdrojów bywał często nie-czniczych, zwłaszcza zawierających kwas węglany, dorzeczny, między innemi zwyczaj picia olbrzymiej jakoto: zdrojów najstarszej greckiej wyroczni w Do- ilości wody mineralnej. Wiadomości chemiczne były donie, oraz przy jaskini (ziejącej gazami) Trofoniu- I nader skąpe, i dopiero za bliższem zbadaniem kwasu

102

Encyklopedia Powgzechna Ilustrowana; T. VI.

And. S.

auf Hahnemann“ (1844).

węglanego nastąpił postęp wyraźny. Wielką zasługę ma w tym kierunku Hoffmann, który w swem „Methodus examinandi aquas salubres“ (1703), ogłosił próby sztucznego naśladowania wód mineralnych, podzielił zdroje na pewne grupy chemiczne i zebrał ścisłe dane farmako-dynamiczne o niektórych źródłach. Od niego pochodzi podział zdrojów na cieplice obojętne, wody gorzkie, żelaziste i alkaliczne. Na końcu zeszłego i na początku bieżącego stulecia liczba monografij pojedyńczych zdrojów i uzdrowisk wzrosła olbrzymio, lecz treść ich mało przynosi pożytku. Poglądy fizykalne, w nich złożone, są przestarzałe i ciemne, chemiczne wy-, wody nudne i czcze, patologiczne opisy sztuczne, napuszone i niejasne—niepotrzebny balast dla literatury balneologicznej. Już wszakże tu i owdzie widzimy badania i doświadczenia na tej niwie nad kwestyą przechodzenia składników kąpieli przez nienaruszoną skórę, nad zachowaniem się¹ tętna przy użyciu kuracyi kąpielowej ; a jedna z największych powag lekarskich owych czasów, Hufeland, przyczynia się do podniesienia znaczenia kuracyi zdrojowych i kąpielowych. Współcześnie zaś nowsze postępy chemii pozwalają dokonywać ścisłe rozbiory zdrojów. Pierwszy Berzeliusz na rozleglejszą podejmuje je skalę, a Struve spożytkowywa do sporządzania wód mineralnych sztucznych. Już wprawdzie Thurneisserowi (1563) przypisują pierwszą myśl sztucznego naśladowania zdrojów leczniczych, wszakże jako tako użyteczne naśladowanie dopiero wówczas stało się możebnem, gdy Vernel (1750) zrobił propozycyę zmieszania w zamkniętem naczyniu sody (węglanu sodu) i kwasu solnego (chlorowodoru), hy tym sposobem otrzymać nasycony roztwór kwasu węglanego. Priestley (1772) proponował nasycać wodę kwasem wę-glanym bezpośrednio, a już w 1774 r. Bergmann ogłosił przepisy sztucznego wyrabiania wód mineralnych: selcerskiej i pyrmonckiej, na zasadzie odpowiednich analiz. Struvemu wszakże należy się główna w tej gałęzi naukowego przemysłu zasługa. (Jego pierwsza fabryka założoną była w Dreźnie 1821 r.). Około piątego dziesiątka naszego stulecia następuje wreszcie naukowe uzasadnienie B-i, raz wskutek dokładniejszych badań geologicznych nad powstawaniem zdrojów mineralnych, a po wtóre—troskliwych poszukiwań nad przemianą materyj w ustroju, pod wpływem leczenia kąpielowego i zdrojowego. Ścisłe rozbiory chemiczne Lie big a, Frese ni u sza, Bunsen a—dały pewną podstawę dla oceny farmakodynamicznego działania wód mineralnych, a krytyczne rozstrząśnięcie całego arsenału balneologicznego i kliniczne zbadanie skutków leczenia chorych chronicznych w licznych zdrojowiskach—uczyniły z B-i naukę ściślejszą i poważniejszą. Prace Seegena, Kischa, Valentinera, Brauna, Thilenniusa, Lehmanna i wielu innych przyczyniły się do tego stanowczo. — Z nadzwyczaj bogatej literatury balneologicznej wymienimy poważniejsze podręczniki (monografie i drobniejsze prace zupełnie pomijamy, gdyż znajdą się one przy pojedyńczych uzdrowiskach). Porównaj więc: Zieleniewski: „Rys balneologii powszechnej“ (1873),

[ oraz jego „Wiadomość historyczna co do rozpowszechnienia łaźni u nas“ i t. d. (1864).—Smoleński Stanisław: „Hydroterapia“ (Kraków, 1884) i wydanie drugie (Kraków, 1889).—Bertenson i Woroni-chin: „MHHepajifcHHH bo^h, rpa3H u MopcKia ny-iiaiiia Bb Poccin h 3arpaHHn;eK)“ (Petersburg, 1884).— Grum: „Ilojmoe imcTeMUTHuecKoe onnca-nie MMHepajibHuxB BO^ń bï> PoccificKoä MMnepin“ (1885).—Seegen: „Handbuch der allgem. u. speciel. Heilquellenlehre“ (1862). — Jacob: „Grundzüge der rationellen Balneotherapie “ (1870). — Valentiner : „Handbuch d. allgem. u. speciel. Balneotherapie“ (1873). — Zinkeisen: „Compediuin der Balneotherapie“ (1875). — Lehmann: „Bäder u. Brunnenlehre“ (1877). — Braun I. „Systematisches Lehrbuch der Balneotherapie“ (1873. — Toż samo wydane przez Fromma, jako 4-e wydanie, 1880).— Leichtenstern: „Balneotherapie“ (w Ziemsena zhiorowem dziele, iako T. II, Cz. 1 „Terapii ogólnej“) 1880.— Flechsig Robert: „Bäder-Lexicon“ (1883).—Kisch: „Grundriss der Balneotherapie, einschliesslich der Hydrotherapie und Klimatotherapie“ (1883).—Durand Far-del Max. „Traité des eaux minérales“ etc. (1883).— Bradshaw: „Dictionary of mineral waters“ etc. (1882).— Joanne A. et Peleur L. „Les bains d’Europe“ (1880).—Rossbach: „Lehrbuch der physikalischen Heilmethoden“ (1882). — James C. „Guide pratique aux eaux minérales“ etc. (Paryż, 1886). F*n-Balneoterapia, oh. Balneologia.

Balog (Balogh), rzeka w Węgrzech, w komitacie Gömör, ma źródła na południowym stoku góry Trstje (1109 m.), płynie ku południowi doliną wąz-ką, ale malowniczą, pod Rima-Szécs łączy się z dążącą od zachodu Rimą i z nią razem wpada z prawej strony do Słonej (Sajo), która jest prawym dopływem Cisy. Nad jej brzegami wznoszą się ruiny zamków, będących gniazdem znanej rodziny węgierskiej B-ów.

Balogh Paweł, lekarz, gorący zwolennik ho-meopatyi Hahnemanna (* 1794 w Bareza, na Węgrzech — f 1867), uczył się w szkołach w Saros-patak; mając lat 25, udał się do Pesztu, gdzie się poświęcił studyom lekarskim. W czasie podróży naukowej do Niemiec, obok zaznajomienia się z licznymi uczonymi, zabrał też znajomość z zasadami Hahnemanna. Powróciwszy 1830 r. do Pesztu, zajął się praktyką lekarską i szerzeniem homeo-patyi. Gruntownie wykształcony w naukach przyrodniczych i filozoficznych, starał się nową doktrynę oprzeć na podstawach naukowych. Z prac jego zasługują na uwagę: „Dissertatio inauguralis rnedi-ca de evolutione et vita encephali“ (Peszt, 1823); „Ueber Cholera“ (Temesvär, 1831); „Gedenkrede

F—n.

Balogh Jan (* 1796 r.—f 1872), mąż stanu węgierski, obrany 1832 r. do sejmu, jako przedstawiciel stronnictwa nieprzejednanego; okazywał w sejmie przychylność dla polaków; odznaczał się wymową, lecz zarazem brakiem umiarkowania w swoich uroszczeniach węgierskich. Wspólnie działając z Wesselénym (oh.), razem z nim uznany przez rząd winnym zdrady stanu i mandatu poselskiego pozbawiony, lecz tern popularniejszy od tej

chwili, z tego samego okręgu wyborczego ponownie do sejmu obrany. Odznaczył się w czasie wojny o niepodległość 1849 r., kiedy sam walczył w szeregach; po upadku rewolucyi węgierskiej, w towarzystwie Kossutha schronił się do Turcyi. Bawił następnie w Anglii; 1859 r., podczas kampanii włoskiej, usiłował wrócić do kraju; zatrzymany wszakże na granicy. — Korzystając później z ogólnej dla Węgier amnestyi, raz jeszcze był obrany do sejmu w 1861 r., lecz przy zmienionych z gruntu warunkach politycznych, nie odzyskał dawnego wpływu na umysły.

gierski (B. hungaricum), olejek terpentynowy z młodych pędów sosny Kosodrzewia (Pinus Mu-ghus Jacq.); B. Maryi (B. Mariae), sok żywiczny z drzewa Ghleromyron vertidllatum Pers.; B. muszkatołowy (B. Nucistae), olej, wytłaczany z ziarn drzewa Myristica moschata Thaub.; B. T a k a m a-h a k a (B. Tacamahaca), sok z drzewa Galophyllum Tacamahaca Willd. i t. p. Wreszcie v farmacyi B-ami zowią się niektóre preparaty, jak np. Bcil-samum elemi, B. commenditoris, B. mercuriale, B. Opodeldoc i t. d. B-y mają zastosowanie w medycynie, jako środek pobudzający ; w perfumeryi służą do przyrządzania kosmetyków i kadzideł; niektóre używają się także do aromatyzowania wyszukanych potraw.

A.

Balon. ob. Aérostat.

J. A.

Balsam Kasper, ks. (* 1716—f 10 grudnia 1759), jeden z najlepszych kaznodziejów polskich wieku XVIII, Ormianin z pochodzenia, urodził się we Lwowie. Studya teologiczne ukończył w kolegium jezuickiem w Poznaniu r. 1744, poczem wykładał w Stanisławowie przez 4 lata fizykę, metafizykę i matematykę. Przeniesiono go następnie do kolegium krakowskiego na kaznodzieję, który-to obowiązek spełniał także w tamecznym domu profe-sów. Ogłosił drukiem najprzód: „Kazanie na 48 rozdział Izajasza“ (Kraków, 1748); „Kazanie pobudzające do modlitwy na uproszenie szczęśliwego powodzenia sejmowi walnemu, w r. 1754 poczynającemu się w Warszawie“; wreszcie „Kazanie o trojakiej jedności, do publicznych obrad potrzebnej pobudzające“, miane na początku sejmu warszawskiego r. 1758 (Kraków, 1758). Po śmierci jego, wydali jezuici w Poznaniu: „Kazania na niedziele całego roku“ (1761, tomów 2; str. 507, 564); „Kazania na święta całego roku“ (1762—64, tomów 2; str. 447, 753); „Kazania przygodne... o cnotach wiary, nadziei, miłości i obowiązkach z nich wynikających“

P. Chin.

Bàlon, z franc, balle, w ogólności wydęta bryła kulista. B-ami nazywają się u nas zwykle aerosta-ty (ob.). W pracowniach chemicznych i fizycznych B-ami nazywają się naczynia postaci mniej lub więcej kulistej, służące do przechowywania różnych przetworów chemicznych, lub do ważenia gazów.

Te ostatnie opatrzone są kranem.

Bàlon (Globus aerostaticus), w astronomii, drobny gwiazdozbiór w konstelacyi Koziorożca, na zachód Ryb południowych, oznaczony przez Lalande’a. Obejmuje małe tylko gwiazdki.

Baloramus, ob. Balamir.

Balsa, czółno żaglowe, z ostro zakończonym przodem a tępym tyłem, szybkiego biegu, używane na rzekach i przy brzegach morza w południowej Ame-

ryce.

li. D.

Balsam (Balsamum). W chemii pod tą nazwą rozumieją się materye żywiczne, w składzie swym zawierające olejki lotne, oraz kwas benzoesowy, lub cynamonowy. Materye te wypływają z niektórych drzew bądź naturalnie, bądź z poczynionych nacięć.

(1764—72, tomów 7).

Balsam w obrządkach kościelnych, ob. K r z y ż m o.

Balsamea Gleditsch, synonim Balsamodendron (ob. ten wyraz).

Na powietrzu niektóre pozostają w stanie płynnym, inne, krzepnąc, zamieniają się w ciała stałe, miękkie lub twarde. B-y w wodzie są prawie nierozpuszczalne; w wyskoku, eterze, olejkach lotnych i w olejach — rozpuszczają się; są łatwo zapalne i, płonąc, wydają woń aromatyczną, przyjemną, zwaną balsamiczną. W kwasach: solnym, siarcza-nym i octowym rozpuszczają się, lecz pod działaniem ich nie rozkładają się, gdy tymczasem kwas azotny rozkłada je gwałtownie. Z zasadami tworzą związ-    Balsamia—Balsamka. Nazwa nadana przez

ki niezmydlające się. Do B-ów, przez chemików Vittadiniego (Monogr. Tuber., 30) jednemu rodza-za takie uważanych, należy: Balsam peruwiań- jowi z rodziny grzybów Truflowców (Tuberaceae), ski (B.peruvianum), B. tolutański (B. tolutanum), określanemu w sposób następujący: Otoczeń ze-Storaks (Styrax) i Bendzwian [Benzoes). (Ich wnętrzny nieoddzielający się od tkanki wewnę-opisanie i własności ob. pod wyrazami: Myros- trznej, brodawkowaty, mniej lub więcej kutnero-permum, Styrax i Liquidambar). W handlu waty. Tkanka czyli trama, złożona z komórek płon-i farmakologii, prócz tego, B-ami zowią się niektóre nych, ze wstawek i worków (asci) owalno-podługo-materye żywiczne, niezawierające w sobie ani kwa- watych, zawierających zarodniki bezbarwne, walco-su benzoesowego, ani cynamonowego. Takiemi są wate, eliptyczne, z końcami bardzo przytępionemu np. Balsam mekkański [B. de Mecca), będący W tramie znajdują się próżnie, na zewnątrz nie-gumo-żywicą, pochodzącą z drzewa Balsamodendron otwierające się. Są to Truflowce kuliste, drobne, Opobalsamum (ob. ten wyraz); B. kopajowy (B. de wydające po dojrzeniu mocny zapach i następnie Copahu), gatunek żywicy oleistej, otrzymywanej rozpływające się; żyją pod ziemią w miejscach za-z drzewa Gopaifera officinalis L. i innych gatunków cienionych, okrytych trawą. Spotykają się w je-tegoż rodzaju Gopaifera (ob. ten wyraz); B. kana- j sieni i zimie. Gatunki dotychczas znane rosną dyjski (B. canadense), gatunek terpentyny z jodły j Europie, nadewszystko w południowej. B. piaty spor a kanadyjskiej (Abies canadensis Poir.); B. karpacki ; Beuth. zaznaczona w okolicach Paryża przez Tu-(B. carpaticum), olejek terpentynowy z orzeszków j lasne’a; B. fragiformis T. na Jurze przez Quelet’a, i z drzewa sosny Limby [Pinus Cembra L.); B. w ę- ! a obie w Prowancyi, wraz z gatunkiem B. vulgaris

J. A.

Balsamifluae. Balsamodajne, (Bot). Blume (Flora Jav.) ustanowił pod tą nazwą rodzinę dla jedynego w niej rodzaju Liquidambar (ob, ten wyraz) obejmującego drzewa, wydające sok balsamiczny. Bentham i Hooker (Gen. I, 664) tenże rodzaj Liquidambar zaliczyli do rodziny Hamameli-deae, H. Bâillon zaś (Hist, des pl. IV, 415), dołączywszy do niego drugi rodzaj Buclandia, utworzył z nich jedną z seryj czyli plemion, pod nazwą Liquidambareae, w wielkiej rodzinie Saxifragaceae. Tym sposobem rodzina Balsamifluae skasowaną została.

J. A

J. A.

J. A.

Yltt. (ob. Tulasne Fangi hypegei, 122, t. IV i XV).

J. A.

Balsamina Tournef, syn. Impatiens L. (Ob. ten wyraz) Nazwa Balsamina przez botaników XVI stulecia stosowną była zarówno do M o-mordicaBalsamina L., jak i do Impatiens, roślin bardzo różnych, których owoce, w stanie dojrzałym, rozrywają się sprężyście i rozrzucają przy-tem nasiona. Etymologia jego grecko-łacińska {balio ciskam, rzucam i semina nasiona), a tern samem wadliwa. G. Bauhin, w dziele swem P i-u a x, tak mówi o Balsaminie: „Balsamina dicitur (Momordica) quod ex pomis ipsius immaturis oleo injectis, insolatione oleum seu balsainum ut chirur-gi vocant, praestantissimum conficiatur“. 'Nazwa Balsamina, w przód była zastosowaną do Momordica, Tryskacza, (Balsamina sive pomum mirabile Tra-gusa) a później dopiero, na zasadzie jednakowego zachowywania się owoców, do Impatiens, Nie-cierpika.

Balsamineae. Ach. Rich. „w Diet. d’Hist. nat.“ (1822, II, 173). Balsaminowe. Grupa utworzona z jednego rodzaju Impatiens i podniesiona do godności osobnej rodziny, pod nazwą Bals amin aceae, przez Lindleya: (Introd, ed. 2, 138), obecnie przyjmuje się za plemię (tribus) rodziny Geraniaceae—Bodzisz-kowate, cechujące się kwiatami nieforemnemi, w których osadnik wypukły, tylny listek kielicha wydłużony w ostrogę wolną; pręcików pięć pod za-lążniowych; zalążnia o 5-ciu komorach wielozalążko-wych; owoc torebko waty, otwierający się sprężyście, lub mięsisty, nieotwierający się (ob. H. Bâillon „Hist, des pl., V, 28).

Balsamita, Bełżyna (bot.). Rodzaj należący do rodziny roślin złożonych (Compositae), utworzony przez Desfontaina (w Act. Soc. Hist. natur. Par. 1,1.1) z rodzaju Tanacetum i cechujący się okrywą, złożoną z łatek bardzo licznych, dachówkowatych, kwiatkami rurkowatemi, wszystkiemi dwupłciowemi i niełupkami, uwieńczonemi brzegiem błoniastym, całkowitym. Najpospolitszy gatunek jest Balsamita suaveolens Desf. (Tanacetum Balsamita L.). Bełżyna wonna, pospolicie piwonią, marzymiętką, albo miętką rzymską zwana. — Ziele trwałe całe białawe, szarowo-opylone; kłącz wielogłowy i gęstokorzonkowy; łodygi liczne do 5" wziesione, obłe, kresowane; liście podłużnie jajowate, tępe, korzeniowe na 4" długie i na równie długich ogonkach, tępe i karbowane, łodygowe zaś prawie bez-ogonkowe, 2 uszkowe, koszyczki kwiatowe ułożone w baldaszkogron, o łatkach okrywy cisawo-obrze-żonych i wydłużonych w końcu w zeschły nadrostek. Pospolita około dróg i po pustkowiach, w Europie południowej rośnie dzika, a uprawna u nas, nawet po włościańskich ogródkach. Kwitnie od sierpnia do października. Ziele to, mocno i właściwie sobie wonne, dziś w medycynie całkiem zapomniane, dostarczało niegdyś ziela i wierzchołków m a-rzymiętki albo miętki rzymskiej—Herba et summitates Balsamitae s. Menthae romanae v. Sar-racenicae, dość używanego, jako pobudzającego; dziś zaś zaledwie jako wypędzające pluskwy baHzo zachwalane. Nasiona jego w handlu często uchodzą za nasiona Cyt w arowe węgierski e— Semina Cinnae łiungaricae, używane jak inne Cy-twary.

Balsamo Paweł (* 1763—f 1818), agronom, i polityk włoski, kształcił się w Palermo, gdzie później mianowany był profesorem agronomii w tamecznym uniwersytecie i wysłany na koszt rządu do Francyi, Anglii i różnych prowincyi włoskich, w celu gruntownego zbadania systemu rolnictwa w tych krajach. Podczas swej podróży, pod wpływem Artura Younga i dzieła jego: „Annals of agriculture“, napisał bardzo wiele artykułów treści agronomicznej. Aczkolwiek był wogóle człowiekiem wolnomyślnym, mimo to otrzymał od rządu opactwo, a przez to otworzył sobie drogę do parlamentu; zostawszy jego członkiem, głosował za równomiernym podziałem podatków. Później był kustoszem biblioteki królewskiej i otrzymał polecenie opracowania projektu reformy w politycznej organizacyi Sycylii; śmierć atoli przeszkodziła mu dokończyć tej pracy. Z licznych agronomicznych dzieł jego należy wymienić: „Corso di agricoltura econom. polit, teorico e pratico“ (Palermo, 1858?); „Sopra di dazii relativamente all’agrie“; „Pensieri sopra l’agric. di Sicilia“ i inne.    N-

Balsamo - Crivelli margrabia Józef. Botanik włoski, (* w Medyolanie 1800 r.—f 1871), był w r. 1826, mianowany profesorem historyi naturalnej w liceum medyolańskiem, później kustoszem w Museo civico, w temże mieście. Obowiązki te pełnił do roku 1852; poczem został powołany na profesora uniwersytetu w Pavii. Jest on autorem licznych prac z dziedziny botaniki, zoologii i paleontologii. Z botanicznych przytoczymy: „De Sola-nacearum familia in genere, adita Verbescorum Italiae indigenorum monographia“ (Ticini regii, 1824), teza inauguracyjna pod prezydencyą p. N ojc-ca; „Enumerazione delle Crittogame non descritte nella Flora crittogama del sig. Pollini“ (Bibl. i tal. 1831—33); „Osservazioni sopra la nuova specie di Mucedine del genere Botrytis, etc.“ (Bibi, ital., 1835 et Linnaea, 1836); „Sopra l’origine e lo suiluppo délia Botrytis Bassiana“ (Bibi, ital., 1834); „Storia dei principali lavori fisiologici sulle Care, e Tenta-tivo d’una Sinonimia delle specie italiane di questa genere“ (Bibl. ital., 1839); „Catałogo delle Alghe osservate in Lombardia“, 1844; „Apprezzamenti sopra le recenti scoperte di parassitismo d’una San-talacea e delle Rinantee“ (1848), „Censi storic-e osservazioni sulla malattia délia Viti“, etc. Bali samo-Crivelli, zajmował się embryologią, razem z p.

(Mediolani, 1833); (1833);

(1824).

rozmarynem i szałwią; z czasem staje się gęstym, żółtym i przezroczystym, a nakoniec zupełnie twardym; z przyczyny jednak, iż tym sposobem małą tylko część jego otrzymać można, z każdego bowiem nacięcia zaledwie kilka kropel wypływa, gatunek ten wcale w handlu się nie znajduje, ale spotrzebowywanym zostaje przez możne osoby YVschodu, płacące zań wysokie ceny. Drugi gatunek otrzymują przez wygotowanie drzewa i gałęzi w wodzie. Jest on żółtawy, gęstości oleju, z czasem jednak staje się gęstszym i ciemniejszym; zapach ma słabszy i mniej od poprzedzającego przyjemny. Smak balsamu mekkańskiego jest gorzki, korzenny, nieco ściągający. Wyskok mocny i eter rozpuszczają go z pozostawieniem małej reszty. W składzie swym, według rozbioru FrommsdorfFa, zawiera kich i lśniących. Kwiaty drobne, wyrastające zwy- on: olejek lotny, dwie żywice (jedną w wyskoku kle po dwa, na krótkich i cienkich szypułkach; kie- 1 rozpuszczalną, drugą—nierozpuszczalną), pierwiastek lich trwały, o czterech zębach szerokich. Owoce gorzki, farbujący, w wodzie i wyskoku rozpuszczal-małe pestkowce, przewrotnie-jajowate, czasami za- ny. Balsam mekkański na Wschdzie cieszy się wiel-

Notaris, przy którego pomocy wydał: „Syn. Mus-corum in agro mediolanensi hucusque lectorum“ „Musci mediolanenses editi“ „Prodromus bryologiae mediolanensis“,

J. A.

Balsamodajne, ob. Balsamifluae. Balsamodendron. Balsam owiec, Balsami ec, Bal s am o dr ze w. Rodzaj należący do rodziny Terpentynowcowatycli, plemienia Osoczyno-wych (Terebinthaceae—Bursereae), ustanowiony przez Kuntha. Ma on cechy następujące: Kwiaty umiarowe, mieszanopłciowe, 4—6-liczebne; z pomiędzy nich dwupłciowe—4 liczebne. Osadnik kwiatowy wklęsły, miseczkowaty, gruczołkowaty; na kraju jego osadzone: kielich zrosłolistkowy, dzwonkowaty, albo rurkowaty, 4-zębny, ubarwiony i trwały; korona 4-płatkowa, o płatkach równych, równowązko-podłużnych, od kielicha nieco dłuższych, w przed-kwitnieniu łuszczynkowato-pouwijanych, później rozwartych; pręcików 8, z których 4 przeciwległe płatkom korony, krótsze od przeciwległych listkom kielicha; nitki ich wolne, w podstawie nieco rozszerzone; pylniki 2-woreczkowe, wewnątrz-zwrotne, otwierające się w dwie podłużne szpary. Na dnie osadnika utwierdzony słupek składa się z zalążni 2—3-komorowej i szyjki krótkiej, zakończonej znamieniem 2—3-klapowem; w każdej komorze zalążni znajduje się po 2 zalążki obokległe wiszące, wsteczno-zwrotne, z otworkiem zwróconym w górę i nazewnątrz. Owoc—pestkowiec, o 1 lub 3 pestkach i o mięsowocni, rozdzielającej się na tyle części, ile zawiera w sobie pestek; pestki 1-ziarnowe, wskutek spłonienia jednego z dwóch zalążków. Ziarna bezbielmowe pod swemi powłokami zawierają zarodek o liścieniach pofałdowanych. Balsamów ce są drzewami lub krzewami, obfituj ącemi w żywice wonne, balsamiczne. Mają liście skręto-ległe, nieparzysto-pierzaste, czasem zredukowane do trzech tylko listków, a niekiedy nawet do pojedyń-czego; listki te bywają już całobrzegie, już piłko-wane; kwiaty wyrastają z boków młodych gałązek, lub z kątów liści, albo z wierzchołków, zebrane w wierzchnotki skupione, często niewielokwiatowe, albo w grona pojedyńcze. Balsamowce zamieszkują kraje gorące: Arabię, Indye wschodnie, Madagaskar

1    inne wyspy sąsiednie, Abissynię i Senegal. Znanych jest obecnie 15 gatunków, z których najuży-teczniejszemi są: Bal sam o wiec mekkański— Balsamodendron Opobalsamum Kunth (B. gileadense DC. — Amyris Opobalsamum Forsk.), zwany Balsa-mowcem białym, Żydowskim, Gileadeńskim, Egipskim, Kairskim, Konstantynopolitańskim, Terpenty-nowcem żydowskim (B a 1 s a m o n Dioskorydesa i lekarzy greckich, Balsamon dendron Teofrasta). Jest on drzewkiem niewielkiem, od 2 metrów do

2    m. 60 cm. Wysokiem, z gałęziami cienkiemi, zwykle krótkiemi i często cierniem zakończonemi; liście skrętoległe, nieparzysto-pierzaste, złożone z 5 lub 7 listków małych, bezogonkowych, całych, gład-kończone wyrostkiem stożkowatym, zawierające po jednej tylko pestce jedno-ziarnowej. Drzewko to rośnie w Arabii błogosławionej, głównie między miastami Mekką i Medyną. Uprawiane zaś od bardzo dawnych czasów w Egipcie, Abissyuii i Palestynie. O tern drzewku jest mowa w Piśmie Świętem, gdzie ono poczytuje się za źródło najszacowniejszych wonności. Jakoż, w rzeczy samej, z niego pochodzi, do dziś dnia na Wschodzie wysoce ceniony, balsam mekkański, inaczej zwany gileadeńskim, żydowskim i Opobalsa-mem (Balsamum Mecliae s. de Mecca, s. gileadense,

s. judaicum, s. Opobalsamum), a prócz tego niekiedy Balsamem kairskim i konstantynopolitańskim. Najlepszy gatunek tego balsamu wycieka z gałęzi samowolnie, albo też z nacięć, zrobionych ostremi kamieniami, albo muszlami. Za świeża ma on być podobny do gęstego mleka, rozszerza zapach bardzo przyjemny, środkujący między cytrynami,

fHi

■a

.-■i

2.

*m§

Kig. 227. Balsamodendron Myrrha Ehrenb.

1)    Kwiat męski powiększony (w przekroju podłużnym).—

2)    Kwiat żeński powiększony. — 3) Owoc powiększony.!—

4) przekrój owocu

Bywa ona w kawałkach znacznej wielkości, nie-przeświecających, ciemno-brunatnych; zdarza się często zafałszowana gumą śliwową lub senegalską. Myra używa się w medycynie, jako środek wzmacniający a mało drażniący, w cierpieniach dróg trawienia, oddechowych i płciowych, powstałych z rozwolnienia i nieczułości tkanin, szczególniej zaś w wynikłych ztąd śluzotokach; zewnętrznie jest jednym z najlepszych środków, oczyszczających wrzody i rany, w postaci różnych maści; a jako wymocz wyskokowy, gęsty roztwór w eterze lub wprost w bryłkach—wyborny środek od bólu zębów, do czyszczenia i zabezpieczania ich, oraz do kitowania spruchniałych; wreszcie, najzwyczajniej używana jako kadzidło lekarskie, domowe i kościelne. 3. Balsa mo wiec afrykańsk i— Balsamodendron africanum Amotti. (Heudelotia afri cana Rich.). Krzew rosnący w Senegalu i Sene-gambii, dostarcza rodzaju gumo-żywicy, zwanej Bdellium, v Gummi Bdelli. W handlu materya ta przychodzi w kawałkach nieregularnych, grubości cala; jest barwy żółtawej, czerwonawej lub brunatnej, przeświecająca, czasem tłustawo-połyskująca; w odłamie nierównym połysk woskowy. Gnieciona w palcach mięknie; z wodą daje mleko; w ługu potażu rozpuszcza się zupełnie; ogrzana mięknie i pali się, jak żywica. Zapach słaby balsamiczny, do myry podobny; smak balsamiczno-gorzki; przylega do zębów; z wyskokiem daje nalewkę złoto-żółtą. Zawiera według Pelletier’a olejku lotnego ł .2 proc. żywicy 59.0, gumy 9.2, bassoryny 30.6.—W medycynie Bdellium jest mało używane, wchodzi do plastra, zwanego Emplastrum de Vigo.

ką wziętością, poczytuje się za lek na wszelkie zgoła niemoce, zabezpieczający od wszystkich chorób zaraźliwych, nawet od moru. Najwięcej atoli używa się on jako kosmetyk: z wodą różanną tworzy emulsyę, za pomocą której płeć piękna Wschodu podtrzymuje swoje wdzięki. Egipcyanki balsam mekkański uważają za specyfik, zapobiegający ich niepłodności. Lekarze europejscy bardzo małą do tego balsamu przywiązują wagę, zwłaszcza, iż handlowy bywa zazwyczaj fałszowany balsamem kanadyjskim, albo zupełnie sztuczny. Utrzymują niektórzy, iż w lekarskiem zastosowaniu może go bardzo dobrze zastąpić zwyczajna terpentyna. Prócz balsamu, spotykają się w handlu, drobne, wonne owoce tego drzewa, pod nazwą Owo-cobalsamu—Carpobalsamum i młode gałązki pod nazwą drzewa balsamowego—Xy-lobalsamum. Pierwsze używały się dawniej w medycynie, wchodziły do składu teryaku, drugie używają się na wschodzie, jak kadzidło do palenia w świątyniach i pałacach sułtanów. 2. Balsamo-wiec myra—Balsamodendron Myrrha Ehrenb. Także niewielkie drzewo lub krzew, rosnący w Gé-don, na granicy Arabii błogosławionej, w Abissynii i Egipcie, ma korę gładką, blado-popielatą lub prawie białą; gałęzie zakończone cierniami; liście złożone z 3-ch listków, przewrotnie jajowatych, tępych, z których środkowy od bocznych daleko większy. Z niego wycieka dobrowolnie i ścina się myra, czyli Guma - żywica m y r a—Myrrha v.

Gummo-resina Myrrhae.

W handlu bywa ona w dwóch gatunkach: 1-y gatunek, zwany Myrą wybraną, Myrrha elec-ta v. selecta, przychodzi w kawałkach nieforem-

J. A.

'.'i

Balsamon Teodor (f 1204 a może i później), pisarz kościelny bizantyjski, w r. 1193 był mianowany patryarchą antyochijskim, ale krzyżowcy nie pozwolili mu objąć tego patryarchatu. Opracował komentarze do niektórych kanonów. Jego komen-nych, kańciastych, jak- ^    tarz do „Nomokanonu“, w którym polemizuje z na-

by opylonych, wpółprze-    uką kościoła katolickiego, wyszedł z druku po grecku

zroczystych, a w więk-    i P° łacinie w Paryżu 1615 r.

szych kawałkach prze-    pâgi MF ^    Balsamowanie jest czynnością, przedsiębraną

świecających tylko na J&    w celu zabezpieczenia zwłok od rozkładu, zachowu-

brzegach, barwy czer-    Z\If    jąc im kształt i rysy pierwotne. Stosowane było na

wonawej, z odłamem    Ł^ \f    rozległą skalę w starożytnym Egipcie, a mumie,

nierównym, woskowo-    jl    w naszych jeszcze czasach znajdowane w grobow-

poiyskującym, z krzy-    !l    cach, w których spoczywały od 30-tu wieków,

wemi żyłkami. Myra Fig> ₂28.    Balsamodendron    świadczą o doskonałości sposobów, przez ten naród

trudno się daje proszko-    Myrrha Ehrenb    do konserwacyi zwłok używanych. Jak wiadomo,

wać, a delikatny jej pro-    egipeyanie balsamowali nietylko ciała ludzkie, lecz

szek ma kolor brunatno-żółty. W wyskoku rozpuszcza również i ciała zwierząt (psów, małp, krokodyli, ko-się częściowo, pozostawiając osad żółty, nieprzezroczy- tów, ibisów, lisów i t. d.), to też, zaprawdę, zasta-sty. Ogrzana nie topi się, lecz wzdyma się; paląc się nowić się przychodzi, skąd brano tę olbrzymią kopci i pozostawia pulchny węgiel, c. wł. 1.360. Za- ilość żywic i wonności, któremi się w tym celu popach właściwy, przyjemny, balsamiczny. Smak korzeń- sługiwano. Po zawojowaniu Egiptu przez rzymian, ny, gorzki. Zawiera olejku lotnego do 3 proc., żywicy sztuka balsamowania była dalej praktykowaną miękkiej do 22 proc., żywicy twardej 5.5 proc., i do pewnego stopnia przez zwycięzców przyjętą, bassoryny i gumy do 60 proc., oraz ślady soli. Podobny zwyczaj istniał u wielu innych ludów sta-Drobniejsze kawałki tego gatunku, nieprzechodzące rożytnych; nie było to B., ściśle na sposób egipski wielkością ziarna grochu, znane są pod nazwą My- pojmowane, lecz postępowanie, które w każdym ra-ry w łzach albo w ziarnach—Myrrha in lamy- zie osięgało skutek podobny: wysuszenie ciał zmar-mis s. granis. 2-gi gatunek—Myra pospolita— łych. Tak np. czynili zapewne guanchowie, pier-Myrrha naturalis s. in sortis, jest nierównie gorsza. I wotni mieszkańcy wysp Kanaryjskich. Starzy pe-

F-n.

Balsamowicz (v. Balsam) Grzegorz, ksiądz ormiański, lwowianin. Przyczynił się do zjednoczenia ormian polskich z kościołem rzymskim w wieku XVII-ym. Wyświęcony został na księdza 20 lipca r. 1666 za staraniem teatynów: Klemensa Galana i Aloizego Maryi Pidou, najgorliwszych pracowników w sprawie unii. Znał biegle języki: turecki, tatarski, łaciński i ormiański książkowy. Przywiązany do wiary katolickiej, z polecenia Pidou udawał się w jesieni w r. 1666 do Warszawy, gdzie tak zręcznie prowadził konfereneye z Janem Kazimierzem, nuneyuszem Pignatellim i kanclerzem koronnym. oraz tak szczęśliwie zbijał argumenty posłów ormiańskich, unii przeciwnych, że zyskał od 1 króla rozkazy, jakich żądał, i tryumfujący wrócił do swego mocodawcy do Kamieńca. Został proboszczem ormiańskim w Stanisławowie, dobrach Andrzeja Potockiego, wojewody kijowskiego, i żarliwie około ugruntowania unii pracował (Pawiński: Dzieje zjednoczenia ormian polskich z kościołem rzymskim).

F-n.

ruwiańczycy zachowywali ciała swych inkasów tak doskonale, że, jak powiada G ar ci las so, „nie brak im było ani włoska, ani rzęsy“. W wielkiej świątyni słońca w Cuzco znaleziono zwłoki inkasów, siedzące po jednej stronie, ich żony po drugiej— z głową pochyloną i rękami na piersiach skrzyżo-wanemi (cf. Prescott: „Conquête du Pérou“). Ciała te były wystawiane jedynie przez czas dłuższy na działanie suchego i zimnego powietrza w górach —i to wystarczało do zupełnej ich konserwacyi. Sposób mumifikacyi (ob. Mumia), stosowany przez egipcyan, opisali szczegółowo: Herodot i Diodor Sycylijski; przepis, podany przez pierwszego z nich, jest, zdaniem kompetentnych, dokładniejszy. Polega on na następujących czynnościach: za pomocą zakrzywionego metalowego narzędzia operator wyciągał mózg przez nozdrza, reszta wypływała wraz z płynami balsamicznemi, wlewanemi do czaszki. Później, za pomocą ostrego noża kamiennego, robiono cięcie na boku i wydobywano trzewa brzuszne. Oczyszczano jamy najprzód winem palmowem, potem naparem różnych wonności i, wypełniwszy je proszkowaną myrrą, najprzedniejszego gatunku, i różne-mi innemi korzeniami i korami wonnemi (między in-nemi cynamonem), zaszywano brzegi rany. Potem zwłoki zostawały zanurzone w rozczyn sody (dwuwęglan sodu) na dni siedmdziesiąt, osuszone i owinięte od stóp do głowy w pasy cienkiego płótna, napojonego gumą, i zwracane rodzinie zmarłego. Dla biedniejszych istniał sposób B-a tańszego. Bez robienia jakiegokolwiek cięcia i bez patroszenia (usuwania trzew), nastrzykiwano do wnętrza przez otwory naturalne, za pomocą stosownych szpryc, olej cedrowy — i ciało zanurzano w roztwór saletry;'potem wypuszczano olej swobodnie, przyczem wyciekały też zmacerowane przezeń trzewa. Substancye, znalezione w mumiach egipskich, są to pewnego rodzaju żywice, bitumy i t. p.—W czasach nowych znajdujemy w podręczniku chemii Thénarda opis metody B-a, stosowanej przez D-ra Chaussier’ a. Po zupełnem wypatroszeniu i doskonałem wykąpaniu zwłok w obfitej ilości wody, zanurza się je w kąpiel sublimatową (chlorek rtęci). Sól ta powoli łączy się z tkankami ciała, nadaje im zbitość, chroni od rozpadu, od owadów i robactwa. Obecnie, za przykładem D-ra Gannala (1841), balsamują zwłoki za pomocą wstrzykiwania do żył roztworu ałunu (siarczan glinu). Sposób ten używany bywa również w prosektoryach anatomicznych. Lekarz amerykański, U r e, proponuje w tym samym celu wstrzykiwanie roztworu sublimatu i octu drzewnego (nieczysty kwas karbolowy). Inni radzą chlorek cynku i siarczan sodu. Ziomek nasz, znakomity profesor anatomii w Genewie, Laskowski Zygmunt, wynalazł nowy sposób B-ia ciał, oraz przechowywania preparatów anatomicznych (ob. jego „Procédé de conservation des cadavres et des préparations anatomiques, Genève, 1878). Anatom Akademii medyko-chirurgicznej i Szkoły Głównej warszawskiej, Hirschfeld Ludwik, posiadał podobno własną metodę B-ia, lecz utrzymywał ją w tajemnicy.—O bacz: Pénicher: „Traité des embaumements selon les anciens et les modernes“ (Paryż,

1699).—Bruhier: „Sur la nécesseté d’un reglement général en fait des enterrements et embaumements“ (Paryż, 1746). — Pelletan: art. „Embaumements“, w „Diet. des sciences médicales“ (1815). — Murat: art. „Embaumements“, w „Diet. de Médecine“ (1835).—Segato: „Della artiüziale reduzione a solidità lapidea ed inalterabilità degli animali“ (Florencya, 1835).—Gannal : „Histoire des embaumements et des préparations des pièces d’anatomie normale“ (Paryż, 1841).—Porównaj też: „Realencyclop. der Gesamten Heilkunde“, art. „Leichenconservirung“. — Słownik Dechambre’a, oraz wielki słownik La-rousse’a.

w. s.

Balsaratus Jan (znany lepiej jako Johannes Vitus), ur. 1529 r. na Węgrzech, podczas, gdy ojciec jego, dowódzca twierdzy, dostał się do niewoli tureckiej. Jako niemowlę, uratowany przy pożarze miasta, pod obcą opieką wychowany w majątku Balsarat, skąd, na pamiątkę tej przygody, nazwisko przybrał. W 20-ym roku życia opuścił kraj rodzinny i udał się do Wittenberga, gdzie przez lat 7 uczył się filozofii. Za radą Melanchtona, którego wielkiemi względami się cieszył, wyruszył do Włoch i w Padwie przez lat kilka przykładał się do medycyny. Nadzwyczajna pilność i olbrzymia wiedza sprawiły, że, jako rozgłośny uczony, powołany został (chociaż cudzoziemiec) na dwór papieża Pawła V i mianowany na czas jakiś jego lekarzem przybocznym, aż na wezwanie cesarza Maksymiliana I-go powrócił do ojczyzny, aby jej nieść na usługi naukę, u obcych zdobytą. Gorącej wiary, przejęty nadto zasadami swych pierwotnych study ów teologicznych, został później kierownikiem instytutu duchownego, nie zaniedbując współcześnie udzielania porad lekarskich. Zmarł w 46-ym roku życia na dysenteryę, opiewany przez ziomków w licznych epigramach pochwalnych (Beregszaszi Piotr, Sigemundus Cassoviensis i inni). Z dzieł jego godną jest przypomnienia 4-tomowa księga chirurgiczna. napisana po węgiersku: „Magyar Chirurgia sea a sebgÿogyulâsuak mesterségé völ 4 Kënyve“ 1564 r..

N.

H.

E. D.

Baltazar, (po grecku BaX-caSas i BaXtàôasov) forma grecka dwóch imion babilońskich zupełnie różnych. I. Imię babilońskie nadane Danielowi, przez marszałka dworu Nabuchodonozora, zamiast hebrajskiego (Dan. 1. VII). Imię to: Beltsazzar, podług wymowy Massorah, odpowiada asyryjskiemu Ba’lta-suusur, co znaczy: „Osłania jego życie“.—II. Imię króla babilońskiego,zwanego po hebrajsku Belshatsar, a po asyryjsku Bel-sar-usur, „Bel osłania króla“. Podług księgi Daniela, która nie sięga oddalonej starożytności (pochodzi bowiem z II wieku przed J. Chr.) i nie stanowi powagi historycznej, B. był synem Nabuchodonozora. Wydał on wspaniałą ucztę, na której stoły zastawione były naczyniami ze złota i srebra, zabranemi w Jerozolimie przez ojca. Gdy

Balszyczowie (po serbsku Baoszić), głośny w XIV i XV. w. ród serbski, który podczas rozkładu monarchii Duszana utworzył sobie własne państewko w dzisiejszej Boce Katarskiej, północnej Albanii i Czarnogórzu. Po raz pierwszy o tej posiadłości B-ów mamy wiadomość w dokumencie cara Urosza z r. 1360. W tym czasie występują trzej bracia B.: Jura I (Jerzy), Stracymir i B a 1 s z a II, synowie nieznanego Balszy I-go, władający Barem, Budwą, Skutari a później Ulczynią i zostąjący ciągle w stosunkach nieprzyjaznych z carem Uroszem, z miastem Cataro i władcą albańskim, Karolem Topią, a natomiast podtrzymujący stosunki przyjazne z królem Wilkaszynem, z Dubrownikiem i Wenecyą; od obu tych rzeczypospolitycli ród B-ów otrzymał w r. 1361 obywatelstwo honorowe, a po roku 1368 przyłączył się do kościoła katolickiego. Podczas upadku państwa serbskiego, po biwie nad Marycą w r. 1371, otrzymali bracia B. Pryzrend i Awlonę, a Jerzy I władał od r. 1373 do 1378 ziemią, na północ od Baki i Konawli położoną, a odebraną mu przez Stefana Twardka, bana bośniackiego. Po śmierci Stracymira i następnie Jerzego I (1378), głową rodu został Balsza II, władca w Durazzo, podpisując się na dokumentach „duk z Durazzo“. Po jego śmierci (padł w bitwie z turkami w roku 1385), władał posiadłościami B-ów Jerzy II Stra-cymirowicz od ^roku 1385 do 1403, który utracił Albanię północną i Awlonę, gdzie rządziła do r. 1420 córka Balszy Ii-go, Regina, której mąż, Mircza, zginął w bitwie z Jerzym w r. 1396. Po bitwie na Kosowem polu Jerzy II, prześladowany z początku przez turków, dostał się w końcu do niewoli i okupił swą wolność przez oddanie im Skutari w r. 1393, które jednak odebrał w r. 1395, a w roku następnym zmuszony był oddać to miasto Wenecyi za obietnicę obrony przeciw turkom i roczną daninę. Prócz tego stracił Jerzy Ulczynię, swoją rezy-dencyę, i Bar. Wdowa po nim, Helena, córka księcia Lazara serbskiego, wyszła potem za mąż (1411) za Sandała, możnego wojewodę bośniackiego. Podobno bohaterem serbskich pieśni epickich, Strahiniczem, jest właśnie ów Jerzy II.₍Ostatnim z rodu B-ów był wojowniczy Balsza III Stracymirowicz (1403 —1421), który nieustannie wojował z Wenecyą, tracąc i odzyskując kolejno w tych wojnach swoje posiadłości. Rzeczpospolita wenecka, chcąc się pozbyć nieubłaganego nieprzyjaciela swego, nałożyła nawet cenę na jego głowę, aczkolwiek napróżno. Pozostawił po sobie tylko córki, z których Helena była żoną „her-coga“ Stefana Wukczycza. Krewny Stefana, Stefan Balszycz, był, jak twierdzi Hopf, pobocznym wnukiem Jerzego I-go. O posiadłości B-ów toczyła wojnę Wenecya z serbami, których despota, Stefan La-zarowicz, wystąpił z prawami do spadku. Po jego śmierci dalej prowadził wojnę synowiec i następca jego, Jerzy Brankowicz, i dopiero w r. 1426 zawarto pokój, mocą którego Wenecya otrzymała Cataro, Ulczynię i Skutari, a Serbowie wzięli pobrzeże całe między Barem i Budwą, które zostawało w ich rękach do roku 1441. Mijatowicz: „Balszyczowie“ (w „Głaśniku“ t.49, 1871 r.), Hopf: „Gesch. Griechenlands im Mittelalter“ i dopełnienie tegoż auto

ra do podróży Halina po Albanii, 1863, Ottuv' Naue. Slovnik.

Balta-Alba, miejscowość kąpielowa w Rumunii, nad jeziorem tejże nazwy. Woda w tem jeziorze, jest po brzegach koloru brudno-czerwonego, ku środkowi zmienia tę barwę na mleczną i ma smak kwaśny w samym zaś środku jest bezbarwą i słoną. W litrze tej wody mieści się 15 gramów soli, a prócz tego domieszki chloranu siarczanu i węglanu sody, węglanu wapna i ślady żelaza. Kąpiele mułowe w tem jeziorze zastępują poniekąd kąpiele morskie.

Balta-Liman, wioska turecka, położona nad zatoką tejże nazwy, na europejskiej stronie Bosforu, między Konstantynopolem, a miastem Bujukdere. Zatoka kończy się małym portem, mającym kształt siekiery (po turecku bałta), a znanym dawniej pod nazwą Filadia i Portus mulierum. Tu gromadziła się flota Mahometa Ii-go przed szturmem Konstantynopola, a w r. 1849 zawartą była między Turcyą i Rossyą umowa, według której oba mocarstwa zastrzegły sobie prawo wspólnej interwencyi w sprawach księstw naddunajskich w ciągu lat siedmiu.

Baltard Wiktor, syn Ludwika Piotra, malarza i architekta francuskiego, również malarz i architekt, (* w Paryżu 19 czerwca 1805 r.—f tamże 13 stycznia 1874 r.). Początkowe nauki pobierał w liceum Henryka IV-go, w r. 1824 wstąpił do szkoły sztuk pięknych, gdzie studyował zarówno architekturę, jak i malarstwo. Praktykę rozpoczął w r. 1827, jako architekt miejski. Od r. 1834 — 1839 przebywał za granicą. Po powrocie do kraju zajmował się pracami konkursowemi, między któremi przyjmował udział w konkursie na pomnik dla Napoleona I-go. Budował wiele pierwszorzędnych gmachów miejskich, restaurował kościoły św. Eustachego i Seweryna, najcelniejszem jednak jego dziełem była budowa kościoła św. Augustyna, z piękną fasadą, wdzięcznym planem i śmiałą kopułą. W r. 1846, mianowany naczelnym architektem I-ej sekcyi robót miasta Paryża, w 1860 był dyrektorem komisy i, zajmującej się upiększaniem miasta Paryża i dep. Sekwany. Zajmował się rozpoczętem przez swego ojca wydawnictwem „Grand prix d’architecture“, a z prac jego, jako główniejsze wymienić należy: „Villa Medicis à Rome“, „Galerie de la Reine, dite de Diane à Fontainebleau“, „Halles centrales de Paris“.

podczas uczty biesiadnicy śpiewali pieśń na cześć swoich bogów, ukazała się nagle na jednej ze ścian biesiadniczej komnaty ręka, kreśląca tajemnicze znaki. Nikt nie mógł odczytać, ani wytłómaczyć znaczenia tego pisma, mimo obiecanych przez króla szat purpurowych i łańcuchów złotych w nagrodę.

zajmował tron w stolicy. Jeden z tekstów Nabonida zaznacza najazd na Chaldeę Astyagesa medyjskiego, zniszczenie, jakie towarzyszyło jego pochodowi zwycięzkiemu, i klęskę, jaką mu zadał Cyrus. Bardzo jest prawdopodobnem, że legendy o B-rze i Daryuszu mają swoje źródło w częściowem panowaniu pierwszego i uzurpacyi drugiego.—III. Jakkolwiek osobistość i epoka B-a nie są ściśle oznaczone, legenda Daniela uczyniła z niego jedną z najpopularniejszych postaci biblii i po dziś dzień używa się w przenośni wyrażenia „Uczta Baltazara“. Coś podobnego stało się w kolebce chrześciaństwa: legenda św. Mateusza, podająca, iż mędrcy, czy magowie, przybyli ze Wschodu do Betleem, by oddać pokłon nowo narodzonemu Mesyaszowi, wytworzyła w zastosowaniu dwóch wierszy St Testamentu, Ps. LXXII, 10 i Izajasz, XLIX, 7, podanie o „trzech królach“, którym dano imiona Kacper, Melchior i Baltazar; jeden z nich przedstawiony jest jako murzyn. W ten sposób imię króla babilońskiego nadano jednemu z trzech królów Epifanii, tak, jak imieniem Kserxesa, w formie hebrajskiej Ahasveros, a greckiej Assuerus, ochrzczono Żyda tułacza. — (1. Oppert: w „Gr. Enc.fr. Lamirault’a“).

Baltazar, ks. Saganu, r. 1454 wspierał krzyżaków przeciw Polsce; później wojował z Jerzym, ks. czeskim, i z bratem swoim, Janem, który go, wziąwszy do niewoli 1472, zamorzył głodem.*

Baltazar de Pescia (v. dePiscia), nuneyusz papieski w Polsce w r. 1478. Zatarg Kazimierza Jagiellończyka z królem węgierskim, Maciejem Korwinem, usposobił papieża względem Polski nieprzychylnie. Poczytywał on politykę króla Kazimierza Jagiellończyka za szkodliwą dla kościoła, bo uniemożliwiającą solidarne działanie państw katolickich przeciwko turkom i husytom czeskim. Dla takich przyczyn B. wydał z Wrocławia odezwę do duchowieństwa niemieckiego, czeskiego, węgierskiego i polskiego, potępiającą zarówno Kazimierza, jak i syna jego, Władysława, oraz grożącą karami kościelnemi tym, którzyby im śmieli pomagać. Rzucił nawet nuneyusz klątwę na Kazimierza i Władysława; w imieniu Stolicy apostolskiej uwalniał krzyżaków od zobowiązań traktatu toruńskiego z r. 1466, t. j. zwracał im Prusy zachodnie i niezależność. Następstwem tego było wiązanie się krzyżaków z Maciejem Korwinem przeciwko Polsce.— (Bartoszewicz w „Enc. Orrg.“, II, 767).

Baltazaterti w Rumunii, zdroje bardzo silnej

Dr. A. P.

Za radą królowej, przyprowadzono Daniela, jednego z jeńców żydowskich, natchnionego duchem Bożym.

Prorok żydowski, zgromiwszy postępowanie brata królewskiego i samego króla, odczytał w napisie wyrazy: Mene, Thekel, Ufarsin; po grecku: Maneh,

Thekel, Fares, które przetłómaczył wyrazami „policzone, zważone, rozdarte“. Policzone jest twoje królestwo, ty jesteś zważony i znaleziony zbyt lekkim, rozdarte jest królestwo twoje i oddane medom i persom.

Ostatnie to.imię tworzy związek z Fares (rozdarte), a całość stanowi grę słów w aluzyi do wag: mina, szokel i obole. Tejże samej nocy B. został za*bity, a med. Daryusz, liczący lat 62 wieku, zajął tron.

Balteus (um), gr. i:sXa|j.tov, 1) Temblak, przeciągnięty z jednego ramienia pod drugie, do zawieszania miecza, często złotemi guzikami (bulicie) lub drogiemi kamieniami wysadzany. — 2) Wojskowi greccy z wieku homerowego używali podobnegoż temblaka, a czasami dwóch z obu stron, dla zawieszania tarczy.- - 3) Podobnyż służył do zawieszania kołczana lub narzędzia muzycznego, jak lutnia, lira.—4) B., zdobny niekiedy ćwiekami ze złota, srebra lub haftami, służył jako strój dla konia, przeciągnięty przez szyję ku piersiom, z dodaniem cza-

Taka jest biblijna legenda o B-rze, zacytowana jeszcze dwa razy w księdze Daniela (VIII, I i IX, I) i związana z jego widzeniami z pierwszego i drugiego roku panowania B-a. Dalej znajduje się jeszcze w tejże księdze wzmianka o pierwszym roku panowania Daryusza Medyjskiego i trzecim róku Cyrusa (X, I); tymczasem gdzieindziej (I, 21) powiedziano, że Daniel żył tylko do pierwszego roku panowania króla perskiego. Wobec tego, niewiadomo napewno: kto jest B., a kto Daryusz Medyjski? Obaj są wymienieni jedynie w tej księdze Daniela, której biblia hebrajska nie zalicza do proroctw. Pozostało nierozstrzygniętem pytanie: jakie miejsce wyznaczyć tym różnym królom w szeregu monarchów znanych, potwierdzonym tak przez kanon astronomiczny Ptolemeusza, jakoteż przez fragmenty Berozusa i Aby-deńczyka, jak również przez tysiące tekstów współczesnych. Już w starożytności Józef (Ant. X, II, 2) identyfikuje B-a z Nabonidem (555—538), ale inden-tyfikacya ta jest niedokładną; Nabonid był synem pana babilońskiego, Nabu-Balatsu-Igbi, i nie miał nic z krwi królewskiej. Pozostałe zresztą po Nabonidzie dokumenta stwierdzają, iż panował on nieprzerwanie przez całe 17 lac. Syn Nabuchodonozora, którego, opierając się na księdze Daniela, usiłowano uczynić B-em, nazywał się Evilmerodachem, panował dwa lata i został zabity przez szwagra swojego, Meriglissara. Żadne z dawnych dowodzeń, mających poprzeć autentyczność opowieści biblijnych, nie wytrzymuje krytyki historycznej. Odkrycie napisów klinowych, zamiast rozjaśnić kwestyę, jeszcze solanki-surowicy. bardziej ją powikłało. Znalazło się wprawdzie imię babilońskie Belsazzar, mianowicie: Bel-sar-usur jest starszym synem króla Nabonida i wzywa tak dla niego, jak i dla siebie błogosławieństwa bogów.

Usiłowano zatem identyfikować tego księcia królewskiego, którego imię było rozpowszechnione w Babilonii, z B-em, mniemanym synem Nabuchodonozora.

Uznawszy chronologię, podaną w księdze Daniela, między Nabuchodonozorem a Cyrusem, można przypuścić, że jeden z synów Nabuchodonozora, być może tenżesam Bel-sar-usur, zacytowany przez Nabonida, zawładnął częścią Chaldei, po za obrębem Babilonu, i sami dzwonków.—5) Mniej ściśle, zwłaszcza u poe-i tam panował udzielnie obok Nabonida, który ! tów, B. oznacza pas wokoło stanu lub popręgę.—

103

Encyklopedy.i Powszednia Iiustr. T. VI.

Nördlingen. Gdy kardynał ofiarował mu pułk piechoty i rangę marszałka obozowego, przeszedł do służby francuskiej i odznaczył się w bitwach pod Avesnes (1635), Leucate (1637), i Casale (1640). Zamianowany generałem-porucznikiem (1642) służył pod Wielkim Kondeuszem (1643—1645) i pod hrabią d’Harcourt w Katalonii (1646 —1654). Gdy mu odmówiono buławy marszałkowskiej, porzucił służbę francuską i przeszedł do elektora-palatyna. Wycofawszy się z życia publicznego r. 1658, osiadł w zamku Prangins pod Genewą i zajął się wydaniem książki pod t. „Histoire de la guerre de Guyenne“ (Kolonia, 1694, bez nazwiska autora). May, „Histoire Balthasar v. Baltens (Balten, Balton) militaire des Suisses au service de France“, Lau-Piotr, znakomity pejzażysta w stylu Piotra Breu- zaune 1788.    r-

6)    Szeroki pas, werznięty w kulę, a zawierający 12 znaków zwierzyńcowych i wyobrażający obieg przez te znaki słońca (w Pompei, malowidło). —

7)    Pas, otaczający gzems na boku kapitelu jońskie-go; często okryty rzeźbą. — 8) Mur lub parapet, w teatrze lub cyrku, tworzący przegrodę pomiędzy jednym szeregiem siedzeń a drugim, tak, iżby widzowie pewnych klas nie mogli się z miejsc dla się przeznaczonych przenosić na inne, właściwie z niższych na wyższe (teatr w Pompei).—Dozorca przedmiotów, zwanych B a 11 e i, urzędnik dworu cesarskiego, nosił też miano Balteari us. („Słown. star.“ Richa. — „Reallex.“ Lübkera).

IC lv.

Baltia. Za czasów Pytheasza (około 320 r. przed Chr.) tak nazywało się morze Bałtyckie i przyległy półwysep Sambijski (dziś Samłand), uważany wtedy za wyspę, a słynny ze znajdowanego na nim bursztynu. Później spotyka się ta nazwa w formie skażonej (Abalus i Ba si li a) u Timausa i Pliniusza; czysta zachowała się u Ksenofonta Larnps. Szafarzyk źródło jej upatruje w języku litewskim, w którym ma znaczyć, według niego, morze Białe. .    *

ghela (* w Antwerpii około r. 1540 — f 1579).

Malował obrazy religijno-historyczne, za któremi się bardzo ubiegano. Dla cesarza Rudolfa II wykonał na płótnie „Kazanie św. Jana“. Był przytem niezłym poetą, oraz artystą dramatycznym.

Balthazar, imię dwóch rodów szwajcarskich, nie połączonych między sobą żadnem pokrewieństwem.

Pierwszy z nich dostarczył Lucernie od XVI do XIX wieku nieprzerwanego szeregu chorążych, sekretarzy stanu, posłów na sejm, opatów, kanoników.

Baltimore, Ob. Baltymora.

Baltimore (lord), tytuł, noszony w Anglii kolejno przez sześć osób w ciągu w. XVII i XVIII. Losy tej rodziny ściśle się wiążą z dziejami założenia i rozwoju kolonii Maryland w Stanach Zjednoczonych A. P. 1) Sir Georges Calvert, * 1582 r. w Yorkshire, w Anglii,—f 1632 r., wychowany w Oxfordzie, dzięki protekcyi Roberta Cecila, hr. Salisburego, jednego z ministrów w Jakóba I, szybko się wyniósł na wysokie urzędy i w r. 1619 zamianowany został sekretarzem stanu. W roku wszakże 1624 złożył swój urząd, oznajmiwszy królowi, że przeszedł na wiarę katolicką. Mimo to, Jakób nie pozbawił go łaski, zatrzymał w Radzie Tajnej, a w r. 1625 zamianował parem Irlandyi z tytułem lorda B. Na trzy lata przed tein Calvert otrzymał był od króla patent na posiadanie części New-foundlandu i wyłożył 25,000 funtów na urządzenie osadnictwa w nowych swych dobrach. Miał on zamiar obrać tam swą scalą siedzibę, ale, prze-mieszkawszy tylko trzy lata, od tej myśli odstąpił, zrażony surowością klimatu miejsca tego, jako też niemożnością obrony swych plautacyj i rybołówstwa przed wdzierstwem nieustannem francuzów. Opuściwszy więc New-founland (1628), udał się do kolonii, założonej przed piętnastu laty w Wirginii, której już wówczas można było świetną przyszłość rokować. Zachwyeony tym krajem, byłby się w nim chętnie osiedlił, gdyby nie to, że władze tej kolonii, gdzie kościół anglikański był uznany za panujący, domagały się od niego przysięgi, której, jako katolik, złożyć nie chciał. Natenczas w inną stronę swoje chęci obrócił, mianowicie zaś, przekonawszy się, że wirginijczycy nie założyli jeszcze byli żadnej osady na północy od rzeki Potoinaku, wzdłuż zatoki Chesapeake, uzyskał od Karola 1-go : nadanie całego terrytoryum, składającego dziś sta-

Najwięcej wsławionym w wieku XVIII był Franciszek Urs de B. (* 1689 f 1763). W chwili najkry-tyczniejszej dla rodzinnego swojego miasta odznaczył się wytrawną przezornością, rozumem i bezinteresownością. Syn jego, Józef Antoni Feliks de B.

(* w Lucernie 11 stycznia i737 f tamże 8 kwietnia 1810) był członkiem rady Dwustu i płatnikiem rzeczypospolitęj, dziejopisarzem i prawodawcą; stawał zawsze po stronie umiarkowania i rozsądku.

Wiedzą swoją przysłużył się przeważnie do obrony praw stanu przeciwko roszczeniom Rzymu i program swój rozwinął w księdze p. t. „De Helve-tiorum juribus circa sacra“ (Zurych, 1763), przetłó-maczonej na język francuski przez Viaud’a p. t.

„Libertés de l’Eglise helvétique“ (Lozanna 1770).

Podczas późniejszych walk z kuryą, dostojnicy katolickiej Szwajcaryi szukali zawsze w jego księdze wskazówek. Patryota dawnej szkoły, B. zamieścił r. 1785 w „Bibliothèque“ Hallera, pamiętnik przeciwko krytyce Freudenbergera, podającej w wątpliwość historyę Wilhelma Telia. Liczne zapiski, jakie zebrał o historyi kantonalnej, ofiarował bibliotece w Lucernie. Drugi ród Balthazarów pochodził z Siedmiogrodu, ale osiadł już od wieku XVII w kantonie Wallis (Vaud); kilku jego członkó v służyło Francyi.    r

Balthazar, de Simmeren, Jan, baron de Prangins, (* r. 1600 f 1688), wojskowy i dyplomata.

Dziadek jego, marszałek obozowy armii Henryka IV, króla francuskiego, poległ w bitwie pod Yvry r. 1590, a ojciec, Gaucho de B., kapitan gwardyi elektora-palatyna, zginął w bitwie pod Pragą (1620), walcząc w szeregach czeskich. B., służąc najprzód pod Mansfeldem, a następnie pod Gustawem-Adol-fem, który go mianował pułkownikiem r. 1631, otrzymał później od Oxenstierny kilka misyj dyplomatycznych za granicą (1632—1634); między innemi, jeździł do kardynała Richelieu po bitwie pod ny Maryland i Delaware i część Pensylwanii; umarł

K J.

Baltistan, kraina w Kaszmirze, zajmująca kotlinę między grzbietem Himalajów i łańcuchem Karakorum, w miejscu, gdzie Indus poczyna wyłamywać się z labiryntu górskiego poprzeczną doliną ku południowi.

2377 m. n. p. m.

i. f. o.

wszakże, zanim przywilej królewski opatrzono pieczęcią, co nastąpiło d. 20 czerwca 1632 r. już na rzecz syna jego, Cecyliusza Calverta, drugiego lorda B. (* 1603 r.—f 1675 r.). Przywilej uznawał go i najdalszych potomków jego za zupełnych na wieczne czasy właścicieli z prawami cywilnemi i ko-ścielnemi wymienionego powyżej terytoryum, które, na cześć królowej Henryety Maryi, nazwano Marylandem; wszelakoż miało ono i nadal stanowić część państwa brytańskiego, a posiadacze jego winni byli corocznie składać królowi angielskiemu daninę z dwóch strzał indyjskich, oraz oddawać piątą część dobywanego z ziemi złota i srebra. Ale kolonia rozwinęła się na produkcyi tytuniu, a kruszców drogich nie posiadała. Cecyliusz B. wysłał w roku 1633 - m brata (czy syna) swego, Leonarda Calverta, w charakterze gubernatora. Towarzyszyło mu 200 wychodźców katolików, po większej części ludzi bogatych i świetnie urodzonych. Lord B. polecił przestrzeganie bezwarunkowej tole-rancyi dla wszystkich wyznań chrześciańskich, a przybysze, spotkawszy się z czerwonoskórymi in-dyanami, pozyskali ich przyjaźń łagodnością i płaceniem za pola, zajęte pod uprawę. W r. 1639 deputowani od kolonistów, spoinie z osobami przez lorda wyznaczonemi, uchwalili konstytucyę z dwiema izbami, wyższą i niższą, do stanowienia praw dla osady, która się już rozwijała pomyślnie, dzięki mądrym staraniom i zacnemu charakterowi lorda-właściciela. Rewolucya angielska zepsuła te pomyślne stosunki: tryumfujący parlament purytański przysłał swoich komisarzy, którzy znieśli przywilej lorda B. i skasowali izbę wyższą. Dopiero po re-stauracyi Stuartów, lord B. odzyskał swe prawa i znowu ożywił dobrobyt kolonii, ofiarując bezpieczny pobyt wychodźcom różnych krajów europejskich, prześladowanym za wiarę. Trzeci lord B. Karol Calvert, rządził Marylandem od 1675 do 1689, wśród prześladowań, jakiemi dotknęło katolików mmisterium w r. 1681, nakazując, aby urzędy były powierzane samym protestantom. Nawet Jakób II, lubo katolik, pokrzywdził lorda B., uznając przywilej jego za podrobiony, żeby kolonię poddać pod bezpośrednią zależność od korony. Rząd Wilhelma III przyznał mu wprawdzie własność użytkową, ale nie przywrócił władzy zwierzchniej i zesłał gubernatora z własnego ramienia (1692). Lord odjechał do Anglii (1689) i już nie powrócił. Syn jego, 4-ty lord B., Benedykt, przyjął protestantyzm w celu odzyskania prawa przodków, lecz o rok tylko przeżył swojego ojca (f 1715). Piąty lord . Kaiol, tytuł ten nosił lat 36. Nazwał on od imienia swojego wioskę, założoną w r. 1725, jako stolicę Marylandu, która stała się z czasem wielkiem miastem Baltymorą (ob.). Szósty i ostatni lord Fryderyk, syn Karola, wnuk Benedykta, Leonard, zawarł układ z synami rozgłośnego Wilhelma Penna, Ryszardem i Janem, ustalający ostatecznie granice między Marylandem i Pensylwanią. Znany on jest z swojej podróży na wschód (r. 1763), ze stosunków swych z wodzem korsykańskim, Paolim (ob.), oraz z utworów poetyckich („Gaudia poetica“, Londyn 1769). Z jego zgonem (1771 r.) ustał tytuł

lordów B. Maryland odziedziczył syn jego naturalny, Henryk Harford, któremu rząd angielski przyznał 90,000 funt. szter. indemnizacyi za utratę dochodów z tej kolonii, podczas rewolucyi amerykańskiej. Dziś w Marylandzie są jeszcze liczni potomkowie różnych lorlów B., nazywający się Calvertami. Córka Benedykta Calverta, syna naturalnego piątego lorda, zaślubiła Jana Parke’a Custisa, syna pani Washington.—Laboulaye: „Historya Stanów Zjednoczonych, tłom. z fr. Warsz. 1876 I, 132— 141, Gr. Encycl. Lamiraulta. *%•

Baltimoryt (miner.). Minerał z Baltimore, w Stanach Zjednoczonych, stanowiący odmianę chryzotylu, czyli azbestu serpentynowego, odznaczający się tern, że zawiera w sobie 10.5°/o tlenku żelaza. W jednej jego odmianie niebieskiej i grubo-włóknistej znalazł Hermann 7.23% glinki i 4.34% tlenku chromu, a tylko 2.89% tlenku żelaza.

Olbrzymie trzony gór sterczą ponad 8,000 m. nad p. m., a najniższe w całym kraju miejsce leży wyżej niż szczyt Sclmeekoppy w górach Olbrzymich. Mieszkańcy, mongołowie, wyznają islam obrządku szyickiego, rządzeni byli niegdyś przez samodzielnych władców Kaszmiru, który dziś uznaje nad sobą zwierzchnictwo Anglików. Kraj cały nie jest jeszcze dokładnie poznany; główne miasto Skarda v. Iskardok, na lewym brzegu Indu,

And. S.

Baltowie, ród znamienity wśród Wizygotów czyli terwingów. Założycielem tego rodu miał być wódz Baltha (odważny). Po śmierci wodza wizy-gockiego, Eryulfa, zabitego przez Fravittę w Konstantynopolu (392), wizygotowie obrali sobie na króla Alaryka I (ob.) r. 395. Ten pogromca Rzymu nie zostawił potomstwa. Następcą jego był szwagier Ataulf(ob.). Ożenił się z Placydyą siostrą cesarza Honoryusza, z którą miał syna Teodozyusza, zmarłego w latach niemowlęcych. Zamordowany przez Dubiusa (według Olimpiodora), czy też Eberwulfa (wedł. Jornandesa) w Barcelonie (r. 415). W t. r. obrany Wal 1 i a, brat poprzedniego (415—419). Po-czem Teodoryk I, poległy na polach Katalauni-ckich, i synowie jego, zmarli śmiercią gwałtowną, Torysmuud i Teodoryk II, tudzież brat ich, Eurich (466—484). Alaryk II syn Euricha, zabity w bitwie z frankami pod Vouglé (507 r.). Zostawił synów: starszego, ale nieprawego, Ge sali cha, i młodszego, Am alaryk a. Tego ostatniego Teodoryk, ks. ostrogotów, posadził na tronie, jako wnuka swego. Ostatni ten z Bałtów ożenił się z Klo-tyldą, córką Childeberta frankońskiego. Pokonany przez teścia w bitwie pod Narbonną, w ucieczce zabity (531 r.). Dahn, Die Könige d. Germanen. Würzburg 1861 —1871. Wietersheim, Geschichte d. Völkerwanderung, Leipzig 1880—81 (2 tomy). Voss Wilh. Republik und Königthum. Leipzig 1885.

Baltrum. Wyspa z grupy Wschodnio Fryzyjskich na morzu Północnem, o 1% kilm. na wschód

bardzo skromne, pobyt tani.

od wyspy Norderney. Kąpiele morskie, urządzenia ■ wiących właściwy wstęp do Bałtyku; są to mianowicie:

' cieśnina Sund, najwęższa z trzech (maximum V₂ mili), leżąca między Szwecyą i wyspą Zelandyą,

Dr. A. P.

Bałtyccy Słowianie, ob. Słowianie.

Bałtycka formacya kredowa (geolog.). Pod na- Wielki Bełt, między Zelandyą i Pionią, wreszcie zwą tą znany jest okrąg, obejmujący Wollin, Ru- ! Mały Bełt, między Pionią i Jutlandyą. Właściwy gię, wyspy Duńskie i południową Szwecyę, w któ- ; Bałtyk zaczyna się tutaj u wschodnich brzegów Ju-rym formacya kredowa, a mianowicie piętro jej se- tlandyi (Szlezwig), mniej więcej pod 10° dług. wsch. nońskie, czyli biała pisarska kreda, wyłania się odo- I Gr. (Plensburg, najzachodniejszy punkt Bałtyku pod sobnionemi pokładami, tworzącemi po większej czę- j 9¹ ₂°) i ciągnie się z początku na wschód między ści wysokie i strome skały nadbrzeżne. K-J ! 55 '/./ szer. (południowy kraniec Szwecyi) i 53¹ v° sz.

Bałtycki port, (Baltischport), dawniej Rogerwiek, ! (Szczecin, najpołudniowszy punkt Bałtyku), a następnie port w gubernii Estońskiej, nad odnogą Fińską, ' skręca na północo-wschód, tworząc tym sposobem w głębi niewielkiej, głębokiej i bezpiecznej zatoki, j łukowaty pas jednakiej mniej więcej szerokości którą od zachodu zamykają dwie wysepki: West J (dwieście kilkadziesiąt kim.), sięgający do 60° sze-i Ost Ragö, około 1000 m-ców. Morze zamarza rokości i blisko 25° dług. wsch. Gr. (zwężenie na w B-iri p-cie zwykle później, niż w innych przy- wejściu do zatoki Fińskiej i wschodnie wybrzeże Staniach odnogi Pińskiej (Rewel, Kronstadt, Peters- zatoki Ryskiej). —Pod 00° szerokości, t. j. na rówuo-burg), stąd znaczenie tutejszej przystani jest wię- leżniku Petersburga, Bałtyk rozgałęzia się na dwie ksze zimą, niż latem. Liczni kupcy Rewelscy mają wąskie i długie zatoki. Jedna, Botnicka, ciągnie tu swe filie, stąd pomyślność miasta idzie równo- się ku północy na 100 mil między granitowemi legie z pomyślnością samego Rewia; w ostatnich wybrzeżami Szwecyi i Pinlandyi, blisko do 66° sze-jednak czasach daje się spostrzegać pewien zastój rokości (Torneo naj północni ej szy punkt Bałtyku), w interesach handlowych, na korzyść Peterburga, Druga, Fińska, ciągnie się ku wschodowi na 60 do którego, po przekopaniu głębokiego kanału w uściu mil do 30° dług. wsch. Gr. (Petersburg, naj wschod-Newy, największe statki zawijać mogą. W 1889 niejszy punkt Bałtyku), między granitowemi brzega-wartość wywiezionych z B. P. towarów (len. ko- mi Finlandyi na północy i wapiennemi (Klint) Es-nopie, zboże), wynosiła milion rubli, a wartość przy- tonii na południu. Obie te zatoki obejmują tępy wiezionych (węgiel kamienny, sól, towary kolonialne, trójkątny półwysep Pinlandyi. Lecz i właściwa po-wyroby metalowe i chemiczne i t. d.) blisko 4 mil. łudniowa część B-u posiada też mniejsze zatoki, rubli. Droga żelazna przez Rewel do Petersburga, głównie na wybrzeżu południowem i wschodniem. Zamiar urządzenia portu wojennego nie doszedł do Zaraz na południu zatoki Pińskiej znajdujemy za-skutku. Kąpiele morskie ze skromnem urządzeniem, tokę Ryską, zamkniętą wyspami (Dago, Oesel) i od-

pobyt tani.

An-i.s. i Dr a. p.    dzielającą wraz z morzem otwartem tępy trójkątny

Bałtyckie prowincye, Ob. Nadbałtyckie półwysep Kurlandyi. Dalej idą oddzielone wąskiemi prowincye.    smugami (mierzejami) zatoki (Haffy): Kurońska

nej od morza, zamiast mierzeją, dwiema wyspami (Usedom i Wolin); zatoka Meklemburska tworzy wejście do zatok: Rostockiej, Wisinarskiej i Lubeckiej. Zatoki nadają południowym wybrzeżom B-u kształt linii łamanej. Dalej, na zachodnich wybrzeżach B-u a wschodnich Jutlandyi, spotykamy wiele drobnych, wąskich i długich zatok, zwanych Förden.—B. posiada wiele znacznych wysp. Najznaczniejsze z nich tworzą grupę wysp Duńskich, dzielącą morze B-ie od Niemieckiego (Kattegatu) a za-

Bałtyk albo morze Bałtyckie (Ostsee Niem- i Pryska; do tej ostatniej wstęp tworzy łukowata ców). Nazwę Bałtyku jedni wyprowadzają od litew- zatoka Gdańska, tylko po części oddzielona mie-skiego wyrazu „baltos“, co znaczy biały, z powodu rzeją (półwysep Hel); zatoka Pomorska tworzy barwy wielu jego wybrzeży, poczęści piaszczystych, ! wejście do zatoki (Haff) Szczecińskiej, oddzielo-poczęści wapiennych; inni od duńskiego lub szwedzkiego wyrazu „belte, albo beite“ oznaczającego pas, wogóle to, co otacza. Nazwa ta była znana już grekom i rzymianom, jako B a 11 i a lub B a s i 1 i a w zastosowaniu do jakiejś wielkiej wyspy północnej, „Insula immensae magnitudinis“, zapewne południowej kończyny Szwecyi. Pozostaje do rozstrzygnięcia, w jaki sposób, w relacyach żeglarzy starożytnych nazwa morza „opasującego“ została przeniesiona na ziemię opasaną. Nazwa „beit“ pozostała w dwóch cieśninach (Bełtach) „opasujących“ i razem pomost, wiążący półwysep Skandynawski z Ju-wyspę Fionię.—Morze Bałtyckie leży w północnej tlandzkim (Zelandy a, Pionią, Langeland, L aa-części Europy, między półwyspami: Skandynawskim land, Palster i kilka pomniejszych). Na południo-i Jutlandzkim (oraz łączącemi je wyspami Duń- wem wybrzeżu, wogóle ubogiem w wyspy, spotykamy, skiemi), na zachodzie i północy, a lądowym pniem prócz wyżej wspomnianych wysp Usedom i Wo-(nizina Niemiecka, Russka i wyżyna Pinlandyi) na lin, utworzonych przez ujście Odry, tylko jedną południu i wschodzie. Morze to nie jest bezpośre- znaczną, niezmiernie rozgałęzioną „nakształt pają-dnio gałęzią oceanu Atlantyckiego, lecz tylko przez ka“, wyspę Ru gię. Na otwartem morzu leży wy-pośrednictwo morza skrajnego, Niemieckiego. Z tego spa Bornholm, stanowiąca pod względem swej ostatniego mianowicie prowadzi szeroka cieśnina przyrody przedłużenie Skandynawii (Szwecyi). W po-Skagerrak między południowym końcem Norwegii bliżu wschodnich wybrzeży Szwecyi leży długa i północnym Danii (Jutlandyi), a dalej również sze- i wąska wyspa O e 1 a n d, a nieco dalej większa, roka cieśnina Kattegat, między południową Szwecyą Gotland. U wejścia do zatoki Ryskiej leży i północną Danią, do trzech wąskich cieśnin, stano- grupa wysp Oesel i Dago, z kilku pomniejszemi.

(Mon, Worms). U wejścia do zatoki Botnickiej, i gwałtowne burze, przy licznych mieliznach pias-leżą wyspy A1 a n d z k i e, stanowiące (wraz z dro- j czystych u wybrzeży Prus i rafach skalistych, czyli bnym archipelagiem A b o) pomost od Skandynawii ; szkerach u wybrzeży Skandynawii i Pinlandyi, czynią do Pinlandyi. Dalej na północ, w największem zwę- j żeglugę na B-u bardzo niebezpieczną, tembardziej, żeniu zatoki Botnickiej (cieśnina Quarken), leży po- ! że okręty tutaj zanurzają się głębiej, z powodu ma-dobnyż „pomost“ z drobnych skalistych wysepek : łej słoności (a stąd i małej gęstości) wody. S ł o-Quarken. W zatoce Fińskiej leżą drobne, skali- I ność zmiejsza się tu ku wschodowi: w Wielkim Beł-ste wysepki Hochland i Kotlin, która to cie, pod Korsör, wynosi ona blisko 19, pod Alsen ostatnia z powodu swego niedostępnego położenia 18.5, w porcie Kielskim 13.5, u wybrzeża Meklem-(skaliste dno) na drodze do nadnewskiej stolicy, po- burgu 13.5—na 1000. Dalej na wschód słoność służyła do wzniesienia niezdobytej warowni (Kron- spada nagle: na północ Rugii równa się 8.6, w za-stadt).—Z powyżej skreślonych morfologicznych toce Gdańskiej 6.5, u wejścia zatoki Botnickiej 4, stosunków morza B-go widzimy, iż należy ono j u północnego jej krańca pod Haparanda 1.5, a we (podobnież jak np. zatoka Hudsońska), według kia- j wschodnim rogu zatoki Pińskiej, pod Kronsztadem, syfikacyi Kriimmla, do kategoryi mórz środziem- ! tylko nie całe 1. W tych ostatnich częściach mo-nych drugiego rzędu, czyli intrakontynental- : rza woda jest zdatna do picia. W głębi słoność jest nych, w przeciwieństwie do takich pierwszorzęd- ; większa: w głębokości większej niż 30 m. słoność nie nych mórz śródziemnych, jak Romańskie, które, ■ jest mniejsza jak 10, w pobliżu zaś wysp Duńskich wdzierając się między części świata, są inter- : dosięga 25 do 30. W Skagerraku słoność jest już kontynentalnemu Morze B-ie należy do najlepiej ! 35.5, t. j. normalna dla wód oceanicznych.—B ar w a rozgałęzionych: zatoki jego, Botnicka i Fiń- wody B-u jest zielonawa, przypominająca szkło buska, są też morzami śródziemnemi w miniaturze, podczas gdy zatoka Ryska jest miniaturowem morzem skraj nem, t. j. należy do tego samego morfologicznego typu, co np. morze Niemieckie. O tasz a r morza B-go wynosi blisko 368,000 klm. □ obszar zaś wysp 30,000 kim. □, tak, iż stosunek obszaru wysp do obszaru morza równa się 1:12, czyli tak zwana wyspowość (Insulo-sität Kriimmla) wynosi 8.3%; jest to jedna z największych znanych wyspowości (cyfry, podaue przez Kriimmla, są nieco różne od naszych, gdyż on do B-ku zalicza też Skagerrak i Kattegat, przez co otrzymuje na obszar B-ku przeszło 415,000 kim.

telkowe.—Temperatura przedstawia znaczne różnice: w zatoce Bielskiej, na powierzchni, krańcowe temperatury są: — 1° i + 22.5° (według Celsiusza); na głębokości 9 metrów są: 0° i + 3 6.5°; na głębokości 20 metrów są 0° i + 14.5. W zimie temperatura w miarę głębokości przybywa: w zatoce Kielskiej, na głębokości 29 m., woda jest w zimie średnio o 2’/₄⁰ cieplejsza, niż na powierzchni, w zatoce Wismarskiej na głębokości 7.3 metra jest o 2.6° cieplejsza, a pod Rewlem na głębokości 2.3 metra o 0.4'* cieplejsza. W lecie przeciwnie: woda w głębi jest w zatoce Kielskiej o 9.8°, w zatoce Wismarskiej o 1.8°, pod Rewlem o 0.2° zimniejsza niż na powierzchni. Na otwartem morzu stosunki temperatury są mało zbadane i zdaje się skomplikowane. Co do stosunków zamarzania, to w zatokach Botnickiej i Fińskiej woda około października zaczyna zamarzać i powoli pokrywa się tak mocnym lodem, iż całe armie mogą po nim przechodzić (przejście wodza russkiego Barkłaja de Tolli do Szwecyi przez cieśninę Quarken w 1809 r.). Lód ten, oderwany wielkiemi kawałami i pędzony przez prądy, dostaje się do południowej części B-u, gdzie, spojony przez mrozy grudniowe, stawia przeszkody żegludze. Nawet cieśniny Duńskie czasami całkiem zamarzają, tak, iż w 1657 na 1658 król szwedzki, Karol Gustaw, przeszedł z wojskiem przez Sund do Kopenhagi. Zatoka Botnicka i Fińska rzadko uwalniają się od lodów przed końcem maja.—G łębokość B-u

□ a na wyspowość 7.2%).—Poziom B-ku, wskutek przewagi dopływu wód rzecznych i deszczowych nad ulatnianiem (przy klimacie wilgotnym i niebie pocłunurnem), leży wyżej, niż poziom morza Niemieckiego, (odwrotnie, niż poziom morza śródziemnego względem Atlantyku), tak, iż prąd płynie przez Hund i Bełty z Bałtyku do morza Niemieckiego i tylko -dołem płynie prąd przeciwny wody słonej z morza-Niemieckiego do B-u. Przypływy i odpływy na B-u nie istnieją lub są niedostrzegalne, zato B. podlega wezbraniom lokalnym nieregularnym, wynikającym z różnic ciśnienia atmosferycznego, prądów po wietrzy ch lub nawet trzęsień ziemi; tak np. wiatry zachodnie napędzają wodę do zatoki Fińskiej, jakby do worka, wznoszą poziom Newy i grożą zalewem Petersburgowi, — w 1824 r. poziom Newy pod tem miastem wzniósł się był o 12 stóp. Podczas trzęsienia ziemi J jest nieznaczna: średnio wynosi 58 metrów (ze Ska-Lizbońskiego w 1755 r., oraz w latach 1779 i 1858 j gerrakiem i Kattegatem według Kriimmla 67 met.); obserwowano na B-u fale sejsmiczne; ostatnie w za- i największa głębina na wschód wyspy Gotland do-toce Ryskiej wzniosły poziom wody na 1.25 metra j sięga 275 m., na wschód Bornholmu tylko 85 m. i zerwały statki z kotwicy; według Lehmanna, było Objętość B-u wynosi przeszło 21,000 kim., w ob-to wynikiem trzęsienia ziemi w    Karpatach    i na    szerniejszem    pojęciu Kriimmla 27,700 kim. sześcien.

Szląsku. Prócz tego od dawna    zauważano    stałe    Dno morza    Bałtyckiego jest piasczyste, często z do-

zniżauie się poziomu wody, czy też wznoszenie się mieszką kamieni różnej wielkości, szczególniej w ezę-wybrzeży (negatywna zmiana linii    brzegowej)    w za-    ści północno    wschodniej; największe kamienie znąj-

toce Botnickiej, tak, iż tamtejsze    miasta portowe    dują się w    zatoce Botnickiej i Fińskiej. Kamienie

muszą wędrować za ustępująeem morzem.—P r ą dy | te po części mogły się tutaj utrzymać z epoki lodo-na B-usą głównie skierowane od północo-wschodu na wej, po części pochodzą ze skalistych wybrzeży, któ-połud.-zachód. Wielka zmienność wiatrów, częste I rych odłamy na krach mogły być uniesione i daleko

od brzegu,—tem dalej, im są mniejsze. Tego też pochodzenia są liczne kamienie w Sundzie: gdy w 1807 r. zatonął okręt angielski pod Kopenhagą, to w 37 lat potem nurkowie znaleźli go napełnionym kamieniami; podobnież i w innych, zatoniętych w Sundzie okrętach, znaleziono kamienie. Widocznie, iż musiały one dostać się tutaj na krächz północno-wschodniej części B-u. Wiele jednak miejsc kamienistych na dnie morza Bałtyckiego ma inne pochodzenie: są to zanurzone w morzu dawne wyspy; szczególniej licznie uapotykają się one wzdłuż południowych brzegów B-u, ale największe z nich leżą dalej na północ, jak np. Adlergrund, między Rugią i Bornholmem, i O der b an k, na północ Swinnemünde; są one niebezpieczne dla głębiej idących okrętów. Bałtyk stanowi zlewisko poczęści znacznych, poczęści nieznacznych, ale zwykle obfitych w wodę, rzek, stanowiących przeważnie odpływy jezior. Najznaczniejsze rzeki płyną z południa i po-łudnio-wschodu (Odra, Wisła, Nieme n,

Adam Bremeński opisał południowe brzegi B-u, ale dopiero przy końcu wieku następnego wiadomości o tein morzu u duńczyków i szwedów, a następnie i u innycli ludów sąsiednich, stały się dokładniejsze i nabrały charakteru praktycznego ze względu na żeglugę. Z początku żegluga miała charakter korsarski (normanowie, duńscy i szwedzcy), później rozwinęła się żegluga handlowa miast hanzeatyc-kich (Lubeka, Wisby i t. d.), podobnie, jak na morzu Sródziemnem żegluga włoskich republik handlowych (Wenecyi i Genui); ale odkrycie wielkich dróg wodnych przeniosło handel na szerszą arenę oceanu i zgotowało upadek hanzy, zarówno jak włoskich republik. Obok żeglugi handlowej, współzawodnictwo ludów nadbałtyckich w panowaniu na tem morzu wpłynęło na rozwój żeglugi wojennej. Następcami korsarskich normanów, którzy w wyprawach swoich położyli podwaliny państwa russkiego i litewskiego, byli szwedzi, którzy dążyli do zawładnięcia B-m, jak rzymianie morzem Sródziemnem; opanowali oni Finlandyę, Estonię, Inflanty, Kurlan-dyę, Pomeranię, chcieli zawojować Danię i przez opanowanie „kluczy“ do B-u uczynić je „szwedz kiem jeziorem“, dlatego - to Polska była sprzymierzeńcem Danii (wyprawa Czarnieckiego do Danii). W tem dążeniu Szwecya spotkała się z dwoma państwami lądowemi, dążącemi też do upragnionej „talassy“: z Rossyą i Brandenburgiem, zawiązkiem państwa pruskiego. Piotr Wielki wybił „okno“ do B-u i opanował jego wybrzeża wschodnie, Prusy wybrzeża południowe, i tym sposobem wybrzeżami B-u podzieliły się cztery państwa (Szwecya, Dania, Rossya, Niemcy), ale etnograficznie rzecz biorąc, morze to jest „jeziorem giermnńskiem“, bo jakkolwiek po stronie wschodniej spoty kamy tu ludy fińskie, to jednak wybrzeża Finlandyi i wyspy zamieszkane są przeważnie przez Szwedów, a w tak zwanych guberniach Nadbałtyckich panuje, jeżeli nie liczebnie, to kulturalnie żywioł niemiecki. Polacy, naród par excellence lądowy, oddzielony przytem z początku od B-u przez wojownnieze ludy Prusów, dali się ubiedz innym narodom w opanowywaniu tego morza i ciągnięciu z niego handlowych korzyści. Obecnie Szwecya prowadzi tu handel przez porty: Stokholm i Gefle; Rossya przez porty: Petersburg, IRyga, Rewel i Libawa; Prusy przez porty: Meine, Królewiec, Elbląg, Gdańsk, Szczecin; Dania przez Kopenhagę. Na straży interesów tego handlu stoją porty wojenne: Szwedzki Karlskrona, rossyjski Kronstadt, niemiecki Kieł, duński Kopenhaga i inne mniej ważne. Wreszcie na brzegu tego morza stoją aż trzy stolice: Petersburg, Stokholm i Kopenhaga, Konstantynopol północy.

Baltymora (Baltimore), wielkie, przemysłowe i handlowe miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, w stanie Maryland, którego jednak stolicą polityczną nie jest. Na miejscu, gdzie dziś stoi potężne emporium handlu i przemysłu z półmilionową ludnością i ze wszystkiemi zdobyczami kultury i cywilizacyi, wznosiła się w 1082 zwyczajna strażnica nadbrzeżna, z kilkoma przy niej lepiankami. Lord Baltimore podniósł zwolna rosnącą

D zwiną zachouia) i przytem posiadają towarzyszki nadbrzeżne (T r a w a, W a r n o w, P er-santa, Pregel, Windawa, Aa, Parna w a,

fin-

zaś

Naro w a, odpływ jeziora Pejpus). Rzeki, uchodzące ze wschodu, północy i zachodu, są mniej znaczne, ale obfite w wodę, dzięki licznym jeziorom Finlandyi i Skandynawii, a poczęści lodowcom (skandynawskim: do tych rzek należy Newa, odpływ wielkich jezior (Ladoga, Onega, Urnen, Saima): jest to rzeka św. Wawrzyńca w miniaturze na granicy niziny russkiej i Finlandyi. Dalej następuje czyś landzka rzeka, Kiumeń, (odpływ jeziora j. eene) płynąca z północy do zatoki Fińskiej i, pominąwszy drobniejsze, finlandzko-skandynawska rzeka T o rn e o, płynąca z północy do zatoki Botnickiej ; następnie liczne rzeki skandynawskie, płynące od zachodu, z których szczególniej zasługują na uwagę: Dal-Elf, płynąca z górniczych okolic Szwecyi, i Motała, odpływ jeziora Wetter i t. d. Rzeki te rozszerzają komunikacyjne znaczenie B-u, a przy pośrednictwie kanałów łączą się z rzekami, należącemi do innych zlewisk, łączą więc B. z innemi morzami. Tak np.

Newa, za pośrednictwem kanałów, łączy morze Bałtyckie z Wołgą, a stąd i z morzem Kaspijskiem, oraz z Dźwiną Północną, a stąd i morzem Białem.

w. >.

Dźwina Zachodnia, Niemen i Wisła łączą je z Dnieprem, a stąd z morzeni Czarnem, istnieją też projekta kanałów między Wisłą (Sanem) i Dniestrem, oraz między Odrą i Dunajem (Morawą). Odra, za pośrednictwem kanałów, łączy B. z Elbą, Motała zaś z Gotą, a więc z morzem Niemieckiem. Nowopro-wadzony kanał przez szyję półwyspu Jutlandzkiego (Nordostseekanal) połączy B. bezpośrenio z morzem Niemieckiem, skracając drogę około Jutlandyi i neutralizując znaczenie obwarowanego przez duńczyków Sundu.—Co do znaczenia historycznego, to B., jak wspomnieliśmy, był już znany w starożytności: Rzymianie żeglowali po jego południowej części do zatoki Gdańskiej i dostawali ztamtąd bursztyn. W wiekach średnich (ku końcowi IX wieku) Duńczyk Wulfstan, którego krótkie sprawozdanie zostało przechowane przez angielskiego króla Alfreda, nie sięgnął dalej. Później, w XI wieku, osadę do godności miasta w 1721) r. (skąd nazwa),

w następstwie była ona stolicą hrabstwa t. imienia, skie, zakłady dla obłąkanych, domy poprawy, wię-i około początków tego stulecia liczyła niespełna zienie, towarzystwa uczone, muzea, zbiory sztuki 25,000 ludności. Głównym bodźcem szybkiego, na i osobliwości, dopełniają obrazu urządzeń społecz-iście amerykańską miarę dokonywanego, rozwoju nych. Bogate i ludne miasto zawdzięcza ogromny B-y, było szczęśliwe jej położenie geograficzne, przy swój wzrost i rozkwit prowadzonemu na wielką sto-szerokiem i głębokiem uściu rzeki Patapsco do za- | pę przemysłowi i handlowi. B. bowiem posiada toki Chesapeak, tak, że największe okręty morskie dochodzić mogą do portów miejskich i bezpośrednio ładować i wyładowywać swe towary. Przyjazne te warunki wzmocnione zostały przez szybki wzrost dróg żelaznych, których 0 linij wychodzi z B-y, oraz przez środko we położenie miasta między Filadelfią a Waszyngtonem, a także między Pensylwanią a Atlantykiem. Bystra rzeczka, John Falls, dzieli miasto na dwie części: wschodnią z dzielnicami Felis Point i Oldtown (stare miasto), i zachodnią z dzielnicami Spring-Garden i City proper, gdzie ogniskuje się handel. Ulice miasta, choć proste i szerokie, nie mają tej nużącej jednostajnoś i, jaka cechuje Nowy-jork i Filadelfię; pochodzi to z falistego terenu, na którym B. jest zbudowana i który wprowadza pożądany pierwiastek rozmaitości. Dzielnice nowsze, zbudowane prawidłowo i zamieszkałe przez ludność białą, odznaczają się porządkiem i elegancyą, w dzielnicach natomiast, zajętych przez negrów, licznie tu reprezentowanych, panuje brud i niechlujstwo, jaskrawo odbijające od większości czystych i schludnych miast amerykańskich.—Liczne i wspaniałe gmachy, tak prywatne, jak i publiczne, niemniej obficie porozrzucane pomniki (Baltymora zowie się stul „miastem pomników“ monumental city), wreszcie wspaniałe świątynie wszelkich wyznań, stawiają B-ę w rzędzie najpierwszych miast Unii północtio-amery-kańskiej. Tu należy przedewszystkiem wielka i piękna katedra katolicka, pod wezwaniem św. Piotra, z kopułą, wiernie podług rzymsk. Panteonu modelowaną, i z wnętrzem, przyozdobionem cennemi malowidłami. B. jest najważniejszem w całej Unii ogniskiem katolicyzmu, a tutejszy arcybiskup był długi czas jedynym na całe państwo. Z trzystu świątyń, godne są jeszcze wzmianki: katolicki kościół św. Alfonsa, episkopalny Grace Chureh, kościół prezbyteryanów i t. d.—Ratusz miejski z białego marmuru, na wyniosłem miejscu zbudowany, jest gmachem okazałym Zjednoczonych zajmuje B. co do liczby ludności szó-i daje piękny widok na morze domów, na odległą ste miejsce, co do handlu czwarte, a co do przemy-zatokę i na malownicze, lasami pokryte, wzgórza słu ósme. okolicy. Z pomników wyróżnia się statua Waszyngtona, na kolosalnej kolumnie doryckiej, 60 m. wysokiej; pomnik poległym w zwycięskich bitwach o niepodległość, stoczonych 12 i 13 września 1814 r. pod North Point i Fort Mac Henry (Blattlie-monu-ment); pomnik poety Edgara Poe.— Wielkie parki zdobią miasto i orzeźwiają powietrze, jak np. Druid-hillpark, 275 hektarów powierzchni mający, Clifton-park, Pattersonpark, etc. Zakłady naukowe i dobroczynne, hojną ręką fundatorów prywatnych oraz rządu wzniesione, znajdują się w komplecie, począwszy od mnóztwa szkółek elementarnych, aż do uniwersytetów (których tu jest dwa) i akademij, oraz od skromnych domów schronienia dla biedaków, aż do wspaniałych i według najnowszego systemu urządzonych szpitali (sześć) i domów sierot (trzy).—Liczne szkoły specyalne, biblioteki uniwersyteckie i miej-

w swych murach kilka tysięcy fabryk i zatrudnia w nich do 100,000 ludzi, produkując odzież, obuwie, machiny, odlewy, wyroby metalowe, cygara, papierosy, fortepiany, obicia, nawozy sztuczne, mąkę (wielkie młyny parowe), towary skórzane, sławne statki żaglowe (tak zwane szybkobiegi), spirytus i mnóstwo innych przedmiotów, znajdujących łatwy zbyt w najodleglejszych krajach. Obok tego, zajmuje się pakowaniem i wysyłką za granicę owoców suszonych, konserw owocowych i ostryg.—Handel, wsparty wybornemi środkami komuuikacyjnemi, oraz licznemi instytucyami kredy towemi (20 banków) ma dla miasta jeszcze większe od przemysłu znaczenie. Ku temu celowi posiada B. około 150 własnych statków parowych i do 900 żaglowych, objętości ogólnej do 120,000 tonn. Zawija corocznie do tutejszego portu do 1,800 statków z ładunkiem kawy, cukru (z Indyj zachodnich), soli etc. — wartości 70 mil. dok—wychodzi zaś do 1750 statków, które zabierają pszenicę, kukurydzę, mąkę, naftę, tytoń, ba-bawełne, słoninę i t. p., wartości 240 mil doi.—Pod względem handlu tytoniem, B. zajmuje w Unii naj-pierwsze miejsce, a co się tyczy mąki, jest to jedna z największych targowic świata.—Mieszkańców cechuje wielka przedsiębiorczość i ruchliwość, obok wykwintnych form towarzyskich; kobiety tutejsze używają sławy uprzejmych i powabnych.—Fakt, że B. w wielu objawach życia dała pierwszy przykład lub hasło, napełnia mieszkańców dumą: tak np. z B-y wyszedł pierwszy parowóz osobowy w Ameryce; B. najpierwsza zaprowadziła u siebie oświetlenie gazowe, B. również najpierwsza w Ameryce połączyła się z Waszyngtonem za pomocą telegrafu; nawet w ostatniej wojnie secesyjnej, w B-rze popłynęła pierwsza krew, gdy milieye, z Pensylwanii do Waszyngtonu dążące, napadnięte zostały przez mieszkańców 19 kwietnia 1864 r.— Obecnie w Stanach

And. S

Baltymorski ptak (Icterus baltimore Gnid.). Ptak, należący do rzędu wróblo w atych (Pas-seres), do rodziny Ideridae, pośredaiej pomiędzy śi-korami i szpakami, której przedstawiciele zamieszkują zachodnią półkulę; większość gatunków tej rodziny mieszka w Ameryce południowej. B. ptak ma dziób szczupły, ostro zakończony, o szczycie zaokrąglonym; od podstawy dzioba wznosi się skórzany wyrostek, który zachodzi na czoło. Skrzydła sięgają do nasady ogona, 2-ga lotka najdłuższa. Ogon długi, stopniowany. Głowa, szyja, grzbiet, lotki i środkowa część sterówek czarne; spód ciała, barki i okolice dzioba, pomarańczowe. Samica żółta z czarnemi skrzydłami. Długość ciała 20 cm., długość skrzydeł 9 cm., długość ogona 8 cm. Zamieszkuje wschodnie strony Ameryki północnej, na zimę wędruje ku równikowi, do Ameryki śród-

kowej i Indyj Zachodnich. Gniazda buduje zawie- | und die Urgeschichte der Menschheit“ (1869), B. szone na gałęziach giętkich i odpowiednio do kii- | usiłował pogodzić nowsze kierunki naukowe z pomału okolicy, w której się gnieździ, zastosowuje | glądami teologicznemu—P o r ó w n. Melzer: „J. B.

A. S

budowę gniazda.

| B-s Lehen“ (Bonn, 1877).

i®

'f

SmkI

T.

5k'

;c3

jSjj

Jl

->s

Baltzer Wilhelm E d w a r d (* 1814 — f 1887), pisarz religijny niemiecki, założyciel wolnej gminy protestanckiej w Nordhausen (1847); w r. 1848—49 był posłem do parlamentu frankfurckiego i zgromadzenia narodowego w Berlinie. Napisał wiele dzieł religijnych w duchu wolnomyślnym: „Das sogenannte apostolische Glaubensbekenntniss“ (1847); „Alte und neue Weltanschauung“ (1850—59, 4 tomy); y| „Gott, Welt und Mensch“ (1869) i t. d. Ku schył-^ kowi życia stał się zwolennikiem wegetaryanizmu i zalecał go w dziele „Die natuerliehe Lebensweise“ (1867).

Baltzer Ryszard Henryk, matematyk niemiecki, (* w 1818—f 1887, jako profesor uniwersytetu w Giessen). Ogłosił bardzo cenione podręczniki: 1) „Die Elemente der Mathematik“ w dwóch tomach, z których pierwszy obejmuje arytmetykę zwyczajną, arytmetykę ogólną i algebrę; drugi pla-nimetryę i trygonometryę, (tom I wyszedł w wydaniu siódmem, w roku 1883. 2) „Theorie und Anwendung der Determinanten.“ Jest to klasyczny wykład teoryi wyznaczników, który doczekał się pięciu wydań (wydanie 5-te wyszło w roku 1881), 3) „Analytische Geometrie.“, bardzo pożyteczny i z talentem napisany podręcznik geometryi analityczne], I wyszedł w r. 1883. Prócz tego B., ogłaszał rozprawy naukowe w dziennikach matematycznych.

Baludżystan, ob. Beludżystan.

Balue Jan (* w Verdun, 1421, czy 1422 —

v (fi

ag*

r.

■ ‘.VAL*’;-i. W.

,\V

.1

Wâ

’.V.

Hu

Fig. 229. Baltymorski ptak.

s. I>.

Baltzer Jan Chrzciciel (* 1303 w Andernach— f 1871 w Bonn), teolog niemiecki kościoła

francuski, mąż stanu i pierwszy minister Ludwika XI, pochodził z ludu i bardzo wcześnie przywdział sukienkę. Otrzymawszy posadę wielkiego wikaryu-sza przy Janie de Beauvau, biskupie w Angers (1461), B. nadużył swego stanowiska, by się wznieść wyżej, przez intrygę i podejście. Wkrótce Karol de Melun, generalny namiestnik królestwa, przedstawił go Ludwikowi XI, który zamianował go swoim sekretarzem, następnie jałmużnikiem dworu, a r. 1464 dał mu posadę radcy (conseiller clerc) przy parlamencie paryskim, w r. zaś 1465—biskupstwo w Ev-reux. Podczas wojny z „Ligą dobra publicznego“ B. i Karol de Melun zdołali utrzymać w wierności dla króla lud paryski. Zamianowany wówczas do-wódzcą siły zbrojnej, B. odbył na placu św. Antoniego przegląd 8,000 żołnierzy. Działalność jego publiczna stworzyła mu wielu nieprzyjaciół. Pragnąc otrzymać biskupstwo w Angers i kapelusz kardynalski, których mu poprzednio odmówiono z powodu niemoralnego życia, B. nakłonił Ludwika XI-go do zniesienia „Sankcyi pragmatycznej“ (ob.) i, zaskarbiwszy sobie przez to łaski papieża, Pawła II, został rzeczywiście kardynałem tytułu św. Zuzanny (1467). To wyniesienie ośmieliło go do czynów zuchwałych: zerwał wkrótce stosunki z Antonim de

katolickiego. Po ukończeniu studyów teologicznych j f w Ankonie, 12 października 1491 r.), kardynał w Bonn i otrzymaniu święceń kapłańskich, został w r. 1830 profesorem dogmatyki przy uniwersytecie we Wrocławiu; obok tego, od r. 1843 był członkiem konsystorza, a od 1846 kanonikiem katedralnym. W początkowych pismach swoich, jako uczeń Jerzego Hermesa, którego wykładów słuchał w Bonn, trzymał się poglądów swojego mistrza; ale gdy t. zw. „hermesyanizm“ został potępiony przez Grzegorza XVII (1835, 1836), B. przechylił się ku poglądom Guenthera. Jako jego zwolennik, w r. 1853 jeździł do Rzymu, żeby zapobiedz potępieniu pism jego; z tejże racyi w r. 1860 został zasuspendowa-ny jako profesor przez ówczesnego księcia biskupa wrocławskiego, Foerstera, ale rząd pruski w r. 1864 postanowienie biskupa skasował. W r. 1870-m 27 sierpnia B., wraz z 13 innymi profesorami, podpisał w Norymberdze protest przeciw świeżo uchwalonemu dogmatowi nieomylności papieskiej.—Pisma B-a są wogóle natury dogmatyczno-polemicznej i ściśle się wiążą z ówczesnemi sporami religijnemi w Niemczech: „Hinweisungen auf den Grundcharakter des Hermesischen Systems“ (1832).—„Beitraege zur Vermittelung eines richtigen Urtheils ueber Katholicis-mus und Protestantismus“ (1839—40, 2 tomy). —

„Das christliche Seligkeitsdogma nach kathol. und protestant. Bekenntnisse“ (1844). — „Theologische Chabannes, wielkim mistrzem (grand-maître) Fran-Briefe“ (1844—45, 2 tomy) i t. d. — W dziełach: cyi; wysłał dobroczyńcę swego, Karola de Melun, „Die biblische Schoepfungsgescliichte“ (1867 — 73, na szafot; odebrał protektorowi swemu, Janowi de 2 tomy) i „Ueber die Anfaenge der Organismen Beauvau, biskupstwo w Angers, aby je zabrać dla

siebie. Doszedłszy io szczytu potęgi i bogactwa, B. sprzeniewierzył się swojemu królowi, utrzymując tajną korespondencyę z księciem burgundzkim, którego zawiadamiał o wszystkich zamiarach i planach, jakie on sam podsuwał Ludwikowi XI. Następstwem tych przewrotności był zjazd w Péronne i wyprawa przeciwko miastu Lièges, wielce dla króla upokarzające. Przyszedł nareszcie kres: gdy minister-p rżenie wiercą zawiązał nową sieć intryg, aby oddalić od dworu Karola de Berry (1469), schwytano jego korespondencyę i wtrącono go do więzienia w zaniku Loches. Ponieważ doradzał królowi zbu-

Do tego czasu przebywa w Kaliszu. Jako malarz, ma usposobienie kolorystyczne.

Balumbowie, jeden ze szczepów murzyńskich, w zachodniej Afryce, zamieszkujący okolice między dorzeczami Kuilu i Njanga, na wybrzeżu Loango, należy do grupy negrów Kongo i od sąsiednich szczepów (Aszango, Bavili, Ngowe) niewiele się różni obyczajami i językiem. B. znajdują się w sferze interesów francuskich (Gabon).

Balundowie, (Balunda), plemię murzyńskie w Afryce, ob. L u n d a.

Balustrada, odgrodzenie ozdobne lub zabezpie-dować klatki dla więźniów z Żelaznem okuciem, więc i czenie pewnej przestrzeni, na zewnątrz występują-na sobie wypróbował zalet swego wynalazku, w klat- I ce, od wypadku spadnięcia z onej, jak np. gan-ce bowiem przesiedział lat 11. Bogata biblioteka | ków, balkonów, schodów, przejść. Bez względu na jego poszła także pod sekwestr. B. byłby pewnie przeznaczenie, B. jako składowa część całości, za-ukarariy śmiercią, ale wstawił się za nim papież, chować powinna i cechy architektoniczne głównego odmawiając królowi francuskiemu prawa ostateczne- budynku, jakkolwiek ustępstwa pod tym względem go sądu nad dostojnikiem Kościoła. Z klatki, w któ- dość są powszechne. Z budowli klasycznych prze-rej siedział, wybawił go wreszcie papież Sykstus IV, żądając odstawienia go do Rzymu, dla osądzenia według praw kościelnych (1480). Ale Sykstus niedotrzymał słowa, a co gorsza, przyjąwszy bardzo łaskawie zdrajcę, ośmielił się jeszcze, wyzywając Karola VIII, wysłać B-a na dwór francuski, jako legata „a latere“, pomimo protestacyi króla i parlamentu paryskiego. B. przyjechał z całą zuchwałością do Paryża, ale gdy zaszła śmierć Sykstusa IV, uciekł potajemnie, uchodząc przed zemstą króla. Obsypany dobrodziejstwami przez nowego papieża, Ino-centego VIII-go, który go zamianował biskupem w Albano, a następnie w Pal estry nie (1491), obdarzył beneficyami i wysokim tytułem protektora zakonu Maltańskiego, niegodny kardynał i zdrajca kraju umarł w Ankonie i został pochowany w Rzymie. — H. F. Delaborde: „Jean Balue et le parlement de Paris“ („Bulletin de la Soc. de l’histoire de Paris“, t. XI; str. 36—51).— „Gr. Enc. Fr.“ La-mirault’a.

W. G.

And. S.

’J

Bf

—V jW'¹

mi

bW.

''M

V-

fA

Fig. 230. Balustrada z „Palazzo dei Cezari' (Ponte di Oaligoia)

chowała się do naszych czasów część B-y w pałacu Cezarów; najoryginalniejsze motywy przedstawiają wzory B-d gotyckich i maurytańskich, renesansowe zaś składają się przeważnie z rzędu filarków, różnie modelowanych, poręczą w górze złączo-Balnkiewicz Józef, malarz, (* w Warszawie nych. Do budynków murowanych bardzo często w r. 1831), tutaj też od roku 1848 był w szkole stosowywane bywają B-y balkonowe marmurowe, sztuk pięknych, na wydziale malarstwa. Odr. 1861 z piaskowego kamienia, lub żelazne. Te ostatnie, ja-wystawiał obrazy swe olejne w Towarz. Zachęty ko odznaczające się lekkością, w powszechne prawie sztuk pięknych w Warszawie. Oto ich szereg: weszły użycie. Piękny wzór B-y, ustawionej przed „Matka Boska z dzieciątkiem i św. Jan“, „Scena wielkim ołtarzem, widzieć można w kościele Panny warszawska w bramie św. Jańskiej“, w r. 1862. Maryi w Krakowie. Laną jest z mosiądzu przez „Wesele chłopskie“, „Matka Boska bolesna“, od Michała Ottena w r. 1595.

1864 do 1869. „Dom, w którym życie zakończył Baluze Stefan (* 1639 w Tulle—fl<18wPa-Tadeusz Czacki“. „Zamek na Wołyniu, z wieżą ryżu), historyk francuski, studyował filozofię i prawo księżnej Beaty Dulskiej“. „Portret Damy“, Portret w Tuluzie, poczem pełnił obowiązki sekretarza przy p. Witkowskiej Ludwiki“ 1874. „Portret pośmiert- tamecznym arcybiskupie; w r. 1667 został biblio-ny“, „S-ta Rodzina“. W tym roku objął posadę tekarzem Colberta, nadto od r. 1670 wykładał nauczyciela rysunków5 w gimnazyum w Kaliszu— prawo kanoniczne w Collège Royal, a w 1707 objął stamtąd nadesłał w 1876 „Portret mężczyzny“ w niem obowiązki dyrektora. W r. 1708 za „Hi-i „Część kaliskiego parku, ze środkowego wału“, stoire généalogique de la maison d’Auvergne“ (2 tomy),

za-

Suoyklopedya Powszechna IlustrJ T. VI.

w której wykazał prawa kardynała de Bouillon do Au- | się głównie przybysze z Berberyi. Na wschodzie vernii, został przez Ludwika XIV pozbawiony urzędów balwierze są razem chirurgami, dentystami i oku-i internowany w Rouen; w r. 1713 pozwolono mu listami, jak to zresztą i u nas po wsiach i małych wrócić do Paryża, ale utraconych urzędów nie otrzy- miasteczkach się dzieje. Jako chirurgowie niższego mał. B. zasłużył się opublikowaniem wielu cennych rzędu czyli felczerzy, mieli B-rze u nas w kraju źródeł dziejowych, wydał mianowicie: „Regum Frań- od bardzo dawnego czasu swoje zgromadzenia oso-corum capitularia“ (Paryż, 1677, 2 tomy): „Epistolae bne, rządzące się oddzielnemi przepisami i korzystające ze starych przywilejów. Takie zgromadzenia istniały w Krakowie i Poznaniu, a od czasu książąt Mazowieckich i w Warszawie. W warszawskiem zgromadzeniu felczerskiem przechowuje się w archiwum przywilej, nadany 1540 r. a zatwierdzony przez Zygmunta III w 1572 r. Przywilej ten zawiera przepisy dla towarzyszów i majstrów, czyli mistrzów cechowych. Brzmi on mniej więcej tak: Mistrzem może zostać ten tylko, kto jest wyznania rzymsko katolickiego, kto przyjął prawo miejskie i zapłacił do skrzynki zgromadzenia 10 złotych. Ma on wciągu dwóch tygodni, od wpisania do zgromadzenia, sprawić kolaoyę mistrzom i ich małżonkom, pod karą 5 kamieni wosku. Winien on okazać usposobienie w ośmiu czynnościach chirurgicznych i mechanicznych, między innemi wyweco-wać brzytwę świeżo ukutą. -Jeżeli nie okaże tych usposobień, musi jeszcze jeden rok wędrować. W razie leczenia choroby niebezpiecznej, winien wzywać rady starszych, oraz co kwartał opłacać 1 grosz do skrzynki. Władysław IV, w 1633, powyższy przywilej potwierdził, zaś w 1655 Jan Kazimierz zatwierdził przepisy dla cyrulików, podane przez starszych zgromadzenia, a złożone z 21 artykułów. W 1640 r. liczba tych artykułów powiększyła się do 40-u, a przepisy te dotyczą zarówno urządzenia konfraterni cyrulickiej, jakoteż zawierają 25 pytań, odnoszących się do chirurgii i leczenia choroby sy-filityczuej, na które powinien umieć odpowiedzieć każdy, kto się na majstra kwalifikuje. Te urządzenia, przedstawione przez starszego, Aleksandra Czamera, Jan III ponownie potwierdził, zaś August II uznał przywileje konfraternii za prawomocne w 1701, co też jego następcy znowu zatwierdzili 1748r.

Iri

yj

Fig 231. Balustrada w stylu maurytańskim.

papae Innocentii III“ (1682, 2 tomy); „Conciliorum nova collectio“ (1683); „Vitae paparum Avinionen-sium“ (1693, 2 tomy), wciągnięte do indeksu dzieł zabronionych za sprzyjanie kościołowi galikańskie-mu; i „Miscellaneorum libri VII sive collectio vete-runi monumentorum, quae hactenus latuerunt“ (1678—1715, 7 tomów; nowe wyd. Lucca 1761,

4 tomy); „Ristoriae Tu-telensis libri III“ (1717). bogaty zbiór rękopisów i dokumentów, przez niego zgromadzonych, zakupił po jego śmierci ;

Ludwik XV; spis ich został wydrukowany p. t.

„Bibliotheca Baluziana“

(Par. 1779). Żywot i o-cenę działalności B-a podał Deloche: „Etienne B“ (Par. 1856).

Balve (Bulve) miasteczko w pruskiej pro-wincyi Westfalskiej, re- , gencyi i powiecie arns- | Za Stanisława Augusta, komissya porządkowa posta-berskim, nad rzeką Hön- nowiła, aby: każdy, postępujący z ucznia na towa-ne, w odległości 16 kil. na południo - zachód od Arnsberga, 1216 rn-ców, trudniących się rolnictwem i wyrabianiem i-

iijiO

K'

i¹»

'!

>1

ii

1.1

I.jj

mmmm

IPl

! '«i,

Fig. 232

Balustrada w stylu renesansowym.

rzysza, zdawał egzamin, t. j. aby zrobił 4 plastry i 4 maście, okazał wprawę w stawianiu baniek, opatrywaniu ran, puszczaniu krwi i bandażowaniu. Postępujący na mistrza, winien wykazać wyższe usposobienie. Czas na praktykę dla uczniów ozna-gieł. W pobliżu B. znaj- ; cza się trzyletni. Późniejsze przepisy, wydane dla duje się grota wapienna, w której znaleziono kości ! felczerów w Królestwie Polskiem, są z 11/23 września zwierząt przedpotowyeh, w kierunku północno- j 1842, a weszły w wykonanie od Stycznia 1843 r. wschodnim od miasta wznosi się wyniosłość Bal- ! Zawierają one obieralność starszego na lat trzy; verwald. (548 metr. wyd.).    K u niego znajduje się pieczęć zgromadzenia i ar-

K n.

Balwierz, v. balbierz, v. barbierz, v. cyrulik, v. chiwum, on koresponduje z władzami, ma nadzór golibroda, oznacza pewien rodzaj pomocników le- nad prowadzeniem się uczniów i subjektów, i wydaje karskich, którzy używani byli do spełniania niektó- świadectwa z ukończonej praktyki. Podobnemi pra-rych posług i pomocy przy chorych (puszczanie I wami rządziły się konfratarnie balwierzy, czyli cy-krwi, stawianie pijawek, opatrywanie ran i t. p.). rulików, w innych znaczniejszych miastach, miano-Nazwę wyprowadzają etymologicznie albo od wło- wicie też w Krakowie i w Poznaniu skiego barbiere (chi fa la barba) — dosło- Balwierzyszki, właściwie Barbierzyszki, wnie golibroda, lub też od wyrazu berberyjczyk, ! niegdyś miasteczko, dziś osada w gub. Suwalskiej, na wschodzie bowiem tem rzemiosłem zajmowali i powiecie Maryampolskim, przy uściu połączonych

tu rzeczek Pierszajki i Pobali do Niemna, w miejscu, gdzie tenże w licznych zakrętach tworzy półwysep Birsztański. Nazwa pochodzi od rafy na Niemnie, zwanej z niemiecka Barbiera. Tutejszy kościół katolicki, fundowany przez Zygmunta i, był czas jakiś w posiadaniu kalwinów, obecny drewniany założył w 1674 r. ks. Jan Czartoryski. Gmina B. obejmuje 24,362 morgów i w d. 1 stycznia 1890 r. liczyła stałych m-ców 10,090 głów (z tych 1,256 mieszkało poza obrębem gminy), oraz 114 niestałych (w tern 31 cudzoziemców). Z ogólnej liczby było prawosławnych 15, katolików, należących do dekanatu maryampolskiego, 7,614, protestantów 613, żydów 1814, reszta innych wyznań.—(Porównaj:

dziców, pracował w biurach adwokatów i notaryu-szów, dla praktycznego obzuajomienia się z prawem. W r. 1819 jednak, zdawszy wszystkie egzamina, oświadczył ojcu kategorycznie, że nie chce być prawnikiem, lecz literatem, na co się rodzina, acz niechętnie, zgodziła. W 1820 r. wykończył B. tragedyę w stylu klasycznym, p. t. „Cromwell“, uznaną przez

areopag, złożony z krewnych i przyjaciół, za niezwykle lichą. Nie zniechęciło to B-a, który, pragnąc zdobyć sobie przedew szystkiem niezależność mate-ryalną, rzucił się do pisania tandetnych romansów, dla zarobku. Dzieł tych, pod-znaczanych najroz-maitszemi krypto- i pseudony mami, nigdy nie chciał uznać za własne i nie włączył ich też do ogól-Fig 233. Ba'zac Honoryusz. nego zbioru pism swoich. Ponieważ jednak praca taka nie zada-walniała wcale du-

And. S.

„Słownik Geograf“.).

Dr. A. P.

Balynałlimscłl, W Anglii, prowincyi Connaugth, hrabstwie Galway, 17 mil angielskich od Belfastu, zdroje siarczano-żelaziste.

Balzac Jan Ludwik de Guez de (* 1594 w Àngoulême—f 1654 tamże), pisarz francuski; dokończył wykształcenia w Lejdzie, poczem w roku 1621 udał się do Rzymu jako agent Nogareta, biskupa tuluzańskiego, późniejszego kardynała de la Valette; wprędce jednak wypadł z łask tego prałata i, osiadłszy na wsi pod Angoulême, prze-jmieszkał tu aż do śmierci; a jakkolwiek czynił starania o jakieś wybitniejsze stanowisko i w pismach swoich przymawiał się o to kardynałowi Richelieu, został tylko mianowany historyografem królewskim.

ans“, romans w stylu Walter-Scotta. Zachęcony powodzeniem, wydał w roku następnym drugą powieść historyczną, p. t. „Catherine de Médicis“. Nosił się on wtedy z myślą napisania całego cyklu romansów obyczajowych na tle dziejó v Francyi, niezadługo jednak odstąpił od tego zamiaru, poprzestając na studyowaniu i odtwarzaniu współczesnego sobie życia i ludzi. W r. 1833 postanowił połączyć wszystkie swoje, zarówno gotowe już, jak i projektowane dopiero, romanse, w jedną organiczną całość, której nadał później tytuł: „Komedyi ludzkiej“ Balzac Ludwik Karo 1, architekt, malarz (La comédie humaine). Olbrzymie to dzieło rozpa-i literat francuski, ur. w Paryżu 1752 r., zmarł da się na sto blisko większych i mniejszych romansów, które sam autor ułożył w następujące Balzac Honoryusz de (* 20 maja 1799 — grupy: I. Etudes de Moeurs, podzielone na: t 20 sierpnia 1850), najznakomitszy romansopisarz Scènes de la vie privée (najważniejsze powie-francuski XIX wieku. Urodził się w Tours; w siód- : ści: „La femme de trente ans“, „Gobseck“, „Le mym roku życia oddano go do kolegium w Ven- ! contrat de mariage“, „Le colonel Chabert“) ; S c è-dôme, gdzie, zaniedbując zajęcia szkolne, spędzał nés de la vie de province („Eugénie Gran-czas na czytaniu książek bogatej biblioteki miejseo- ; det“, „Les célibataires“, „Le Lys dans la vallée“, wej. W r. 1814 ojciec jego, urzędnik intendentury, „Illusions perdues“); Scènes de la vie Pa-przeniesiony został do Paryża. Tutaj przyszły roman- ri sienne („Le Père Goriot“, „César Birotteau“, sopisarz, ukończywszy w zakładach prywatuych śre- „Les Parents Pauvres“) ; Scènes de la vie po-dni kurs nauk, począł uczęszczać na wykłady uni- litique („L’envers de l’histoire contemporaine“, „Le wersyteckie, a współcześnie, ulegając życzeniu ro- ' député d’Arcis“); Scènes de la vie militaire

Natomiast cieszył się wielkiem uznaniem w świe- chowych aspiracyj ambitnego młodzieńca, a w do-cie literackim, jako mistrz wypolerowanej prozy, datku przynosiła mało dochodu, B. więc zaczął Z tej racyi został przy założeniu akademii fran- próbować innych sposobów zrobienia majątku, cuskiei powołany na jej członka. Sławę wielkiego Wszystkie spekulacye atoli (wydawnictwo klasyków stylisty pozyskał głównie swojemi „Listami“, któ- francuskich, drukarnia i t. p.) nietylko że nie przyniosły rych pierwszy zbiór ogłosił drukiem w r. 1624. oczekiwanych zysków, ale wpędziły nawet B-a Inne jego dzieła, pod względem treści pozbawione w olbrzymie długi lichwiarskie, z któremi musiał donioślejszego znaczenia, są: „Le prince“ (1631), walczyć przez całe życie. W r. 1827 ogłosił B. w którem kreśli ideał absolutnego monarchy, uwzglę- | drukiem pierwsze swoje dzieło poważne: „Les Chou-duiając Ludwika XIII; „Les discours“ (1644), rozprawy i artykuły treści filozoficznej, historycznej i literackiej; „Les entretiens“ (wyd. po śmierci B-a przez jego przyjaciela Conrarfa, 1657), „Aristippe“ przez tegoż, 1658) i inne. Wydał je zbiorowo (niekompletnie) Conrart (1665, 2 tomy), Malitourne (1822, 2 tomy), i ostatnio Moreau p. t. „Oeuvres“

(1854, 2 tomy). „Lettres“ wyszły osobno w 3 tomach (Par. 1806); nowo-odnalezione listy ogłosił Tamizey de Larroque w „Mélanges historique“ (Par.

K. (i.

1873, tom I).

E- I).

tamże 29 marca 1820 r.

{„Les Chouans“); Scènes de la vie de c a m- innych ludzi, jako członka pewnej grupy społecznej, pagne („Le médecin de campagne“, „Le curé de która na niego i na którą on wzajemnie przez całe village“, „Les Paysans“). IL Etudes Philo- życie oddziaływa. Że zaś B. był nietylko artystą, so phiques („La Peau de chagrin“, „La recherche de l’absolu“, „Les Marana“, „Louis Lambert“,

lecz i myślicielem, nie zatrzymywał się przeto nigdy na powierzchni życia, ale próbował przeniknąć je do głębi, doszukując się wszędzie ukrytych sprężyn, popychających ludzi do działania. Wskutek tego, romanse B-a (który sam sobie nadał miano „doktora nauk socyalnych“) są zarazem szeroko zakreślonemi studyami nad psychologią społeczeństwa francuskiego w pierwszej połowie XIX wieku. Zrozumiawszy i określiwszy dokładnie wewnętrzną treść i ustrój tego społeczeństwa, pchniętego przez rewolucyę na nowe zupełnie tory rozwoju, stał się B., pospołu z Henrykiem Beyle’m (ob.), reformatorem i twórcą współczesnego romansu, starającego się krzesać iskry poezyi, nietylko z fantazyi, lecz i z faktów rzeczywistego, zwyczajnego życia. Wpływ jego na literaturę francuską, a pośrednio i europejską, był, zarówno na polu belletrystyki (Flaubert i naturaliści), jak i dramatu (Augier, Dumas syn), olbrzymi. Słabą stronę utworów B-a stanowi jega styl ciężki, zawiły, przeładowany erudycyą i refie-ksyami filozoficznemu— Źródła biograficzne: „Correspondance“, oraz „Balzac, sa vie et ses oeuvres“, przez panią Laurę Surville, siostrę B-ca.— Najlepsze charakterystyki ogólne napisali: Tajne, w „Nouveaux Essais de Critique ; Faguet, w „Études Littéraires sur XIX s.“—i Brandes w V tomie

„Seraphita“). III. Études Analytiques („Physiologie de mariage“). Prócz tego napisał trzy dziesiątki wesołych i pieprznych bajek, w stylu Rabelais’go, p. t. „Contes drolatiques“, w których zamierzał przedstawić na podkładzie historyczno-obyczajowym stopniowy rozwój języka francuskiego od epoki odrodzenia do czasów dzisiejszych. Z utworów scenicznych B-a: „Vautrin“, „Les ressources de Quinola“, „Pamela Giraud“, „La marâtre“, „Mer-cadet“ (Aferzysta), tylko ten ostatni utrzymał się na scenie, w przeróbce Dennerego. Liczne rozprawy, studya i szkice, drukowane po różnych pismach, a zwłaszcza w redagowanych przez B-a:

„Chronique de Paris“ i „Revue Parisienne“, wyszły w 4-ch tomach, p. t. „Oeuvres diverses inédites“

(Caïman Levy). W r. 1849 B., sławny już w całej Europie, ożenił się w Berdyczewie z bogatą

o.bywatelką ziemską, panią z Rzewuskich Hańską.

W rok potem umarł w Paryżu na chorobę serca, wywołaną prawdopodobnie nadmiernem używaniem kawy, którą ten niezmordowany pracownik podniecał nerwy swoje podczas spędzanych bezsennie nocy. Ulica Fortunée, gdzie przemieszkiwał, otrzymała zaraz po jego śmierci nazwę „ulicy Balzaca“.

„Główn. Prądów Literatury“. — Studya szczegółowe nad dziełami tego autora: Ch. de Lovenjoul: „Histoire des Oeuvres de B.“; oraz Marcel Barrière: „L’Oeuvre de H. de B.“ ( 1890). Całkowitega przekładu dzieł B-a na język polski nie posiadamy dotąd. Pojedyńcze powieści tłómaczono w różnych czasach; ostatnio wydano w „Bibliotece najcelniejszych utworów“ „Wybór powieści B-a“, zawierający: „Kobietę 30-letnią“, „Gobseeka“, „Gabinet starożytności“, „Eugenię Grandet“, „Ojca Goriot“,. „Lekarza wiejskiego“, „Ubogich krewnych“, „Szua-nów“, „Jaszczur“, „Arcydzieło nieznane“, „Poszukiwanie bezwzględności“ i „Marany“.

Balzer Jan, rytownik czeski (* 1738 r. w Kuk-

lg. Mat.

nych i artystów czesko-morawskich, rytowane pomiędzy r. 1773 mieckim życiorysowym: „Abbildungen böhm. und mähr. Gelehrten und Künstler“, w 90 arkuszach. Rytował też obrazki awiętych wedle obrazów N. 'Grunda; tych arkuszy 50. Zręczności miał dużo. Jego też są ryciny miejscowości, zabranych turkom w r. 1788. Z tej rodziny pochodzą też inni dobrzy rytownicy, bracia jego: Jerzy i Mateusz, a synowie jego: Jan (* w Pradze 1771—f 1807) i Jan-Ka-rol (f 1805). Obadwaj uczyli naprzód w Wiedniu, a następnie w Dreźnie; Jan-Karol w Londynie tak-

w. G.

1782, wydane z tekstem uie-

że, a potem w Wenecyi.

Balzer j a u (Iwan). Malarz portretów, ur. w Ry

dze w r. 1775, kształcił się w Dreźnie, pod kie-

Był to zasłużony, ale zarazem i spóźniony nieco hołd, oddany genialnemu pisarzowi, który, aczkolwiek szerokie posiadał koło czytelników, nie cieszył się jednak za życia uznaniem krytyki i prasy; akademia zaś dwa razy odrzuciła jego kandydaturę. Dopiero później, kiedy zapoczątkowany przez tego autora realizm zapanował powszechnie w literaturze i sztuce, zrozumiano i oceniono właściwie B-a, a jeden z najznakomitszych estetyków francuskich, H. Taine, nie wahał się nawet postawić go na równi z Szekspirem. Dzisiaj znowu, idealistyczna reakcya, wywołana przez dekadentów (ob.) i symbolistów (ob.) przeciwko krańcowemu odłamowi realizmu, zwanemu naturalizmem (ob.), stara się J bezskutecznie obniżyć, chociaż o parę cali, piedestał, sie—f 1799 w Pradze czeskiej). Nauczycielem jega na jakim poprzednia generacya literacka postawiła był Michał Rentz. Osiadł naprzód w Lisie, włas-tego pisarza. Wszyscy atoli, zarówno wielbiciele, ności hr. Sporka, a następnie w Pradze, gdzie uczył jak i przeciwnicy, przyznają mu olbrzymi dar spo- się rytownictwa i rysunku. Rycin jego jest mnó-strzegawczy, oraz niezwykle potężną wyobraźnię poe- stwo. Na szczególną uwagę zasługują portrety uczo-tycką, która zdołała stworzyć i wprowadzić w ruch około 2,000 jasno określonych i wybornie zindywidualizowanych typów i charakterów, odgrywających przed oczyma czytelnika komedyę ludzką. Ponieważ we wszystkich prawie utworach B-a występują te same osoby, w różnych fazach swojego rozwoju psychicznego, dlatego, ażeby ocenić artyzm tego autora, należy przeczytać koniecznie całą jego „Komedyę“, której oddzielne romanse, choćby nawet i kilkotomowe, są tylko epizodami, rażącemi niekiedy pozorną luźnością kompozycyi. Rysy i charaktery, zaznaczone ledwo w jednej powieści, nabierają w drugiej i trzeciej dopiero właściwej plastyki i wyrazistości, zwłaszcza, że B. nie bierze nigdy człowieka pojedyńczo, lecz stawia go zawsze pośrodku

runkiem mistrza Casanovy, skąd powrócił później study urn z dziejów sądownictwa pol. XVI wieku“

w strony ojczyste.

Balzer Oswald M a r y a n, ur. 23 stycznia 1858 r. w Chodorowie, w Galicyi wschodniej, z ojca Franciszka, naczelnika powiatu, i matki Antoniny. We Lwowie odbył w latach 1878 —1881 większą część stydyów uniwersyteckich, jako uczeń wydziału prawnego i filozoficznego, pracując głównie pod kierownictwem prof.. Ksaw. Liskego. W r. 1881 udał się na wszechnicę Jagiellońską, gdzie oddał się spe-cyalnie nauce prawa polskiego, pod kierunkiem prof. Bobrzyńskiego, a zarazem historyi polskiej, pod kierownictwem Szujskiego. Uzyskawszy doktorat prawa w r. 1883, na wszechnicy Jagiellońskiej, udał się na jeden rok, celem uzupełnienia studyów na uniwersytet berliński, gdzie pracował pod kierunkiem profesor.

Brunnera, Bresslaua,

Briicknera, Droyse-na, Hinschiusa i Schmollera. Powró-

A- g

ciwszy do Lwowa, odbył na uniwersytecie lwowskim ha-bilitacyę na docenta prawa polskiego, w r. 1885: przedmiot ten wykłada dotąd nieprzerwanie od r.

1887, jako profesor nadzwyczajny, od r.

1890 jako profesor zwyczajny. W roku 1889 obrany członkiem - korespondentem Akademii Umiejętności w Krakowie, r. 1891 powołany został przez rząd, po śmierci prof. Liskego, na dyr. kraj. arch. aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie, a przez Towarz. historyczne lwowskie na redaktora jego ogranu, „Kwartalnik historyczny.“ Zawód literacki rozpoczął od prac belletrystycznych.

W r. 1873 ogłosił powiastkę: „Strzeleccy“ (w „Opie-unie“ lwowskim), w r. 1876 komedyę: „ Kłopoty go w Rzeczpl. panicza“ („w Towarzyszu lwowskim“), w r. 1878 komedyę: „Konkurenci panny Eudoxyi“ (przełożoną lwowski. Podobnie, jak ojciec, Marek, wszedł na na czeski), przekładał też wierszem kilka pieśni ; stanowisko duchowne. Święcenia kapłańskie otrzy-Homerowej Iliady, a mianowicie pieśń I (w albu- j muje już po zgonie ojca, zamieniając imię dotycncza-mie młodzieży dla Kraszewskiego), pieśń VI (w „Ty- i sowę, Hrehorego, na zakonne—Gedeona. Rządy jego godniu“ lwowskim z 1876' urywek pieśni XIX (w „Przeglądzie akademickim“ z r. 1881 ). Xastępnie zwrócił się do badań naukowych z zakresu historyi polskiej, a zwłaszcza prawa poi. W tym przedmiocie ogłosił: 1)„ Kancelarye i akta grodzkie w w.

XVIII“. Lwów 1882. 2) „O prawnej i bezprawnej ucieczce zbrodniarzów, według statutów Kazimierza Wielkiego“ (w Rozpr. Akad. Umiej, wydział hist. fil. t. XLI). 3) „Henrici Sbignei de Góra tractatulus contra cruciferos“ (w Monum. Poloniae IV“). 4) „Ora- wie drukarni, szkoły grecko-słowiańskiej i t. d. tio contra cruciferos a. 1464“ (tamże). 5) „Rachunki („BpeMeHHnKb l/IncTtiTyTa (J tu y p o ii u ri na nu a ro “, domowe Zygmunta Augusta z r. 1549“ (Przew. nauk. r. 1869, str. 120 i im). Ponieważ eparchia lwow-i liter, z r. 1884), 6) „Początek sądów kapturowych“ ska nie podlegała owemu patryarsze, Gedeon B. (Ateneum, 1885). 7) „Geneza Trybunału koronnego, zatem nie uznaje prawności zarządzeń Joachima,

O. B.

Warszawa, 1886. 8) „O obecnym stanie nauki prywatnego prawa polskiego i jej potrzebach“, Lwów, 1887. 9) Słowo o przekładach polskich statutów średniowiecznych, zwłaszcza o kodexie Dzikowskim, przekład taki zawierającym. Lwów, 1888. 10) W sprawie słownika wyrazów prawa polskiego (Gazeta sąd. warsz. 1887). 11) „Uwagi o prawie zwyczajo-wem i ustawniczem w Polsce]; (kwartalnik histor. 1888). 12) „Laudurn Cracoviense“ (Przewodn. nauk. i liter. 1888). 13) „Studya nad prawem¹ polskiem“, Poznań, 1889 r., rzecz zbiorowa, w której, prócz kilku dawniejszych rozpraw przedrukowanych, pojawiła się też nowa rozprawa p. t. „Henryk z Góry i jego traktat przeciw Krzyżakom“. 14) „Urywek nieznanego promptuarza praw Mikołaja Chwatkow-skiego „(Przewodn. nauk. i liter. 1890). 15) „W sprawie wydania zbioru ustaw polskich średniowiecznych“ (w Pamięt. II zjazdu histor. polskich). 16) „W obronie historyogratii naszej“, Lwów 1890. 17) „Księga kryminalna sanocka“ (Przewód, nauk i liter. 1890). 18) „Regestr złoczyńców grodu sanockiego 1554— 1638“ (Lwów 1891). 19)„ Corpus juris Polonici me* dii aevi“, Lwów, 1891. 20) „Reformy społeczne i polityczne konstytucyi 3 maja, Kraków, 1891.— Prócz tego wiele receuzyj, rozrzuconych w czasopismach naukowych, zwłaszcza w kwartalniku historycznym.

Bałabajka ob. B a ł a ł a j k a.

5:

Fig. 234. Balzer Oswald.

Bałaban Marek (f 1566), władyka nieunicki lwowski, znany pod imieniem Arseniego. Przez życie całe rycerz, na starość, obarczony rodziną, sięgnął po chleb duchowny, jak wówczas wielu wyznawców kościoła wschodniego czyniło, i, zostawszy mnichem, po zgonie Makarego Tuczapskiego otrzymał władyctwo lwowskie, w r. 1549. Jednocześnie z nim o toż stanowisko dobijał się Jan Łopatka Ostałowski, który miał za sobą głos mieszczan lwowskich, gdy B. opierał się na dekrecie królewskim. Zajścia burzliwe zapełniają całe jego władyctwo, zakończone rezygnacyą stanowiska na rzecz syna, Hrehorego. Od owych czasów B-owie posiadają wpływ niemały na sprawy kościoła wschodnie-

-VI. u.

Bałaban Gedeon (f 1607), władyka nieunicki

władyctwa upamiętniły się sporami z miejscowem bractwem wschodniego kościoła, zwanem Stauropi-gią. Bractwo rzeczone stanęło z inicyatywy Joachima, >atryarchy antyochijskiego, który w podróżach swych dla zbierania jałmużny zajechał do Lwowa i wydał w r. 1586 okólniki do tamecznego duchowieństwa wschodniego, zawierające przepisy dla bractwa i zalecające ludziom świeckim ziem litew-sko-russkicli składanie ofiar na założenie we Lwo-

stąd rozterki z bractwem, wzmagające się w miarę jak bractwo rosło w potęgę i uzurpowało dla siebie coraz szersze prerogatywy. Gedeon B., w chwilach pierwszych usiłowań wytworzenia unii religijnej z kościołem katolickim, podpisał, wraz z biskupem przemyskim, Kopystyńskim, akt zjednoczenia z Rzymem (12 czerwca 1595 r.), lecz w następnym roku cofa się, również jak Kopystyński, i nie bierze udziału w synodzie brzeskim. Podczas gdy synod obradował w cerkwi św. Mikołaja, przeciwnicy unii, a w ich liczbie Gedeon B. i Kopystyński, tworzą antysynod, także w Brześciu, w zborze kalwińskim, pod przewodnictwem Nicefora, greka, udającego egzarchę, a w rzeczywistości dyakona, zbiega z więzienia chocim skiego, gdzie był osadzony za konszachty z furkami. Rokowania ze strony soboru, aby się do niego przyłączył B., spełzły na niczem.

ski, dyzunicki, od r. 1658. W późniejszych latach życia, jako ojciec rodziny, tia wzór innych, rozpoczynał zawód duchowny, uważany przez panów dyz-unickich za łatwą drogę do zdobycia obfitszego Chleba na starość. Nie odznacza się on jednak na swem stanowisku usposobieniami wojowniczemi, któremi celowali kapłani z rodziny B-ów. Po poddaniu się Chmielnickiego w Perejasławiu, nie uznaje on wytworzonego wówczas porządku rzeczy, nie chce przyjąć sakry z rąk patryarchy moskiewskiego, szuka zwolenników swej myśli, przeciwnej ugodzie per ej a-sławskiej, czynnie zabiega, by umowa hadziacka do skutku przyjść mogła. Rozpoczął karyerę duchowną od władyctwa łuckiego i ostrogskiego, za dni kijowskiego metropolity, Kossowa, który Dyonizego mianował nawet swym namiestnikiem na Wołyń, t. j. władzę szerszą od władyczej mu nadał. To po zgonie Kossowa odemknęło B-owi drogę do metropolii kijowskiej, na której wszakże, ze względów wyżej wskazanych, utrzymać się nie zdołał. Objął metropolię w r. 1658 i w tymże roku ją opuścił, chroniąc się do Korsunia. Po Kossowie, który przysięgał na wierność Aleksemu Michaj łowicz owi, nie mógł na stolicy metropolitalnej być cierpianym człowiek, przeciwny ugodzie perejasławskiej, wciąż będący w porozumieniu z Bieniewskim, kasztelanem wołyńskim, komisarzem Rzpltej do ugody, którą do skutku doprowadzono w Hadziaczu,—człowiek, tajemnie skłaniający do swych przekonań Marcina Pusz-kara,pułkownika połtawskiego. Dyonizy B., opuściwszy Kijów, wrócić do niego nie mógł, pod grozą przykrych następstw. Bawi tedy wciąż w Korsuniu, z tytułem metropolity, ale bez władzy; przysięga tam, w r. 1659, na umowę hadziacką—i tern samem do reszty pali za sobą mosty powrotu na stolicę metropolitalną, którą odtąd administruje, z ramienia Aleksego Michajłowicza, władyka mścisławski, Metody Filimonowicz, a wreszcie czas pewien administruje Łazarz Baranowicz, władyka ezernihowski. Po zgonie Dyonizego B-a obrano metropolitą dyzunickim kijowskim Tukalskiego. Dyonizego najbliższe stosunki łączyły zawsze z Wołyniem, gdzie, w powiecie łuckim, B-owie posiadali majątki, gdzie córka jego była za Adamem Białostockim, ziemianinem, gdzie wreszcie metropolita oddawna znał Stanisława Kazimierza Bieniewskiego, który, zanim urósł na statystę i kasztelana, był pisarzem grodzkim w Łucku i kolegował w tamtejszej palestrze z Wyhowskim, późniejszym hetmanem. Ta zażyłość dawna trzech ludzi, którzy mieli wspólną przeszłość młodocianą, wspólne wspomnienia (Wyhowski, Dyonizy B. i Bieniewski), tłómaczy poniekąd łatwość, z jaką

VI d.

M o.

Nicefor wyklął uczestników soboru, a siebie i B-a, wraz z Kopystyńskim, obwołał jedyną prawowitą władzą kościoła wschodniego. Z kolei — synod wyklął Nicefora, Bałabana i Kopystyńskiego i usunął ich od godności duchownych. Pomimo tego B. na swem stanowisku utrzymuje się, wzrasta nawet jego władza, gdyż patryarchat mianuje go egzarchą; z tytułu więc starszeństwa sprawuje funkcye biskupie i w innych dyecezyach. Przy kościele dyzunickim pozostał B. do końca życia, upamiętnił się zaś, wydając własnym kosztem, lub przyczyniając się do tego zachętą i rozkazem, wiele ksiąg pożytecznych, które dziś zaliczają się do rzadkości bibliograficznych. W ten sposób wyszły: „Służebnik“, „Trebnik“ (w Stratyniu, 1604 —1606), prawa wschodniego kość., p. t. „Nomoka-non“ (1601) i liczne przekłady z greckiego. Przy końcu życia B patrzył na rozszerzenie wpływu bractwa Stauropigialnego. Pogrzebany został w klasztorze w Uniejowie.

Bałaban Izajasz, archimandryta uniowski, synowiec Gedeona B-a. W stanie świeckim nosił imię Jonasza; obyczajem wieku i swej wiary, uważał duchowne powołanie za drogę do dostojeństw.

Stryj go wspierał protekcyą i przygotowywał z niego następcę po sobie. Jeszcze przed synodem brzeskim wyrobił mu przywilej królewski na archiman-dryę uniowską; zdawało się to pewnym stopniem do lwowskiego władyctwa, po zgonie stryja. Jednak mitra biskupia Izajasza ominęła, zwłaszcza iż łaska królewska również go odbiegła, gdy Gedeon z unią się nie łączył. Po zgonie Gedeona, zbrojną dłonią stara się Izajasz przy władyctwie utrzymać, lecz i energia, i zuchwalstwo nawet nie pomagają. Najazd na cerkiew św. Jura i dom biskupi, dokonane przez

od przybyszów z krain południowo-słowiańskich. Bacy przybysze, po zdobyciu przez turków półwyspu Bałkańskiego, często w Polsce znajdowali schronienie, byt wielekroć lepszy, niż w dawnej ojczyźnie. Bałabanowie, Jarmolińscy i inni do takich się zaliczali. Bałabanów spotykamy wśród ziemian zachodnich okolic Wołynia i na Rusi Czerwonej. Aleksander był starostą Winnickim, rohatyńskim, trembowelskim,

u. o.

Izajasza, zrażają wszystkich. Bractwo Stauropigial- j wytworzyła się umowa liadziacka. ne i mieszczanie lwowscy, oburzeni, nie chcą o nim j Bałaban Aleksander. Pochodził z rodziny słyszeć, wybierają na władykę Eust. Tyssarowskie- ! szlacheckiej, herbu Korczak, która ród swój wiodła go, którego kandydaturę usilnie popiera arcybiskup lwowski łaciński, Zamoyski, który z urzędu swego miał wówczas prawo prezenty na stolicę władyków nieunickich. Jedynym obrońcą Izajasza był książę Konst. Ostrogski, ale nawet ta przemożna protekcyą nie podniosła go do upragnionego władyctwa. Postać ta wpredce znika z szerszego horyzontu.

Bałaban Dyonizy (f 1663), metropolita kijowrotmistrzem królewskim; walczył pod Cecorą (1620) i tam ręce w pęta podał (Niesiecki). Wdzięczna za jego rycerskie zasługi Rzplta, uchwałą sejmową 1623 r. poleciła mu zwrócić ze skarbu koronnego 10,000, które był wydał na wykupienie się z jasyru tureckiego. Widzimy go posłem na sejm 1636 roku i komisarzem do spraw Zaporoskich. Zamek trembowelski wiele mu swych umocnień zawdzięcza. Trzymał się statecznie wiary greckiej; z żony, Barbary Jarmolińskiej, zostawił dwóch synów: Jerzego i Aleksandra, którzy, podróżując po Włoszech, przyjęli unię, później zaś w ryceiskim zawodzie wsławili się: jeden pod Korsuniem wpadł w okowy jasyru, walcząc przeciw Chmielnickiemu i tata-

na prawym brzegu Wołgi, pod 56° 29' sz. pu. i 43° 32' dł. w Gr., odległe o 36 km. od Niższego Nowgorodu (na pn.-z.); mieszk. 5143 (1885). W roku 1474 Iwan III, zdobywszy Wielki Nowogród, zesłał tutaj na osiedlenie wypędzonych nowogrodzian, których użyto do wydobywania soli. 1536 r. w Ba-łachnie zbudowano twierdzę, w celu obrony od napadów tatarów kazańskich, lecz pożar zniszczył ją 1730 r. (dzisiaj pozostała tylko część wału ochronnego). W r. 1709 B-ę przyłączono do gub. Kazańskiej, a 1719 r. do Niższonowogrodzkiej: 1779 roku z B-y utworzono m. powiatowe. Warzelnie soli, kwitnące w ubiegłem st., upadły w bieżącem tak dalece, że, w r. 1860, zamiast dawnych 80-u, pozostało czynnych tylko 6 (wywieziono wówczas 85,000 pud. soli), obecnie zaś i te przestały funkcy-onować. Mieszkańcy B-y oddawna słynęli z budowy statków rzecznych: w r. 1636 zbudowali pierwszy okręt ruski „Fridrich“, przeznaczony dla poselstwa holsztyńskiego, udającego się w dół Wołgi. Później Piotr Wielki przysłał tu specyalistów zagranicznych do budowy statków na większą skalę; dzisiaj budują nawet statki parowe. Okroin przemysłu fabrycznego, jako to: budowy statków, fabrykacyi cegły, garncarstwa, wyrobów z drzewa, ludność w znacznej mierze trudni się żeglugą na Wołdze. Ba łach ni ńs ki pow. obejmuje pn.-z. zakątek gub. Niższonowogrodzkiej, po obu brzegach Wołgi, a na południu dosięga Oki. Przestrzeńr^:3901 km. kw., mieszk. 108220 (1885 r.) wielkorosyan, między którymi znaczna ilość roskolników (ognisko ich Gorodec nad Wołgą). Na lewym brzegu W. grunt jest płaski, piaszczysto-iłowaty, nieurodzajny, i dlatego mieszkańcy tameczni oddawna zmuszeni byli wziąć się do przemysłu; na prawym grunt nieco urodzajniejszy (glinkowato-marglowy), obfituje w bogate pokłady gipsu (alabaster) i w źródła solankowe. Nieurodzajność ziemi, a natomiast obfitość lasów, spowodowały znaczny rozwój przemysłu leśnego (budowa łodzi, wyroby naczyń drewnianych, łyżek, wrzecion i t. p.); prócz tego istnieje po wsiach przemysł d.obny (krawiectwo, szewctwo,

M. R.

rom.

m. n.

Bałabanówka, miasteczko w gub. kijowskiej, powiecie lipowieckim, nad rzeką Tykiczem Uhorskim.

Według podania ludowego, na dzisiejszej posadzie B-i miał istnieć przed wiekami gród Uhorsk, jakoby od tatarów zniszczony; z akt zaś wiadomo, że wprzódy to miasteczko zwało się Juszkowcami i należało do rodziny Juszkowskich, przybyłej tu z Wołynia, gdzie posiadała gniazdową swoją wioskę Jusz-kowice. Ale Juszko .. scy założone przez siebie Jusz-kowce (od 1612 r.) odprzedali niejakiemu Żyraw-skiemu, a od tego nabył je Aleksander Bałaban, starosta Winnicki (ob.), i przezwał Bałabanówką. Od niego w r. 1624 B. przeszła w posiadanie znakomitego rycerza, Stefana Chmieieckiego (ob.). W r. 1648, kiedy wnuk Stefana, Adam, w bitwie pod Kor-suniem, dostał się do niewoli kozackiej, a kozacy, połączeni z hanem tatarskim, stojąc przez cztery dni w pobliskim Żywotowie, ogniem i mieczem pustoszyli całą krainę, B., jak i inne miasteczka i wsie okoliczne, całkiem się wyludniła, bo mieszkańcy, bądź w jas-syr poszli, bądź się ratowali ucieczką To też przez długie lata nikt się do niej nie dowiadywał, aż dopiero w r. 1728 ukazuje się w niej, jako dziedzic,

Jan Worcell, chorąży pancerny, lecz w aktach niema śladu, jaką drogą te dobra od Chmieleckich przeszły do niego. Worcellowie władali B-ą aż do pierwszej ćwierci w. b., a w tym okresie była ona

czający więc właściciela wozu, dlatego żydzi zwą B-ami furmanów, najmujących się do przewozu Tm warów lub podróżnych, albo jednych i drugich razem. Przed laty kilkudziesięciu gęsto się oni uwijali po traktach kupieckich z ogromnymi budami „brodzkiemi“ lub „krakowskiemi“, w których wnętrzu, jak śledzie w beczce, tłoczyli się niezamożni pasażerowie: żydzi i chrześcianie, mężczyźni i kobiety, młodzi i starzy,—gdy zewnątrz: z przodu, z tyłu i z boków, otaczały je różne paki, tłomoki, worki i beczułki. W piątym dziesiątku wieku bieżącego nazwę B-ów, albo Baragołów, przybrało stowarzyszenie hulaszczej, junackiej młodzieży, które się nąj-Bałachany, osada na półwyspie Apszerońskim pierw zawiązało w gub. kijowskiej, a potem się roz-w gub. Bakińskiej, na północo-wschód od m. gu- szerzyło w wołyńskiej i podolskiej. Była to niby bernialnego Baku, zamieszkała przeważnie przez protestacya przeciw zniewieściałości i elegancyi prze-ludność tatarską; bogate źródła nafty.

dwukrotnie pustoszona i rabowana, a mianowicie wyrób wojłoków i t. p.). w r. 1734 przez generał-majora Keitha, w 1787 /Bałaguła, właściwie Bałagułet, wyraz he-przez hajdamaków, a w 1768, w czasie koliszczy- Jurajski, złożony z bal-—pań i agulet—wóz, ozna-zny, znowu się wyludniła, bo wielu gospodarzy przed czernią rozbestwioną pouciekało. Ostatnim z Worcellów posiadaczem B-i był Adam; córka jego, Emilia, dobra te, jako wiano, wniosła Michałowi ks.

Radziwiłłowi, a zaś po jego zgonie posiadł je Aleksander ks. Czartoryski, mąż jego córki Marcelliny.

Wreszcie r. 1857 nabył B-ę Włodzimierz hr. Potocki. W w. XVIII wyrabiano tu słynne dubeltówki.

Z dawnego obronnego zamczyska pozostał tylko wał.

Dziś B. ma 4,180 dziesięcin ziemi, mieszkańców obo-jej płci 1916 (r. 1880), starozakonnych 113. Zarząd gminny na miejscu, policyjny zaś w Lińcach („Słownik geograficzny).    *

And S.

sądnej, połączona wrzekomo z wyższym celem — Bałachna m. pow. w gub. Niższonowogrodzkiej, wyrabiania siły fizycznej, dziarskości i energii. B-i

ci ubierali się w proste kożuszki lub kubraki i sami sobie furmanowali, uganiając po wszystkich okolicznych jarmarkach, głównie zaś popisując się w Berdyczowie, a cel wyższy rychło utonął w rozpasanej swawoli i zgorszeniu publicznem.— Henryk Rzewuski, pod przybranem nazwiskiem Jarosza Bejły, w swoich „Mieszaninach obyczajowych“, ostrą im chłostę wymierzył w artykule pod tyt. „Baragol-stwo“.    *

poematy na orkiestrę: „Tamara" i „Ruś“, fautazya fortepianowa „Islamej“, osnuta na tle tematów gruzińskich, antrakty do dramatu Szekspira „Król Lir“, wiele romansów do śpiewu i t. d. W 1866 r. wydał B. zbiór pieśni ludowych z nad Wołgi, jeden z najlepszych, jakiemi russka literatura muzyczna poszczycić się może. Kompozycye B-wa cechuje dobra robota techniczna i wyborna instrumenta-

A. Pol.

cya.

Bałakława, osada w gubernii Taurydzkiej, na południowo-zachodniem wybrzeżu Krymu, w głębi bezpiecznej i głębokiej zatoki, do której wiedzie wąska cieśnina, i u zachodniego krańca pięknej Bajdarskiej doliny. Dość znaczne wzgórza, będące najbardziej zachodniem odgałęzieniem gór Krymskich, otaczają dokoła zatokę i chronią ją od szkodliwego wpływu wiatrów północnych. Okolica malownicza i dość urodzajna, dostarcza melonów, wina, chmielu i niektórych owoców południowych. Ludność przeważnie grecka, zajmuje się handlem, rybołówstwem, a także wydobywaniem marmuru z pobliskich kopalni. B. sięga odległej starożytności. Była ona kolonią Doryjezyków i nosiła nazwę Por-tus Symbolorum; następnie, za czasów Mitrydata, króla Pontu, zwała się Palakulawa (Palakion) i stąd koleją czasów urobiła się w średnich wiekach nazwa Balakleja, Balakana, Bałakława. W XIV stuleciu, Geuneńczyczy dzierżyli B-ę i zwali ją z włoska Bella-chiave. Po ugruntowaniu władzy tureckiej na półwyspie bałkańskim, B. dostaje się znowu w moc turków, a następnie tatarów, od których, po zdobyciu Krymu, przechodzi ostatecznie doRossyi w 1783 r. W wojnie krymskiej B. staje się podstawą działań floty angielskiej i głównem stanowiskiem wojsk angielskich i tureckich. Rossyjanie w d. 25 października 1854 roku robią wycieczkę przeciwko B-ie, nie wyprowadziwszy jednak dostatecznych sił w pole, musieli cofnąć się ku Sewastopolowi. Anglicy natomiast umacniają B-ę i łączą ją z Warną telegrafem podmorskim, a z obozem swym pod Sewastopolem—za pomocą drogi żelaznej. Od r. 1859 B. podniesioną została do rzędu miast. W pobliżu, stromej skale, stoi klasztor Ś-go Jerzego z IX stulecia, prawdopodobnie na tern miejscu, gdzie za czasów greckich wznosiła się świątynia Dyany. Ruiny zamku i twierdzy, zbudowanej przez genueńczyków, przechowały się po dziś dzień i były przedmiotem sonetu Mickiewicza. B., dzięki swemu położeniu pod osłoną wyniosłych wzgórzy, jest uzdrowiskiem winogradowem i ma kąpiele morskie; życie tu ciche i spokojne, choć nudno, pobyt nie-

And. S. i T>r A. P.

Bałakirew, Mili (* 21 grud. 1836 r. w Niż-szym-Nowogrodzie), znakomity dyrektor orkiestry, pianista i kompozytor muzyczny. Wykształcenie umysłowe odebrał w uniwersytecie kazańskim, muzyczne zaś zawdzięcza samemu sobie. Młode lata spędził w domu Ułybyszewa, bogatego melomana (autora znanych w całym świecie muzykalnym, biografij Mozarta i Beethovena), gdzie miał sposobność zapoznać się gruntownie z muzyką klasyczną, oraz kompozycyami Glinki i Dargornyżskiego.

■V

;w:

Fig. 235. Bałakirew Mili.

Utwory tych osta-nich cenił najwyżej, a to dlatego, że są osnute w duchu rus-skiej muzyki narodowej. To też gdy, po przybyciu do Petersburga w 1855 r. i zapoznaniu się z ówczesnymi muzykami tej stolicy, przekonał się, że ci ostatni, zamiast wstępować w ślady Glinki i Dar-gomyżskiego, niemal wyłącznie komponują w duchu muzyki kosmopolitycznej, B. zgrupował około siebie młode talenty i wraz z nimi utworzył

roz-

kółko muzykalne, którego zadaniem było: krzewianie zamiłowania wśród młodej generacyi do muzyki russkiej, kształcenia młodzieży w du- na chu wymagań tej muzyki, zerwanie z tradycyą, i urobienie nowej formy muzycznej, któraby więcej odpowiadała charakterowi, istocie i treści muzyki russkiej. To właśnie kółko młodych entu-zyastów, zwanych    pogardliwie „kuczką peters-

prżez zwolenników kierunku kosmo-

burgską“

politycznego w muzyce, stało się zawiązkiem póź-niejszej „noworusskiej szkoły muzycznej“, która, mimo gwałtownej    opozycyi obozu przeciwnego    drogi.

Bałałajka lub bał a bajka, ludowe narzędzie muzyczne strunowe, brzdąkane, najbardziej rozpowszechnione między ludem wiejskim, zamieszkującym okolice Dniepru. B. jest podobną do gitary małej, z szyjką opatrzoną buntami; od niej tern się zaś różni, że ma skrzynkę rezonansową w formie trójkąta. Posiada zwykle trzy struny zwierzęce, nastrojone na akord minorowy; zmiany akordu dopełnia grajek za pomocą przyciskania na szyjce

„konserwatystów“, wielki i przeważny wpływ wywiera na dzisiejszą muzykę russką. Środkami propagandy idei B-wa i jego towarzyszy, były: koncerty „Russkiego towarzystwa muzycznego“, „Hez-płatna szkoła muzyczna“ (założona przez B-wa w 1861 r.), odczyty i artykuły, zamieszczane w gazetach specyaluych lub też politycznych. Od 1883 r.

B. pełni obowiązki dyrektora kapeli śpiewaczej dworu Cesarskiego. Do liczby ważniejszych kompo-

zycyj B-wa należą:    „Uwertura na tematy russkie“    wszystkich    naraz    strun,    jednym    lub    wszystkimi

(1857 r.), uwertura    „Czeska“ (1867), i „1,000 lat“; i palcami    prawej    ręki.    Wielka prostota    aplikatury (ob.)

And. S

ir.

N.

umożliwia użycie B-ki nawet grajkom, jadącym konno, niezmierna zaś prostota budowy przyczynia się wielce do jej rozpowszechnienia. B. służy zwykle do towarzyszenia śpiewom lub tańcom ludowym; jako instrument solowy, rzadziej jest używaną. A- Fo1-Bałambas, taniec weselny, u-powszechniony na Rusi, tańczony przez samych męzczyzn.Uczestniczą-cy w nich postępują gęsiego za swym przewodnikiem, i co on robi, również robić powinni; wrazie przeciwnym dostają baty.

Bałaszów, miasto powiatowe w gubernii Saratowskiej, na lewym brzegu rz. Choper (lewy dopływ Donu), odkąd rozpoczyna się prawidłowa jej żeglowność, liczy przeszło 10,000 mców, zajmujących się wyrabianiem mydła i świec, biało-skórnictwem, wypalaniem cegły etc. Fig. 236. Bałałajka. — Handel miasta bvł niegdyś bardzo żywy z portami morza Azow-skiego, od chwili jednak wybudowania dróg żelaznych, które B. omijają, upadać poczyna. B-ski powiat zajmuje najbardziej zachodnią część gubernii Saratowskiej, powiat całkowicie w dorzeczu Chopra i jego dopływów, ma grunt pagórkowaty, ale dość urodzajny, powierzchnia średnio 150 m. nad poziom morza wzniesiona, obejmuje 10,951 km. □ i 273,372 mieszkańców (1885 r.).

Bałch (Bałk) 1) B. kraina w tak zwanym Turkiestanie afgańskim, t. j. prowincyi Afganistanu, najbardziej na północo-wschód wysuniętej, opiera się z południa o zachodnie zbocza Hindukuszu a z północy o rzekę Amu-Daryę. Środkiem kraju przepływa rzeka Bałch (albo Adir-sijah) która, nie dochodząc do Amu-Daryi, ginie w stepie. Powierzchnia w znacznej części stepowa, grunt wogóle urodzajny, ale o tyle tylko, o ile jest dobrze nawodniony sztucznie; wydaje winograd, owoce (zwłaszcza morele), zboże, drzewa morwowe i t. p. Mieszkańcy B-u należą do uzbeków. 2) B. był niegdyś (dor. 1877) stolicą Turkiestanu afgańskiego; leży w okolicy dość urodzajnej nad rzeką tejże nazwy, w miejscu, gdzie ona, dzieląc się ua liczne gałęzie, ginie w stepie, w odległości 75 kil. od Amu-Daryi. W sąsiedztwie z tern miastem, na przestrzeni 30 kil. w obwodzie, znajdują się zwaliska starożytnej Bak-try (staroperska Bhachtaris) na której miejscu zbudowany dzisiejszy B. Znaczenie Baktry objaśnia się położeniem jej na skrzyżowaniu się wielkich dróg handlowych, wiodących ku wschodowi, na wyżynę Pamiru, ku południowi do Iudostanu, ku północy do dzisiejszej Buchary. To też za dawnych czasów Baktra, jako kolebka nauki Zoroastra, była głośnem miastem, po którem jednak żadnego nie pozostało śladu, zdaje się bowiem nie ulegać wątpliwości, że pozostałe dziś ruiny nie sięgają poza czasy Mahometa; (błędnie Ferrier przypuszczał, że znalazł tam kilka cegiełek z pismem klinowem). Najdawniejszym zabytkiem budownictwa będzie prawdopodobnie t. z. Nau Behar, jak się zdaje, klasztor buddystów, w którym Hwen-Tsang, podróżnik chiński

Kncyklopedya Powtzechn* Ilustrowana*. T. VL w VII st. widział wspaniały posąg Buddy. Dla wielkiej ilości ruin ludność miejscowa zowie B. „macierzą miast“ (Umm-ul-bilad). Dziś nie pozostało nawet cienia z dawnej jego świetności: po groźnym wybuchu cholery w r. 1877, stolica Turkiestanu afgańskiego przeniesioną została do Masar-i-Scherif, i od tej chwili B. jest lichą wioską, liczącą zaledwie 2,000 m-ców, prowadzących handel jedwabiem z sąsiednią Bucharą. Za panowania Yue-tów B. stał się ogniskiem buddyzmu i znaczenie to utrzymał także w czasach arabskich; o wielkości jego mamy jeszcze wzmianki w st. XII. W r. 1220 zdobył go Dżengiz-chan, zburzywszy mu-ry i twierdzę i wymordowawszy mieszkańców. Podobnego losu doznał B. po raz wtóry w XIV w. za panowania Timur-Lenga. Pomimo, to Marco-Po-lo nazywa to miasto wielkiem i wspaniałem. W XV w. należało do dynastyi Timura, a w. XVII i XVIII rządzili niem członkowie dynastyi buchar-skiej. W r. 1736 zdobył je Nahir-szach, po którego śmierci przeszedł B. pod panowanie afgańskiej dynastyi Durranów. Na początku b. s. zajęli B. bu-charczycy, ale na mocy ugody russko-angielskiej z r. 1872—73, wrócili go afgańczykoin.

Bałchańska (Bałkańska) zatoka, u wschodnich wybrzeży m. Kaspijskiego; ma 80 kim. długości i oddzielona jest od morza wąską kosą Krasno-wodzką, oraz wyspą Czaleken. Brzegi zatoki B-iej są na północy strome i skaliste, na południu nizkie i piaszczyste. We wschodniej połowie, począwszy od wyspy Dag-agy, do żeglugi niepodatna; wodę ma bardzo słoną i ryb mało. Na wschód od B-iej zatoki ciągną się góry Bałchańskie; z nich Wielki Bałkan (1635 m. nad p. m.) i Mały Bałkan (800 metr.) tworzą dolinę zaledwie 13 m. nad p. m. wzniesioną, przez którą przechodzi droga zakas-pijska.

Bałchasz, ob. B a ł k a s z.

Bałcki powiat zajmuje południową część gub. podolskiej i graniczy z gub. kijowską, bessarabską, chersońską, oraz z powiatami: olhopolskim i haj-syńskim gub. podolskiej; obejmuje obszar 7,718 kim. □ (140.17 mil □). Powierzchnia przeważnie równa, z wyjątkiem okolicy naddniestrzańskiej, pełnej urwistych i skalistych jarów; klimat suchy, iście stepowy. Rzeki ważniejsze są: 1) Boh, z dopływami: Sawranką, Kody mą—z lewej, a Sinicą i Siniuchą z prawej strony; 2) Dniestr z Białoczą, Mołoki-szą, Rybnicą i Jahorlikiem (z Trościańcem). Policyjnie dzieli się powiat na sześć stanów, t. j. Nie-stoito, Kruty, Sawrań, Hołowaniewsk, Kriwo-oziero i Ludwinka. Mieszkańców 305,957 (1885), a 318,327 (1890). Charakter powiatu stepowy, lasów mało; grunta częścią gliniaste, częścią czarnoziemne, nad Kodymą piaszczyste,—wogóle urodzajne, ale słabo zraszane przez deszcze i rzeki, stąd częste posuchy. Najuboższą i najmniej zaludnioną okolicą jest południowy szlak powiatu, między Dniestrem i Jahorlikiem. Główne gałęzie przemysłu: rolnictwo, hodowla bydła, koni, ogrodnictwo i uprawa winorośli. Z ciał kopalnych: wapień, gips, kamienie młyńskie, glinka fajansowa. Z większych zakładów fabrycz-

106

M. R.

K. J.

And. S.

nych zasługują na wzmiankę: cukrownia, gorzelnie i młyny parowe.

Bałckie piętro (geolog). Nazwę tę nadał geolog russki, BarbatdeMarny, pokładom piaskowo-gliniastym Rossy i południowej, należącym do for-macyi pliocenowej, zawierającym faunę wód słodkich, a miejscami kości zwierząt trzeciorzędowych (Mastodon, Rhinocéros, Hipparion, Dinothérium), uważając je za samoistne najwyższe piętro russkiego pliocenu. Następne wszakże badania Sińców a wykazały, że pokłady te są tylko odmienną postacią warstw współrzędnych pokładom kongeryowym zagłębia wiedeńskiego (dolnemu piętru pliocenu).

Bałdówka v. Bełdówka, rzeczka w Kr. Pol-skiem, powstaje w podmokłej okolicy powiatu łódzkiego, na południo-wschód od Aleksandrowa, rozlewa się w kilka małych stawów między wioskami: Zgniłe błoto i Bełdów, jak również pod Sarnówkiem i Kało-wem, mija Górę Bałdrzychowską i pod Bałdrzycho-wem wpada z prawej strony do Neru. W biegu swoim, który około 4 mil wynosi, obraca kilka młynów; brzegi ma płaskie, podczas roztopów wiosennych zalewane szeroko.

Bałdyszewskie starostwo, w województwie po-łockiem.

Bałkański półwysep. 1. Położenie i ukształtowanie poziome. Najwschodniejszy z trzech południowych półwyspów Europy, wyrasta z lądowego puia pod 45° szer. pn., na linii 160 mil długiej, między zatoką Tryesteńską i uściem Dunaju. Z tej strony półwysep nie posiada na całej linii innej naturalnej granicy, jak tylko linię rzeczną Kulpa-Sawa-Dunaj. Zresztą, można włączyć do półwyspu B-ego nizinę dolnego Dunaju (Wołoską), która jednak tylko po części oddzielona jest od lądowego pnia Europy, przez południowe Karpaty (Alpy Transylwańskie); na przestrzeui zaś między niemi i morzem Czarnem, na linii dolnego Seretu i delty Dunaju, łączy się z wielką niziną Wschodnio-Europejską; jest to brama Karpacko-czarnomorska, przez którą wdzierały się ludy północne na półwysep B. i która w starożytności była zamknięta wałem obronnym (Wał Trajana). Półwysep B. ma wogóle kształt trójkąta równobocznego, którego podstawę stanowi wyżej wspomniana linia—od zatoki Tryesteńskiej do uścia Dunaju, a wierzchołek leży na przylądku M a t a p a n (36 V2⁰ szer. pn.). Przypatrując się jednak bliżej, dostrzeżemy, że półwysep ten, wskutek wkroczenia morza Egejskiego, rozpada się na dwie różnokształtne części: północną i połuiniową. Część północna—półwysep Bałkański w ściślejszem znaczeniu, albo Tracko-Iliryjski, nosi bardziej kontynentalny charakter i ma kształt trapezu. Bok jego północny jużeśmy poznali. Bok wschodni biegnie prawie zgodnie z wybrzeżem morza Czarnego, nieco tylko wygiętem łukowato. Wybrzeże to, pominąwszy niską, błotnistą okolicę delty Dunaju, jest, jako powstałe z powodu zapadnięcia, strome, mało urozmaicone i niedostępne; tylko tam, gdzie drugie, równoleżnikowe zapadnięcie, warunkujące powstanie Bałkanu, przecina się z południku-wem zapadnięciem wybrzeża, spotykamy zatokę Bułgarską, której najbardziej w ląd wkraczającą gałęzią jest zatoka Burgas, zbliżona do systematu rzeki Marycy. Bok południowy biegnie równolegle z północnym, od Bosforu do przylądka Qlossa (L i n g u e 11 a), wzdłuż morza Marmara, Egejskiego i (od zatoki Salonickiej) wpoprzek lądu, odrzynając południową, wąską część półwyspu. Wybrzeże tutaj, nad morzem Marmara, jest też strome, jednostajne i niedostępne, ale nad morzem Egejskiem charakter ten się zmienia. Zmiany kierunku zapadnięć wywołują w szczegółach zmiany kierunku wybrzeża, stąd bogatsze jego rozczłonkowanie, oraz kolejność wybrzeży nizkich i wysokich. Jednakże i to wybrzeże dąży do jednostajności, albowiem liczne zatoki są zapełniane mułem rzek; zresztą, doliny tych rzek ułatwiają komunikacye z wnętrzem, podczas gdy liczne wyspy nadbrzeżne zachęcają do żeglugi. Na wybrzeżu więc tern, lepiej rozwiniętem, spotykamy kilka półwyspów. Pominąwszy półwysep Kon-stantynopolski (utworzony przez wydłużenie południowo-wschodniego rogu trapezu, między morzem Czarnem i Marmara), który, zbliżając się do Azyi Mniejszej, pozostawia tylko wązką, niby rzeka, cieśninę Konstantynopolską, czyli Bo-s f o r, na właściwym boku południowym spotykamy wązki półwysep Gallipoli (Chersones Tracki), który jeszcze bardziej zbliża się do Azyi Mniejszej, tak, iż przez rozdzielającą je cieśninę Dardanel-s k ą, czyli Helespont, persowie, dążący do opanowania półwyspu B-ego, zbudowali w starożytności most, a później turcy tędy wtargnęli na półwysep. Dalej na zachód spotykamy półwysep Chalcedyj-ski, wkraczający w morze Egejskie, jako trójząb między zatokami Orfani i Saloniki. „Zęby“ te mają strome wybrzeża; najwschodniejszy kończy się marmurowym stożkiem Athos (1,900 m.), który już przy wypływie z Dardanellów daje się spostrzedz i stanowi punkt oryentacyjny dla okrętów, żeglujących po północnej części morza Egejskiego. Niebezpieczeństwo, jakie ten wysoki, stromy przylądek przedstawia przy opływaniu, skłoniło Kserksesa do przekopania kanału przez wąską osadę „zęba“; ślady tego kanału są dotąd widoczne. Nakoniec, na|-dalej na zachód wyrasta na boku południowym (na */₃ jego długości) właściwego półwyspu B-ego, najbardziej na ziemi rozgałęziony—półwysep Grecki; półwysep ten przedstawia tyle samodzielności geograficznej i dziejowej, że osobno traktowanym być winien (ob. Grecki półwysep). Bok zachodni Tracko-Iliryjskiego trapezu zbacza również niewiele od brzegów morza Adryatyckiego, jak wschodni od Czarnego. Od przylądka Glossa do portu Dulcigno, za uściem Bojany, wybrzeże, biegnące ku północy, jest nizkie, posiada haffy i djuny. Pierwotnie było tu wybrzeże powstałe wskutek zapadnięcia, strome, ale osady rzeczne posunęły je w morze i uczyniły nizkiem, wyjąwszy niektóre przylądkit utworzone z dawnych wysp skalistych, szczątków, uchronionych od zapadnięcia. Wybrzeże więc jes, błotniste i niezdrowe (malaria), niedostępne, zarówno od strony lądu, jak i od strony morza (mieli-

zny). Za Dulcigno, wybrzeże (Czarnogórza i Dal- zmiana kierunku i granica obu części systematu (w zgo-macyi), biegnące już od uścia Drynu ku północo- | dzie ze zmianą kierunku wybrzeża adryatyckiego) zachodowi, staje się wysokie i skaliste, ciągnie się wzdłuż kierunku łańcuchów górskich, z których naj-zachodniejszy rozpadł się, wskutek zalewu morskiego, na liczne, wązkie i długie wyspy Dalmac-k i e. Jako wybrzeże podłużne, jest ono również niedostępne, wyjąwszy tam, gdzie morze wdarło się po za nadbrzeżny łańcuch gór, do doliny podłużnej, i utworzyło-bezpieczną, łatwą do obwarowania, z a-tokę Kattaro. U północno-zachodniego krańca tego wybrzeża wyrasta tu trójkątny półwysep Istrya, między zatokami Tryesteńską i Kwar-nero, stanowiący taki sam dodatek do półwyspu B-ego, jak półwysep Sinai do Arabskiego. —

przypada na góry Szardag (które, jako najzachod-niejszy bastyon systematu wschodniego, zwężają w tern miejscu systemat zachodni) i kanionowy wyłom Drynu, zawdzięczający swe powstanie nietylko erozyi, ale i tektonicznym ruchom, albowiem warstwy po obu jego stronach rzadko sobie odpowiadają. Cały systemat Iliryjsko-Grecki, ze sweini wapien-nemi skałami, ze swemi szczelinami i lejkowatemi lub nieckowatemi dolinami, ze swemi nagiemi, po-nuremi wyżynami,—nosi charakter Karstu. Wapienne grzbiety fałd tylko na północo-zachodzie zostały otworzone lub spłókane, tak, iż tam, głównie w Boś-nii (Bośniackie góry Kruszcowe), wychodzą na jaw warstwy starsze, paleozoiczne. Północna część systematu Iliryj skiego składa się z licznych, równo ległych łańcuchów, porozdzielanych podłużnemi dolinami, wzdłuż których płyną, ku północo-zachodowi, rzeki systematu Sawy (Bosna, Dryna i t. d), które, dla prędszego dostania się do rzeki głównej, przerywają po pewnym czasie owe górskie wały w poprzecznych, skalistych wyłomach, i w kierunku północno-wschodnim dosięgają Sawy. Wyłomy te stanowią jedyne drogi, łączące doliny podłuźńe, dlatego mają ważne znaczenie komunikacyjne, a niegdyś były bronione przez zamki warowne. Ku morzu Adryatyckiemu spływa tu jedna tylko rzeka, Natenta, która przecina wpoprzek wiele tych równoległych wałów, dlatego dolina jej stanowi ważną drog§ od wybrzeża do wnętrza kraju; droga ta jednak prowadzi u stóp stromych skał, mieszkańcy więc mogą tu łatwo razić wkraczającego nieprzyjaciela, zrzucając nagromadzone głazy. O rozpad-nięciu się najzachodniejszego z tych ' równoległych łańcuchów na wyspy, jużeśmy mówili. Południowa część systematu Iliryjskiego, mianowicie Czarno gór ze, wznoszące się na północ jeziora Skutari, nosi inny charakter: łańcuchy równoległe ustępują miejsca formie wyżyny, pokrajanej przez głębokie, ka-nionowe doliny (stąd niedostępność); tutaj wznosi się najwyższy szczyt systęmatu Iliryjskiego, mianowicie Dormitor, na 2,500 m. Na południe od jeziora Skutari góry zniżają się, tworząc północną część systematu Greckiego, znaną pod nazwą P i n d u, którą możnaby też nazwać systematem Albańskim; część ta odznacza się również niedostępnością, posiada liczne odosobnione kotliny (odosobnienie i barbarzyństwo albańczyków). Systemat wschodni, stara płyta wyżynowa, tylko w niektórych miejscach, mianowicie w Bułgaryi północnej i Serbii wschodniej, została pokryta przez młodsze warstwy osadowe, szczególniej kredowe, osadzone z morza, które zalało starą płytę w tych miejscach, jako głębiej zapadniętych. Na południe Bałkanu morze, jak się zdaje, dopiero w peryodzie eocenicznym zalało zatoko wato niektóre części zapadniętej płyty. Charakterystyczne kotliny eliptyczne są wypełnione osadami diluwialnemi, z pod których, przynajmniej na krawędziach, wychodzą w niektórych miejscach na jaw późne trzeciorzędowe. Kotliny te są wynikiem zapadnięć, które poczęści mogły powstać wskutek podmycia przez wodę, po większej części jednak są

2. Ukształtowanie pionowe. Stosunki geneyczno-geologiczne. Wody. Pod względem ukształtowania powierzchni, półwysep B. rozpada się na dwie zupełnie różne części: Iliryjsko-Grecki, wapienny sy-stemat fałdowy na zachodzie—i Bałkański, krystaliczny systemat uskokowy na wschodzie. Pierwszy systemat powstał wskutek bocznego parcia od połu-dnio-zach. lub południo-południo-zachodu, które sfał-dowało warstwy osadowe, prawie wyłącznie meso-zoiczne; drugi powstał wskutek licznych pęknięć i wynikłego stąd rozpadnięcia się starej płyty krystalicznej (zestrychowanej poprzednio przez fale morskie, czyli przez tak zwaną abrazyę) na liczne części, które uległy pionowym przesunięciom, czyli uskokom.

Odpowiednio do różnej genezy, dwa te syste-maty przedstawiają różny orograficzny charakter. Pierwszy występuje jako system łańcuchów równoległych, ciągnących się z półuoco-zachodu na południo-wschód; w drugim systemacie forma łańcuchów górskich występuje tylko tam, gdzie krawędzie płyty sterczą ponad biegnącą z zachodu na wschód wielką brózdą zapadnięcia (Bałkan i Anti-bałkan), lub też w grzbietach, wymodelowanych przez denudacyę (spłókanie), która uniosła części miększe, a oszczędziła twardsze; fałdowanie gra tu, jako czynnik kształtujący powierzchnię, rolę podrzędną. Przeważną formę stanowią tu wyżyny równe lub pagórkowate, oraz obszerne kotliny eliptyczne z podniesionemi krawędziami. Granica między temi obu systematami daje się łatwo wyśledzić; ciągnie się ona, mianowicie, mniej więcej zgodnie z zachodnią granicą Serbii i Macedonii: co leży na zachód tej linii, to składa się z wapieni i piaskowców, głównie formacyi kredowej, które uległy sfałdowaniu i występują głównie jako łańcuchy, ciągnące się równolegle względem siebie, w mniej więcej południowym kierunku; co leży na wschód— jest to stara płyta krystaliczna gneisowa i łupkowa, popękana i poprzesuwana, przez której szpary wylały się w Bałkanie i Antibałkanie, a szczególnie w masywie Rodopskim, granity, bazalty, trachity i inne skały wybuchowe. Systemat Iliryjsko-Grecki, ciągnący się od zatoki Kwarnero do Matapanu, składa się, jak sama jego nazwa wskazuje, z dwóch części: Iliryjskiej na północy i Greckiej na południu; w pierwszej łańcuchy gór mają kierunek z północo-zachodu na południo-wschód, w drugiej— z północo-półn. zachodu na południo-połud. wschód;

na

zjawiskiem tektonicznem na Większą skalę, mianowicie są w związku z licznemi popękaniami i uskokami, którym uległa ta część półwyspu. Kotliny te najczęściej występują w środkowej części półwyspu, na pasie granicznym między obu systematami górskiemi, i tutaj stanowią charakterystyczną cechę plastyki powierzchni; a ponieważ pas ten posiada jeszcze inne właściwe sobie cechy (południkowy kierunek rzek, zatokowate wkraczanie równin z północy i południa, mniejsza wysokość), któremi różni się od reszty systematu wschodniego, i nosi więcej urozmaicony charakter, więc geograf Th. Fischer dzieli z tego powodu cały systemat wschodni jeszcze na dwie części: zachodnią, zajmującą pas wzdłuż ważnej pod względem komunikacyjnym brózdy Morawa -Wardar, zwaną Serbsko-Macedońskim krajem górzystym i pagórkowatym, oraz wschodnią, stanowiącą Bałkańsk o-R o d o p s k i systemat wyżynowy. W Serbsko Macedońskim kr aj u górzystym, środkowa wyuio-ślejsza część bywa zwykle nazywana wyżyną centralną półwyspu Bałkańskiego; tutaj przechodzi dział wodny, między Morawą i Iskierem z jednej strony, a War darem, Strymonem i Marycą z drugiej; dział ten jest w ogóle łatwy do przebycia (tu leży słynne w historyi wojen Kosowo Pole), tylko w zachodniej części tego działu, zresztą niezupełnie z nim zgodnie, wznoszą się wspomniane już wysokie góry Szardag, powstałe wskutek dwustronnego zapadnięcia (horst Suessa) i dlatego bardzo strome: szczyt ich Ljubotrn (3050 m.) jest zapewne najwyższym punktem półwyspu; na wschodzie zaś wznosi się nieco niższy, Witosz, od którego ku południowi ciągną się masowe góry Rodopskie, czyli Despotodag, między Strymonem i Marycą, czyli niziną Macedonii i Tracyi. Góry te należą już do wschodniej części wschodniego systematu. Charakterystyczne dla Serbsko-Macedońskiego kraju górzystego, eliptyczne kotliny, były niegdyś zapełnione jeziorami, których ślady pozostały obecnie w bagnach, przyjmujących w porze deszczowej charakter jeziorowaty. Z powodu napływowej ziemi i łagodniejszego klimatu (nizkie położenie), kotliny te są żyzne i warunkują zgęszcze-nie ludności; ponieważ jednak odpływ ich wód odbywa się zwykle zapomocą wązkich, niedostępnych wąwozów erozyjnych, więc komunikacye między temi kotlinami są utrudnione, a tym sposobem taka plastyka kraju wpływa na wytworzenie licznych, niewielkich centrów, na decentralizacyę półwyspu. Układ taki powtarza się też na półwyspie Greckim, we wschodnim pasie systematu Greckiego. Przesmyki, łączące kotliny, odegrały ważną rolę w historyi wojen. W systemacie Bałkańsk o-Rodopskim główną część składową stanowią góry Bałkańskie, które, podobnie jak góry Kruszcowe, powstały wskutek zapadnięcia starej, krystalicznej płyty, zestrychowanej przez abrazyę; zapadnięcie nastąpiło wzdłuż linii wschoduio-za-chodniej, która kończy się nad morzem Czarnem, w znanej już nam zatoce Burgas. Nad tą doliną zapadnięcia sterczy stromo południowy kant pozostałej płyty krystalicznej; kant ten jest to właśnie

Bałkan (najwyższy szczyt, Jumrufcczal, prawie w środku łańcucha sięga 2375 metrów), który stanowi dział wodny między rzekami systematu Dunaju (np. Jantra) i morza Egejskiego (Maryca z dopływem Tundża); tylko Iskier, biorący początek po południowej stronie Bałkanu, przedziera się erozyjnym wyłomem (obustronne warstwy doliny zupełnie sobie odpowiadają) na północ do Dunaju. Na północ kant tej płyty pochyla się łagodnie, jego skały krystaliczne wkrótce znikają pod mło-dszemi, kredowemi osadami; jest to wyżyn a Bułgar y i, która rozciąga się na północ do Dunaju i błotnistej bruzdy Czernawoda-Kiustendże, za którą północ, między Dunajem i morzem Czarnem, wznosi się wyżyna Dobrudży, różna orograficznie i tektonicznie, tak od Bałkanu, jak i od Karpat („nierozwiązana zagadka“ Suessa). 3. Klimat. Klimat półwyspu B-go jest surowszy, niż dwóch drugich południowych półwyspów Europy. Przyczyną tego jest właściwe temu półwyspowi pionowe ukształtowanie: systemat Iliryjsko-Grecki, ciągnąc się w pobliżu zachodniego wybrzeża, zacieśnia łagodzący wpływ mórz, Adryatyckiego i Jońskiego, tylko do wązkiego nadbrzeżne gorąbka; Bałkan znów pozbawia północną część półwyspu łagodzącego wpływu morza Egejskiego i, wobec otwartej bramy Karpacko-Czarnomorskiej, wystawia tę część półwyspu, przytem szeroką kontynentalną, na wpływ kontynentalnego klimatu Europy wschodniej. Tym sposobem północna część półwyspu, pod względem stosunków temperatury, odznacza się krańcowością. Nawet w znacznie na zachód leżącem Serajewie absolutne minimum spada poniżej—25°C., na wyżynie więc Bulgaryi, wystawionej na wpływ stepów południowej Rossyi, minimum musi być jeszcze znaczniejsze, tembardziej, gdy zważymy, że w Bukareszcie, leżącym na wysokości tylko 90 metrów, temperatura spada do — 28.7u C. Zimy w tej części półwyspu są bardzo śnieżne, szczyty B-nu tylko na krótko uwalniają się od śniegów, a na Dormitorze, w miejscach zacienionych, śnieg utrzymuje się przez cały rok i warunkuje zamieszkalność tych gór wapiennych, pełnych szczelin, pozbawionych wody źródlanej. Tylko nadbrzeżne niziny Albanii, Macedonii i Tra-cyi, mają zimy łagodne. W pierwszych zimy są typowo nadśródziemnomorskie, albowiem np. Avlona ma tutaj średnią temperaturę stycznia, równą + 9'2°

C., tym czasem, na wschodzie, Konstantynopol, choć położony między dwoma morzami, lecz wystawiony na wpływ wiatru północno-wschodniego ze stepów Rossyi, który przejściem przez morze Czarne nie ulega zbyt wielkiemu złagodzeniu, ma temperaturę stycznia tylko + 5.8° C. a pojedynczo temperatura spada': zwykle do — 8.2 C. (wyjątkowo i niżej); tym sposobem miasto to, leżące na jednej szerokości z Neapolem, bywało już nieraz nawiedzane po całych tygodniach głębokim śniegiem, a Bosfor pokrywał się lodem, po którym przechodzono z jednej części świata do drugiej. Obok mroźnych zim półw. B-ki ma gorące lata; nawet Konstantynopol, mimo chłodzącego wpływu morza Czarnego, ma średnią temperaturę sierpnia, równą 23.5° C. a w

albańskiej krainie pagórkowatej, średnia temperatura lipca równa się 25° C. Absolutne maximum dochodzi w Bukareszcie 38, 7° C. a w Konstantynopolu 32.8. Co do stosunków ciśnienia i wiatrów, oraz pory opadów, to w zimie nad północną częścią półw. B-go zalega maximum ciśnienia, przeważają więc wiatry północne; w lecie, odwrotnie, powstaje minimum ciśnienia i wiatry południowe. Wtedy pada najwięcej deszczu, ale zresztą żadna pora roku nie jest go pozbawiona; jest to wynikiem położenia między morzami i górzystego charakteru. Pod względem więc pory opadów (jak i pod względem krańcowości temperatury), półw.

ekonomicznego znaczenia. Na miejsce lasów wyniszczonych w suchych kotlinach ukazują się często obszary stepowe. Zielone łąki (prawie nieznane krajom nadśrodziemnomorskim), na których kosi się siano, jak u nas, występują znacznemi obszarami w górskich krainach wnętrza półwyspu, pastwiska zaś alpejskie napotykają się tylko na najwyższych częściach gór. Na wybrzeżu Albanii dają się widzieć pinie i cyprysy, a wschodnie platany w olbrzymich rozmiarach rosną szczególniej nad Bosforem, użyczając cienia i chłodu. Na wybrzeżu zaś Archipelagu, szczególniej na półwyspie Chalcedyjskim (a po części w Albanii), występuje właściwa krajom nadśrodziemnomorskim formacya roślinna wiecznie zielonych krzaków macchia, od macula (znaczy plama), albowiem krzaki te tworzą ciemne plamy na jasnych nagich stokach sk ilistych gór. Co do świata zwierzęcego, to nie jest on dobrze znany, wogóle jednak można powiedzieć, że z powodu nizkiego stanu kultury na półw. B-im (bez Greckiego), mniej on tu uległ modyfikującemu wpływowi człowieka, niż w wielu innych krajach Europy; pierwotne więc stosunki fauny nie zostały tu dotąd zatarte. W górach napotykają się dość często niedźwiedzie; wilk jest wszędzie plagą człowieka, podobnież ryś, a nawet szakal; szybka giemza pojawia się w wysokich górach; jelenie, sarny, dziki, pospolite są w lasach,—dziki przebywają szczególniei w bagnistych okolicach wybrzeża albańskiego. Z wielkich ptaków drapieżnych widzieć można szczególniej orły w górach; ptaki wodne są liczne, bocian szczególniej w Trący i, również liczne są bażanty; pewien gromadnie żyjący remiz (parus pendulmus) mieszka w Tracyi na wielkich drzewach, np. na platanach, licznemi koloniami. Pewna żmiia żółtawa, czarno nakrapiana, bywa trzymana prawie jako zwierzę domowe do łapania myszy i żywiona mlekiem; w Konstantynopolu nie brak jej prawie w żadnym ze starych drewnianych domów, ma tam jakoby przynosić szczęście. Wody obfitują w ryby: wspaniałe pstrągi zamieszkują masami górskie potoki, w zatokach wybrzeża Albanii poławiają się liczne węgorze, które po uwędzeniu, są dziś, podobnie jak w starożytności, ważnym przedmiotem handlu. Jezioro Sku-tari obfituje w małe rybki, podobne do sardynek, które też są przedmiotem handlu, podobnież jezioro Ochrida. Bosfor, jak w starożytnościi, tak i obecnie, słynie z połowu tuńczyków i makrel. Ze zwierząt domowych charakterystyczne są kozy, które źle wpływają na stan lasów, szczególniej tam, gdzie one zostały wyniszczone (np. w Dalmacyi i Hercegowinie), gdyż, zjadając młode drzewka, niedopu-szczają nowego zalesienia. 5. Człowiek. Co do stosunków statystycznych, to ludność półwyspu wynosi 15*/₂ mil. na przeszło 480,000 km. □, co stanowi 32 na 1 km. [J. Gęstość więc zaludnienia jest bardzo mała w stosunku do bogactw naturalnych kraju; tłómaczy się to ciągłemi wojnami i niepokojami na półwyśpie oraz długim uciskiem tureckim. Co do stosunków etnograficznych, to półw. B. dostępniejszy z północy niż dwa pozostałe, a zbliżony

B-ki różni się od pozostałych południowych półwyspów Europy z opadami zimowemi, klimatem śródziemnomorskim (jedynie ua północnem wybrzeżu półwyspu Pirenejskiego napotykają się po raz drugi podobne stosunki opadów); tylko wybrzeża Tracyi,

Macedonii i Albanii, z latami suchend, mają klimat śródziemnomorski. Co do ilości opadów, to ta jest znaczna: na wybrzeżu Albanii w Duiazzo 1093 mm., w Avlonie 1072 mm., na wschodzie w Konstantynopolu 718 mm.; we wnętrzu półwyspu ilość ta na górach nie obniża się prawie nigdzie pod 1000 mm., a w kotlinach pod 800 mm. W tej obfitości opadów leży przyczyna obfitości źródeł, szumiących potoków, świeżej zieleni krajobrazów (szczególniej w Serbii i Bulgaryi), czem półw. B-ki tak się wyróżnia od innych krain śródziemnomorskich. W obfitości potoków półw. B-ski posiada wielką siłę, nie dość jeszcze zużytkowaną, albowiem to, co obecnie używa się tam na sztuczne nawadnianie, lub na wprawianie w ruch zakładów mechanicznych (szczególniej w bałkańskich miastach Bulgaryi), jest tylko drobną cząstką możliwego.

Ta obfitość wód, charakterystyczna dla półw. B-go (bez Greckiego), uczyni go z czasem bez wątpienia jedną z najbogatszych krain rolniczych Europy i zastąpi po części brak węgla kamiennego, w rozwoju wielkiego przemysłu. 4. Flo> a i Fauna. Jak klimat nad-środziemnomorski spotykamy na półw. B-kim (bez Greckiego) tylko na wybrzeżu zachodniem i połud-niowem, tak również i nadśródziemnomorską roślinność. Wreszcie półwyspu roślinność jest raczej środkowoeuropejska: niema tu wiecznie zielonych roślin nadśródziemnomorskich, dopiero na wybrzeżu Archipelagu oraz morza Adryatyckiego i w pagórkowatej Albanii występuje drzewo oliwne, niedo-sięgając jednak nigdzie znaczenia ani krajobrazowego ani ekonomicznego. Pomarańcze i cytryny udają się tylko na zachodniem wybrzeżu, tam także występuje palma daktylowa, jako drzewo ozdobne; na wybrzeżu Archipelagu i morza Marmara roślin tych niema. Lasy drzew z liśćmi opadającemi oraz (w mniejszej części) drzew iglastych pokrywały niegdyś większą część półwyspu i obecnie utrzymały się jeszcze znaczne ich resztki szczególniej lasy dębowe, które w Serbii, Bośnii i Albanii (a niegdyś i w Grecyi), warunkują hodowlę świń; prócz tego buki, klony, lipy i t. d. Drzewo orzechowe, rośnie szczególnie w dolinie u południow.

st^p B-u, osady toną tam wśród drzew orzechowych, przez cieśniny do Azyi i związany z nią przez wyspy Kasztany także się znajdują, lecz nie mają wielkiego * Archipelagu, a przytem rozpadający się na wiele

odosobnionych k ain, przedstawia wielkie urozmaicenie. Pierwotnie półw. B-ski zaludniali przeważnie Ilirowie i Trakowi e, przytem, z półwyspu Greckiego rozprzestrzenili się w południowej części Grecy (Hellenowie). W średnich wiekach wtargnęli z północy na półwysep Słowianie, którzy poczęści wyparli pierwotne ludy z ich siedlisk, poczęści zmieszali się z niemi. Na początku wieków nowych, dostali się tu przez cieśninę Dar-danelską Turcy i zawojowali cały prawie półwysep (z wyjątkie m północnej części zachodniego pasa nadbrzeżnego). Tym sposobem obecnie ludność półwyspu składa się z następujących narodowości: na nizinie Wołoskiej mieszkają Wołosi albo Rumu n o w i e, potomkowie Traków (Daków) zroma-nizowani, t. j. mówiący językiem, pochodzącym od łacińskiego. Rumunowie w znacznej części mieszkają i dalej na północ, po za granicami półwyspu, w okolicach południowo-wschodnich Karpat, a także rozsiani, jako pasterze (C y n c a r y), w górach półw. B-go (Pind, Bałkan, góry Rodopskie). Na północo-zachodzie półwyspu, na zachód B-nu, mieszkają słowiańscy Serbowie, na wschód zaś od nich—również słowiańscy, Bul garowi e, którzy przekraczają na połud. B-nu i sięgają prawie do m. Egiejskiego. W górzystej krainie między Pindem i Adryatykiem utrzymali się potomkowie Ilirów, Albańczycy )Sz kip et ar o wie). Resztę półwyspu Bałkańskiego (wraz zpółwyspem Greckim), t.j. wybrzeża mórz Egiejskiego i Marmara, a nawet po części i morza Czarnego aż na północ Warny, a także wszystkie wyspy całego półwyspu, z wyjątkiem Dalmac-kich, zamieszkują Grecy, którzy odcinają tym sposobem znaczną część ludów półwyspu od morza, a wzdłuż Marycy sięgają daleko w ląd; są to właściwie N o w o-G r e c y, których język jest podobny do starogreckiego, ale w których żyłach płynie wiele krwi słowiańskiej. Nakoniec Turc y-0 s m an i e, niegdyś władcy prawie całego półwyspu, zamieszkują obecnie w nieznacznej liczbie głównie po miastach jego południowo-wschodniej części, przytem w ich żyłach płynie nie wiele już krwi tureckiej: wskutek pomieszania się z rasą białą, są oni turka mi więcej językowo, niż antropologicznie. Co do stosunków ekonomicznych, to głównem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo i hodowla bydła, które, jakkolwiek stoją na bardzo nizkim stopniu rozwoju, jednakże żywią mieszkańców półwyspu, dzięki jego naturalnej żyzności. Hodowla bydła obejmuje głównie owce, kozy, bydło, w szczególności zaś bawoły, które służą przeważnie do pługa i do ciężkich, niezgrabnych wozów; konie służą przeważnie jako zwierzęta juczne (wielbłąd jest rzadki). Konie, wskutek niedbałej hodowli, są tak zwyrodniałe i małe, choć zresztą wytrwałe, że dla potrzeb armii trzeba - je sprowadzać z za granicy, szczególniej z Węgier. Hodowla świń jest znaczna w Serbii, Bośnii, Albanii, a po części i w Bulgaryi, a to w związku z lasami dębowemi, zresztą obecnie znacznie już podniszczonemi. Dla rolnictwa półwysep jest dogodny w całej prawie swej obszerności, a jego produkty, wobec bogatego rozwoju brzegów, nieznacznej odległości od morza, oraz licznych dróg wodnych, znajdują łatwy zbyt za granicę. Pod tym względem Dunaj, po którym chodzą niewielkie morskie okręty aż do Żelaznej Bramy, może być uważany jako brzeg morski, przytem półwysep przecinają dwie naturalne drogi: Belgrad-Saloniki i Belgrad-Konstantynopol, ułatwiające zbyt produktów; a ponieważ, z powodu bardziej południowego położenia, żniwa na półwyspie wcześniej następują, więc może on zaopatrywać w zboże znaczną część Europy. Ale rząd turecki nietylko nie uczynił nic dla podniesienia rolnictwa, lecz owszem, przyczynił się do jego upadku, albowiem właściwy system opodatkowania zmusza rolnika do najmniejszej możliwej uprawy, gdyż wszelkie zwiększenie prowadzi za sobą niewymowne kłopoty; według tego opodatkowania musi np. zboże pozostać na polu, dopóki dzierżawca podatku nie zabierze swej części, prawnie dziesiątej, która jednakże w rzeczywistości dochodzi do l/₉. Kto płaci największy bakszysz (łapówkę), tego zboże zostanie najpierw oszacowane; kto okaże się mniej uprzedzającym,¹ tego zbiory mogąuledz zepsuciu. Jeżeli wieśniak nie może wypłacić swego podatku zbożem, to zabierają mu bydło. Do tego przyczynia się brak dobrych dróg, który znacznie podnosi koszta przewozu, tak, iż uprawa w znaczniejszych odległościach od morza nie opłaca się. Wymłót odbywa się sposobami pierwotnemi (np. wydeptanie przez konie lub muły), przez co jeszcze około 10°/₀ zboża ginie. Głownem zbożem jest kukurydza, która w wielu okolicach, szczególniej na Wołoszczyźnie, w Serbii, Bulgaryi, obfite daje plony i stanowi główne pożywienie ludności; pszenicę uprawiają zwykle na wywóz. Ryż, w znacnej ilości, jest uprawiany w obszarze wyższej Marycy i w Macedonii. W tej ostatniej ważną jest też uprawa bawełny i tytoniu, podczas gdy uprawa drzewa oliwnego i innych drzew owocowych nadśródziemno - morskich ogranicza się tylko dowązkich pasów nadbrzeżnych i nie ma żadnego ekonomicznego znaczenia. Zato wielkie znaczenie ma w północno-zachodniej części półwyspu drzewo śliwkowe. Winorośl zajmuje na całym półwyśpie znaczne przestrzenie i, gdzie tylko uprawa jest choć trochę staranna, wydaje dobre wina; szczególniej ma to miejsce w Tracyi, Macedonii, Serbii (dolina Timoku) i Bulgaryi (Tirnowa i Sliwno). W niektórych okolicach ważną jest uprawa róż na wyrób olejku różanego. Uprawa jarzyn jest znaczna. Co się tyczy górnictwa, to i ono jest też w zaniedbaniu, jakkolwiek półwysep dość obfituje w skarby mineralne, a w wiekach średnich był jednym z najbogatszych pod tym względem krajów w Europie; nawet już w starożytności były tu kopalnie złota, rozpoczęte być może już przez Fenicyan; bogate kopalnie srebra też już w bardzo dawnych czasach były eksploatowane we wschodniej Macedonii. W czasie świetności państwa tureckiego w XVI st., kwitnęły chalce-dyjskie kopalnie złota i srebra, w XVIII st. kopalnie te zarzucono, ale w ostatnich czasach podjęto na nowo. Na północo-zachodzie, w Bośnii i Serbii, górnictwo kwitnęło już za czasów rzymskieh, a może i dawniej. Najbogatsze rzymskie kopalnie złota leżały w tak zwanych Bośniackich górach Kruszcowych, szczególniej na źródłowiskach Werbasu. Ale d opiero w wiekach średnich górnictwo doszło w Serbii do wielkiej świetności, pod wpływem niemieckich kolonistów, tak zwanych Sasów. Szczególnie wydaj-nemi były kopalnie srebra, wydobywano też wiele ołowiu; niekiedy do Raguzy przybywały karawany, złożone z 300 koni, obładowanych tym kruszcem. Miedź, żelazo, cyna, rtęć, były też eksploatowane. Z panowaniem Turków zaczął się upadek górnictwa. Ważną okolicą górniczą są serbskie góry Kopaonik, które od kopania otrzymały swą nazwę; wydobywano tu srebro i żelazo, jak świadczą o tem ślady porzuconych kopalni, zakładów przemysłowych, kościołów i osad w okolicy, będącej dziś bezludną pustynią. Góry Rodopskie są też bogate w żelazo, jak tego dowodzi piasek wielu tamtejszych rzek; znaleziono też tam niedawno żyły srebro-no-śnego ołowiu, a Rossyanie, podczas wojny, założyli nawet na bałkańskich strumieniach czasowe płucz-karnie złota. Wogóle metale szlachetne ograniczają się do starej krystalicznej płyty, oraz do wychodzących na jaw w Bośnii warstw paleozoicznych. Pokłady węgla kamiennego znaleziono po obu stronach wysokiego Bałkanu, oraz w pobliżu Widdinu; te ostatnie, wobec blizkości Dunaju, mogą mieć ważne znaczenie. Serbia też posiada liczne pokłady węgla. Jednakże, na zasadzie stosunków geologicznych półwyspu nie można mu wróżyć wielkiej w tym kierunku przyszłości, inaczej rzecz się ma z żyłami kruszcowemi: zdaje się mianowicie, że i nowe żyły dadzą się odkryć, i dawne porzucone, wobec nowej udoskonalonej techniki, będą mogły być z korzyścią eksploatowane, tak, iż półwysep Bałkański, podobnie jak Iberyjski, nietylko posiada wielką górniczą przeszłość, ale i przeszłość. Dalszemi nie wyeksplotowanemi dotąd skarbami są bardzo liczne źródła gorące; niektóre z nich już obecnie służą w celach lecznicych, a nawet służyły już za czasów bizantyńskich. Niektóre posiadają temperaturę przeszło 50"C.; źródło pod Kösten-dil ma 67.5°C., a pod Wranja 86°C. Ponieważ wiele z nich łączy się z przyjemnym klimatem i wdziękami przyrody, więc w przyszłości zakwitną przy nich zakłady kąpielowe. Źródła te ' są też ograniczone do obszarów krystalicznych i związane z liniami zapadnięć, a względnie ze zjawiskami wulkanicznemu; brak ich natomiast w zachodniej krainie fałdowej i na Bułgarskiej wyżynie kredowej. Liczne źródła ciepłe ujawniają się w licznych nazwach miejscowości: Banja, Lidża. Ilidża (ciepłe źródło, ciepła kąpiel). Przemysł. Z powodu braku węgla kamiennego, wielki przemysł nie istnieje tutaj, ale i przemysł drobny, bądź ręczny, bądź przy pomocy siły wody, nie mógł się też bardzo rozwinąć, z powodu długiej gospodarki tureckiej i rosnącej, konkurencyi europejskiej; ogranicza on się do wyrobów skórzanych, kobierców i odzieży, do garncarstwa, ceglarstwa, młynarstwa i t. p. Najwięcej rozwinięty przemysł spotykamy w Bulgaryi. Handel stał, a poczęści i dotąd stoi na bardzo nizkim stopniu, nie tyle z powodu częstych wojen i niepokojów, ile z powodu braku dróg: wozy są tu narzędziami nie-znanemi w całych krainach, koleje żelazne są po-większej części pozbawione dróg dowozowych. Przyczyną braku dróg było,a poczęści jest dotąd, głębokie zepsucie stanu urzędniczego w Turcyi: często zdarzało się, że prowincye z własnego popędu gromadziły środki w celu przeprowadzenia dróg, w tedy pasza brał na siebie wykonanie, rozpoczynał budowę z wielką ostentacyą, lecz wkrótce ustawał w zapale, najczęściej zaś bywał gdzieś przenoszony, a pieniądze znikały. W najlepszym razie, gdy drogi zostaną rzeczywiście przeprowadzone, szybko przychodzą do upadku, gdyż nikt nie dba o ich utrzymanie.. Dawne drogi rzymskie znajdują się w upadku, mostów brak; takie naturalne drogi wodne, ja-kiemi były dawniej Morawa, Wardar i Maryca, potrzebują obecnie poprawy, lecz o niej mało się myśli. Półwysep przedstawia jednak wszystkie warunki, ażeby w przyszłości stać się ogniskiem ożywionego handlu. Dokoła otoczony jest prawie drogami wo-dnemi, posiada wybrzeża z dobremi portami, od których niewiele punktów oddala się na 150 kim., posiada takie miejscowości, jak Konstantynopol i Saloniki, które zdają się być przeznaczone na siedliska handlu wszechświatowego, a przynajmniej przez które prowadzą drogi handlowe wielkiego znaczenia. Linia Belgrad-Konstatynopol, zajęta obecnie przez długą na 987 kim. kolej żelazną, tworzy najważniejsze ogniwo między środkową i zachodnią Europą i Wschodem, przez które Wiedeń, Berlin, Paryż i Londyn mogą się szybko komunikować z Konstantynopolem. Przez dalszą budowę wzdłuż Azyi Mniejszej do Eufratu, kolej ta stanie się najkrótszą linią komunikacyjną między Europą i południową Azyą. Linia Belgrad-Saloniki, zajęta przez kolej żelazną, na 597 klin. długą, otwiera nietylko najwewnętrzniejsze krainy półwyspu, lecz tworzy też najkrótszą drogę ze środkowej Europy do Azyi Mniejszej, Syryi, Egiptu, Afryki wschodniej, Indyi i Australii. Linia Berlin-Port Said przez Brindisi wynosi 3,745 kim., przez Saloniki 3,362, a więc o 383 kim. mniej. W czasach rzymskich i w wiekach średnich, półwysep bałkański był też ważnym krajem przejściowym od Wioch przez Raguzę i dolinę Narenty do dolnego Dunaju, jako też przez Durazzo, Albanię i Macedonię do Bi-zancyum. Obie linie są obecnie opustoszałe, ale wkrótce ożywią je projektowane koleje żelazne. Dla zupełnego jednak ożywienia tych wszystkich naturalnych dróg handlowych potrzeba uporządkowania stosunków politycznych, większego uspołecznienia ludności, większego zapotrzebowania na europejskie produkta, wzmożenia produkcyi rolniczej i hodowlanej, a następnie górniczej. Stosunki polityczne. Wiadomo, że Turcy wkrótce po zdobyciu Konstantynopola opanowali cały prawie półwysep Bałkański, z wyjątkiem wązkiego nadbrzeżnego pasa Adryatyku (wraz nadbrzeżnemi wyspami), który pozostał w obrębie bezpośredniej władzy Wenecyan, i z wyjątkiem Czarnogórza, gdzie na niedostępnych, pustynnych, karstowych wyżynach, pokrajananych głębokieini kanionami, Serbowie utrzymali jeszcze cień niezależności. W drugiej połowie XVII stulecia państwo tureckie sięgnęło na północ ne wybrzeża morza Czarnego i całe prawie Węgry; na murach Budy powiewał półksiężyc. Gdy jednak w r. 1683 ostatnia wysoka fala przypływu złamała się pod murami Wiednia o zastępy Sobieskiego, rozpoczął się odpływ tureckiego morza: coraz słabsze fale ustępują coraz bardziej ku punktowi wyjścia, Stambułowi, coraz więcej krajów zdobywa napowrót chrystyanizm, i w naszem stuleciu, bezustanku wznawiające się, powstania na pół vyspie, wywołują nowe państwa chrześciańskie. I tak obok małego Czarno-górza powstaje w 1815 księstwo Serbskie, 1829 królestwo Greckie, w r. 1878 księstwo Bułgarskie; wszystkie cztery powiększyły się przy tern od owych czasów kosztem Turcyi, podczas gdy w r. 1878, Dobruźa została przyłączona do Rumunii, a większy jeszcze obszar, Bośnia i Hercegowina, również przez kongres berliński 1878 r. oddany pod zarząd Austryi, został rzeczywiście przez wojska austryackie obsadzony i stał się realnie austryackim, jakkolwiek nominalnie należy jeszcze do Turcyi. Sandżak, Novi-Bazar, obszar między Serbią i Czarnogórzem może być prawnie obsadzonym przez Austryę, jakkolwiek znajduje się pod zarządem Turcyi. Tym sposobem półwysep rozpada się na cztery zupełnie niezależne państwa: księztwo Czarnogórze i królestwa: Greckie i Serbskie (od 1882 r.), księstwo Bułgarskie, do którego w 1883 r. przyłączyła się, utworzona w 1878 prowincya, Wschodnia Rumelia, znajdująca się przedtem pod bezpośrednią polityczną i militarną władzą sułtana. Prócz tego, należy tu dodać obszary graniczne, należące do państw, które główne swe obszary posiadają zewnątrz półwyspu, jako to: Turcya, Austro-Węgry i Rumunia. Granice polityczne tych różnych państw nie zgadzają się po większej części z etnograficznemu część ludów, tworzących samodzielne państwa, mieszka jeszcze w granicach państwa tureckiego i pragnie połączyć się ze swymi wolnymi rodakami; stąd ciągłe niepokoje na półwyśpie, podsycane przy tern przez interesy państw sąsiadujących z nim; niepokoje te skończą się zapewne zupełnym upadkiem panowania turków w Europie.— 6 Zakończenie. Po tym, choć pobieżnym, przeglądzie faktycznym, możemy teraz utworzyć sobie ogólną porównawczą charakterystykę półwyspu, jego geograficzną syntezę. Półwysep Bałkański jednoczy w sobie po części charakterystyczne cechy dwóch drugich południowo-europejskich półwyspów. Jest on półwyspem o silnie zaznaczonym charakterze kontymentalnym (na północy); składa się, tak pod względem koufiguracyi brzegów, jak i plastyki powierzchni, oraz budowy wewnętrznej, z dwóch zupełnie różnych części, z których jedna da się porównać z półwyspem Iberyjskim, druga — z Italią. Mianowicie część zachodnia, obszar Iliryjsko-Grec-kich gór fałdowych, odpowiada również fałdowym Apeninom; część wschodnia, obszar poszarpanych masowych gór pierwotnych, odpowiada iberyjskiej tafli wyżynowej (Meseta). Z rozciąganiem południ-kowem, przenoszącein długość półwyspu Apenińskiego, łączy on rozciąganie równoleżnikowe, nie ustępujące Iberyjskiemu. Nazwa półwyspu B-ego nie jest zupełnie właściwa, polega ona bowiem na da-wnem, fałszywem wyobrażeniu, jakoby góry Bałkańskie ciągnęły się wpoprzek całego półwyspu — z zachodu na wschód, od morza do morza; tymczasem systemat ten warunkuje kształt powierzchni tylko w małej części półwyspu; dlatego Th. Rischer nazywa ten półwysep południowo-wschodnio-europejskim, ale nazwa ta, jakkolwiek może właściwsza, jest zbyt niedogodna, aby mogła wyprzeć dawniejszą; możemy więc używać tej ostatniej, pamiętając tylko o powyższem zastrzeżeniu co do gór Bałkańskich. Stosunki tego półwyspu z morzem są ściślejsze tylko na wschodzie, a dokładniej na południo-wschodzie, podczas gdy część zachodnia, pomimo blizkości brzegów apenińskich, jest odosobniona od morza, stanowi tylną stronę półwyspu. Ponieważ bowiem strona ta nosi wapienny charakter Karstu, którego wody w znacznej części uchodzą kanałami podziemne mi, więc brak tu jest zupełnie dolin poprzecznych (jeden z nielicznych wyjątków stanowi dolina Narenty); ażeby więc dostać się tutaj z wnętrza kraju do morza, trzeba przebywać wpoprzek liczne równoległe łańcuchy, między któremi przy tern rozciągają się często nagie, surowe wyżyny. To też wpł)w morza ogranicza się tutaj do wązkiego rąbka nadbrzeżnego, który nie ma prawie żadnych stosunków z wnętrzem i politycznie jest zwykle od niego niezależny. Dopiero południowa, węższa część półwyspu (Grecya), staje się dostępniejszą, ale w każdym razie nie tak, jak od strony wschodniej. Podobnież i ku morzu Czarnemu zwrócona strona północnego trapezu kontynentalnego, jakkolwiek nie tak zupełnie zamknięta, jak adryatycksi, nie jest jednak zbyt ćogodna dla komunikacyi. Zato, jak na północo-zachodzie — z lądem Europy środkowej, tak na południo-wschodzie — z morzem, półwysep B. może utrzymywać najbardziej ożywione stosunki. Na północo-zachodzie bowiem wody systematu Dunaju prowadzą na ląd Europy, na nizinę Węgierską, a sam Dunaj dalej— do serca Europy środkowej. Z drugiej strony, na południo-wschodzie, północny trapez kontynentalny wydłuża się półwyspowo: Tracyę dzielą tylko wąz-kie cieśniny: Bosfor i Dardauelle, od przeciwległej Azyi Mniejszej; w tym kierunku płyną największe samodzielne rzeki półwyspu (Wardar i Maryca), na których uściach szerokie niziny przytykają do morza. Podobnież półwyspowo wysuwa się Dobrudża na północo-wschodzie — iw tym kierunku zdążają rzeki bałkańskie do Dunaju. Tym sposobem półwysep B. ma i na północo-wschodzie ułatwione stosunki ze wschodnio-europejską niziną: przez dolny Dunaj, półwyspowe wysunięcie Dobrudży, otwartą choć na krótkiej przestrzeni brzegową linię czarnomorską i nizinową bramę między Karpatami i morzem Czarnem. Powyższe stosunki odbijają się też na florze i faunie: południowy-wschód półwyspu nosi już charakter stepów Anatolii, północny-wschód — stepów południowej Rossyi; północo-zachód, ze znaczną częścią górzystego wnętrza, jest zupełnie środko-wo-europejski, tylko Grecya i zachodni rąbek nadbrzeżny są śródziemnomorskie. Z powyższego widzimy, że główną, charakterystyczną cechą, odróżniającą półwysep B. od dwóch pozostałych, jest wielostronność stosunków; utrzymuje on je bowiem z Europą środkową i wschodnią, Azyą Mniejszą, Włochami dołnemi, Syryą, Egiptem i całym obszarem morza Śródziemnego. Ta wielostron-

ność stosunków, przypominająca Niemcy i odbijają- ły równoleżnikowe łańcuchy górskie, jak Bałkan, oraz ca się w klimacie, świecie roślinnym, w objawach kotliny, pokryte młodemi osadami, jak np. Tracka; etnograficznych i politycznych, polega głównie na na ich wyniosłych krawędziach utrzymały się je-położeniu półwyspu i plastyce jego powierzchni, która, ze swej strony, warunkuje rozwój linii brzegowej. Plastyka powierzchni półwyspu B-ego jest bogatsza, bardziej urozmaicona, niż dwóch pozostałych; charakterystykę jej stanowią bardzo liczne kotlinowate zagłębienia, ułożone nakształt szachownicy; są to dawne kotliny jeziorne, z których rzeki torują sobie wyjście wązkiemi, po większej części bezdrożnemi wąwozami; okoliczność ta, utrudniając komunikacyę między oddzielnemi kotlinami, wywołuje separatyzm polityczny. Wązka zachodnia część półwyspu, która nie dosięga nawet do przerzynającej cały półwysep głębokiej brózdy Mora-wa-Wardar, czyli Belgrad-Saloniki, należy do Ili-ryjsko-Greckiego systematu południkowych sfałdo-wań. Równolegle do fałd ciągną się tam podłużne zapadnięcia, które tworzą prostolinijne, zamknięte, strome wybrzeża; tylko w Grecyi wybrzeża te zostały lokalnie otworzone przez zapadnięcie poprzeczne (zatoka Koryncka). Z tego powodu rzeki strony zachodniej mają mniej więcej południkowy kierunek, i stosunki z Adryatykiem są utrudnione przez liczne równoległe łańcuchy górskie. Serbia i Bośnia, choć tak blizkie Adryatyku, nigdy nie miały z nim i z Italią ściślejszych stosunków, lecz raczej z Węgrami. Za to wązki pas nadbrzeżny Dalmacyi, wraz ze swym światem wyspowym, jest tern ściślej związany z Adryatykiem i Włochami; podległ on wcześnie politycznej władzy Rzymu i Wenecyi, a nigdy nie należał do ludów przybyłych od wschodu. Wielka część zachodniego kraju fałdowego, sięgająca na zachód po części do samego morza, a na południe do Grecyi, stanowi obszar zamknięty, bezdrożny, obszar małej zmienności, obszar stagnacyi.

szcze szczątki starej płyty, tworząc wyżyny, jak Bułgarska, lub potężne góry masowe, jak Rodop-skie. Z tego powodu tutaj występują krainy otwarte, kotliny o dnie równem i większe rzeki; tutaj dostępność od strony morza i komunikacyjność wewnętrzna są największe. Linie zapadnięć wyznaczyły tu tak ważne dla losów półwyspu brózdy: południkową i przekątną (południowo-wschodnią), które warunkują główny kierunek komunikacyi ku połu-dnio-wschodowi—na Archipelag i Bosfor. Ta druga linia, Belgrad-Konstantynopol, wzdłuż której obecnie idzie też kolej żelazna, odgałęzia się od pierwszej (Belgrad-Saloniki) na równinie Niszu, biegnie wzdłuż Niszawy do kotliny Sofii i stąd dosięga dorzecza Marycy. Na tej naturalnej, przez rzymian ulepszonej drodze, odbywały się od najdawniejszych czasów stosunki między Europą środkową i Wschodem. Wzdłuż niej posuwały się wojska rzymskie, bizantyjskie i tureckie ku północo-zachodowi, krzyżowcy i wojska austriackie—ku południo-wschodowi; wzdłuż niej obecnie, dzięki kolejom żelaznym, przenikają do wnętrza półwyspu europejskie wyroby i europejska kultura. Wzdłuż niej leżą najważniejsze pod względem historycznym miejscowości. Jeszcze w XVI stuleciu komunikacyę odbywały się tu na rzymskim bruku, naprawionym tylko przez turków. Jak rzymianie starali się zabezpieczyć te drogę przez obwarowanie i kolonie wysłużonych żołnierzy, tak również i turcy, dla których droga ta jest obecnie drogą odwrotu do Azyi. Dzięki tej drodze, półwysep B. stał się krajem przejściowym (Durchzugs-land), tembardziej, iż droga ta znajduje naturalne przedłużenie w tak samo skierowanych drogach Węgier i Azyi Mniejszej. Przytein dodać należy, że ta stara płyta, w zależności od popękań i zapadnięć, została pokryta przez materye wulkaniczne, skąd otrzymała bardziej urozmaiconą plastykę i bardziej urozmaiconą, żyzniejszą naturę gruntu. Liczne źródła gorące, lecznicze, występują też prawie wyłącznie tylko w tej pokruszonej, starej płycie. Tak więc ta wschodnia, większa część półwyspu, ma wyższość nad zachodnią: jest bardziej urozmaicona co do powierzchni, linii brzegowej, natury gruntu, żywności, skarbów mineralnych ; jest dostępniejszą, bogatszą w stosunki. To też i w historyi, wskutek łatwych stosunków z Azyą Mniejszą i Archipelagiem, część ta grała pierwszorzędną rolę, podczas gdy zamknięta, uboższa część zachodnia, pozostawała zawsze w tyle i nie wytworzyła nigdy samodzielnego, wielkiego organizmu państwowego. Skutkiem górzystego charakteru, jednak bez wiecznych śniegów, oraz rozpadnięcia się kraju na drobne, odosobnione kotliny, jest brak wielkich systematów rzecznych, oraz brak krainy centralnej, któraby przewagą swego obszaru mogła tworzyć polityczny środek ciężkości. W miejscu, gdzie kraina taka leżeć-by powinna, wznoszą się surowe, niedostępne góry, uniemożliwiające tak zgęszczenie się ludności, jako-też stosunki z odległemi krainami nadbrzeżnemi. Kotlina Sofii, będąca jedyną krainą otwartą tego

Tern większe znaczenie dla półwyspu ma owa głęboka brózda, przerzynająca go z północy na południe, przedłużająca tym sposobem południkowy bieg Dunaju i łącząca go z Archipelagiem; w bróździe tej, na północ działu wodnego między Wardarem i Morawą, na zbiegu dróg, leży słynna w pieśniach i podaniach serbskich równina Kosowego Pola, na której w krwawych zapasach rozstrzygały się losy B-ego półwyspu; tutaj w r. 1389 sułtan Murad złamał potęgę Serbii, tutaj w 1448 r. mężny Jan Hu-nyad musiał uledz nawale tureckiej ; tutaj staczano walki, gdy w 300 lat po upadku Serbii wojska austryackie sięgnęły aż do Macedonii. Tutaj też, prawdopodobnie, stoczony zostanie w niedalekiej przyszłości bój, który rozstrzygnie, czy turcy zachowają trwale swe zachodnie prowincye, czy też je utracą nazawsze. Obecnie wzdłuż tej brózdy biegnie już ważna dla światowego handlu droga żelazna, która od Saloniki prowadzi dalej, jako droga wodna, do Smyrny, Egiptu i kanału Sueskiego. Już w części po zachodniej stronie tej szerokiej brózdy południkowej, ale głównie po stronie wschodniej, występują zupełnie inne formy powierzchni, niż w nadbrzeżnej krainie Adryatyku i morza Jońskie-go. Tutaj stara płyta została pokrajaną przez system pęknięć, a wskutek ruchów pionowych powsta-

106

Encyklopedya Powixechna Uuttr. T. Tl.

obszaru wewnętrznego, jest zbyt drobna i nadto oto- J Dunajem. Z upadkiem potęgi morskiej, Turcya utra-czona górami, odosobniona szczególniej od zachodu, ; ciła Grecyę, a równocześnie i Serbię, a jeżeli Bo-południo-zachodu i południa. Większa kotlina Mary cy, ze swym wybornie położonym punktem centralnym, Adryanopolem, z otwartą komunikacyą ku morzu Czarnemu i Archipelagowi, oraz ku Azyi Mniejszej, jest mimo to zainała i zbyt ekscentrycznie położona, aby trwale zapanować nad oddalone-mi i odosobnionemi krainami Grecyi, Albanii, lub Bośnii. Jeszcze w większej mierze odnosi się to do. niziny Wołoskiej, tak, iż niektórzy nie zaliczają jej nawet do półwyspu. Tak więc półwysep B. rozpada się na liczne krainy naturalne, które, jakkolwiek połączone w jedną całość morzem i północną linią rzeczną Sawa-Dunaj, jednak między sobą są bardzo luźnie powiązane. Prócz kotliny Marycy (Tracya), mamy tu do wyszczególnienia: płytę Bułgarską z Dobrudżą, która-to ostatnia tworzy w pewnym względzie nawet oddzielną krainę, Macedonię, Grecyę (z Epirem i Tessalią), Albanię, Serbię, Bośnię, Czarnogórze, Hercegowinę i Dal macy ę, a względnie i dolinę dolnego Dunaju, czyli Wołoszczyznę. Te liczne krainy przedstawiają większe różnice między sobą, auiżeli krainy bogatych w kontrasty Niemiec. Geograficzne więc warunki skazały cały półwysep B. na to, aby nie tworzył sam w sobie jedności politycznej —i rzeczywiście nie tworzył on jej nigdy, z wyjątkiem czasów rzymskich, ale i wtedy nie była to jedność sama w sobie, lecz tylko jedno ogniwo wielkiego państwa rzymskiego.

śnią została przy Turcyi dłużej, to tylko dlatego, że wyższe klasy ludności przyjęły tam religię ma-hometańską. Wielostronność stosunków półwyspu wyraża się między innemi i tem, że wszystkie zamieszkujące go narody posiadają większą lub mniejszą część swych współbraci po za granicami jego, i wskutek tego półwysep ulega wpływom politycznym z zewnątrz. Tej rozmaitości etnograficznej odpowiada rozmaitość dzisiejszej organizacyi państwowej półwyspu, która jest stanem przyrodzonym, naruszanym tylko niekiedy przez wielkie potęgi zewnętrzne, jak rzymska lub turecka. Tak więc półwysep przedstawia wielkie rozproszenie polityczne z narodowościowemi i religijnemi antagonizmami, i nieprędko z tego chaosu wyłoni się jakiś stalszj system jednolitych państw narodowych. Wielostronność stosunków, rozpadnięcie półwyspu na liczne niewielkie krainy naturalne, ze sweini własnemi centrami, utrudnione komunikacye we wnętrzu, pomimo wielkich dróg naturalnych, czyniących półwysep jednym z najważniejszych krajów przejściowych, obecność licznych krain górskich, niedostępnych, niby naturalne warownie,—te charakterystyczne cechy półwyspu są przyczyną, że, mimo znacznego obszaru, obfitych środków, tak w żyzności gruntu, jak i w skarbach mineralnych, zdrowego klimatu i innych korzystnych warunków, półwysep ten (pominąwszy Grecyę), nigdy nie stał się samodzielnie siedzibą i punktem wyjścia wielkiej politycznej potęgi oraz kultury, a zarazem, że tutaj, od stu lat, leży najważniejsze ognisko polityki europejskiej, Tylko południowa część półwyspu, Grecya, stanowi tu, jak już wspomnieliśmy, wyjątek. Wprawdzie i tutaj spotykamy te same, utrudniające komunikacyę, cechy plastyki gruntu, ale wszystko to w drobniejszych rozmiarach, a przytem głęboko w ląd wkraczające zatoki morskie znoszą ten wpływ anty komunikacyjny. Wskutek tego Grecya, jakkolwiek stanowi część półwyspu B-ego, jednak tworzy pewną, samą w sobie, geograficzną indywidualność, która przez wszystkie czasy pozostała w ściślejszym związku z południo-wemi Włochami i z Azyą Mniejszą, niż z resztą półwyspu B-ego. Grecya, mająca przytem szczególnie ważne znaczenie pod względem geograficz-no-historycznym, osobno traktowaną będzie.—(Źródła: Th. Fischer: „Die Südosteuropäische (Balkan-) Halbinsel“, w wydawnictwie A. Kirchhofia: „Unser Wissen von der Erde“. — E. Reclus: „Geographie

w. IS.

Bałkańskie góry (Bałkan). Góry B. są częścią scharakteryzowanej poprzednio (ob. B a ł kański półwysep) starej płyty krystalicznej, wypełniającej wschodnią część półwyspu Bałkańskiego. Z licznych dyslokacyj, jakim płyta ta podległa, najważ-niejszem jest równoleżnikowe zapadnięcie wzdłuż południowej krawędzi Bałkanu. Powstała stąd bróz-da została po części wypełniona młodszemi osadami do eocenu; tutaj występują też źródła gorące i wylewy skał wybuchowych, które we wschodniej części brózdę tę całkowicie wypełniły. Na północ i południe tej brózdy sterczą krawędzie oszczędzo-

Wielostronność stosunków, liczne w odniesieniu do Iberyi i Italii „bramy“ sprowadziły tu zewsząd liczne ludy. Ukształtowanie powierzchni nie dozwoliło żadnemu z tych ludów opanować całego półwyspu i pochłonąć inne, a tern samem zapewniało każdemu utrzymanie swej odrębności etnograficznej; godną uwagi jest rzeczą, że Dalmaeya pozostała nawet wtedy niepodległą, gdy całe prawie Węgry zostały podbite przez turków. Widzimy więc, że rozmaitość stosunków i plastyki powierzchni uwarunkowała też i etnograficzną rozmaitość, którą potęgują jeszcze stosunki religijne. Nigdy na półwyspie tym nie zapanował jeden język, nawet za czasów rzymskich było tu przynajmniej trzy języki: grecki, łaciński, albański, a każde miasto półwyspu przedstawiało obraz tej rozmaitości etnograficznej, językowej i religijnej.. Tego niekorzystnego wpływu plastyki powierzchni nie zdołało zatrzeć istnienie na półwyspie punktu z wybornem, jedynem prawie położeniem geograficznem, mianowicie Konstantynopola. Albowiem Konstantynopol nie jest na- Universelle“, I). turalnem ogniskiem jedynie półwyspu B-ego, lecz znacznie większego obszaru, którego półwysep B. jest tylko jedną częścią, podczas gdy Azy a Mniejsza stanowi część drugą. Dla tego, nadzwyczaj ważnego, ogniska potęgi politycznej, krainy na zachodniej stronie półwyspu były zbyt zewnętrznemi, zbyt od-dalonemi, trudno dostępnemu,—to też turcy najpóźniej je opanowali i najwcześniej utracili. Dalina-cya i Czarnogórze nie były nigdy tureckiemi. Gre-cya została podbitą tylko wskutek rozwoju potęgi morskiej Turcyi—i to, zauważmy, później, aniżeli krainy na północo-zachodzie, a nawet obszary po-za

nych od zapadnięcia części krystalicznej płyty: na północy Bałkan, na południu niższe nieco — Anty bałkan; oba więc są górami uskokowemi, jednostronnemi, podobnie jak góry Kruszcowe; oba zwracają swe strome spadki ku dzielącej je Bałkańskiej dolinie podłużnej, a łagodne nazewnątrz, gdzie ich stare skały krystaliczne wkrótce znikają pod osadami młodszemi. Bałkan (Stara Pianina słowian, Haemus starożytnych), ważniejszy z tych dwóch grzbietów, a nawet najważniejszy ze wszystkich gór starej płyty krystalicznej, ciągnie się tu lekko wygiętym lukiem od Dunaju w okolicy Timoku i Widdinu—na południo-wschód i wschód, ku morzu Czarnemu, gdzie u przylądka Emiueh kończy się poprzecznem zapadnięciem wybrzeża. Wielka długość (600 kiru.) przeważa znacznie nad szerokością (30 kim.), gdyż na łagodnym spadku północnym, za pasem krystalicznym grzbietu B-u, następują wkrótce młodsze formacye wyżyny Bułgarskiej. Wysokość, w porównaniu z nieznaczną szerokością, jest znaczna: J u m rukcza 1, prawie na środku całego łańcucha, dosięga 2,375 m. Stro-iność spadku południowego wydaje się tem większą, że północne podnóże gór leży wyżej (około 460 metrów), niż dno wielkiej południowej doliny podłużnej (do 400 m.). To nizkie położenie południowego podnóża i jego zasłonienie z północy wywołuje przy przejściu przez B. silne kontrasty krajobrazowe, a głownio roślinne. Z wysokości przejścia Szypka widać ku północy faliste wzgórza i doliny z lasami dęboweini, bukowomi i jodłowemi, między któremi widnieją zielone pastwiska i ubogie, kryte wapienuemi płytami, chaty górali bułgarskich, podczas gdy na południe rościeła się szeroka, gęsto zaludniona, obfita w wodę dolina, z bogateini wsiami i miastami, które toną w zieleni gajów owocowych, winnic i róż, na tle bujnych, falujących łanów pszenicy. Grzbiet B-u przedstawia wogóle małe urozmaicenie, przeważają formy łagodne, kopuło wate, które przy tem znikają śród wielkich lasów, pokrywających góry szczególniej od północy. Przejścia w B-ie są liczne i niezbyt wysokie (Szypka np. wznosi się na 1,333 m.) i tylko brak dróg i mieszkańców czyni te przejścia uciążliwemi; w każdym jednak razie B. jest ważną linią strategiczną, stanowi też granicę klimatyczną i roślinną, ale nie etnograficzną. Jako jednostronne góry uskokowe, B. nie przedstawia wogóle łańcuchów równoległych, a na jego stronie zapadnięcia wychodzą na jaw stare skały krystaliczne. Tylko bardzo podrzędne, podłużne fałdy kredowe, utworzone przez nieznaczny ruch krystalicznej płyty ku północy, towarzyszą głównemu grzbietowi z tej strony. Stromy spadek południowy, od grzbietu aż do dna doliny podłużnej, złożonej z młodych napływów i wylewów wulkanicznych, składa się z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych; strona ta jest pokrajana przez doliny potoków, które złożyły na dolinie głównej wielkie stożki nasypowe. Na północ grzbietu B-u skały krystaliczne znikają pod kredo we mi, przeważnie wa-pienneini warstwami wyżyny Bułgarskiej; między temi ostatniemi i grzbietem B-u występują prócz tego tu i owdzie z pod warstw kredowych warstwy

Ï0I

starsze, głównie jurajskie i tryasowę. Warstwy kredowe, mianowicie piaskowce, podobne do karpackiego, zdają się, w kierunku z zachodu na wschód, przyjmować coraz większy udział w budowie B-u. We wschodnim B-ie występują znacznie nawet eoceniczne wapienie numulitowe. Na zachód Szypki grzbiet dzielący wody zdaje się leżeć wszędzie w pasie krystalicznym, w Szypce przechodzi on w pas tryasowy, wapienny, a dalej w kredowy, który obejmuje cały Mały B. W zachodnim B-ie występuje budowa bardziej skomplikowana: prócz powyżej wymienionych warstw, ukazują się tam w znacznej masie czerwone, gruboziarniste piaskowce i konglomeraty, które pokrywają pasem wewnętrzne, krystaliczne jądro gór. Wiadomo z badań' Suessa, iż B. pod względem genetycznym stoi w ścisłym związku z Karpatami, a więc z syste-matem alpejskim w szerszem znaczeniu tego wyrazu; góry wschodnio-serbskie i góry Banatu stanowią tu ogniwo łączne. B. da się podzielić na trzy części: B. zachodni do wyłomu Iskeru, B. wysoki albo centralny do głębokiej szczerby w Żelaznej Bramie—i M a ł y B. B. zachodni tworzy lekki łuk, przeszło 180 kim. długi, otwarty ku północo-wschodowi; wznosi on się z doliny Timoku, pod Zajcza-rem, gdzie pas archaiczny ciągnie się dalej przez serbskie góry Kruszcowe, zanurzając się ku zachodowi pod kredowe warstwy wschodniej Serbii. Grzbiet gór dosięga tu szybko znacznej wysokości i między przejściem św. Mikołaja i wyłomem Iskeru nie zniża się nigdzie pod 1,400 m., szczyty zaś przenoszą 2,000 m., a Mi d żur ma 2,166 m. B. zachodni nie posiada właściwego B-owi, szczególniej centralnemu, stromego spadku wewnętrznego; grzbiet raczej leży bliżej podnóża p ółnocnego. Erozyjny wyłom Iskeru, przedstawiający wspaniale krajobrazy, jest niedostępny i na znacznej przestrzeni nieza-ludniony; obecnie nie ma on żadnego znaczenia dla komunikacyi, a jednak niegdyś rzymianie zbudowali tu drogę, której ślady, jak również ślady broniących ją obwarowali, są dotąd widoczne. Dla budowy kolei żelaznej wyłom ten nie nastręcza znacznych trudności. B. centralny przedstawia najwybitniej charakterystyczne cechy B-u; posiada on równoleżnikowy kierunek (blisko 43° szer.), długość 260 kim., średnią wysokość grzbietu 1,480 m., która jednak między Zlaticą i Szypką dosięga prawie 2,000 ra., średnia zaś wysokość przejść, dosięgająca zwykle 1300 m., tutaj wzrasta do 1,500 m., a niektóre przejścia wznoszą śię znacznie wyżej, jak Ra-banica (1,916 rn.) i Rozalita (1,877 m.). Najwyższe szczyty wznoszą się niewiele nad średnią wysokość grzbietu (200 — 300 m.j: Juinrukczal 2,375 m., Weszen 2,200 m. i Kadimlia 2,279 m. Na zachód jednak i na wschód od tej najwyższej części B-u prowadzą przejścia dogodne na wysokości tylko

l, 000 m.; tak na zachodzie przejście Baba Konak 988 m. z Sofii do Orchanie, przejście Tipuryszka Polana 1,024 m., przejście H a i n k j ö i 949 m., szczególniej głębokie wyszczerbienie grzbietu, które wydaje się dogodnem dla przeprowadzenia kolei. Najważniejszem jednak z przejść jest S z y p k a ( 1,333

m. j, jako najkrótsze; prowadzi ono z doliny Jantry

W. N.

M. R.

Ii, 1).

M. R.

Bałtadźi. W starożytnej organizacyi dworu otto-mańskiego, był to oddział z 400 ludzi, przeznaczonych do wewnętrznej straży w seraju. Zostawał on pod dowództwem jednego z najwyższych dygnitarzy serajowych ałtadży-Reyassa, który jednakże był podwładnym Kizlar-agi, dowódzcy czarnych eunuchów. B. uzbrojeni byli w topory, czyli

do doliny Marycy. B. wschodni, albo Mały, odznacza się niewielką wysokością, ale znaczną szerokością, składa się z kilku równoległych grzbietów, należących do formacyi kredowej i powstałych wskutek fałdowania. Długość głównego grzbietu, od przejścia Żelaznej Bramy (1,097 m.) do obsadzonego klasztorami greckiemi przylądka Emineh, 155 kim. Główny grzbiet Małego B-u jest dalszym ciągiem B-u Centralnego; łańcuch ten jest przerwany wyłomem dzikiego Kamczyka. Mały B., jakkolwiek niższy, jednak z powodu licznych równoległych, lesistych łańcuchów i dolin podłużnych, często zaba-gnionych, jest niedostępniejszy i szczególniej dla armii przedstawia znaczne trudności. (Dybicz „Za-bałkański“, 1829 r.).—(Źródło: Th. Fischer: „Die Südosteuropäische (Balkan-) Halbinsel“).

Bałkasz, albo Bałkasz (kirg. „Dengis“—morze, „Ak-Dengis“—m. białe), jedno z większych jezior azyatyckich, położone w stepach Kirgiskich— na granicy obwodu Semireczeńskiego i Semipała-tyńskiego — między 45° a 47° sz. pn. i 73° a 79° dł. w. Gr. Co do wielkości, zajmuje ono czwarte miejsce śród jezior lądu europejsko-azyatyckiego; powierzchnia równa się 21,805 klm. Q, długość w kierunku z pd.-z. ku pn.-w. wynosi 607 kim., szerokość—od 9 do 90 km. (największa na połud.-zachodzie jeziora, a najmniejsza na wschodzie— wprost uścia rzek Karatału i Lepsy); głębokość od 10 do 21 m. (największa na pn.-zachodzie, najmniejsza na południu jeziora); nad poziom morza wznosi się na 274 m.—Brzegi B-u zachodni i pn.-zachodni są wysokie, strome, urwiste—i dlatego z tej strony jezioro prawie nie ma dopływów; przeciwnie zaś— pd.-wschodni jest nizki, piaszczysty i nie przedstawia wyraźnej granicy od rozległego stepu, ciągnącego się na przestrzeni 260 kim. ku wschodowi, aż do gór Ałatau. Z tej-to strony jezioro pochłania wiele rzek, z których znaczniejsze są: Ilia („Ili“), Lepsa, Karatał i Aksu; największy z dopływów — Ilia, ma źródła u podnóża Tengri-Chanu, t. j. najwyższej grupy gór Thian-Szan, i wpada szeroką deltą do jeziora. Pomimo licznych rzek pochłoniętych, odpływu żadnego jezioro to nie posiada; że zaś traci ono więcej wody przez parowanie, niż jej otrzymuje przez dopływy, stąd poziom jego stale opada, jak i w innych jeziorach tych okolic. Jeszcze niedawno B. łączył się z jeziorami Sassyk-kuł i Ała-kuł, położonemi na wschód od niego. Na jeziorze znajduje się kilkanaście wysp, z których największą jest Ucz-Aral na pd.-zachodzie. Woda jeziora jest jasna, przezroczysta i bardzo słona, szczególniej w zatokach pn.-zachodnich, gdyż tam prawie niema dopływu wód słodkich. Jezioro zamarza na 4V₂ miesiąca (od listopada do kwietnia); silne wiatry powodują częste burze. Istnieje bardzo rozpowszechnione mniemanie, jakoby B. w niedawnej jeszcze epoce geologicznej stanowił część wielkiego Aralo-Kaspijskiego wodozbioru; lecz najnowsze badania Nikolskiego (Huko-huckm: „DKcne^npia Ha Eajixaurb“ i „<DayHa Eajinama“) obalają tę hypotezę. Opierając się na fakcie większego podobieństwa gatunków ryb B-u i jego dopływów (oku-nie szczupaki i inne) do ryb dorzecza Tarimu (dopływ jeziora Lob-Noor), aniżeli do ryb Aralu i jego basenu (dorzecza), a oprócz tego mając na względzie brak w B-u zielonej żabki jadalnej, Nikolski twierdzi, jakoby wodozbiór B-u w ostatnim okresie geologicznym wcale nie był połączony z Aralem. Rybołówstwo jeziora nie ma większego znaczenia, gdyż gatunków ryb jest niewiele, a istniejące są dość marne. Nad brzegami B-u gromadzą się liczne stada dzikiego ptactwa (dzikie kaczki i gęsi). Ludność okoliczną stanowią prawie wyłącznie kir-gizi-koczownicy.

Bałta, Belta, Barta, nazwa szerokiej siekiery, na długim drzewcu osadzonej, stanowiącej uzbrojenie piechoty. Oręż ten, z Turcyi do nas przeniesiony, skąd i nazwa jego pochodzi, używany był już za czasów Zygmunta Augusta, o czem wzmiankę u Łukasza Górnickiego znajdujemy.

Bałta, miasto w gub. podolskiej (dawniej w województwie bracławskiem), położone nad rz. Kody-mą, prawym dopływem Bohu, pod 47° 56' sz. pn. i 29° 15' dług. w. Gr., odległe o 240 kim. (219 w.) od Kamieńca-Podolskiego (na pd.-w.), a o 170 kim. od Odessy (na pn.-z.). Miasto było założone przez Józefa Lubomirskiego (stąd dawna nazwa Józef-gród) i składało się z 2-ch dzielnic: jedna część na prawym brzegu rzeki, zwana Bałtą, należała do Turcyi, druga zaś na lewym — do Polski, i była własnością książąt Lubomirskich. Podczas konfe-deracyi barskiej (1768 r.) oddział konfederatów, ścigany przez wojska rossyjskie, schronił się do B-y tureckiej. Rossyanie przeszli granicę, a doznawszy oporu od mieszkańców, spalili miasto, przyczem wielu turków poległo. To przejście granicy, a następnie domaganie się przez sułtana wynagrodzenia strat i wyprowadzenia wojsk russkich z granic Polski, dało powód do wojny tureckiej (1768 — 1774), która skończyła się porażeniem turków i zawarciem pokoju w Kuczuk-Kajnardżi 1774 r. Później, na mocy traktatu w Jassach (1791 r.), B. wraz z in-uemi miastami między Bohem a Dnieprem przeszła pod panowanie Rossyi. Od chwili zbudowania drogi żelaznej Odessko-Kijowskiej (1866), z którą B. łączy się przez odnogę, idącą od st. Birzuły do Eli-zawetgradu, nastąpił bardzo szybki rozwój miasta. B. ma 33,743 m-ców (1887), przeważnie żydów. Miasto nędznie zabudowane, brudne, lecz przemysłowe i handlowe. Z fabryk znaczniejsze są: fabr. wyrobów z miedzi i żelaza lanego, mydlarnie, garbarnie, f. świec, gorzelnia, browar, f. tytoniu, młyn parowy i t. p.; handel bardzo ożywiony, zwłaszcza zbożem, końmi, bydłem i produktami rękodzielniczemu Odbywają się tu do roku dwa znaczne jarmarki: w maju (troicki) i w czerwcu (piotropawłow-ski). W roku 1797 B. została miastem powiato-wem.

I¹*' '

Fig-. 237. Bałucki Michał.

halabardy, kształtu półksiężycowego, po turecku bał ta, i stąd ich nazwa.    *

Bałucki Michał (pseud. Elpidon, * 1837 r.), jeden z najlepszych spółczesnych powieście- i ko-medyo-pisarzów naszych, urodził się w Krakowie i tamże odbył nauki, zarówno średnie, jak i uniwersyteckie. Wszechnica krakowska pozostawała wprawdzie w dobie studyów B-go (1857—1861) pod silnym naciskiem prądu germanizacyjnego, jaki wszechwładnie nurtował w systemie politycznym Austryi, mając dopiero w lat kilka ustąpić miejsca rozumnemu uwzględnieniu potrzeb i wymagań narodowych każdej ze składowych cząstek państwa; ale była to chwila, kiedy młodzież, pod wpływem różnorodnych czynników tern gorliwiej ubiegała się o światło, im skąpiej go udzielano. Szujski,

Biliński, Wojciechowski,

Piekosiński, Tarnowski,

Lubowski, Turski i Bałucki, zasiadalilwtedy^jeduo-cześnie na ławach uniwersyteckich. Młodzież ta po koleżeńsku żyła z uczniami Szkoły sztuk pięknych, w której kształcili się wtedy tacy, jak Grottger, Matejko, Leopolski, Gryglewski. Spółczesne oddziaływanie na siebie kierunków naukowych, literackich i artystycznych musiało się przyczynić do wszechstronniejszego wyrobienia myśli i uczuć, do wytworzenia nader korzystnych warunków rozwijania się ducha młodzieńczego. B., obok studyów na wydziale filozoficznym, zajmował się sztuką i literaturą i sam też tworzyć zaczynał. W zbiorku jego „Poezyj“ (1-e wyd. 1874, drugie powiększone 1887) znajdują się wiersze, podznaczone datą r. 1858. Jak wszystkie niemal próby poetyckie ówczesnej młodzieży, tak i wiersze B-go, mówiły o „modrych, figlarnych oczętach“, o miłości, częściej zawiedzionej niż szczęśliwej, o snach i marzeniach złudnych. Poezya nasza romantyczna dożywała wtedy jesiennej doby świetności swojej i pociągała ku sobie młode serca urokiem nieprzepartym. Uległ mu też B. i pozostawał pod jego oczarowaniem przez łat kilka. Tworzył krótkie erotyki i dłuższe opowiadania, czy gawędy na tle podań ludowych („Ziemowit książę mazowiecki“ 1861), lub z życia ludzi biednych („Cicha miłość“), jak bluszcz rozścielając piosenkę swoją „przy posągowem wielkich mistrzów dziele“ i drżąc z radości, że ją o nie potrąca. Swobody i łatwości w rymowaniu nie miał i musiał się nieraz z trudnościami wierszowemi borykać. Uderzając w strunę marzycielsko-miłosną, lub demokratyczną, wcześnie już bardzo zaczął B. dotykać i struny ironii. Wpływ Słowackiego, którego uwielbiał, i Heinego, którego tłóinaczjł, widocznie przyczynił się do wzmocnienia naturalnej skłonności i nadania jej formy. Wreszcie i Tyrteu-szowych tonów nie brakło w jego ówczesnej twórczości, a najobszerniejszy jego poemat, napisany w 1861, drukowany zaś w 3 863 r., p. t. „Bez chaty“ stanowi niewątpliwie główny tytuł B-go do nazwy poety. W procesie psychicznym człowieka i autora pamiętne miejsce zajmuje szereg szkiców satyrycznych, prozą pisanych p. n. „Scherzo“ (drukowanych częściowo w „Tygodniku ilustrowanym“ 1864), w których poeta-romantyk przyjrzał się światu literackiemu i artystycznemu ze stanowiska rzeczywistości i, wydawszy okrzyk bólu, na widok mas obojętnych i apatycznych, o ile ich interes osobisty nie jest dotknięty, musiał się pogodzić z warunkami svojej działalności i romantyczność zamienić na realizm. Zarówno w tych szkicach, jak i w większych powieściach: „Przebudzeni“ (1864). „Młodzi i starzy“ (1866), uwydatniły się niemałe zalety pióra B-go: łatwość opowiadania, bystrość ( spostrzegawcza, żywość dyalogu, sarkastyczność dowcipu, oraz zalety moralne: niezależność zdania, wnikanie w potrzeby społeczne. Niektórzy koledzy jego uniwersyteccy (Szujski, Tarnowski) zajęli mocno zaakcentowane stanowisko zachowawcze, z początku z pozorami demokratycznemi, później bez nich; B., nie podzielając ich przekonań, znaleźć się musiał po stronie ich przeciwników. Zaniechawszy poezyi w formie wierszowanej prawie zupełnie, pomysły swoje odziewał odtąd w szatę powieści lub komedyi. W obu rodzajach, lubo mistrzowstwa nie osięgnął, pozostawił wszakże ślady tak wyraźne, że je niechętni nawet widzieć i uznać muszą. Główniejsze jego powieści i szkice są: „Trzy obrazki“ „Błyszczące nędze“, „Życie wśród ruin“, „Tajemnice Krakowa“ (wszystkie cztery z r. 1870), „Żydówka“ (1871), „O kawał ziemi“ (1872), „Siostrzenica księdza proboszcza“, „Sabina“ (obie 1873), „Z obozu do obozu“ (1874), „Byle wyżej“ (1875), „Biały murzyn“ (1876), „Album kandydatek do stanu małżeńskiego“ (1877), „Za winy niepopeł-nione“ (1879), „Romans bez miłości i miłość bez romansu“, „Typy i obrazki krakowskie“ (oba utwory z r. 1881), „250,000“ (1883), „Pan burmistrz z Pipidówki“ (1887), „Pańskiedziady“ (1888), „W żydowskich rękach“, „Całe życie głupi“ (1889),„Z mętów społecznych“, „Garbuska“ (1892). W zbiorowem wydaniu wyszły w 4 tomach: „Nowelle i Obrazki“ (Warsz. 1885), oraz „Pisma“ (również w Warszawie od r. 1886), obecnie liczące już tomów 14. Jako powieściopisarz, stał się B. wymownym rzecznikiem idei postępowych. Teudencya, skutkiem tego, rozwielmożniła się w jego utworach. Częstokroć tracił na tein artyzm, gdyż autor, dla przeprowadzenia swej myśli, mniej zważał na subtelne motywowanie wypadków i na budowę całości; lecz zyskiwała natomiast wyrazistość powieści, a więc i wpływ na czytelników. B. patrzy na sprawy społeczne jasno, bez krańcowych uprzedzeń; nie pała nienawiścią do żadnej warstwy narodu, ani też nie uwielbia bezkrytycznie którejkolwiek z nich. Lubo jest szczerym demokratą, nie maluje klas uprzywilejowanych wyłącznie czarno, z zaślepioną względem nich niechęcią; a miłując klasy upośledzone, broniąc ich interesów, nie myśli bynajmniej być ich pochlebcą, ukrywać ich wad i zdrożności. Licząc się

P. Chm.

z rzeczywistemi warunkami życia, nie pragnie np. zniesienia instytucyi religijnych, ale żądałby, ażeby zamiast fanatyków, ultramontanów, znajdowali się w większej liczbie księża, coby nie przywiązywali zbytniej wagi do obrzędów, coby odradzali dalekie, a nieraz szkodliwe dla obyczajów pielgrzymki, coby, nie piorunując na Darwinów i Comte’ôw, wglądali w życiowe potrzeby ludu. Zasada zgodności czynów ze słowem, posługiwania się jedynie środkami moralnemi dla przeprowadzenia zamiarów, uduchowienia zabiegów około strony materyalnej życia pielęgnowaniem umysłowych jego czynników—oto myśli naczelne, przeprowadzone w akcyi licznych powieści B-go. Atoli i artyzm jego utworów posiada uiemałoważne zalety. Nie jest on, co prawda, subtelnym psychologiem, w ostatnich utworach mniej nawet niż w dawniejszych, ale jest wybornym obserwatorem; a wiadomo, że dobra obserwacya to podstawa dzisiejszego powieściopisarstwa, niejednokrotnie zastępująca skutecznie analizę psychologiczną: zestawienie trafnie zauważonych faktów daje obraz zrozumiały dla zwykłego czytelnika, pouczający dla tych, którzy rozbierać wszystko lubią. Stąd to małe obrazki B-go są zapewne nąjudatniejszemi z jego utworów; stąd rysunek postaci zazwyczaj nic nie pozostawia do życzeuia. B. nadto jest dobrym opowiadaczem; naracya jego prawie nigdy nie była nużącą; ^rozwlekłość pojawiła się dopiero w powieściach nowszej daty. W uaracyi tej zachował on wiele z przyzwyczajeń dawniejszej szkoły po-wieściopisarskiej, często się zwracając bezpośrednio do czytelnika, a zwłaszcza czytelniczek, ale to zazwyczaj nie przeszkadza względnej przedmiotowości w odtworzeniu charakterów z prawdą i plastyką. Siła dramatyczna w układzie sytuacyi, oraz cięty dowcip pozwalają autorowi nadać swym opowieściom tę rozmaitość i świetność, która pozyskuje sobie i podbija czytelników. — Jako komedyopisarz wykazał B. niezwykły zapas werwy satyrycznej i umiejętność w przedstawianiu sytuacyi iście komicznych. Satyra ta i ten komizm nie sięgają wprawdzie wyższych kręgów życia, lecz się zatrzymują przeważnie na jego poziomie i powierzchni, mają one tę niepowszednią zaletę, iż nie są sztuczne, iż wywołują śmiech szczery i zdrowy, dający chwilę wytchnienia umysłom znużonym i przygnębionym. Szereg komedyj B-go poczyna się od r, 1867, kiedy się pojawili „Radcy pana radcy“; potem ukazało się: „Polowanie na męża“ (1869 r.), potem „Pracowici próżniacy“ (1871), następnie „Emancypowane“ (1873), gdzie wyszydzona została obyczajowa emancy-pacya kobiet, dalej: „Młodzież pozłacana“ (1876), w której odmalował autor próżniacze życie młodego pokolenia z niby arystokratycznych rodzin, fraszka w 2-ch odsłonach p. n. „Na łonie natury“ przerobiona z młodzieńczej pracy prozą p. t. „Obrazy i obrazki z tatrzańskiej wycieczki“, a wyśmiewająca konwencyonalną afektacyę względem piękności, przyrody, użytą za wędkę do złowienia męża, dalej: „Rodzina Dylskich“ (1875), przerobiona z powieści: „Byle wyżej“; „Grube ryby“; „Krewniacy“ (1879); „Sąsiedzi“, oraz 3 fraszki: „Teatr amatorski“ (1879); *0 Józię“ (1881); „Zakładam dziennik“, trzyaktowa

komedya „Dom otwarty“ (1883), która miała ogromne powodzenie, jak niemniej „Gęsi i gąski“ (1887), wreszcie najnowsze sztuki: „Piękna kobieta“; „Ciężkie czasy“; „Klub kawalerów“ i dyalog satyryczny: „Komedye z oświatą“, wymierzony przeciwko udanemu ze strony arystokracyi zajęciu się wykształceniem ludu w celach jedynie partyjnych. Za pośrednictwem sztuk swych B. umiał napełnić teatr wesołym rozgwarem, nie gardząc ani trywialnemi efektami, ani tłustemi konceptami. Budowa komedyj jego jest zazwyczaj wadliwa, akcya niezawsze bywa umotywowana, charaktery często umyślnie przechodzą w karykatury; trafność atoli pochwyconych rysów, pojedyncze osobistości ze świata powszedniego, wybornie skreślone, każą, przynajmniej podczas przedstawienia, zapominać o tych ujemnościach. Postaci dodatnie są pospolicie sztywne, ogólnikowe, kaznodziejskie i przedstawiają się jako wymysł autora, który chciał wypowiedzieć morał; w komicznych natomiast mamy kilka charakterów nowych, nieznanych dawniejszej koinedyi naszej, bo wytwo-tworzonych pod wpływem stosunków doby najświeższej. B. zna najlepiej Kraków i jego okolice; był u nas bodaj pierwszym, co w formie powieściowej rozsławił Tatry i Zakopane; a tajemnice i właściwości rodzinnego grodu doskonale rozumiejąc, wybornie je odtwarza. Ilekroć zejdzie z dobrze sobie znanego gruntu, tyle razy słabną jego zalety pisarskie; robi więc to bardzo rzadko, pojmując cechy swej siły, jako obserwator i twórca.—Na polu publicystyki B. dawniej był czynnym; sam nawet wspólnie z J. K. Turowskim wydawał czasopismo dla niewiast, gdzie pomieszczał i rozbiory krytyczne, i „wykład literatury polskiej“. W związku z owo-czesną działalnością w tym kierunku zostaje stu-dyum p. u. „Kobiety dramatów Słowackiego“ (1867). Uznanie zalet talentu swego znalazł nietylko wśród rodaków, którzy w 1884 uczcili 25-leciejego pracy piśmienniczej, ale także w literaturze czeskiej i rus-skiej, gdzie wiele jego utworów, zarówno powieściowych, jak dramatycznych, przekładu się doczekało, a niektóre sztuki weszły w tłómaczeniu do repertuaru teatralnego; szczególniej wśród Czechów cieszy się B. znacznym rozgłosem.—O B-im pisał szczegółowiej Cz. Pieniążek (1888).

Bałudiański Michał, w Rossyi zwany Bału-gjański, słowak (* w Górskiej Olsza wie (Eelsë-Olswa) 1769 r.—f w Petersburgu 1847). Studyo-wał prawo, najpierw w akademii w Koszycach, potem zaś w uniwersytecie wiedeńskim. W dwudziestym roku życia został powołany na profesora akademii w Wielkim Waradynie, gdzie oprócz prawa powszechnego, politycznego, finansowego i handlowego, wykładał statystykę i dzieje, w roku zaś 1796 zajął katedrę ekonomii politycznej w Peszcie, skąd w r. 1804 minister, hr. Nowosilcow, zaprosił go do Petersburga, na katedrę tegoż przedmiotu w instytucie pedagogicznym. Tu wysokie jego zdolności i nauka gruntowna rychło mu zjednały wziętość tak wielką, iż wkrótce zawezwano go do udziału w pracy komisy i, zajmującej się ułożeniem zbioru prawa—i pozyskano w nim tak dzielnego współpracownika, iż można bez wahania powiedzieć, że wszystkie najważniejsze referaty w kwestyacli politycznych, głównie zaś w dotyczących skarbowośei i spraw włościańskich, które z rzeczonej komisyi wychodziły i wpływ bezpośredni wywarły na prawodawcze przedsięwzięcia cesarza Aleksandra ł-go, były dziełem B-ego. W r. 1816, gdy instytut pedagogiczny przekształcono w główny instytut pedagogiczny, B. zamianowany został dziekanem fakultetu fllozoficzno-prawnego; potem, kiedy w r. 1819 zakład ten zamieniono na uniwersytet, on otrzymał w nim katedrę encyklopedyi nauk politycznych i prawnych, oraz ekonomii politycznej, przy otwarciu zaś uniwersytetu został wybrany na rektora.

Rektorstwo jego w bardzo trudnych czasach przypadło, naprzód bowiem podlegać musiał ówczesnemu dyrektorowi uniwersytetu, Kawelinowi, który się trzymał zgubnego dla nauki kierunku Magnickiego.

Następnie, kiedy miejsce uwolnionego od obowiązków kuratora, Uwarowa, zajął Runicz i zaczął prześladować profesorów za mniemaną ich wolnomyślność, a kazawszy zawiesić lekcye, ustanowił sąd uniwersytecki, pod który oddał naj niesłuszni ej: Hermana, Arsenjewa, Halicza i Raupacha, B. złożył obowiązek rektora. Musiał wszakże, jako profesor, brać udział w pomienionej komisyi, ale zaprotestował przeciwko jej czynności, oświadczając, że protokóły jej są fałszywe i że redaktorowie ich jedno dodali, drugie przekręcili, a głosy warunkowe połączyli z bez-warunkowemi ; na posiedzeniu zaś 3 (15) listopada 1821 r. tak był oburzony formą inkwizytorską in-dagacyj, iż ze wzruszenia stracił zmysły. Zaraz też uwolnił się i od wykładów, do roku jednak 1824 zaliczał się do grona profesorów. Przed tem jeszcze, od r. 1813 do 1817, B. wykładał nauki polityczne wielkim książętom: Mikołajowi i Michałowi Pawłowiczom; to też pierwszy z nich, zostawszy cesarzem, gdy powziął zamiar powierzyć Sperańskiemu ułożenie praw, na bezpośredniego wykonawcę tak wielkiego zadania wybrał B-ego. Zamianowany naczelnikiem drugiej sekcyi, B., pod głównym kierunkiem Sperańskiego, świetnie wywiązał się z swego zadania i oddał znakomitą usługę olbrzymiemu dziełu russkiej kodylikacyi, któreby bez dzielnej jego pomocy niepodobnem było do wykonania; to też cesarz Mikołaj, na pamiątkę pracy jego, przy układzie 15 tomu zbioru praw kazał umieścić w jego herbie cyfrę XV. Podniesiony do godności sekretarza stanu i senatora, B. aż do zgonu nie ustawał w pracy swej naukowej, nic wszakże nie drukował, ale stu-dyum jego, p. t. „Hsoópa^eHie pa3JmuHHXT> xo-3»âcTBeHHLixrL cncTeMï»“, wysoko było cenione przez studentów.—(„3Hn,HKJioue^iiuecKiii cjioimpb“, pod redakcyą prof. Andrejewskiego).

Bałwan Ob. Fale morskie.

Bam, ważne miasto handlowe w perskiej pro-wincyi Kirman, w zaklęsłości między łańcuchem Kohrud (na zachodzie) i Kuh-Kafut (na wschodzie), w odległości 180 kil. na południe od miasta Kir-manu. B. jest naj ludniej szein miastem we wschodnim Kirmanie, liczy bowiem 10,000 rn-ców, trudniących się przeważnie handlem, i zalicza się do najpiękniejszych w całej Persyi; otaczają je przepyszne gaje pomarańczowe, cytrynowe, palmowe, a nade-wszystko słynne ze swej dobroci sady granatowe.¹*-Bamaku (Bammaku), ważna osada francuska w górnej Senegambii, na lewym brzegu Nigru, w odległości powietrznej 980 kil. od Saint-Louis, posiada silną twierdzę, zbudowaną w r. 1883 i panującą nad górnym Nigrem; załoga twierdzy składa się z 158 żołnierzy i 6 wyższych oficerów. Z St.-Louis posiada B. komunikacyę telegraficzną, zaś z Bakelem na Senegalu,—pocztową. Z ukończeniem kolei żelaznej od Bafulaby znaczenie B. wzrośnie niewątpliwie. Urodzajna okolica (około 600 kil. kw.) między Nigrem, a ziemiami Beledugów i Mandingów stanowi państewko B., zostające pod opieką francuską; mieszkańcy, w liczbie około 5,000, są silnie zbudowani, dość pracowici i zamożni, mieszkają w 24 wsiach, trudniąc się rolnictwem i tkactwem. N-Bamangwatowie plemię B e c z u a ń ski e, należące do szczepu negrów Bantu, zajmuje ważne stanowisko w dziejach środkowej Afryki. Pierwotnie B. mieszkali w północnej części ziem beczuańskich, między jeziorem Ngami i rzeką Zambezi. Za panowania potężnego władzcy Matebe, lub Matipi, granice ich rozwinęły się aż do samego jeziora, jednakże po jego śmierci, skutkiem waśni między dwoma jego synami, jedna część B. pod nazwą Batoanów (Ba-tauna) przeniosła się pod dowództwem Toneana na wschodnie wybrzeże Ngami i główne siedlisko obrała sobie przy uściu Botletli. Miejscowość ta zwała się najpierw miastem Batoanów, a potem miastem Le-czulateby. Z dwóch synów Toneana jeden był zabity przez Makololów, drugiego zaś, Leczulatebe, wziętego do niewoli, oswobodził stryj jego, Magala-koe, wcisnąwszy się w przebraniu do Makololów, a następnie wychował go i jako władcę ludowi swemu powrócił. Leczulatebe, objąwszy rządy, znacznie rozszerzył swe panowanie, rozciągając je na sąsiednich Bajejów i Buszmanów, tak, że gdy europejczycy zawitali poraź pierwszy nad brzegi Ngami, poznali go, jako „księcia jeziora“. Druga część B-ów pozostała pod władzą Khamy w dawnych siedliskach pod nazwą B-ów wschodnich. Główne ich siedlisko było u podnóża gór bamangwackich, a ich władca, Sekomo, albo Sekomi, po zwycięztwach, odniesionych nad Makololami, a zwłaszcza nad głośnymi Mate-belami, stał się tak silnym, że w szóstym dziesiątku tego wieku uważany był za najpotężniejszego władzcę na wschód od jeziora Ngami. Stolica jego, Szoszong, jest dotychczas jeszcze pierwszem miastem w tych częściach Afryki i posiada wielkie znaczenie pod względem handlowym, tem bardziej, że leży na skrzyżowaniu się dróg, wiodących z południa ku kotlinie jeziora i ku Zambezi. Liczba mieszkańców tego miasta wynosiła w szóstym dziesiątku t. w., jak obliczył Chapman, od 12 do 15 tysięcy; wedle zaś obliczenia Holuba, w ósmym dziesiątku t. w. wzrosła do 30,000. Sekomo był władcą okrutnym i o swą władzę zazdrosnym. W r. 1859 przytłumić zdołał powstanie, które miało na celu powołanie na tron Maczunga, jego brata przyrodniego. — W następstwie, gdy Sekomo własnych synów, Khamę i Khamana (którzy przyjęli chrześcianizm), prześladować począł, podejrzewając ich o chęć objęcia

władzy—został przez ludność wypędzony, a na jego ! swojej, lecz nie zawsze zasługiwał na uznanie, ja-miejsce najprzód Maczeng, a potem Khama został ! kiem otaczano go zewsząd. Do najznakomitszych na tron powołany.—Ten ostatni, z miłości dla ojca, prac B. zaliczamy: wspaniały pomnik kardynała przywołał go do kraju i ster rządów ponownie mu powierzył,—skoro jednak Sekomo złem za dobre synowi odpłacił, naówczas Khama ze znaczną częścią mieszkańców Szoszongu oddalił się, w celu szukania sobie nowej siedziby; wkrótce jednak, gdy febra przerzedziła jego ludzi, wrócił do kraju w r.

Caracciolo, w katedrze medyolańskiej, jedną z ostatnich prac Augustyna, kardynał bowiem dopiero w r. 1538 życie zakończył; dalej grobowiec rodziny Biraghi w S. Francesco, oraz grobowiec Lancina Curzio. Na szczególniejszą wzmiankę zasługują płaskorzeźby w liczbie 12, na pomniku Gastoua del Foix, nadzwyczaj wytwornie wykonane.

Bambara Bambarowie (Bamana) plemię murzyńskie, z grupy negrów Sudańskich, w Sene-gambii wschodniej, na prawem dorzeczu Senegalu, oraz po obu brzegach Nigru, a mianowicie w krajach: Kaarta, Beledugu i w południowej części krainy Bakhunu, aż do granic Massiny, na lewym brzegu tej rzeki, a na prawym w ziemi Segu i Ke-nedugu, stąd zaś na południe do kraju Wassulu (między 10°—15‘/a⁰ szerok. półn. i 5°-~12° dług. zach.). B. są bardzo blizcy Mandingów, niewiele różniąc się od nich językowo, są jednak bardziej od nich zmieszani z innemi plemionami; mimo to, są doskonałym typem murzyńskim, odznaczają się mocno ciemną cerą i siłą fizyczną; nos mają zadarty, czaszkę mocno prognatyczną, gęste, kędzierzawe włosy. Są wogóle dobroduszni, wesołego usposobienia, umiarkowani i nie odznaczają się wybitniejszemi zdolnościami, mają jednak wojownicze usposobienie, które ich nie raz do rozboju popycha (wymordowanie francuskiej expedycyi pod Galienim do Państwa Segu). Chętnie się tatuują, przeprowadzając rysy na policzkach, od ust do skroni. Za całą odzież służy im, jak i innym murzynom, prosta przepaska i narzutka bawełniana, okalające biodra. Broń ich składa się ze skałkówek angielskich, miecza, oszczepu i łuku, do którego często używają strzał zatrutych. Głownem źródłem ich dobrobytu jest uprawa roli, około której chodzą niewolnicy. Hodują ryż, kukurydzę, zboże, indygo, yams i bawełnę. B. z zamiłowaniem wyrabiają dość misternie rozmaite przedmioty ze złota i srebra, z żelaza zaś, któremu nie umieją nadać należytej dobroci, robią różne naczynia i broń, oprócz palnej. Tru-' dnią się także garbarstwem i wyrobem tkanin pięknych, które umieją trwale farbować; wiodą handel zbożem, złotem i kością słoniową, otrzymując natomiast sól z Sahary (handel w znacznej części znajduje się w rękach arabów). Mieszkają w wioskach, otoczonych murem, do których dostęp zewnątrz utrudniony bywa przez pola, obsiane dokoła, na szerokiej przestrzeni, specyalnym gatunkiem roślin strączkowych, mających łodygi wysokie i twarde. Jakkolwiek islam znaczne już postępy uczynił między nimi, atoli większość hołduje jeszcze fety-szyzmowi, oddając cześć Namie, którego ukazanie się zwiastuje blizki koniec żywota jednostce. Zachowują obrzezanie, namiętnie oddają się tańcowi i muzyce. W życiu społecznem klasa wyższa, szlachta (masasi), cieszy się rozmaitemi przywilejami. Kobiety uważane są za stworzenia niższe od męż-

1874 i zdobył Szoszong, wypędziwszy Sekoma.—

Większość B. sprzyja Khamie, który utrwalił bezpieczeństwo w kraju, zaprowadził porządek i wydał surowy zakaz używania trunków. Plemię B-ów

\1

Fig, 238. Bamangwat

powstało w następujący sposób: szczep Baharutsów podzielił się na kilka gałęzi, z których każda w pewnym przeciągu czasu rozpadała się znowu na mniejsze oddziały. Jeden z takich oddziałów, pod nazwą B., osiadł na ziemiach od Ngami do Zambezi.

Pod względem obyczajów i wyobrażeń B. niczem nie różnią się od innych plemion Beczuańskich.

N.

Chętnie używają szklanych perełek, które zawieszają na biodrach, szyi i nogach; oddają cześć gatunkowi Antylopy (Cephalophus mergens), noszą płaszczyki ze skóry i mieszkają w namiotach małych. Godne są uwagi ich duże gliniane naczynia, w które zsypują zboże. (Ob: „Siedm łat w Afryce południowej“ D-ra

E. Holuba.).

Bamba: 1) B., kraina w Afryce zachodniej na terytoryum portugalskiem w Angoli, na południe od dolnego biegu Kongo, w dorzeczu rzeki Lelundo.

Gęsto zaludniona, odznacza się bardzo zdrowym i przyjemnym klimatem, obfitością wilgoci, urodzajnością gruntu i bogactwem kruszców i soli.

Główne miasto tejże nazwy, nad rzeką Malundo. N

Bambaja Augustyn, znakomity rzeźbiarz z Medyolanu, właściwie Busto Augustyn, ur. około r. 1480. Współcześni nadawali mu przydomki: Bambaja, Bambara, Zarabara, Zarabaglia. Z początku wykonywał drobne prace z marmuru — większe zapewniły mu rozgłos w końcu XV stulecia. Gdy czyzn, którzy mogą w każdym czasie żony swe spoczął na laurach raz zdobytych, aż do zgonu 1548, dawać w zastaw, jeśli ich nędza do tego skłoni, nie tylko, że nie starał się o powiększenie sławy a nawet oddalać według woli, mając przy tern pra-

N.

wo, żądania zwrotu posagu, złożonego ojcu zaślubionej kobiety. Politycznej jedności B. nie mają; część ich znaczna (w Beledugu) podlega władzy francuzów; nad częścią, mieszkającą w Segu i w Ka-arcie, panują Tukulerowie, uznający protektorat Francyi; B. w Bakhuna ulegają arabom, B-wie zaś południowi składają hołd mahometańskiemu państwu Samory. Ogólna liczba B. wynosi około 2,000,000 osób. Ziemie ich badali: Mungo Park (1796), Raffenel (1847), Mage (1866), Lenz (1880), Gallieni (1880 — 81) i Bayol (1883). Patrz: „Le royaume de Ségou et les Bambaras“ Vignon’a (w „Nouvelles Aunales des voyages“ 1857 r. zesz. listopadowy), „Les peuplades de la Sénégambie“ Bé-renger-Féraud’a (Paryż, 1879 r.), „Mission d’exploration du haut Niger; voyage du Soudan français“ I. S. Gallieniego (Paryż, 1885 r. z dwiema mapami).

Bamberg, najznaczniejsze miasto Frankonii Wyższej, w królestwie Bawarskiem, o pół mili od lewego brzegu Menu, na wyśpię rzeki Regnicy. B. leży w słynnej z urodzajności i malowniczych okolic płaskiej kotlinie, zwanej „Italią niemiecką“; kotlina ta jest pozostałością dawnego jeziora, na którego dnie liczne strumienie osadzały żyzny muł, a ten, po spłynięciu jeziora, stał się podwaliną rolnictwa i wysoko tu rozwiniętego ogrodnictwa. Naturalne warunki, spoczywające w urodzajności gleby, zostały wsparte dogodnem położeniem handlowem przy zbiegu wielkich dolin: Regnicy, wiodącej ku Norymberdze i wyżynie bawarskiej, oraz Menu, który z jednej strony prowadzi w górę do węzła Fichtelu, a z drugiej—w dół rzeki, ku Renowi. To też B. stał się bardzo wcześnie punktem opornym dla posuwającej się ku wschodowi kolonizacyi niemieckiej i warownią obronną przeciw elementom słowiańskim,— a wzrastające z każdym rokiem znaczenie i dobrobyt, przy piękności okolicy i łagodności klimatu, uczyniły zeń główne miasto całej Frankonii, której wszystkie powaby zdaje się skupiać w sobie. Nie bez słuszności zatem powstało średniowieczne o B-u przysłowie: „Gdyby Norymberga była moją, chciałbym ją w B-u spożywać“. Że pomimo tak przyjaznych warunków B. dał się prześcignąć Norymberdze, nie mającej ani tak żyznej gleby, ani tak łagodnego klimatu i malowniczych okolic, ani wreszcie tak dogodnego położenia geograficznego, to przypisać należy stosunkom politycznym; gdy bowiem ta ostatnia rządziła się samodzielni* i cieszyła się opieką cesarzów niemieckich, którzy licznemi przywilejami ubezpieczali jej przemysł i handel, to B., jako miasto biskupie (1007 r.), pozostawał pod rządami władzy duchownej, którą, jako swobodę jego krępującą, wielokrotnie, choć bezskutecznie, zrzucić usiłował. B. leży na wyśpię, utworzonej przez Re-gnicę; teren jego jest płaski, nieco sfałdowany, ulice nieregularne, ale dobrze zabudowane i schludnie utrzymane; dawne mury miejskie zniesione. Cechą charakterystyczną miasta jest jego swobodne otoczenie: z każdej dzielnicy wychodzi się wprost na otwarte pole, a ta okoliczność, w połączeniu z wielką ilością ogrodów, dała B-owi przydomek „największej wsi niemieckiej“. Rozwój miasta, w porównaniu do innych, choć stały, jest bardzo powolny: ludność dzisiejsza wynosi 31,521 m-ców, z których 26,128 katolików, 4,048 protestantów, 1,248 żydów. B. jest siedliskiem arcybiskupa katolickiego (któremu podlegają sufragani : w Spirze, Würzburgu i Eichstädt) i najwyższego sądu dla Wyższej i Niższej Frankonii, ma przytem sąd handlowy i wyższy urząd cedny. Z zakładów naukowych i dobroczynnych zasługują na uwagę: liceum z dwoma fakultetami: filozoficznym i teologicznym, na miejsce dawnego uniwersytetu, który tu istniał od 1647 do 1803 r.; seminaryum katolickie i nauczycielskie, gimuazyum, szkoła realna, bogata biblioteka, kasa oszczędności, dom sierot, szpital dla obłąkanych, tak zwane „Auf-sesianum“, t. j. bursa dla młodzieży, założona w r. 1841 przez kanonika Aufsesa etc. Do wybitniejszych gmachów należą: „nowa rezydencya“, wspaniały pałac arcybiskupi, zbudowany 1698 — 1702, w stylu włoskim, przez hr. Schönborna, pamiętny w dziejach zapadłem tu wypowiedzeniem przez Napoleona wojny Prusom w 1806 r., a następnie śmiercią marszałka Berthier, księcia Nefsza-telu, który, na widok wojsk obcych, wkraczających do B-u przeciw Francyi, rzucił się na bruk z okna pałacu. Przebywał tu także, zdetronizowany w 1863 roku, król grecki, Otto III, wraz małżonką. Ratusz i tak zwany „Geyerswörth“, dawna rezydencya biskupia, leżą na wyspie Regnicy i nie przedstawiają szczególnego interesu, natomiast katedra stanowi prawdziwą ozdobę miasta, jako piękny pomnik romańskiego stylu, z epoki przejściowej. Zbudował ją w 1004—1012 r. św. Henryk, cesarz, wraz z małżonką, Kunegundą,—wszakże pożar, wynikły 1081 r., zniszczył budowlę w znacznej części; odbudowanie w r. 1110 wprowadziło wiele form ostrołukowego stylu; najświeższej restauracyi dokonał Ludwik I, w bieżącem stuleciu. Wnętrze uderza wspaniałą prostotą i posiada wiele arcydzieł sztuki i pamiątek historycznych, jak stalle, sarkofagi, nagrobne płyty metalowe, aparaty kościelne. Tu spoczywa Henryk Il-gi z małżonką, Konrad III i papież Klemens II. W pobliżu katedry zamek dziedziczny Babenbergów (Hofhaltung), gdzie Otto Wittels bach zabił króla Filipa Szwabskiego. Położenie B-u w bliskości Menu, po którym odbywa się ożywiona żegluga parowa, oraz w węźle kolei żelaznych i przy uściu kanału Ludwika, który dolinę Regnicy łączy z Dunajem,— sprzyjało rozwojowi handlu, zwłaszcza własnemi produktami,do których należą: owoce (słynne wiśnie),chmiel (znany ze swej dobroci), jarzyny i rośliny lekarskie. Przeszło 600 ogrodników zajmuje się tym zyskownym procederem na przestrzeni 740 hektarów. — Przemysł B-u zasługuje także na zaznaczenie: fabryki tytoniu, krochmalu, browary, fabryki ekstraktu słodowego, przędzalnie jedwabiu i bawełny, fabryki kafli, mebli etc. W okolicy godne są wzmianki: Michelsberg, z byłym klasztorem benedyktynów, sekularyzowanym w 1802 r., a założonym przez św. Ottona (dziś szpital miejski); Altenburg, wieża, pozostała po starym zamku Babenbergów, od których B. wywodzi swe imię; gaj T e r e s y na wyśpię Regnicy i wioska Buc h, ulubione miejsca wycieczek zamiejskich. Herb miasta: rycerz w pan-

przechodzi w moc cesarza Ottona II, który podaro- i bawarskich rozróżnić niemożna, wał go Henrykowi Bawarskiemu. Cesarz Henryk II ¹ Bamberger Henryk, lekarz współczesny (ur. Święty, wraz z małżonką, Kunegundą, ustanawia 27 grudnia 1822 r. w Pradze), w mieście rodzin-w B-u biskupstwo (1007 r.) i, jako uposażenie, ofia- nem przykładał się do medycyny i uzyskał stopień ruje mu miasto, ludne już wówczas i kwitnące, doktora 1847 r. Potem studyował w Wiedniu Rządy biskupie niezbyt szanowały prawa i swobody | w czasie, gdy Skoda i Rokitansky zadziwili mieszczan, co wywoływało częste, niekiedy poważ- i właśnie świat lekarski swemi przełomowemi praca-ne. zatargi, ze szkodą dalszego rozwoju. Wojna i mi naukowemi. B. powrócił do Pragi, został sekun-trzydziestoletuia (1032 r.), równie jak siedmioletnia i daryuszem w szpitalu ogólnym, w 1849 i 1850 (1757), oraz czasy rewolucyi francuskiej (1796), asystentem kliniki lekarskiej, potem od r. 1851 — dały się miastu we znaki. Od r. 1802 B. należy 1854 bawił w Wiedniu, jako asystent słynnego

eerzu z tarczą i chorągwią. —; Dzieje. B. był ks. Wirteinberskiego i wielk. ks. Meklemburskiego, pierwotnie osadą, która rozłożyła się dokoła zamku Styl jego prac trzyma środek pomiędzy naturaliz-hrabiów na Babenbergu—i która staje się miastem mem a stylizmem; w końcu wpadł w manierę,

w 973 r. Po ścięciu Adalberta II Babenberga, B. i skutkiem której krajobrazów jego hiszpańskich od

w. o.

. .AÏÏpMI

■

-- =3»wmsm «sc

.W--:'

£•• .'-"VT-, -

WÊÊmÊÊ/m

■ iK ?:j

“W i )    - I

) | ) s

ISallla:

mij

i ">iî

| W.\

O p p o 11 z e r a, aż wiosną 1854 powołany został na professora patologii szczegółowej w Wiirzburgu, gdzie podówczas wydział lekarski pełnym świecił blaskiem imion uczonych (Virchow, Schönlein i t. d.). Tu B. rozwinął nader płodną działalność naukową. W r. 1872, po śmierci Oppolzera, został jego następcą na katedrze patologii i terapii oraz dyrektorem kliniki lekarskiej w Wiedniu. Jego wykłady, pełne głębokiej myśli, obok prostoty i ścisłości w przedstawieniu m.iteryału klinicznego, oraz rozległej wiedzy lekarskiej, uczyniły go jednym z luminarzy wydziału lekarskiego. Z dzieł jego wymienić należy jako główne: „Lehrbuch der Krankheiten des Herzens“ Wiedeń 1857. —„Die Krank-

b«

'■aH/

nnnr.'

-OflH

mm

rt: ■■r, '

jjyw

iii

Fig. 239. Katedra w Bambergu.

And. S. Dr A. P.

F— n.

lieiten des chylopoetischen Systems“ (jako toin 5 zbiorowej patologii szczegółowej, wydanej przez Vir-chowa) Wiirzburg 1864, przełożone na język holenderski, włoski i rossyjski—wreszcie dziejowo-na-ukową rozprawę „Ueber Bacon v. Verulam“ Wiirzburg 1865.

do Bawaryi.—B- w Bawaryi, górnej Frankonii, sta-cya kolei żelaznej; posiada zakład leczniczy i przytulisko dla obłąkanych, pod godłem St. Getrou. Zakład powstał w 1805 r. i zostaje pod kierunkiem dra Burgera.

Bamberger Fryderyk, malarz niemiecki, krajobrazista (* 1814 r. w Wirzburgu f 13 sierp.

1873 r. w Soden. W Dreźnie rozpoczął naukę rysunku a w Berlinie do akademii uczęszczał, był naprzód uczniem Krausa a następnie w dekorator- ! znajomością spraw finansowych i ekonomicznych, ni w Kassel. W 1832 r. udał się do Monachium, j ogłaszając się zwolennikiem zasad wolnego handlu, a w 1835 r. ilustrował dzieło Braunfeinda „Das j Z publicystycznych jego zdolności korzystał lir. Bi-Mainthal“. W

Bamberger Ludwik (ur. 22 wrześ. 1823 r.), pisarz i polityk niemiecki, pochodzi z rodziny żydowskiej w Moguncyi; studyował prawo w Giessen, Heidelbergu, Getyndze. (1842—45); 1848 r. w charakterze redaktora wolnomyślnej „Gazety Mogun-ckiej“ brał udział w ruchach powstańczych, po wypadkach marcowych w Berlinie i Wiedniu, a zmierzających do zjednoczenia Niemiec w Rzplitej lub cesarstwie konstytucyjnem; walczył w szeregach powstańców w Palatynacie południowym i w Ba-deńskiem; po upadku rewolucyi schronił się do Szwajcaryi, zaocznie na śmierć skazany. Przebywał następnie kolejno w Szwajcaryi, Anglii, Belgii, Holandyi, pracując w zawodzie handlowym; osiadł następnie w Paryżu, gdzie jako kierownik znacznego domu baukierskiego zrobił majątek. Korzystając z amnestyi powszechnej 1866 r., wrócił do kraju, obrany (1866) do parlamentu celnego; 1871 r. obrany w Moguncyi posłem do sejmu cesarstwa, gdzie przyłączył się do stronnictwa narodowo-libe-ralnego i niebawem odznaczył się wymową tudzież

1845 r. podróżował po Normandyi j smark podczas wojny francusko-niemieckiej; z jego i Anglii, a następnie po Hiszpanii, osiadł w Mona- j to polecenia napisał B. szowinistyczny pamflet „Zur chium i malował krajobrazy hiszpańskie. Pracował Naturgeschichte des französischen Krieges“ (1871); dużo dla królów bawarskich: Ludwika 1 i II, dla używany był też do misyj politycznych w Alzacyi.

Od 1873 r. jest w sejmie przedstawicielem miasta i pitułę. Z następnych biskupów, godni są wzmianki-Bingen w W. Ks. Heskiem.—Wielki przeciwnik so- Ekbert, hrabia Andechsu (1203 —1237), podejrzany cyalizmu państwowego, mimo całej usłużności dla kanclerza, stanął z nim w sprzeczności od 1879 r., kiedy ks. Bismark, zerwawszy z dotychczasowemi tradycyami swojej polityki, coraz wyraźniej przechylać się poczynał w kierunku protekcyjnej polityki gospodarstwa społecznego. Odtąd B. w rozprawach parlamentarnych staje w opozycyi z rządem i większością własnego stronnictwa narodowo liberalnego, zbliżając się natomiast do partyi postępowej Richtera. W 1881 r. razem z dwudziestu swymi przyjaciółmi politycznymi otwarcie zerwał z naród.-liberaln., tworząc nowe stronnictwo „secesyonistów“, czyli „unii liberalnej“, które już z chwilą otwarcia następnej sesyi sejmowej (1884) zlało się zupełnie z partyą postępową. W tern ostatniem stronnictwie należy odtąd B. do uznanych przywódców. Z licznych jego pism zasługują na wzmiankę: „Erlebnisse aus der pfälzischen Erhebung“ (1849), „Monsieur de Bismarck“ (1868), „Die fünf Milliarden,,

o współudział w zabójstwie Filipa Szwabskiego, a następnie, po powrocie z Palestyny, walczący z Bernardem, księciem Karyntyi, o położone tamże posiadłości B-go b-stwa; Poppo z Meranu, za marnotrawstwo złożony z godności; Henryk v. Schmiedefeld (1242—1258), obdarzony przez cesarza tytułem księcia biskupa; Leon III Babenberg (1351— 1362) otrzymujący prawo bicia monety; Lambert Brunn (1374—1398); Fryderyk Aufsess (1421 — 1431), który rzeka się stanowiska dobrowolnie, z powodu faworyzowania mieszczan przez cesarza; Antoni Rotenhan (1431 —1459), który, wypędzony przez mieszczaństwo, rzuca na nie klątwę, a wreszcie zdobywa Bamberg i cofa mu niektóre przywileje; Jerzy I Schaumburg (1459—1475) który wprowadza sztukę drukarską; Filip, hr. na Henne-bergu (1475—1487) który wypędza żydów; Henryk III z Trockau (1487—1501), obracający bogactwo, zgromadzone przez poprzednika, na prowadzenie wojny z Kazimierzem, margrabią Brandenburskim, Jerzy III z Limburga (1505—1522), doradca cesarza Maksymiliana I, wydawca bamberskiej ustawy kryminalnej (Bambergensis constitutio criminalis), pozostawał w korespondencji z Lutrem i nie pozwolił na ogłoszenie zwróconej przeciw temuż bulli papieskiej; wreszcie Weigand Redwitz (1522 — 1556) stara się paraliżować rozszerzanie luteranizmu, lecz zmuszony w końcu do ucieczki przez zbuntowane chłopstwo. W epoce reformacyi, znaczna część dy-ecezyi odpada do protestantyzmu, a podczas wojny trzydziestoletniej, Gustaw Adolf z bamberskiego i wircburskiego biskupstwa tworzy w 1631 r. księstwo Frankonii, które kanclerz Oxenstierna oddaje w lenno Bernardowi Wejmarskiemu. Zmiana ta wszakże nie trwała długo, gdyż wojska cesarskie przywróciły dawny stan rzeczy po bitwie pod Nör-dlingen 6 września 1634 r. Ostatnim biskupem przed sekularyzacyą był Krzysztof-Franciszek v. Buseck, który przed francuzami uciekł w 1796 r. do Pragi, ustanowiwszy swego siostrzeńca, Fechen-bacha, koadjutorem i następcą. Traktat lunewilski sprowadza tymczasem sekularyzacyę biskupstwa na korzyść Bawaryi, która tworzy z niego okrąg bamberski. Dzisiejsze biskupstwo, podniesione w 1817 roku do godności arcybiskupstwa, leży w granicach częścią średniej, częścią wyższej Frankonii. (Por. Jäck: „Geschichte der Provinz Bamberg“ 1006—1811, Bamberg, 1811; Tenże. „Bamberger Jahrbücher, v. 741 — 1833.—Tamże 1829—1834; Jaffé: „Monumenta Bambergensia“ Beri. 1869).

Bamboccio Antoni. Malarz i rzeźbiarz ur.

(1873), „Deutschland und der Socialismus“ (1878),

„Die Secession“ (1881). Jest współpracownikiem wielu czasopism niemieckich; pisuje też do angielskich miesięczników, gdzie 1891 r. wywołało wiele hałasu surowe jego studyum o prasie niemieckiej.

F. J.

Bamberska ustawa karna (Bambergensis Gonsti-tutio Criminalis), była to ustawa karna, ogłoszona w r. 1507 dla miasta i okolicy Bamberga, przez księcia biskupa Jerzego von Limburg. Zaprojektowaną została przez Jana, zwanego walecznym, barona von Schwarzenberg i Hohenlandsberg, który pozostawał w służbie biskupa Bainberskiego; ogłoszono ją drukiem kilkakrotnie: w r. 1507, trzy razy w 1508, a ostatnio w r. 1531. Niezmiennie prawie była ona wprowadzoną jako obowiązujący kodeks dla krajów frankońskich, okręgu brandenburskiego przez markgrafów Jerzego i Kazimierza brandenburskich. Później, po wielokrotnem przerobieniu, była ogłoszoną przez cesarza Karola V-go za ordynacyę karną dla spraw gardłowych (Helsgerichts-Ordnung) pod nazwą „Carolina“, stąd też zwano Bamberską ustawę matką, a Brandenburską siostrą Karoliny. Wydanie ustawy karnej Karola V-go i zarazem ustaw Bamberskiej i Brandeburskiej nastąpiło staraniem Zópfła (powtórne w Lipsku 1876 r.).

And. S.

Bamberskie biskupstwo, założone w 1007 r. przez cesarza Henryka II, w celu germanizacyi słowian sąsiednich, obejmowało przedsekularyzacyą w 1802 r. około 210,000 m-ców na 3,580 km. [_]. Pierwszym biskupem był kanclerz cesarski Eberhard 1007—

w Piperino 1351 r., uczeń Masaccia, którego smakiem się przejął. W r. 1407 wykonał na koszt arcybiskupa Minutolo bogato ozdobne drzwi do katedry neapolitańskiej, w stylu gotyckim. Jest także grobowiec biskupa Minutolo, który, zostawszy kardynałem, zmarł w roku 1412. B. jest wykonawcą grobowca w S. Lorenzo, w Neapolu,—świadczy o tern podpis łaciński z datą r. 1421. Kaplica St. Trinita w St. Chiara posiada grobowiec, wykonany przez tegoż artystę. Rok śmierci B. niewiadomy; dożyć

1040) a jego następcą Suidger, obrany papieżem w 1046 r. pod imieniem Klemensa II. Szósty z kolei biskup, Herman, (1066 —1075) został, z powodu symonii, pozbawiony swego stanowiska; po nim nastąpił Rupert (1075—1102), którego Grzegorz VII, obłożył klątwą za sprzyjanie Henrykowi IV, później wszakże ułaskawił i do dawnej godności przywrócił.—Kolejno zasiadają na krześle biskupiem: Otto I święty (f 1139), który poniósł śmierć męczeńską przy nawracaniu pomorzan, i Egil bert (1139—1146), od którego czasów biskupi wvbierani są przez ka-

wskazują, że pewna część przybyszów niemieckich, z okolic wspomnianych miast, pod Poznań nadciągnęła; dawniej zwano ich Szwabami. Przybywali tu oni w połowie w. XVII, na początku i w połowie XVIII. Długi pobyt upodobnił osadników tych w znacznej mierze do ludności miejscowej. Wyobrażenie stroju widzieć można w Kolberga „Poznańskiem* 1,60. Tamże (przypisy do str. 46 i 60) słusznie zwrócono uwagę na pierwotne podobieństwo stroju bam-berskiego do słowiańskiego, a to z powodu, że okolice Bamberga zamieszkiwali niegdyś Słowianie. Musieli ci przybysze odznaczać się krępą a pękatą budową, bo od nich lud poznański nazywa pam-prami lub bambrami woły, małe a grube, oraz takież jabłka.

musiał późnej starości, gdyż w 70 roku życia jeszcze był czynnym.

Bamboccio Piotr (ob. Laar).

Bambocciady, rysunki i obrazy karykaturalne, satyryczne, komiczne. Nazwa tego rodzaju rysowni-ctwa i malarstwa poszła od wyobrażeń żebraków, rozbójników i tym podobnych, jakiemi obrazy swe zapełniał Piotr van Laar (ob.) malarz hollenderski, obdarzony przydomkiem włoskim Bamboccio, od postaci karłowatej nadanym Laarowi w czasie kilkunastoletniego pobytu w Rzymie, około połowy XVII wieku.

Bambokowie (Bamboko, Bambuko), plemię murzyńskie, należące do północnei gałęzi szczepu Bantu w Afryce zachodniej, na terytoryum Kamerunu, nad odnogą Gwinejską, i na zachód od gór Kameruńskich, liczy około 12,000 osób. Najważniejsze osady tego plemienia są: Bomana i Bibundi u stóp góry Mongo-ma-Loba. Kraj B-ów badał Rogoziński w r. 1883.

j. K

N.

Bambuk, kraina w Senegambii francuskiej, obejmująca około 20,000 kil. kw., i ograniczona rzekami: Falemą od południa i zachodu, a Senegalem od wschodu i północy, między 13°—14° 45' szerokości półn. 10°45'—12°I5' długości wsch. Gr. Środkiem Bamborougłl, niegdyś znaczne miasto, obecnie tej krainy, od południo-wschodu na północo-zachód, licha wioska na wybrzeżu m. Północnego w lirab- ciągnie się pasmo gór Tambaura, w których biorą stwie Northumberland w Anglii, licząca ledwie swój początek liczne strumienie, wysychające niemal 500 mieszkańców, posiada zamek B. Castle, jeden zupełnie w czasie posuchy, a wylewające na zuacz-z najdawniejszych w Anglii, założony w roku 550, ną przestrzeń w porze dżdżystej, trwającej cztery

przez króla Northumberlanda Idoura.

N.

miesiące (od lipca lub sierpnia do grudnia lub stycz-Bambry, nazwa ludności pochodzenia niemiec- nia). Klimat wogóle gorący, niezdrowy, zwłaszcza kiego, pod Poznaniem, we wsiach Winiary, Wilda, podczas deszczów. Grunt bardzo żyzny, wydaje na Dębica, Rataje, Zegrze, a w części Jeżyce i Gór- równinach ryż, kukurydzę, proso, maniok, rośliny

16

l&T

pilN

ll

ii

ii

i* . -

Fig, 240. Bamberki z wsi Winiary pod Poznaniem.

strączkowe, palmy, banany, winogrona, bawełnę i rośliny włókniste; zbocza gór pokrywają bujne trawy, lasy pełne są rozmaitych gatunków drzew farbiarskich. Góry obfitują w pokłady rudy żelaznej, złota, srebra i rtęci, a na dnie niemal wszystkich rzek tambaurskich znajduje się piasek złotonośny. Najważniejsze pokłady złota są w Gueseba nad rzeką Falemą, w Serekhoto, (na północ od Gueseba), i pod Kénieba (na prawym brzegu dolnej Falemy). Mieszkańcy B-u należą głównie do szczepu Mandingów, a częścią do Bambarów, wyznają islam; generał Faidherbe obliczał ich na 60,000 głów, inni podawali cyfrę 100,000, a nawet 800,000. Bam-barowie trudnią się przeważnie rolnictwem, hodowlą bydła (piękne rasy owiec i bydła rogatego) i pszczel-nictwem na wielką skalę; obok tego wypłókują złot# niedopuszczając do tego zajęcia europejczyków, i wyrabiają rozmaite przedmioty z metalu i skóry; atoli najmilszem ich zajęciem jest myśliwstwo. Prowadzą handel złotem, kością słoniową, skórą, pió-| rami strusiemi i innych rzadkich ptaków (zwłaszcza j kosa =.Lamprotomis oenea), otrzymując wzamian sól, j materye bawełniane i inne tkaniny. W części północno-wschodniej wzdłuż Senegalu przechodzi kolej żelazna Médine-Bafoulabe, która będzie przedłużona do Baniaku nad Nigrem. Do ważniejszych miast czyna, mniej lub więcej spolszczonej. Bambry i Barn- B. należą: Farabana (stolica) i Kénieba w północnej berki w znacznej części zaopatrują Poznań w wik- części kraju, Dialafara w środku, Kholobo nad Fa-tuały w dnie targowe;'odznaczają się strojem, szcze- j lemą i Kundiou na południe. B. był niegdyś jedno-gólnie kobiety, od ludności rdzennej. Nazwa ich po- ; litem silnem państwem, obecnie rozpadł się na kilka chodzi od miasta Bamberg (chociaż pierwotnie miano | części; a właściwie każda wioska ma swój osobny to było słowiańskie i brzmiało niezbyt dawno Ba- i zarząd i swojego naczelnika (fariam). Jeszcze w XV benberg“babia góra); inaczej lud miejscowy zowie | st. osiedli w B-u portugalczycy, oddając się poszuki-ich jeszcze Durlakami, od m. Dariach; nazwy te ' waniom złota; atoli wkrótce, chciwością i gwałta-

mi oburzyli na siebie ludność miejscową i byli przez krzemionkę, wapno, glinkę i tlennik żelaza, zwane nią wygnani. W połowie st. XVIII założyli tam Tabascheer Tabaschir, Tabaxir, na wschodzie uży-francuzi swoje faktorye, poczem, postępując wzdłuż wana jako lek przeciwspazmowy, ściągający i wzmac-Senegalu, obronili B. przed Hadżi Omarem; ta oko- niający, zwłaszcza w zamuleniach, pluciu krwią, liczność skłoniła naczelników miejscowych do za- suchotach płuc, zatrzymaniu moczu. Liście znów warcia ugody z Francyą w r. 1859, mocą której uważają za czyszczące krew i popędzające czyszcze-uznali protektorat francuski nad całym krajem. B. nia miesięczne i po-połogowe, zażywając je w od-badali pod względem geograficznym: Compagnon warze. Młode wypustki używają się na pokarm, (1716); Golberry (1787); Houghton (1791); Mungo- jako jarzyna, a zaprawione właściwym sposobem, Park (1797 i 1805); Tourett (1824); Raffenel przychodzą nawet do Europy, pod nazwą Achar. (1854); Pascal (1859); Mage (1864); Lamortiny (1879); j Grubych ździebeł używają do budowania chat, na Bayol (1881); Collin (1884) i inni. Ob. „Voyage dans l’Afrique occidentale“ Raffenela (Paryż, 1846) i „Revue algérienne et coloniale“ Marcha (1860). N- j Bambus (Bambusa Schreb.). Rodzaj z rodzi- | ny traw, typ plemienia Bambusowych (Bambuseae).

Rilll

III

w

W,

UJ

.j

IM

Si

as

]ij

SM

iS§t

ai

Im

Obejmuje on trawy olbrzymie, drzewiaste, rosnące w strefie gorącej Azyi, Afryki i Ameryki. Kłoski ich, ułożone w wiechę, składają się z wielu kwiatów, które albo wszystkie są dwupłciowe, albo dolne płonne, zredukowane do samego przykwiatka w kształcie plewki; górne męskie i tylko środkowe, mniej lub więcej liczne, płodne. Kłoski w nasadzie •opatrzone w dwie plewy bezostne i wklęsłe; każdy z kwiatków dwupłciowych składa się z dwóch ple-wek skóreczkowatych: niższa z nich wklęsła, ostro-kończysta lub szydełkowata, wyższa zaś szczupła i dwułódkowata; plewinki trzy, całe i rzęsowate.

'à

'i

•<

I; V

j.

i"

li

Ryl

Mmm

ys®

mam

mmiWk

..V

O.V,

WW»* ja¹.

Fig. 241. Bambusa arundinacea.

Pręcików 6 (rzadziej 3). Zalążnia beztrzonkowa ze szczytem gładkim lub omszonym; szyjka bardzo długa, omszona, rozdzielona na dwie lub trzy gałęzie znamieniowe, pierzaste. Owocem jest ziarn-czak, zamkięty w plewinkach, lecz swobodny. Potężne źdźbła B-ów wyrastają kępiasto z kłączy podziemnych,rozgałęzionych i taksamo, jak u wszystkich traw, wewnątrz są puste, poprzedzielane w kolanach przegrodami; z ich kolan wyrastają okółko-wo mniej lub więcej liczne gałęzie, okryte dość szerokiemi liśćmi, a niekiedy i ciernie. Dobrze poznanych liczy się dwanaście gatunków, z których najgodniejszym uwagi jest B. trzcinowy (B. arun-■dinacea Retz.), pochodzący z Indyj wschodnich, obe--cnie rozpowszechniony po wszystkich europejskich koloniach, znajdujących się w strefie gorącej. Kolosalna trawa ta w ojczyźnie swej rośnie w miejscach wilgotnych, nad strumieniami, nawet po piaskach, gdzie tworzy zwarte kępy, z kilkuset ździebeł złożone. Źdźbła te, na gruntach żyznych, w klimacie gorącym, czasem do 6" grube, a do 60' dorastające, dęte, obłe, nagie, lśniące; gałęzie ich od-stająco-zwisłe, mające każda przy podstawie po 1 naczynia do wody,^ do wyrabiania mebli i różnych lub po 2 ciernie. Liście modrawe, dość krótkie, sprzętów gospodarskich; cieńszych i jeszcze peł-.gęste, dwurzędowe, nieco tęgie, kresowane, koń- nych—na laski; najcieńszych do trzcinowania ścian czyste, w podstawie zaokrąglone i zwężone w krót- i pokrywania dachów; z wystruganych pasków plo-ki ogonek, nagie, gładkie, w brzegu ostre. Kłoski tą koszyki. Liści używają na posłania dla ludzi okółkowe, 2 — 6 kwiatowe. Kwiat jeden obupłcio- i zwierząt. Ziarna przyrządzają jak ryż. W kra-wy, a reszta męskie. Plewka niższa podłużna, jach gorących B-u tego używa się często na pali-kończysta, gładka. Znamię dwudzielne. Z węzłów sady dokoła mieszkań, które jednak mają pewną źdźbła, w pewnych epokach, wypływa sok słodki, stronę ujemną: podczas bowiem silnych wiatrów ma z którego, poddając fermentacyi, otrzymują napój powstawać w nich straszliwy szum, połączony ze alkoholowy, we wszystkich krajach, w których ta j zgrzytem od tarcia się mocnych, lecz mimo to gięt-roślina jest hodowaną. W wydrążeniu tychże węz- j kich ździebeł, który nieoswojonych z nim przeraża; -lów znajduje się właściwa istota, zawierająca w sobie przytem, wskutek tego tarcia się gładkich powierzeh-

ni, wedle świadectwa wiarogodnych podróżników, Przełożył je na język angielski Legg i wydał wynikają czasami nawet pożary. Inne gatunki j w „The Cliinese Classics“.

Bamia (Caesalp. „De pl.“ lib. XV), syn. Hibiscus Abelmoschus L.

Bamian (Bhamian), dolina w Afganistanie, między systematem Hindukuszu na wschodzie, a wyniosłością Kuli-i-Baba na zachodzie,—wiedzie przez nią droga, dość wygodna i dlatego pod względem strategicznym ważna, z Kabulu przez przełęcz Had-żi-Kak do Turkestanu afgańskiego. W pobliżu wioski t. im. znajduje się tak zwane miasto kamienne (sanskryckie Vaminagari).—Jest to kompleks przeszło 20.000 grot w skale wykutych, które, według podania, stanowić miały świątynię Buddy; obok tych grot znajduje się wielka ilość posągów kolosalnych, również wykutych ze skały: niektóre z nich dochodzą do 50 m. wysokości i posiadają wewnątrz schody, wiodące aż na szczyt głowy; przedstawiają one postać bóztwa i były niegdyś pomalowane lub powleczone złotem. W epoce rozszerzania islamu, groty i posągi uległy znacznemu zniszczeniu i oszpeceniu: wieść niesie, że Aurang-Zeb, cesarz Indyj mongolskich, ciągnąc na Afganistan, kazał armatami posągi te porozwalać (XVII w,), i pewna część ich znikła bez śladu. Niezależnie od pamiątek buddyjskich, dolina B-u pełną jest ruin, grobowców, meczetów, oraz innych budowli, pozostałych po da-wnem mieście muzułmańskiem Galgaleh.—O 15 km. na zachód od B-u, leżą ciekawe zwaliska miasta Zo-hak. Wąwóz bamiański był w bieżącem stuleciu widownią walk między anglikami i afganami, a mianowicie w 1840 r., gdy pułkownik angielski Denny poraził Mohammeda.—Porówn.: Julien: „Voyages des pèlerins buddhistes“ (Paryż, 1857).

Bamlit (miner.). Minerał z Barnie w Norwegii, opisany przez Axela Erdmanna, zielonawej lub ja-sno-szarawej barwy, występujący bądź zbity, bądź w promienistych, drobnoprętowych i włóknistych masach, złożonych ze słupków romboidalnych, o odłamie nierównym i zadziorowym, łupliwości bardzo wyraźnej równolegle do szerszych ścianek słupa; kruchy; C. wł. 2.98; Tw. 5 — 7. Mocno przeświecający, z silnym blaskiem perłowym na płaszczyznach łupliwości. Jest on krzemianem glinu, pokrewnym sillimanitowi (Al₂) Si 0;,.

Bampur, kraina w Persyi, na południo-wschód od Kirmanu, w Kohistanie, którego część niegdyś należała do Beludżystanu. Stolica B. jest rezydencyą naczelnika mekrańskiego, posiada niepozorną twierdzę, z załogą perską. Domy są liche i po większej części kryte słomą. Mieszkańcy, z powierzchowności przypominający murzynów, w liczbie od 4,000 do 10,000 osób, należą do sekty sunitów; część roku spędzają w puszczy, otaczającej miasto. B. położony na skrzyżowaniu się licznych dróg handlowych, nie jest bez znaczenia.    N-

J. A.

B-ów, lubo rozmiarami swemi temu nie dorównywa-j ące, są również roślinami użytecznemi dla mieszkańców krajów, w których rosną. Niektóre z nich, wytrzymujące klimat południowej Europy, bywają hodowane w ogrodach, jako rośliny ozdobne. Do takich, między innemi, należy B. czarny (B. nigra Lodd.), pochodzący z Chin. Przedstawia on liczne źdźbła zwarte, wyprężone lub powyginane, gęsto od spodu ugałęzione, lub tylko u góry, w młodym wieku jasno-zielone z plamkami czarne-mi, później zaś zupełnie czarne, lśniące. Wyrasta tylko od 3' do 5', tworząc zbite kępy, w których czarno-hebanowe źdźbła, odbijając od jasno-zielonych liści, sprawiają bardzo piękny efekt. Jakkolwiek w południowej Europie rośnie on pod gołem niebem, wymaga jednak okrycia dokoła całego krzaka z suchych liści lub słomy. Ziemi potrzebuje piasz-ezysto-gliniastej. Rozmnażają go z wypustków, które odejmują na wiosnę, sadzą w doniczki w ziemi wrzosowej i trzymają w inspekcie lub w cieplarni, dopóki nie wypuszczą korzeni. Do gruntu wsadzają z końcem wiosny. Przez kulturę otrzymano z tego gatunku odmianę o źdźbłach żółtych i liściach nieco jaśniejszych.

K .1

Bambusa (paleont.). Pod nazwą B. lugdunensis opisał paleontolog Saporta szczątki liści z pokładów średniego pliocenu w Meximieux, podobne do żyjącej dziś B. mitis w Japonii.

Aa l. S.

li. J.

Bambusium (paleont.). Pod nazwą tą niektórzy paleontologowie, a między innymi i słynny Heer, opisywali szczątki kopalne, a mianowicie: szczątki liści, cieńszych lub grubszych ździebeł, wreszcie, jak Heer, pod nazwą B. neocomense—szczątek liścia z pokładów miocenowych kantonu Fryburgskiego w Szwajcaryi. Badania wszakże późniejsze dowiodły, że szczątki te niewłaściwie zaliczano do rodziny trawiastych, bo raczej uważać'je należy bądź za szczątki skrzypów, bądź, jak liść Heera, prędzej za liść jakiegoś sagowca.

K. J.

Bambusowe (Bambuseae). Plemię w rodzinie traw, obejmujące rośliny krzewowe lub drzewiaste, dochodzące bardzo znacznych rozmiarów. Kształtem liści bardzo się różnią od innych traw, gdyż te u nich ku nasadzie są zwężone. Plemię to obejmuje rodzaje: Bambusa Schreb., Melocanna Trin., Schi-sostachyum Nees, Nastus .1., Guadua Kunth., Arundi-naria Michx., Arthrostylidium Rupr., Chusquea Kunth,

Aulonemia Goudot, Białonia Kunth, Merostachys Speng., Phyllostachys Sieb, et Zucc., Orthodada P.

Beauv., Streptigyna P. Beauv. i Streptochaeta Schrad.

Z nich trzy ostatnie mają tylko słabe powinowactwo z B-emi (ob. Steud: „Synops. pl. gramin“,

•I. A.

329).

Bambusowe księgi (czu-sza), zbiór 78 starych dokumentów historycznych, co z niewielu innemi ocalały przed okrucieństwem zjednoczyciela pań- Bamra, państewko hołdownicze w Indostanie stwa chińskiego, Tsin-Szi-hoang-ti, (r. 213 przed w okręgu Sambalpur, w tak zwanych prowincyach Chr.), który wymordował wielu uczonych i mnóztwo środkowych, w dorzeczu Brahmani, na przestrzeni książek spalił, a w r. 279 po Chr. znalezione zosta- 5,146 kil. kw. i liczy 81,286-m-ców, między który-ły w jakimś grobie. Pisane one były drobnem pi- mi 30,626 autochtonów. Ziemia wydaje rośliny smem na tabliczkach z bambusu, skąd też ich nazwa, strączkowe, nasiona oleiste, trzcinę cukrową i ba-

is.

F. J.

wełnę; lasy obfitują w piękne drzewo s a 1 u, oraz drzewa żywiczne.

Banni, znaczna wyspa na rzece Kongo, w pobliżu wodospadów Liwingstona, w miejscu, gdzie rzeka rozlewa się nakształt jeziora (Stanley Pool); północna jej część piaszczysta i nieurodzajna, południowa zaś błotnista, pokryta bujną roślinnością, nakoniec część środkową zajmują lasy, w których kryją się stada bawołów, słoni i hipopotamów; przy samych brzegach krokodyle. B. należy do francuskiej kolonii Kongo.—(„Congo Français“).

Ban, wyraz dawny francuski, oznaczający wszelkie obwieszczenie publiczne; oznaczał także za czasów królów frankońskich wezwanie króla do jego lenników, ażeby mu towarzyszyli na wyprawę wojenną. We francuskiem prawie zwyczajowein nazwa ta nadawaną była pewnym prawom lennego pana, a w materyi kryminalnej oznaczała karę, którą ponosił winowajca, skazany na wydalenie z obrębu jurysdykcyi, w której popełnił przestępstwo. Nazwa w tym razie odpowiadała pierwotnemu swojemu znaczeniu, bo winowajcę wyprowadzano za .granicę owej jurysdykcyi, przy odgłosie trąby, ażeby publicznie stało się wiadomem, że on nadal nie miał prawa pozostawać w tej części kraju; karę ową w późniejszem prawie francuskiem nazwano „bannissement“, wyraz pochodzący widocznie od iródłosłowu ban: Ob. także B a n n i c y a.

Ban (Banus). Pochodzenie tego wyrazu jest niepewne. Niektórzy go wyprowadzają od słowiańskiego pan, albo illiryjskiego bojan, inni znów upatrują źródłosłów jego w awarskiem b o ch a n. Już cesarz Konstantyn Porfirogeneta mówi o B-ie, jako o władcy trzech okręgów chorwackich, w Chorwacyi też najdawniej wyraz ten się przyswoił i dotąd się utrzymał, jako tytuł namiestnika królewskiego. Za panowania dynastyi krajowej i w pierwszej dobie po jej wygaśnięciu, niekiedy, szczególniej zaś w XII wieku, występuje liczniejszy poczet B ów, dochodzący do siedmiu, a mianowicie: po jednym w Chorwacyi, w Bośnii, Sławonii, w ziemi Pożeg-skiej (Posega), w ziemi rz. Ramy, w Szremie i w tak zwanej Białej Chrobacyi, czyli w Albanii, t. j. w niższej Dalmacyi. B owie chorwaccy posiadali mnogie prerogatywy, jako to: zajmowali w dokumentach królewskich pierwsze miejsce po kiólu, oświadczali swą zgodę na nadania królewskie, udzielali przywilejów i ulg wszelakich miastom, mieli nadzór zwierz-cłmiczy nad grodami królewskiemi, mianowali żu-panów, biskupów i opatów. Nadto jeszcze do B-ów należała szósta część ceł i myt wszelkich, trzecia część kar pieniężnych, pewna część wszelakich pobieranych w kraju podatków, oraz danin. Oni też wykonywali prawo menniczne; im królewskie i wolne miasta, niepłacące innych podatków, powinny były co rok, w terminach oznaczonych, składać dary z pieniędzy i cennych rzeczy. B. był nareszcie naczelnikiem całego wojska chorwackiego i zwierzchnim dzierżycielein sądowniczej i admmistracyjnej władzy krajowej. Na dworze królewskim zajmował trzecie miejsce—po palatynie i po sędzi nadwornym (judex euriae). Zresztą dość często zakres władzy B-ów .się zmieniał, a podczas walk z turkami byli oni istotnemi władcami kraju, władzę zaś ich ograniczały tylko uchwały sejmów, przez nich zwoływanych, i przysięga ich, tym sejmom składana. Zwierzchnia władza królewska w tem jedynie tu się okazywała, że król B-a mianował i mógł go tej godności pozbawić, i że od wyroków sądu bańskiego (Judicium octavale), wolno było odwołać się do króla i do sądów nadwornych. R. 1685 uchwalił sejm chorwacki, że w czasie, w którym sejm nie zasiada, B. powinien przybrać sobie sześć osób ze stanu duchownego oraz świeckiego i radzić z nimi o potrzebach cełego kraju, który postanowieniom, na naradach takich zapadłym, ma być posłusznym. Se-ptemvirat ten zwał się konferencyą bańską. Władza B-a w ciągu w. XVIII została w znacznej mierze ograniczoną. Już w r. 1724 sejm presburski uchwalił, że nadal B. podlegać powinien nowo ustanowionej radzie namiestniczej węgierskiej, a gdy w 1746 r., za panowania cesarzowej Maryi Teresy, zorganizowano ostatecznie tak zwane Pogranicze wojsko we, którego pierwsza próba datuje się od r. 1702, to i zarząd wojenny, dawniej przynależny B-owi, przeszedł w ręce nadwornej rady wojennej w Wiedniu. B. wszakże został naczelnikiem tak zwanej insurrekcyi szlacheckiej, t. j. pospolitego ruszenia, oraz właścicielem dwóch pułków pogranicznych: pierwszego i drugiego. W r. 1748 odjęła cesarzowa Marya Teresa B. dozór nad poborem podatkowym w Sławonii, a powierzyła go węgierskiej kancelaryi nadwornej. Kon-stytucya z d. 4 marca 1849 r. uznała Chorwacyę ze Sławonią i Dalmacyą za jeden kraj koronny osobny, a B-a Jelaczicza za samodzielnego, niezależnego od Węgier, bana tego kraju, z temiż prawami i obowiązkami, jakie mieli namiestnicy reszty krajów koronnych. Postanowienie to wszelako znów się zmieniło, skutkiem ugody Węgier z Austryą (1867) i Chorwacyi z Węgrami (1868). Według §51 tej ugody, B-a mianuje cesarz na przedstawienie i za wspólnym podpisem prezesa ministeryum węgierskiego. B. wszakże mieć nie może żadnego wpływu w sprawach wojennych. Jest on członkiem izby panów Wspólnego węgiersko-ehorwackiego sejmu, naczelnikiem chorwacko-slawońsko-dalmackiego rządu w Zagrzebiu, odpowiedzialnym wobec sejmu chorwackiego, w sprawach krajowych bezpośrednio zależnym od korony i mającym prawo brać udział w naradach ministeryum węgierskiego, gdy rzecz idzie o chorwacko-węgierskie wspólne sprawy. W Wo-łoszech B. był pierwszym wielmożą i zarządzał Małą Wołoszą, czyli banatem krajowskim (Kralew-skim); obecnie oznacza w Rumunii jedynie prosty tytuł. B. bywał także tytułem władców bośnijskich (od r. 874 do 1376).—(„Ottuv Słownik naućny“). * Ban Maciej (* 1818). głośny dramaturg serbo-ehorwacki, ur. w Dubrowniku, a po ukończeniu wyższych studyów pedagogicznych w Zadrze (w Dalmacyi), przedsięwziął podróż naukową do Grecyi i Turcyi, poczem, osiadłszy na czas dłuższy w Konstantynopolu, wykładał język włoski w tamecznej szkole irancuskiej, i tu napisał pierwsze swoje poe-zye liryczne w języku włoskim, treści przeważnie miłosnej lub satyrycznej, p. t. „II Moscovito“, „II terremoto di Ragusa,“ „Fingal“ i „Radimiro“. Po

And; S.

N.

wróciwszy ze Wschodu, przejęty nowemi ideami sło-wiańskiemi, osiadł najpierw w Białogrodzie, gdzie był przez pewien czas wychowawcą córek księcia Aleksandra Karadżerdżewicza i tam napisał najlepszy stosunkowo swój dramat, p. t. „Mejrima“ (wydany w Nowym-Sadzie 1851 r.), do którego treść zaczerpnął z życia bośniaków-muzułmanów. Utwór ten, nagrodzony później na konkursie teatralnym w Zagrzebiu, odznacza się wielką siłą słowa i doskona-łem pochwyceniem typów, a obok tego ożywieniem akcyi, czego właśnie brak daje się czuć we wszystkich niemal późniejszych dramatach tego pisarza. W r. 1849 B. osiadł w rodzinnym Dubrowniku, gdzie począł wydawać naukowe czasopismo „Dubrownik“; jednakże po kilku Jatach, zamknąwszy re-dakcyę, wrócił w r: 1854 do Białogrodu i tu otrzymał posadę profesora języka i literatury francuskiej w owoczesiiem liceum (obecnie uniwersytet). Przez napisanie „Ody do sułtana“ wywołał tak silne przeciw sobie oburzenie na całem południu słowiańskiem, że zmuszony był zrzec się profesury; od tego czasu stale mieszkając w Białogrodzie, poświęca się pracy literackiej i zasila utworami swemi, pisanemi prozą lub wierszem, rozmaite pisma serbskie i chorwackie. Oprócz „Mejrimy“ wydał B, jeszcze kilka większych dramatów historycznych, jako to: „ Dobry -ło i Milenka“, „Urosz V“, „Car Lazar,“ „ömierc księcia Dobrosława,“ „Wukaszyn,“ „Zła dola,“ „Jan Hus“, „Upadek Nowogrodu“ i t. d. Ostatnim historycznym dramatem B-a jest „Książę Mikołaj Zrini“ (5 aktów, Zagrzeb, 1888 r. wyd. „Macierzy chorwackiej“), w którym znać już upadek dramatycznego talentu autora. Obok tego, wydał jeszcze 8. kilka zbiorków ulotnych poezyj lirycznych, podręcznik pedagogiczny do kształcenia kobiet serbskich, p. t. „Wychowawca kobiet“ (Vospitatelj żeński, Białogród, 3 t. 1847) i wreszcie wybór celniejszych utworów literatury dubrownickiej, p. t. „Kwiaty piśmiennictwa ojczystego“ („Cviet narodnog knjiżestwa“, 1-szy

t. w Dubrowniku 1849 r, 2-gi i 3-ci w Zagrzebiu, 1850 i 51 r.). B. jako dramaturg, zajmuje obok De-metra pierwsze miejsce w rzędzie dramaturgów w nowej literaturze południowej Słowiańszczyzny, pomimo zasadniczej, dającej się spostrzedz niemal w każdym jego dramacie wady, a mianowicie zupełnej niezdolności wytworzenia iście dramatycznej sytuacji działających osób; dla tej właśnie wady, wszystkie te prace, odznaczające się z drugiej strony doskonałą charakterystyką postaci i prawdą psychologiczną, czynią bardziej wrażenie utworów epicznych, niż dramatycznych. Patrz: „Sulla vita e sulle opere di M. B.“ Pjeroticza (Zadar, 1881 r.).

Banackie pułki, ob. Banat.

Banagher, miasteczko w Irlandyi, w hrabstwie King (King’s County) prowincyi Leinster, na lewym brzegu Shannonu, w miejscu, gdzie z tą rzeką łączy się Wielki, Kanał idący od Dublina; w okolicy bogate łomy marmuru.

Banam, jedna z prowincyj nad Kambodżą w Indo-Chinach, granicząca na południe i południo-wschód z Kochinchiną, a na zachód z prowincyą Pnom-Penh, liczy około 30,000 m-ców, trudniących się przeważnie rolnictwem, uprawiając zboże i specyalny gatunek bobu, co stanowi najważniejszy artykuł wywozowy. Główne miasto nosi tę samą nazwę.

Banan albo Pizang (Musa L.), tworzy rodzaj roślin zielonych i trwałych, dochodzących po sze ściu i więoej metrów wysokości, które, z powodu ich szczególnej postaci i wielkich- rozmiarów, często opisują jako drzewa. Rodzaj ten jest najlepszym typem rodziny Bananowatych (Musaceae), która od niego otrzymała swoją nazwę. Z ziemi wychodzi łodyga bardzo krótka—rodzaj poduszkowatej, nie-foremnej bulwy, z której spodu, tak jak u cebul roślin liliowatych, wychodzą liczne włókniste i długie korzenie, a z górnej strony liście, o pochwach rynienkowatych, długich i szerokich, zakończonych blaszką silnie rozwiniętą; blaszka ta pod spodem posiada nerw główny wydatny, z którego wychodzą nerwy drugorzędne skośne i idą względem siebie równolegle, aż do kraju blaszki. Pochwy liściowe, ściśle z sobą zwarte, tworzą walec, wewnątrz pusty, na którego szczycie rozpościerają się blaszki liściowe, formując jego koronę. Wskutek takiego układu, B-y przedstawiają pokrój i wygląd palm. Blaszki liściowe są bardzo wielkie; dochodzą czasem do dwóch a nawet i do trzech metrów długości, mają kształt podłużno-eliptyczny; przy swojej nerwacyi, są one na krajach słabo zabezpieczone od rozrywania się, dlatego też pozostają eałemi tylko w miejscach zacisznych, wystawione zaś na wpływ wiatrów, łatwo się rozrywają na równoległe strzępy, zawieszone na głównym nerwie. Kiedy B. ma zakwitnąć, z bulwiastego kłącza, który, przedtem wydawał liście lub same tylko pochwy ich, dla utworzenia rzekomego pnia czy kłodziny—wybija się pęd gruby, tęgi i pełny, który, szybko rosnąc w górę, wypełnia cały kanał walca, i wreszcie wychodzi na zewnątrz, pomiędzy najmłodszemi liśćmi jego, kwiatonośny koniec, jako ogromna kolba, najczęściej na dół pod swym ciężarem zagięta. Kolba ta w nasadzie opa^-trzona w kilka pocliw liściowych, a dalej okryta na siebie zachodzącemi pochwicami barwnemi, sta-nowiącemi rodzaj przykwiatków. Pod każdą z nich znajduje się po kilkanaście bezszypułkowych kwiatów. Pochwice te, w czasie kwitnienia, odchylają się i zwykle opadają. Kwiaty są mieszanopłciowe i rozłożone w taki sposób, że obópłciowe i rodzajne zajmują dolną część kolby, męskie po nad niemi, a na końcu kolby, która się wciąż dalej rozwija, nawet podczas owocowania, mieszczą się kwiaty niedokształcone, płonne. Kwiaty są nieforemne, z osadnikiem wklęsłym, głębokim, na którego brzegu utwierdzony okwiat i pręciki. Okwiat złożony z dwóch okołków, po trzy listki w każdym; wszystkie trzy listki okółka zewnętrznego i dwa listki wewnętrznego zrastają się razem i tworzą wargę dolną 5-wrębną, u góry nieco odgiętą, pozostały zaś listek trzeci okółka wewnętrznego, z przodu położony, jest wolny i tworzy wargę mniejszą, górną, zwaną warżką (labellum), która wychodzi niejako z wnętrza wargi dolnej. Pręcików or'również w dwa okółki ułożonych, z których trży ką przeciwległe działkom zewnętrznym okwiatu,^vdwa działkom wewnętrznym. Jedynie warżka niema prźe-

!•

ciwległego sobie pręcika, który stale marnieje. Nitki pręcikowe są wolne, pylniki 2-woreczkowe, otwierające się w podłużne szpary. Słupek o za-lęzni dolnej, trój komoro wej, z ułożyszczeniem ką-towem, o łożyskach dwuszeregowych, szyjce grubej, w górze rozdętej w znamię zagłębione, sze-ścio-zębne. Zalążki wsteczno-zwrotne. Po przekwi-tnieniu okwiat zsycha się i wraz z pręcikami i szyjką słupka opada, zalążnie zaś słupków odchylają się ku górze i zaczynają się rozrastać; wyżej nad niemi położone kwiaty męskie całkiem opadają, przez co część kolby z pod nich się obnaża i tylko jej wierzchołek pozostaje, jak już wspomnieliśmy, okryty wciąż dalej rozwijającymi się płon-nemi kwiatami. Owocem B-ów jest jagoda, w postaci niewyraźnie trójkańciastego i nieco zakrzy-wienego ogórka, którego wielkość, stosownie do gatunku, bywa bardzo rożna. W dzikich gatunkach

|t'

-mma

t IJJ-. 242. jJanan.

pod grubą skórą swoją zawiera on śluz i pogrążone w nim nasiona; w hodowanych zaś—miejsce śluzu zajmuje silnie rozwinięte mięso, mączyste i tęgie, albo soczyste i słodkie. Nasiona nieregularnie trójgraniaste, spłaszczone, z szerokiem zagłębieniem w okolicy znaczka, pod tęgą skorupiastą powłoką swoją obejmują maleńki zarodek, kiełkiem do znaczka zwrócony, otoczony bielmem mączy-stem. Po dojrzeniu owoców, nadziemna część rośliny więdnie i usycha, lecz żyjąca jej część—podziemny kłącz, zwykle wydaje wypustki, z których v wkrótce wychodzą nowe pędy dla zastąpienia dawnego. Gatunki hodowane, niewydające nasion wcale, rozmnażają jedynie za pomocą podobnych wypustków. Dobrze określonych gatunków B-ów jest około 2Ö. Wszystkie pochodzą ze strefy gorącej, starego lądu. W Ameryce znajdują się tylko hodowane. Niektóre z nich oddają wielkie usługi człowiekowi

Eneyklopedya Powszechni Iiustr T. VI.

i stoją w rzędzie roślin najużyteczniejszych. Z praktycznego punktu widzenia, można je rozdzielić, według użytków, na trzy kategorye: jedne bowiem dostarczają głównie jadaluych i bardzo pożywnych owoców, drugie wybornych włókien przędzalnych; trzecie zaś są hodowane głównie dla swej piękności, jako rośliny ozdobne. 4—1. Banany hodowane przeważnie dla i cli owoców. Do B-ów hodowanych, wydających owoce jadalne, zaliczają się trzy główne gatunki: 1) B. r ajs ki (Musa paradisiaca L.), zwany także B-em wielkoowocowym; Linné nadał mu tę systematyczną nazwę, ze względu na legendę wschodnią, wedle której B. ten miał być owem drzewem wiadomości dobrego i złego, którego owoce skusiły w raju Ewę i którego liśćmi okryli się pierwsi rodzice, dowiedziawszy się iż są nagimi. Dochodzi on od 4 do 6 metrów wysokości, ma liście długie czasami na 4 metry, a szerokie od 65 cent. do ] metra, już to wzniesione, już odgięte, na końcu zaokrąglone, z krótkim koniuszczkiem; blaszka cienka, gładka, spodem bledsza, z grubym nerwem głównym; ogonek długi, rynienkowaty, przechodzący w pochwę. Kolba kwiator.ośna zwisła, ostrokrężna, z 12—16 półokręgami kwiatów płodnych, z których każdy, z- 12—16 kwiatów złożony, otacza pochwica wklęsła, kończysta i opada- G' jąca. Kwiaty białawo-żółte, w końcu brudno-czer-wone. Wierzchołek kolby szkarłatno-modry, utworzony z licznych kwiatów nierozwiniętych, z czasem wraz z niemi opada. Owoce gromadne, od 15 do 30 centym, długie, a od 4 do 8 centym, w średnicy, łękowate, różnej barwy, stosownie do gleby i uprawy, prawie wszystkie bez nasion. Noszą one pospolitą nazwę Jabłek rajskich lub Jabłek Adamowych (Pommes du paradis ou Pommes d’Adam); a że w smaku są nieco podobne do fig, ztąd samą roślinę zowią pospolicie Figą indyjską, albo Figą Adamową. Owoce te, zebrane przed zu-pełnem dojrzeniem, są bardzo bogate w mączkę i używają się na pokarm, pieczone lub gotowane, jako jarzyna, w rozmaity sposób przyrządzana; w dojrzałych zaś zupełnie mączka mniej więcej przemienia się na cukier, przez co stają się smaczniejsze i mogą być spożywane na surowo. Ojczyzną tej rośliny mają być Indye wschodnie, zkąd do wszystkich gorących krajów przeniesioną została i starannie uprawianą bywa. Najlepiej ten gatunek B-nu udaje się w krajach gorących, położonych nad morzem, w nich bowiem wydaje plon największy. Plantacya jego, na jednym hektarze, przy średniej temperaturze 27°.5, według Humboldta, wydaje 184,00u kilogramów owoców. Przeciętnie jedna kolba wielkich B-ów waży 20 kilogramów, a można nad brzegiem morskim, w glebie żyżnej i umiarkowanie wilgotnej, otrzymać z jednej rośliny trzy podobne kolby, w ciągu jednego roku. W miarę tego, jak się grunt wznosi, a średnia temperatura staje się coraz niższą, liczba kolb owocowych w roku zmniejsza się. B. rajski służy także do użytku lekarskiego: owoce niektórych odmian, jako ściągające, zadają w biegunkach, a słodkie—w cierpieniach piersiowych i w zapaleniach; sok z rzekomego pnia piją w zapaleniu

108

nerek, w bolesnem moczeniu i przeciw chorobie z nadużycia rtęci. 2) B. mędrców (Musa sapientum

L.)—tak przez Linnego nazwany, z powodu iż Pliniusz, pisząc o B-ie czyli o roślinie pala, (dotąd w narzeczu Bengalskim kala, oznacza banan), nadmienił, że jej owocami żywią się „Sapientes Indo-rum“. Roślina ta, zupełnie do poprzedniej podobna, na 6 metrów wysoka, zakończona koroną liści na 1.80 m., długich, w podstawie nierówno-sercowa-tych, o pochwach szkarłatnie kresowanych, plamistych; pochwice czyli przykwiatki wydłużone a tępe, z których dolne zewnątrz fiołkowe, a wewnątrz zielone, górne zaś całkiem fiołkowe. Owoce od poprzedzającego gatunku daleko mniejsze, tylko na 0.10 m. długie, mniej łękowate, w stanie dojrzałym zawierają samą substancyę cukrową, przez co nierównie smaczniejsze, niż B-nu rajskiego, i spożywają się po zdjęciu skóry, bez żadnego dalszego przygotowania. Nasion, tak samo jak poprzedzający, nie posiada i rozmnaża się z wypustków. Niektórzy autorowie uważają go za odmianę rajskiego, inni, przeciwuie, B. rajski za jego odmianę, z tej racyi, iż M. sapientum znalezioną została w stanie dzikim w Indyach wschodnich, mianowicie na jednej niezamieszkałej wysepce naprzeciw Kambodży, podczas gdy M. paradisiaca dotąd nigdzie dziko nieznaleziona. 3. B. chiński M. chinensis Sweet. M. Cavendishii Paxton), jest rośliną nizką, przysadzistą, zaledwie na 0.50 m. wzniesioną, o liściach wielkich i bardzo szerokich, prawie bezo-gonkowych; wydaje owoce bardzo smaczne. Gatunek ten teraz hoduje się w wielu krajach, gdyż prędko przynosi owoce i zadawalnia się temperaturą daleko niższą, niż poprzednie. Przytem nadaje się on doskonale i do hodowli cieplarniowej, prowadzonej celem otrzymania owoców. Hodowla taka, nadewszystko w Anglii, obecnie jest rozwinięta, prawie tak samo,jak hodowla ananasów. Do kate-goryi B-ów, wydających owoce jadalne, zaliczają się jeszcze i następujące gatunki: M. Troglodytarum i M. Simiarum, na wyspach Moluckicli; M. Balbi-siana i Al. Berteroniana, na Amboinie; AL. superba, w Indyach, AL. tricolor, na Madagaskarze; AL. Dakku, w Afryce podrównikowej. II. Banany, hodowane głównie jako rośliny włók n od aj ne. Najważniejszym z tej kategoryi jest Banan tkacki (AL, textüis Nees), zwany Abaca\ dostarcza on włókien, nazywanych konopiami manilskiemi. Pospolity nadewszystko na wulkanicznych wyspach Filipińskich i archipelagach sąsiednich. B. ten, we wszystkich częściach ciemno-zielony, dochodzi od 5 do 6 metrów wysokości, posiada liście długie, wązkie i sztywne, z drugorzędtiemi, równoległemi nerwami, bardzo wydatnemi. Kolby kwiatowe krótkie, kwiaty nieliczne, białawe, owoce drobne, nasiona czarniawe, prawie kuliste, kiełkujące bardzo prędko, z których rozwijają się silne rośliny w ciągu 8—9 miesięcy. Plantacye z tego B-nu urządzają na pochyłościach gór, śwdeżo wykarczowanych, sadząc po 330 sztuk na powierzchni hektaru; gleby nie wymaga tak żyznej, jak B-y jadalne. Produkcya roczna z hektaru wynosi około 1600 kilogramów włókna, wartości od 500 do 600 franków na Ma-

nil li. Z włókien, otrzymywanych z zewnętrznymi pochew liściowych, wyrabiają się powrozy i liny okrętowe, które mają być wytrzymalsze od konopnych; włókna zaś cieńsze, z pochew wewnętrznych, służą do wyrabiania płócien, używanych na bieliznę, zalecającą się pewnemi własnościami hygieniczne-mi (ob. Lévy, „Traité d’hygiène“, éd. 3, II, 196). Wprawdzie i z B-ów, hodowanych dla owoców, otrzymują włókna przędzalne, lecz te są daleko słabsze i nie mogą się równać z włóknami B-nu tkackiego. III. B-ny o liściach strojnych. Niektóre gatunki B-ów, z powodu wdzięcznej postawy swej i wspaniałych liści, są hodowane jako rośliny nader ozdobne, do upiększenia szklarpi i ogrodów zimowych. Takiemi są: 1. B. olbrzymi (M. Ensete Bruc.), pochodzący z Abissynii, dorastający 9 metrów wysokości, o liściach bardzo wielkich, od 1.50 m. do 2.50 m. długich a od 0.50 m. do 0.60 m. szerokich, osadzonych na krótkich ogonkach czerwonych, przechodzących w równie czerwony, gruby nerw środkowy. Liście te tworzą wspaniałą koronę, z której wychodzi piękna kolba kwiatowa, wydająca ostatecznie owoce, dojrzewające niekiedy nawet w szklarniach europejskich, z rozwiniętemi nasionami. Ponieważ ten B. wypustków nie wydaje, przeto rozmnaża się tylko z nasion. Do europejskiej szklarniowej hodowli wszedł on od połowy XIX stulecia, a dziś jest już bardzo rozpowszechniony; w Algierze i w południowej Europie daje się hodować pod gołem niebem. W Abissynii, jego ojczyźnie, krajowcy obsadzają nim swoje chaty, a ogromnego pąku, jaki się rozwija na końcu kolby kwiatowej, używają na pokarm. 2. B. czerwony (AL. coccinea Andr.), z Konchinch ny, stosunkowo mały, niedorastający wyżej nad 2 m. 50, odznacza się szczególnie pięknemi pochwicami kwiatowemi, barwy szkarłatnej lub żywo czerwonej. Nasiona jego w szklarniach europejskich nie dojrzewają. 3. B. różowy (AL. rosacea Jacq.), z wysp Maskareńskich, wyższy od poprzedzającego i strojniej szy, od 3 do 4 metrów wysoki, ma liście za młodu pod spodem fioletowe, następnie modrzewo-zielone, na 1.40 m. długie, a na 0.45 m. szerokie. Kolba kwiatowa prosta, kwiaty pomtrańczowo-żółte; owoce wydaje rzadko, które są małe. Poszukiwany jest dla szklarni, z powodu pięknych, różowych lub liliowych, pochwie jego kwiatostanu. 4. B. ce n t-kowany (AL. zebrina), pochodzący z Jawy, jest mały, odznacza się liśćmi upstrzonemi w centki brunatne. 5. B. pyszny (AL. superba Roxb.), z Indyj wschodnich; wielkością prawie dorównywa B-wi olbrzymiemu, lecz wymaga w hodowli ciepła większego. Na końcu każdego liścia posiada wyrostek na kilka centymetrów długi. Nasiona wydaje rzadko, nawet w swej ojczyźnie, za to liczne daje wypustki, z których się rozmnaża. Można przytoczyć jeszcze kilka innych B-ów ozdobnych: Musa glauca, speciosa, ornata i t. p. nierównie rzadziej spotykanych w szklarniach europejskich, oraz B. paskowany, w białe pręgi (AL. vittata), uważany przez niektórych za odmianę B-u chińskiego. Ten ostatni, hodowany dla owoców nawet w szklarniach, może być uważany także za roślinę ozdo-

bną. Chociaż B-y u nas dają się hodować w donicach i kubłach, nigdy jednak dobrze w takiej cieśni udawać się nie mogą. Ażeby mogły okazać się w całej świetności, muszą być hodowane w cieplarniach, wysadzane w skrzynie, zapuszczone w ziemię, najmniej na 1 metr głębokie, których wiel-^ kość winna być zastosowaną do liczby sztuk, jaką hodować zamierzamy. Sadząc, dla każdej rośliny należy przeznaczyć najmniej 2 metry kwadratowe przestrzeni; ziemię dać żyzną, humusową, z przymieszką gliny, bogatą w potas, sod, chlor i kwas fosforny. Podlewanie powinno być częste, zwłaszcza podczas silnych upałów; temperatura nigdy niepo-winna spadać niżej 18 stopni. Szklarnię należy stale przewietrzać, utrzymując w niej ciepło i potrzebną wilgotność. Przy kulturze, w ten sposób prowadzonej, B-y rosną roskosznie i po 12—15 miesiącach ukazują się u nich kolby kwiatonośne. Niektóre, jak np. B. chiński, wydają przytem i owoce. Skoro t^ dojrzeją, roślinę wyrywa się i rozmnaża dalej za pomocą zakorzenionych wypustków.

N.

\ud s.

J. A.

Banana, ważna osada handlowa w Afryce zachodniej, przy uściu rzeki Kongo, na półwyspie, który haczykowato wrzyna się ze strony północnej w uście rzeki, tak, że na wschód leży B. nad ramieniem rzecz-nem, zwanem B., a na zachód nad oceanem Atlantyckim. Półwysep ten ma 4 kil. długości, na krawędziach jest nizki i piaszczysty (bardzo delikatny piasek znajduje się na wybrzeżu oceanu), we wnętrzu błotnisty. Na zachodnim jego brzegu leży port banański, bardzo głęboki, jeden z najdogodniejszych. Obok niego istnieje kilka faktoryj: najstarsza z nich francuska (Damnas-Béraud z Paryża, od r. 1855) i holenderska (Nieuwe Afrikaanske Handels Vennoots Chap z Rotterdamu, 1862), lecz nadto faktorye: angielska, portugalska i belgijska. B. nie jest właściwie rynkiem handlowym, lecz tylko centralnym składem dla faktoryj nad Kongo, po którem 15 statków parowych rozwozi towary. Z Europą utrzymuje ko-munikacyę pięć linij oceanicznej żeglugi. Mieszkańców liczy B. ledwie 800 osób, z których zaledwie 00 należy do rasy białej.

Banas, znaczna rz. w Indostanie, wypływa z wyniosłości gór Arawalli (wschodni wododział dolnego Indusu), bieg ma stale północno-wschodni, przerzyna wschodnią część Radżputany i z lewej strony wpada do Czambalu (lewy dopływ Dżamuny z systematu Gangesu), ubiegłszy 450 km.

Banat (węgierskie Bànsâg), w ogólnem znaczeniu kraina pograuiczna, zostająca pod zwierzchnictwem baua (ob.) i odpowiadająca niemieckiej marchii (Markgraffschaft); w ściślejszem zaś znaczeniu, jest to południowo-wschodnia część Węgier, zawarta między Maroszem, Cisą, Dunajem i zachodniemi stokami Alp Transylwańskich, obejmująca trzy dzisiejsze komitaty: Torontalski, Temeski i Krasowsko-Seweryński (Krasso-Szôrény) i licząca 1,402,427 m-eów (1886) na 26,382 km. □. Zachodnia część jest płaska, wschodnia zaś górzysta, dosięgająca w najwyższych szczytach 2,300 m. nad p. m. (Gogo na granicy z Rumunią 2,297 m.). Główną rzeką jest Dunaj, oraz jego lewe dopływy: Nera, Karasz (Czarna), Temesz i Cisa z Maroszem i Begą; wszystkie te rzeki w niższym swym biegu sprowadzają na kraj częste powodzie, zatapiają niższe miejscowości, wytwarzają bagniska, ziejące zabójczemi miaz-matami (febra). Grunt, wszędzie urodzajny, wydaje głównie pszenicę (słynna banatka), rzepak, tytoń, wino i owoce (zwłaszcza śliwki ^śliwowica); górzyste okolice, zwłaszcza na południo-wschodzie, obfitują w odwieczne bory; hodowla zwierząt domowych znajduje się w stanie zadawalniającym; znaczne bogactwo mineralne, zwłaszcza w komitacie krasow-skim, dostarcza węgla kamiennego, żelaza, miedzi, złota i srebra; nie brak i źródeł leczniczych (Me-hadnia, Buzias). Handel, tak wewnętrzny, jak zewnętrzny z pograniczną Serbią, jest bardzo ożywiony, dzięki spławnym rzekom i kanałom, oraz sieci dróg żelaznych, których ogniskiem jest Temeszwar. Ludność odznacza się wielką rozmaitością plemienną: w 1886 r. liczono 39°|₀ rumunów, 25°/₀ niem-ców, 19°/„ serbów, 8°/₀ madjarów, a nadto dość znaczną ilość bulgarów, Słowaków, ezechów i cyganów.—Dzieje. W IX wieku obszar dzisiejszego B-u, zamieszkiwali wyłącznie rumunowie i Serbowie, gdy madjarzy, zająwszy nizinę węgierską, wcisnęli się klinem między te pierwotne narody i odepchnęli je ku Karpatom i Dunajowi.—Odtąd kraj, wystawiony na madjaryzacyą przemagająeego żywiołu węgierskiego, gnębiony, a częstokroć zupełnie pustoszony, jak np. w czasie buntu chłopskiego pod Jerzym Dosą, zostaje w posiadaniu korony węgierskiej, dopóki turcy, po zajęciu Belgradu i usadowieniu się w zadunajskiej Serbii, nie opanowali B-u przez zdobycie Temeszwaru 30 lipca 1552 r. Ludność chrześcijańska opuszcza wówczas ojczyznę całe-mi gromadami—kraj zaś przez przeciąg 150-letniej władzy tureckiej staje się teatrem krwawych zapasów. Zwycjęztwa, odniesione przez Leopolda I, nad turkami, a następnie uczynione przez tegoż cesarza wezwanie do osadnictwa w B-cie, zachęciły serbów tureckich do kolonizacyi: jakoż kilkadziesiąt tysięcy rodzin serbskich sprowadza się w krótkim czasie do wyniszczonego i wyludnionego kraju. Otrzymują oni swobodę wyznawania wiary prawosławnej, wolność wyboru patryarchy i wojewody, oraz własny zarząd wewnętrzny w 1791 r.,a przywileje te były im następnie potwierdzane. Wr. 1718, na mocy pokoju Pożarewackiego, B. wraca do korony węgierskiej i od tego właśnie czasu datuje się jego nazwa. Przedtem wszakże, bo jeszcze w 1702 r. większa część kraju została wojskowo zorganizowaną, jako pogranicze między Austryą i Turcyą, przyczem ludność straciła pewną część swej autonomii. Jeszcze gorzej dzieje się za Maryi Teresy, która wprawdzie bije kanały, buduje drogi i osusza bagna, ale jednocześnie, ze szkodą miejscowych żywiołów, popiera imigraeyę niemców, osadzając ich w majątkach koronnych. Józef II dzieli B. na 3 komitaty, znosi w nim prawie wszystkie cechy samorządu, bez względu na potwierdzanie przywilejów przez poprzednich monarchów, i oddaje go pod władzę centralnego zarządu węgierskiego, przyczem tylko północna część zależy bezpośrednio od rady namiestnictwa, z południowej bowiem utworzono jeszcze w 176?

And. S

Dr. A P.

And. S.

N.

za-

Al. Pol.

Dr. J. IS-r.

poczem, szy do Ameryki, był czas jakiś profesorem greczyzny w Cambridge, następnie oddał się piśmiennictwu i polityce, w której występował jako zwolennik stron-

r. Banaekie pogranicze wojskowe z trzema pułkami (serbo-banackim, rumuńsko-banackim i niemiecko-banaokim) i z komendą w Temeszwarze. Ucisk madjarów, prowadzony przez wiele dziesiątków lat, wydał im gorzkie owoce w 1848, gdy, w czasie powstania węgierskiego, Serbowie stanęli wiernie po stronie dynastyi i zbrojnie przeciw węgrom wystąpili. W nagrodę ich poświęcenia,! rozkazem cesarskim z d. 18 listopada 1849 r., B. odłączony został od korony węgierskiej i wraz z przyległym komitatem Baczki (Bacs-Bodrog) zamieniony w kraj koronny, pod nazwą Województwa Serbskiego i B-u Temeskiego, z własnym zarządem, podlegającym bezpośrednio władzy cesarskiej. Nieszczęśliwy obrót wojny austryacko-pruskiej w 1867 r. i wynikłe stąd następstwa były przyczyną, że B. znowu dostał się madjarom, którzy 1 listopada 1872 r. banaekie pogranicze wojskowe znieśli, a sam B. bezpośrednio do królestwa węgierskiego przyłączyli. (Ob. Böhm: „Geschichte des Temeser Banats“ (Lipsk, 1861); Schwicker: „Geschichte des Temeser Banats“ (Peszt, 1872); Grisoliui: „Versuch einer natürlichen und politischen Geschichte des Temeser Banats“ (Wieden, 1785).

Banawi- W Szkocyi, nad kanałem Kaledoiiskim, uzdrowisko letnie; urządzenia dobre, wygoda i wszelkie potrzeby zapewnione, klimatyczne warunki wyborne, malownicza górska okolica.

Banbridge, miasto w Irlandyi, w prowincyi Ulster, hrabstwie Down, nad rz. Bann i przy drodze żel z Dublinu do Belfastu, wielkie fabryki wyrobów lnianych, których ogniskiem jest B. i fabryki przetworów chemicznych, 6,000 m-ców.

Banbury, miasto w Anglii, hrabstwie Oksfordz-kiem nad rz. Cherwell (lewy dopływ Tamizy), leży w okolicy bardzo urodzajnej, dobrze uprawnej i gęsto zaludnionej, ma liczne fabryki: pluszu i sukna, browary (Ale), odlewnie żelaza, wyrabia słynne sery i pierniki i liczy blisko 15,000 m-ców. W 1469 r. bitwa między wojskami Edwarda IV, a Henrykiem Warwikiem. W okolicy starożytności brytańskie.And- s-

Bance, wysepka w Afryce, w kolonii angielskiej Sierra-Leone, leży w uściu rzeki bierra-Leone i, jakkolwiek nieurodzajna, ważną jest jako punkt handlowy anglików, którzy mają tu wielkie składy towarów i dlatego ją ufortyfikowali, sąsiednie drobne wysepki (największa z nich Tasso) są urodzajne i zaludnione.

Bancel Franciszek Dezydery u s z, (* w Walencyi (dep. Drôme) 1823—f tamże 22 stycznia 1871), polityk francuski. R. 1848 dał się poznać jako publicysta z pracy p. t. „Essai sur le crédit hypothécaire“. Roku następnego wybrany ! był do Zgromadzenia Prawodawczego, i zasiadłszy na ławach Nowej Góry (La nouvelle Montagne), zasłynął jako wróg nieprzejednany reakcyi rojalistycz- ! nej i polityki napoleońskiej. Wygnany z Francyi j d. 9 stycznia 1852 w następstwie zamachu stanu z d. 2 grudnia 1851 r., schronił się do Brukselli, j gdzie w cztery lata po tych wypadkach Uniwersytet i Wolny zamianował go lektorem dzieł literatury J francuskiej z XVII i XVIII wieku. Wkrótce B. mienił katedrę swoją na trybunę, a następnie ob-

jeżdzał różne miasta belgijskie dla wygłaszania mów demokratycznych. R. 1869 postawił swoję kandydaturę do francuskiego ciała prawodawczego-przeciwko Emilowi Ollivier i otrzymał od wyborców paryskich 22,848 głosów, gdy przeciwnik zebrał tylko 12,828 głosów. Zasiadłszy na ławie poselskiej, B. trzymał się wiernie „nieprzejednanej opozy-cyi i ciągłej protestacyi“. Podczas rewolucyi 4 września 1870 r. był chorym i znajdował się w Prowancyi. Ważniejszemi pracami B-a, wyszłemi z druku, są: „Harangues de l’Exil“ (Paryż, 1863, 3 tomy, wykłady w uniwersytecie brukselskim); „Les Origines de la Révolution“ (Paryż, 1868); „Les Révolutions de la Parole“ (Paryż, 1869, wyciąg z pięcioletnich wykładów w Brukselli).

Banek Karol (* 27 maja 1809 w Magdeburgu) krytyk i kompozytor muzyczny, uczeń Kleina i Bergera w Berlinie, oraz F. Schneidera w Dessau. B. napisał wiele romansów na głos pojedyńczy, oraz wydał znaczną liczbę nieznanych dotąd utworów Scarlattego, Martiniego, Glucka i w. i. Rozprawy krytyczne zamieszczał B. w „Neue Zeitschrift für Musik“ (Lipsk) i w „Dresdener Journal“.

Banco nadają miano walucie, w jakiej bank pewien załatwia rachunki i dopełnia wypłaty, zwłaszcza, gdy waluta ta różni się od zwykłej w kraju. Do ostatnich czasów najbardziej znanem wyrażenie toby ło o walucie hamburskiej, obliczanej wówczas na marki B., gdy w Niemczech w obiegu były talary. Wyrażenie banco w grach hazardowych używane jest dla oznaczenia, że poniter bije odrazu całą sumę, jaką bankier wystawia.

Banco Na uni d’Anton i o. Rzeźbiarz i bu-

downiczy (* w Siennie r. 1374, f r. 1421), kształcił się pod kierownictwem mistrza Donatello, a chwałę zyskał przez posągi i płaskorzeźby. Vasari wysławia posąg św. Filipa, wykonany przez B. we Florencyi; w posągach, umieszczonych w jednej ze świątyń tegoż miasta, widzi godną pochwały prostotę, lekkie dotknięcie dłuta i dobry smak; znać w nich szkołę Donatella. B., jako budowniczy, czynnym był przy budowie katedry florenckiej.

Bancroft Jerzy (* 1800 w Worcesterze, stan

Massachusetts— f 1891), wybitny historyk amerykański, po ukończeniu studyów w kraju, słuchał wykładów uniwersyteckich w Geiyndze (1818) i w Berlinie (1820), wróciw-

li*

lir ■

IIP

Fig. *243 Bancroft Jerzy.

nictwa demokratycznego. W roku 1845 został mi- | czynów, zakazanych pod groźbą kary (np. defrau-nistrem marynarki i założył obserwatoryum astro- ! dacyi) wogóle, albo też jakiegokolwiek przestęp-nomiczne w Washingtonie, oraz szkołę . marynar- j stwa w szczególności. W składzie B-y odróżniają

ską w Aunapolisie. Od roku 1846 do 1849 był posłem nadzwyczajnym w Anglii i, korzystając z tego, gromadził źródła archiwalne w An-glii i we Francyi do rozpoczętej już „Historyi Stanów Zjednoczonych“, w czem chętnie dopomagali mu rożni wybitni uczeni europejscy (Hallam, Macau-lay, Guizot, Tocqueville). Od roku 1867 do 1874 był posłem w Berlinie; po powrocie do kraju, usunął się do życia prywatnego. Jego pomnikowa „History of the United Staates“ (1834—74, 10 tomów; w nowem wydaniu, przejrzanem i poprawio-nem przez autora 1883—4, 6 tomów), tłómaczona częściowo na francuski i w całości na niemiecki (przez Kretschmara, 1845—75), obejmuje przeciąg czasu od odkrycia Ameryki do ukończenia wojny o niepodległość w 1782 r. W roku 1876, jako setnym od ogłoszenia niepodległości Stanów Zjednoczonych, wyszła! ona ponownie w wydaniu jubileuszo-wem, bez przypisków, w 6 tomach. Uzupełnieni jej jest: „History of the formation of the constitution of the United Staates“ (1882, 2 tomy).

Baneroft Hubert H o w e (* 1832 w Granville, stan Ohio), historyk amerykański, będąc księgarzem w San Francisco, zrobił wielki majątek i skrzętnie gromadził wszelkie materyały d dziejów Ameryki zachodniej. Na podstawie tych źródeł opracował „The native races of the Pacific Staates“ (1875, 5 tomów); dzieło to stanowi niejako wstęp do obszernie pomyślanej, ale jeszcze nieukończouej, „History of the Pacific Staates from Central America to Alasca“, którą zaczął wydawać w r. 1882. — W r. 1861 B. z swoich cenych zbiorów ufundował bibliotekę publiczną i, wciąż ją zbogacając nowemi dziełami, doprowadził do tego, że w r. 1881 liczyła 40,009 tomów, a w tej liczbie 12,000 rękopisów, ważnych zwłaszcza do dziejów Meksyku.

Banda u nas, w mowie potocznej, ma znaczenie wzgardliwe i jest w ogólności nazwą gromady, zgrai, kupy ludzi, zmierzającej do jakiegoś, bądź swawolnego, bądź szkodliwego celu, w szczególności zaś stosuje się do działających na wspólną rękę złodziei, rabusiów, albo zbójców, a także i do koczujących cyganów. (Głośne są B-y zbójeckie we Włoszech, Hiszpanii i Turcyi). Gdzieindziej wszakże wyrazowi temu nadają obszerniejsze znaczenie, ogarniając nim nietylko takie zbrodnicze stowarzyszenia, jak np. włoskie: Camorra lub Mafia (ob.), ale nawet spiskowców politycznych, szczególniej anarchistów, posługujących się do osiągnięcia swego celu środkami zbrodniczemi, jak np. w Irlandyi, oraż wogóle wszelkie związki tajemne. We Włoszech i we Francyi należenie do B-y w ogólności uważane jest za karygodne przestępstwo, gdy tymczasem kodeks karny niemiecki (§ 243 1. 6, § 250 1. 2) widzi w niem tylko okoliczność obciążającą jedynie wtedy, gdy kradzież lub rabunek popełnione były przez ludzi, skojarzonych ź sobą w tym celu. * — U nas w prawie kryminalnem B-ą zowie się stowarzyszenie złoczyńców, utworzone w celu dokonywania jakichbądź przestępstw lub innych

się: l-o) w charakterze hersztów lub podżegaczy—założyciele lub naczelnicy B-y; 2-o) w charakterze wspólników—ci, którzy wstąpili do B-y z& świadomością o jej celu; 3-o) w charakterze uczestników—ci, którzy świadomie dostarczali broni lub innych narzędzi, do dokonania przestępstwa służących; 4-o) w charakterze ukrywających — ci, którzy dawali schronienie złoczyńcom. Cechą główną, odróżniającą B-ę, zawiązaną dla spełniania wielu przestępstw, jest uprzednie zezwolenie wspólników B-y na spełnianie jakiegokolwiek rodzaju przestępstw, bez uprzedniego określenia szczególnych wypadków; takąż cechą, odróżniającą B-ę, utworzoną dla spełnienia pojedynczego przestępstwa, jest uprzednia zmowa, w której złoczyńcy oznaczyli stanowisko naczelników, rozdział czynności pomiędzy wspólnikami, rozdział zdobyczy podług pewnych prawideł, i tym podobne szczegóły, charakteryzujące złączone w swych częściach przestępne towarzystwo (Wyrzeczenie krym. kasacyjnego Departamentu Senatu z r. 1869 „\g 613, w spr. Jefi-mowa). Obowiązujący Kodeks kar głównych i poprawczych nie oznacza, jaka ilość osób należeć winna do stowarzyszenia, założonego w przestępnych celach, ażeby ono mogło być poczytanem za B-ę; wedle powszechnego jednak pojęcia jest wyma-ganem, ażeby w B-dzie było najmniej trzech wspólników. Rzeczony kodeks w art. 922—931 oznacza kary za zawiązanie B-d złoczyńców i wstąpienie do nich, stosownie do cełu B-y i udziału w niej wspólników; oprócz tego zaś, w art. 931, 1607, 1633, 1639 i 1945, podwyższa znacznie kary, postanowione na hersztów, podżegaczów, wspólników, uczestników i ukrywających w zbrodniach stanu, rozbojach, przestępstwach wyrabiania i przy wożenia monet i papierów państwowych, rabunkach, podpaleniach i kradzieżach, gdy jakiekolwiek z tych przestępstw po-pełnionem zostało przez B-ę. (Por. „Kodeks kar głównych i poprawczych“ z r. 1866, wydania profesora Miklaszewskiego).    ¹'V4

Banda, Caballeros de la B., po łacinie Equités fasciae rubrae, t. j. kawalerowie wstęgi czerwonej; był to zakon rycerski, założony w r. 1330 przez Alfonsa XI-go, króla kastylskiego, dla młodszych synów wyższej szlachty, z wyłączeniem pierworodnych. Wymagana była służba przez dziesięć lat przy dworze królewskim, lub odznaczenie się w walkach z maurami. Jedwabna wstęga czerwona, przypięta w kształcie krzyża do ramienia prawego, oznaczała obowiązek ciągłego bojowania z maurami; prócz tego zalecana była kawalerom ścisła moralność,, powstrzymanie się od gry w kości, mówienie zawsze prawdy i t. d. Zakon ten począł chylić się do upadku w XV w. W r. 1701 Filip V, król hiszpański, usiłował go podnieść z upadku, lecz bezskutecznie, ponieważ cel główny nie istniał, skoro walki z maurami oddawna ustały.

Banda we Francyi (la bande) oznaczała gromadę wojowników, utrzymywanych na żołdzie przez panów feudalnych, albo i przez królów w XIII i XIV w.

szczególnie podczas wojen z Anglią. Pod nazwami: co-tereaux, brabançons, routiers, upamiętnili się oni rabunkami, morderstwami, niszczeniem wsi we własnym kraju, jeśli nie było okazyi do niszczenia kraju nieprzyjacielskiego. Żołnierze tacy stawali się dla bezbronnej ludności rozbójnikami, bandytami. Bertrand du Guesclin zgromadził ich w wielkie kompanie i wyprowadził do Kastylii (ob. Kompani a). Ludwik XI w 1 480 r. potrafił wdrożyć swoje B-y do karności i ćwiczeń wojennych za pomocą najemnych szwajcarów w obozie pod Pont-de-l’Arche, a następnie użył ich do strzeżenia świeżo zajętej prowincyi, Pikardyi. Ztąd powstała nazwa: „les bandes de Picardie“. Był to zawiązek najpierwszego z regularnych pułków piechoty: pikardyjskiego. W XVI wieku znajdują się jeszcze B-y w wojskach Franciszka I i Henryka II, ale są to już porządne roty, •czyli kompanie, złożone z „ludzi dobrych“, mające swego fajfra, dobosza, chorążego, porucznika i kapitana.

„ Fau-

A. PM.

And. S.

T. K.

Banda Czarna- Tym wyrazem w XVI wieku zwano: 1) kompanie niemieckie we Włoszech, podczas wojny Ludwika XII, używające czarnej chorągwi; 2) podobne kompanie najemnicze, z włochów złożone; 3) regiment francuski, zostający na służbie w Piemoncie i używający czarnej chorągwi z krzyżem białym, na znak żałoby po ulubionym pułkowniku, lir. de Brissac, zmarłym w r. L569. W w. XVIII-ym w Wandei oddział rojalistów nosił krepę czarną; z tego powodu zapewne rewolucyjny pamf-let p. t. „Le Père Duchöne“ nazywa przeciwników rewolucyi, księży, emigrantów B-ą Cz-ą, a Kondeusza jej naczelnikiem;—4) za Restauracyi Burbonów tak nazwano towarzystwa spekulantów, którzy burzyli stare gmachy i sprzedawali powstałe z rozbiórki ma-teryały, oraz rozparcelowane dobra poduchowne lub emigranckie. Jakkolwiek nabywały one ziemię o 50°/o niżej wartości, napotykały przecież wiele trudności w tern parcelowaniu dóbr narodowych. B nie stanowiła legalnego stowarzyszenia, chociaż starano się w roku 1814 o utworzenie czegoś podobnego, z biurem głównem w Paryżu i filiami po całej Francyi, a miało się to stać za przyczyną dzienników rojalistycz-nych, które, z „Journal royal“ na czele, domagały się wielkim głosem zwrotu skonfiskowanych majątków, ozem rzuciły popłocli w liczne szeregi nowonabyw-ców. Dziennik „Le Censeur“ ogłosił już nawet program stowarzyszenia (V. L. de Viel-Castel: „Hist. de la Restauration“, t. II, str. 262), mającego bronić praw nabytych, ale dziwaczny ten plan, ułożony przez Saint-Simona, nie wszedł nigdy w wykonanie. B. nie otrzymała organizacyi centralnej. Pochodzenie tej nazwy jest niepewne; niewiadomo dokładnie, kiedy i przez kogo została użytą po raz pierwszy. Powstanie jej przypisują niektórzy tej okoliczności, iż do B-y należało wielu kotlarzy i handlarzy żełaztwa. Bądź co bądź, wyraz ten, będący z początku synonimem pogardy, wyrobił sobie z czasem prawo obywatelstwa w literaturze ówczesnej epoki i przybrał niejako znaczenie historycznego faktu. Pod nim rozumiano ogólne czynności parce-laeyi ziemi, artyści zaś, poeci, archeologowie, po-wieściopisarze i dziennikarze biczowali tern mianem wandalizm, jakiego się dopuszczali spekulanci przy burzeniu gmachów historycznych i pomników. Wystawiona pod pręgierz opinii przez Wiktora Hugo w jednej odzie („Odes et ballades“ t. II, 3), oddana przez innych pisarzy na pastwę pogardy publicznej i sarkazmu, B. znalazła jednakże gorącego obrońcę w Pawle-Ludwiku Courier. Słynny pamliecista, wychodząc ze stanowiska czysto utylitarnego, wykazuje w swoim „IV liście“, pisanym do redaktora dziennika „Le Censeur“, że członkowie B-y „przynoszą wielką korzyść ziemi, rozdzielają pracę, popierają produkcyę, i robiąc sami dobry interes, więcej czynią dla przemysłu i rolnictwa, niż wszyscy razem wzięci ministrowie i prefekci, wraz z urzędo-wemi stowarzyszeniami zachęty“. Podług niego, B. Cz. nie niżej stała od „bandy białej“, gdyż lepiej służyła krajowi i królowi. P. Domiol przytacza, że wielu chłopów dorobiło się w przeciągu 25 lat na ziemi, nabytej od B-y, po kilkanaście tysięcy i więcej franków.—L. de Lavergne: „Economie rurale de la France depuis 1789“ (r. 1877, 4 wydanie; str. 32, 371).—Will Louis, w Gr. Ënc. Lamirault’a. r-

Banda (włos.): tak się nazywa w operze druga orkiestra, grająca na scenie, np. w „Aidzie“, „Hugonotach“, „Rigoletto“, w „Normie“, ście“ i w. in.

Banda Oriental (związek wschodni), dawniejsza nazwa rzeczy pospolitej Urugwajskiej, która w roku 1829, za sprawą Anglii, przyjęła urzędową nazwę dzisiejszą: „Republica Oriental de Uruguay“ (ob. Urugwaj).

Banda: 1) B (Dar-B.), kraina w Afryce środkowej, leżąca w górnem dorzeczu Shari i Uëlle, między Darfórem i Wadajetn z jednej a państwem Kongo z drugiej strony. B. należy do ziem dotychczas prawie niezbadanych; wschodnie jej części zwiedził w r. 1876 lekarz grecki Potagos, a w roku 1882—83 Lupton bej; nieliczne wiadomości o niej podał także Nachtigal, o ile udało mu się je powziąć od ludności miejscowej. Z tych szczupłych sprawozdań wiemy tylko, że B. położoną jest w obszarze wo lodziału, między rzekami Shari i Kongo, ponieważ biorące w tym kraju swój początek rzeki: Bahr-el-Azrak i Bahr-el-Abtad, tworzące rzek| Shari, równie jak rzeka Bahr-Kuta (Logone), płyną ku północy, inne zaś rzeki tego kraju płyną ku południowi i prawdopodobnie wpadają do Uelle, dopływu Konga. Mieszkańcy B. należą przeważnie do I szczepu Sandehów czyli Niam-Niam. 2) B., okrąg w „Północno-Zachodnich prowincyach“ Indostanu w dywizyi Ąllahabad (Bandelkhand), obejmuje przestrzeni 7924 kil. kw. i liczy 698,608 mieszkańców, (w tej liczbie 657,413 hindusów, 40,627 mahometan), w części południowej kraj jest górzysty, z przewagą skał granitowych i gnejsowych; na północy zaś pochyla się lekko ku zlewisku Dża-muny i wkońcu przechodzi w równinę. Obfituje w pokłady rudy żelaznej i piaskowiec. Gleba wydaje pszenicę, proso, bawełnę, konopie, nieco ryżu i rozmaite nasiona. W lasach mnóstwo zwierząt dzikich. Do produktów wywozowych należą: bawełna, konopie, rośliny strączkowe, proso i pszenica, do przywozowych: ryż, cukier i tytoń. Od IX-go

N.

M. R.

A. Pol.

Vi

'im

musi być odpowiednio umiarkowany, ze względu na różnicę rozszerzalności szprych żelaznych i stali lanej, z której obecnie bandaże są wyrabiane, i możliwego-z tego powodu pękania B-u. Forma przekroju B-y kół kolejowych, jak i wszystkich innych, po szynach (ob.) się toczących, zwykle bywa jednakową lub bardzo zbliżoną. Część wewnętrzna, bezpośrednio do- szprych przylegająca, stano wi linię prostą, zewnętrzna zaś ograniczona jest linią szablonową, złożoną z prostej, pochylonej do poziomu, i krzywej, ograniczającej tak zwany występ bandażowy. Wysokość tego występu pod linią poziomu, przechodzącą nad główką szyny, wynosi l³/₈ cala, i zabezpiecza koło od zsuwania się z szyny. Wyrób B-y wymaga pewnej ścisłości i aku-ratności. Wyrabiają się one z brył stalowychv

aż do XIV stulecia władała tu dynastya Czandel, następnie B. weszła w skład państwa Wielkiego Mogoła, od r. 1803 należy do Anglii. Stolica okręgu

t.- im. leży na prawym brzegu rz. Ken (prawy dopływ Dżamuny) liczy 28,974 (20,459 hindusów i 7998 mahometan). W odległości 1¹/₂ kil. od miasta obóz wojskowy. Okolice obfitują w przedhistoryczne siekiery z kamienia gładzonego.

Banda, morze i wyspy na oceanie Indyjskim.

1)    morze Banda, na wschodnim krańcu oceanu Indyjskiego, według zaś Kriimmla — część austral-sko-azyatyckiego morza Śródziemnego, między archipelagiem Moluckim, Nową Gwineą, wyspami Aru, Timorlaut i Celebesem; należy do mórz bardzo głębokich, gdyż na południe od wyspy Ceram natrafiono na głębię, wyuoszącą 7,315 metrów. —

2)    wyspy B., niewielki archipe’ag na m. Banda, na południe od Ceramu, między 3'50' a 4rt 40' sz. pd. i 130° dł. w. Gr., należący do archipelagu w. Moluckic]^ Od r. 1866, wraz ze wschodnią częścią Ceramu, wyspami Aru i grupami wysp Tenimber-skich (Timorlaut) i Babberskich (Babber), wyspy te podlegają wspólnemu zarządowi holendersko-wscho-dnio-indyjskiemu, którego głównem siedliskiem jest wyspa Amboin („rezydentura Amboinu“). Archipelag B. składa się z dwóch głównych wysp : Lon-thoir (Lontor), albo B. Wielka (16 km. dł. i 3.5 km. sz.) i Neira, zwana wprost Bandą (7.4 km. dł. i 3.7 km. sz.),—oraz z wielu drobnych wysepek, jako to: Pulo-Ruu, Pulo-Aij, Pulo-Rosiughain, Pisang etc., o przestrzeni 44 km. □. Wyspy te, pochodzenia wulkanicznego, mają brzegi wysokie, spadziste, prawie prostopadłe. Środek archipelagu zajmuje Neira; na południe od niej leży Lonthoir z czynnym wulkanem Gunong-Api (góra ognista), wznoszącym się wprost z morza do 532 m. wysokości. Wnętrze całego archipelagu jest nader malownicze. Trzęsienia ziemi bywają tu częste, silne i trwają dość długo (np. w r. 1852—od listopada do lutego, wówczas-to zburzone były prawie wszystkie budynki i zginęły setki ludzi). Klimat niezdrowy; deszcze i burze zaczynają się w grudniu wraz z wiatrami półuocno-zachodniemi, dążącemi do australskiego minimum. Fauna i flora—ubogie; brak zwierząt kręgowych, zwłaszcza ssących (z wyjątkiem nietoperza), nawet ptaków mniej, niż na wyspach Moluckich. Natomiast wyspy obfitują w drzewa muszkatelowe, a także w palmy kokosowe i sagowe. Ludność (około 7,000) składa się z europejczyków (holendrów, przeważnie tam urodzonych), maiajczyków, papuasów, mieszańców i chińczyków. Miasto główne Banda, na południowym brzegu Neiry, jest siedliskiem administracyi holenderskiej, posiada 2 forty, kościół ewangelicki, szkołę i kilka magazynów. Wyspy B. były odkryte w r. 1512 przez Portugalczyków (na czele wyprawy stał Antonio d’Abreva v. Abreu) i objęte w posiadanie 1522 roku. Holendrzy przybyli tu 1599 r., wypędzili Portugalczyków, przerzedzili miejscową ludność i wreszcie w r. L626 całkowicie opanowali archipelag i zmonopolizowali handel orzechami muszkatelowe-mi. Ogromne plantacye tych drzew i cały zarząd nad plantacyami oddano w dzierżawę dziedziczną t. zw. „perkenierom“ (od holend, „perken“—planta-cya), którzy do uprawy sprowadzili niewolników. Lecz gdy w r. 1860 niewolnictwo na całym archipelagu wschodnio-indyjskim zostało wzbronione, zniesiono i monopol. W r. 1882 otrzymano 640,000 kgr. orzechów muszkatelowych.

Bandana, rodzaj kolorowanych chustek, których sposób zabarwiania przeszedł z Indyj do Europy i obecnie najbardziej jest rozpowszechniony w Anglii. Sposób ów polega na tern, że zabarwione całkowicie na czerwono chustki kładą (zwykle w ilości tuzina) pod prasę, składającą się z dwóch metalowych desek, z których wierzchnia ma wycięte-otwory, tworzące najrozmaitsze wzorki. Poddawszy je następnie silnemu ciśnieniu (minimum 500 ton.),, leją w owe otwory płyn biały, który przecieka przez całą warstwą chustek i zabarwia je na biało, tworząc tym sposobem na nich wzorek taki, jaki jest wycięty na wierzchniej desce prasy.

Bandaska, kobza, bukacz lub bukal, czeski narodowy instrument muzyczny, używany zwykle przez dzieci, przy śpiewaniu kolęd podczas świąt Bożego Narodzenia. Jest to zwyczajny dzbanuszek (bandaska) banio waty, albo bańka szklana, wodą napełniona, pokryta skórą, z przymocowanem do niej włosiem końskiem. Przez tarcie skóry palcem zwilżonym, B. wydaje ton basowy.

Bandaż, część składowa koła wagonowego, luli parowozowego, stanowiąca obwód jego zewnętrzny, a odpowiadająca z przeznaczenia swego obręczy żelaznej zwyczajnych kół wozowych. B. w całej swojej masie stanowi całość jednolitą i naciąga się na żelazne szprychy (ob.) kołowe, albo na zimno,

przy pomocy pras hi--druficznych, albo w stanie rozgrzania do pewnej temperatury, bezpośrednio, następnie zaś przymocowywa się do szprych szrubami. Stopień rozgrzania B-u przy TA~ naciąganiu na szprychy

mm

Fig. 244.

E 1).

macza-

©znaczonej objętości, które, rozgrzane do czerwoności, pod działaniem młotów parowych (500 pud. ciężaru), przyjmują formę pierścienia. Pierścień tak ©trzymany nagrzewa się powtórnie do białości i poddaje działaniu maszyny, wiercącej się na osi pionowej, na której, za pomocą szablonów, B. otrzymuje formę żądaną. Ostateczne wykończenie dokonywa się na tokarniach. Naciąganie B-y na szprychy kołowe na zimno wymaga działania pras hi-draulieznych, dla kół wagonowych od 20o0—2500 pudów ciśnienia, a dla parowozowych do 5,000 pudów. W skutek użycia, B-e zcierają się, tracąc pożądany profil zewnętrzny, wskutek czego, w pe wnych odstępach czasu, muszą być obtaczane, przy-czem zdejmowanie ze szprych nie jest koniecznem. Po kilkorazowem*obtoczeniu B. zastąpiony być musi nowym.

Bandaż- w ścisłem znaczeniu oznacza taśmę mniej lub więcej długą i szeroką, zwiniętą w rolkę i służącą do owinięcia chorego członka. W obszer-niejszem znaczeniu, mianem B-a oznaczamy wszystko to, co służy do odpowiedniego ułożenia, przytwierdzenia, unieruchomienia lub wyciągnięcia danego członka. Wskutek tego dzielimy B-e na: I-o) proste, owijające, II-o) unieruchomiające, Ill-o) wyciągowe i IV-o) uciskowe. — I-o. Do B-y prostych zaliczamy: taśmy, chustki, rogówki, kawałki płótna, paski plastra lepkiego, służące do owinięcia pewnej części ciała, lub utwierdzenia na niej opatrunku, okładu, maści i t. d. Taśmy mogą być płócienne, perkalowe, szyrtingowe, muślinowe, jedwabne i t. d. Długość i szerokość bywa bardzo rozmaitą, względnie do zamierzonego celu. Taśma winna być mocno w rolkę zwinięta, aby przy bandażowaniu środkowa część nie wyłaziła z obwodowej. Jeżeli przy bandażowaniu każdy tur taśmy pokrywa poprzedzający, to B. nosi nazwę okrężnego (fascia drcularis), jeżeli zaś zachodzi pewną częścią na tur poprzedni, a drugą obejmuje dalsze okolice ciała, to będzie bandaż spiralny (f. spiralis), wstępujący lub zstępujący. Dalej odróżniamy B. krzyżowy, ósemkowy i t. d. Stosownie do różnych -okolic ciała, wymagających, wskutek specyaluej formy, połączeń z innemi częściami i t. d., przeprowadzania specyalnych turów, nadawano B-om najróżnorodniejsze nazwy, jak: czapka Hypokratesa na .głowę, B-e kłosowate (spira), ręki, barku, stopy, biodra, żółw’ kolanowy (testudo genu) i t. d. Do przytwierdzenia opatrunku na kroczu używa się opaska T-owata. Część pozioma przechodzi i zawiązuje się z przodu nad biodrami; część pionowa, przyczepiona do środka poziomej z tyłu, a na końcu rozdwojona, przechodzi po obu stronach krocza i przywiązuje się z przodu do części poziomej. Wreszcie należy tu tak zwana proca (funda), to jest kawał B-a, który z obu stron w jednej trzeciej roz-dwajamy, a środkowa V₃ pozostaje nierozdwojoną; tą częścią np. otaczamy podbródek, wolne zaś części przechodzą na kark i na wierzchołek głowy, po jednym z każdej strony i tam się zawiązują. Dawniej, gdy używano prawie wyłącznie B-y płóciennych, umiejętność dobrego bandażowania wymagała długich studyów i znakomitej wprawy. Niektóre rodzaje B-a należały do prawdziwych majstersztyków. Dzisiaj, gdy weszły prawie w wyłączne użycie B-e muślinowe, każdy, kto raz widział sposób bandażowania, nuże się doskonale jego wyuczyć. Chustki, a szczególniej rogówki, w wielu razach zastępują B-e taśmowe. Oddawna też chustki, odpowiednio złożone, używane są przez publiczność przy bólu głowy, zębów, uszu i t. d. Za pomocą rogówki możemy utrwalić opatrunek na głowie (ca-pitium trianguläre), ręku, stopie i t. d. Oprócz tego rogówką możemy podtrzymywać pierś chorą, zawiązując jej końce na karku. Jedną z najczęstszych usług oddaje rogówka, jako t. zw. temblak (mitella), w celu podtrzymania przedramienia, przy cierpieniach barku, ramienia, przedramienia i ręki. Zamiast rogówki można w tym celu użyć ręcznika lub jakiejkolwiek taśmy.—II-o. B-e unierucho-miające mają na celu unieruchomienie danej części ciała. Używane są one przy bardzo wielu cierpieniach i uszkodzeniach kości i stawów. Od ' najdawniejszych czasów używano w tym celu B-y szynowych. Szyny urządzić można z drzewa, forniru, łubu, tektury, metalu, trzciny, słomy i t. d. Stosownie do wielkości i kształtu danej części ciała, wykrawamy z wymienionych materyałów odpowiednich rozmiarów i formy szyny, zaokrąglamy ich ostre końce, wykładamy watą, a w danym razie obszywamy płótnem i układamy wzdłuż chorego członka, przytwierdzając je B-ami. Przy użyciu szyn głównie pamiętać należy o tern, aby wszystkie wystające części ciała, a szczególniej kostne, były dobrze wyłożone watą, jutą lub innym miękkim materyałem, inaczej, wskutek ucisku szyny, łatwo mogą powstawać odleżyny. Tutaj również zaliczyć należy rynny blaszane, druciane, drewniane i t. d., w które układa się kończynę chorą i przytwierdza B-ami ; a wreszcie równie pochyłe dla kończyny dolnej. Udo spoczywa na jednej równi pochyłej, goleń—na drugiej, obie te równie łączą się z sobą pod kolanem, a kąt rozwarcia można, za pomocą odpowiedniego mechanizmu, to więcej, to mniej rozszerzać. Zamiast szyn stałych, w celu unieruchomienia części ciała, w ogromnein są użyciu t. z w. B-e twardniejące. Chociaż znaue są one oddawna, to jednak obszerniejsze zastosowanie praktyczne osięgnęły dopiero w wieku bieżącym (Seutin 1834 B. krochmalowy i Mathysen 1852 B. gipsowy). Używane obecnie materyały dzielą się na: szybko-twardniejące (gips, tripolit, gutaperka, filc plastyczuy) i wolno-twardniejące (krochmal, klajster, szkło wodne, klej); środek między niemi zajmuje parafina. Gips nakładamy w sposób następujący: daną część ciała owijamy watą i opasujemy B-em, następnie gipsem, rozrobionym wodą do koti-systencyi śmietany, smarujemy tak, by warstwa gipsu miała parę li ni j grubości ; alboteż z muślinu, złożonego w kilkoro, urządzamy szyny, my je w śmietanie gipsowej i układamy na części ciała, przygotowanej w powyżej opisany sposób, przytwierdzając szyny B-ami; albo wreszcie B-e muślinowe suto oprószamy gipsem, zwilżamy je w wodzie i bandażujemy dany członek. Opatrunki tripolitowe nakłada się w taki sam sposób. Guta-

Dr F. J.

mJ

11

ÄT''

P** '' m

Kig, 245. Bändel Józef.

perka, rzadko w celu bandażowania używana, zmoczona w gorącej wodzie staje się miękką i podatną, tak, ze łatwo z niej przygotować odpowiednie szyny. Filc plastyczny i tektura plastyczna, twarde przy zwykłej temperaturze, stają się giętkiemi i po-datnemi przy nagrzewaniu nad lampą spirytusową, wskutek czego po rozgrzaniu łatwo im nadać pożądaną formę. Szkło wodne, czyli roztwór krzemianu sodu lub potasu, przedstawia płyn oleisty, bezbarwny lub z żółtawym odcieniem. W zwykły sposób przygotowaną część ciała owijamy B-em płóciennym lub muślinowym, zmoczonym w szkle wo-dnem. Do zupełnego stwardnienia potrzeba kilku godzin, ale za to opatrunek odznacza się wielką trwałością. B-e krochmalowe, klajstrowe i klejowe mają dziś więcej historyczne znaczenie. Do stwardnienia potrzebują bardzo dużo czasu, a oprócz tego łiygroskopijuość stanowi ich ujemną stronę. B. parafinowy jest przeważnie używany w Anglii. Watą, zmoczoną w parafinie, rozpuszczającej się przy 45° R., owija się daną okolicę ciała. Pogrążenie w zimnej wodzie lub zimne okłady wywołują skrzepnięcie parafiny.—III-o. B-e wyciągowe używane są przy zapaleniach stawów, w celu możliwego oddalenia od siebie dwóch powierzchni kostnych, a przez to zmniejszenia ucisku i bólu; dalej — przy złamaniach kości, przy których innego rodzaju B-e niezupełnie się nadają, np. wysokie złamanie uda; wreszcie przy skrzywieniach i przykurczeniach członków, w celu powolnego i łagodnego ich wyprostowania. Istota B-a wyciągowego polega na tern, że u chorego członka zawieszamy większy lub mniejszy ciężar, starając się na pozostałą część ciała wywrzeć przeciw-wyciąganie. To ostatnie możemy osiągnąć za pomocą albo unieruchomienia, albo zawieszenia ciężaru, alboteż korzystamy z naturalnego ciężaru ciała, nadając łożu chorego, zamiast pozycyi poziomej, postać równi pochyłej. Oprócz tego, w ce-u wyciągania, wymyślono cały szereg przyrządów, to więcej, to mniej skomplikowanych, w których zasada działania na tem polega, że dwie sąsiednie części ciała ujęte są w klamry, które za pomocą śruby można zbliżać lub oddalać od siebie.— iV-o. B-e uciskowe mają na celu, za pomocą wywarcia ucisku, wywołać wessanie produktów zapalnych, stałych, bądź płynnych. Używane są w tym celu B-e gumowe czyste, alboteż bawełniane, przetykane gumą; dalej kauczukowe (B. Martina). Można też w tych razach użyć plastra lepkiego. Następnie wywieramy ucisk za pomocą gąbek lub tamponów z waty, z dostateczną siłą B-em utrwalonych. Tego rodzaju ucisku używa się przeważnie przy krwawieniach lub krwotokach, których w inny sposób zatamować nie możemy. Z B-y uciskowych największego rozgłosu i najszerszego zastosowania doczekał się B. Esmarcha,— i słusznie mu się to należało. Za pomocą niego można wykonać odjęcie całej kończyny bez utraty kropli krwi, prawie że w literalnem tego słowa znaczeniu. Składa się on z taśmy i rury gumowej. Taśma ma na celu wpędzenie krwi, znajdującej się w odejmowanej części, napo wrót do ustroju, rura zaś gumowa wywiera ucisk na tętnice i nie dopuszcza do utraty krwi

Encyklopedya Powszechna Ilustrowanai T. VI.

podczas ich przecięcia. Rurą gumową robi się ucisk w pewnem miejscu, powyżej części operowanej,—przedtem zaś od palców do tego właśnie miejsca owija się kończynę taśmą gumową; po nałożeniu rury taśmę się usuwa. Kończyna wówczas przedstawia się tak bladą, jak martwa. Odpływ krwi z miejsca operowanego do ustroju można również osiągnąć przez podniesienie kończyny do góry i trzymanie jej w położeniu pionowem przez kilka minut. Nietylko przy odejmowaniu członka, ale również przy każdej operacyi można ucisnąć tętnicę rurą gumową, jeżeli chodzi o to, aby krew nie zalewała pola operacyjnego.

Bändel Józef Ernest. Rzeźbiarz ur. w Ansbach r. 1800, artysta z powołania. Pierwotne wykształcenie artystyczne otrzymał w mieście ro-dzinnem; udał się następnie do Monachium, do królewskiej akademii sztuk pięknych. Jak gorliwie

oddawał się studyom, świadczą wyborne jego prace z r. 1820. W tymże roku powstał naturalnej wielkości Mars, wykonany z gipsu. Charyta i Faun (z r. 1823) świadczyły o wielkiej wprawie artysty w uplastycznianiu kształtów; Charyta, wyrzeźbiona z marmuru w r. 1833, jP^ posiada wiele wdzięku i miękiej, łagodnej harmonii. Marmurowe rzeźby wogóle noszą na sobie znamię talentu artysty. Zasługują na wzmiankę biusty, w Iktórych, oprócz podobieństwa rysów, duchowa cząstka się zawiera; tu należy wymienić podobiznę króla Maxymiliana z roku 1832 i portret sławnego artysty D. Quaglio (w Monachium). Z innych dzieł tego rzeźbiarza najwięcej znane są: Pomnik rycerza v. Skell, wystawiony w Monachium, Grooowiec malarza—tamże, Eros z kararyjskiego marmuru, Geniusz życia, Amor i Psyche, grupa gipsowa naturalnej wielkości, wreszcie Venus i Nadzieja—dwa posągi tychże rozmiarów.

Bandelłlhand, Bundelkhand, dzielnica w In-dostanie, na południe od środkowej Dżamuny (prawy dopływ Gangesu), otrzymała nazwę od Bande-lów, niegdyś wojowniczego rodu Radżputów. Składa się ona z dwóch części: pierwsza należy bezpośrednio do Anglików i wchodzi w skład „Północno-Zachodnich Prowincyj“, obejmując 27,193 km. □ z 2,206,402 m-ców; drugą stanowi 31 państewek hołdowniczych, należących do Agencyi Srodkowo-Indyjskiej (B.-Agency) i liczących 1,416.850 m-ców na 31,135 km. Kraj, od północy ku południowi, podnosi się tarasami; niziny i doliny bardzo urodzajne, wydają nasiona oleiste, ryż, bawełnę, rośliny strączkowe etc.—wyżynę pokrywają odwieczne bory, w których obfitość zwierząt dzikich wszelkiego rodzaju wyrobiła w ludności zamiłowanie do myśli wstwa,— góry składają się głównie ze skał ar-

109

And. S.

P Chm,

Dr J. B-r

chaicznycłi i metamorficznych — niektóre, jak np. Panna, zawierają w sobie dyamenty, inne obfitują w żelazo i miedź.

Bandello Mateusz (* około I486—f między 1561—70), wybitny nowelista włoski; jako przełożony klasztoru dominikańskiego w Medyolanie, podczas wojen włoskich, stał po stronie Franciszka II, i dlatego, po zajęciu Medyolanu przez hiszpanów, musiał ratować się ucieczką do We >ecyi, a później do Francyi. Tu Henryk II wyniósł go na biskupstwo w Agen, co wywołało niemałe zgorszenie, gdyż B. znany był z wolności obyczajów i obrażał przyzwoitość nawet piórem. Oprócz różnych poezyj, na pisał 214 nowel, które cieszyły się wielką poczy-tnością; cechuje je nietyle nowość pomysłu lub zalety stylu, co barwność charaktery : > ki i wyzyskanie szczegółów bardzo drastycznych. Wyszły one z druku p. t. „Novelle“ w Lucce (1554, tom I-III) i w Lyonie (1573, tom IV) i miały wiele wydań; najlepsze przygotował Silvestri (Medyol. 1813—14, 4 tomy i Turyn 1853, 4 tomy).

Bandera, ob. Flaga.

Banderia Prutenorum (chorągwie pruskie) jest-to napis dziełka Jana Długosza, znakomitego historyka XV w., gdzie się mieszczą rysunki i opisy 56 chorągwi, zdobytych na krzyżakach r. 1410 w wielkiej bitwie pod Grunwaldem (Tanenbergiem), w potyczce pod Koronowem i wreszcie na kawalerach mieczowych inflanckich 1431 r. pod Nakłem, a zawieszonych na pamiątkę zwycięztwa u grobu św. Stanisława, w katedrze na Wawelu. Rysunki robił na pergaminie r. 1448 artysta krakowski, Stanisław Durink. Rękopism oryginalny znajduje się obecnie w archiwum kapituły katedralnej krakowskiej. Drukiem ogłoszony został po raz pierwszy r. 1849 przez Vossberga w Berlinie; najlepsze wydanie J. Mucz-kowskiego w Krakowie r. 1851. Co do samych chorągwi, Bielski widział je jeszcze w końcu XVI-go wieku, grubą warstwą kurzu przykryte. Dzisiaj niema już po nich ani śladu.

Banderilla, mały proporczyk, składający się z krótkiego drzewca, zaostrzonego na końcu, i chorągiewki koloru jaskrawego, najpospoliciej czerwonego, używany przez toreadorów hiszpańskich (banderillero), którzy drażnią nim byki w arenie. N-

Banderola, zowie się opaska papierowa, przylepiona na pewnej ilości towaru lub wyrobu, będąca widomym znakiem, że od towaru lub wyrobu tego opłaconą została przypadająca skarbowi państwa kwota, tytułem podatku. Akcyza i regalia skarbowe tą drogą zapewniony mają pobór właściwych opłat. W miarę rozwoju podatku akcyzy, B. u nas coraz obszerniejszego nabierajzastosowania. Zdawna talie kart do gry, pudełka i paczki cygar, papierosów i tytoniu, a w nowszych '.; czasach butelki i flaszeczki różnego, a przez akcyzę uznanego rozmiaru: spirytusu, wódek i likierów, a wreszcie pudełka zapałek, iżby w handlach publicznych sprzedawane być mogły, opatrzone być muszą B-aini właściwej wartości. B-ol miano noszą także opaski papierowe lub torebki otwarte, służące do przesyłki druków, aktów albo próbek towarów pocztą, za niższą opłatą, od pobieranej za przewóz listów zamkniętych. B-ami

wreszcie zowią się małe chorągiewki, w dnie uroczyste wywieszane, a także chorągiewka, wieńcząca maszt okrętu, a jak dawniej i lancę ułańską.

Banderya (z łacińskiego: banderium—proporzec), jazda węgierska; dzieliła się na B-e królewskie i ko-mitatowe. Karol Robert pozwolił tym magnatom, którzy wystawili swoim kosztem w polu 1000 żołnierzy, tworzyć własne B-e, zostające pod ich dowództwem i chorągwią. Tacy wodzowie zwali się domini banderiati. Zygmunt Luksemburczyk w r. 1435 potwierdził to prawo tworzenia własnych B-j. Porażka pod Mohaczem (1526) i zajęcie części Węgier przez turków położyły koniec tej instytucyi wojskowej. U nas B-ą zwano uzbrojony orszak hajduków, towarzyszący na sejm możniejszemu szlachcicowi. Obecnie B-ami zowią pochody konne, urządzane podczas różnych uroczystości narodowych, albo towarzyszące wjazdowi osób znakomitych, dla ich uczczenia.

Bandettini Teresaf 1763 — f1837), poetka włoska, znana i pod imieniem Amaryli Etrusca;. początkowo była tancerką; później, odkrywszy w sobie wielki talent improwizatorski, zwróciła się do uprawy poezyi. Tłomaczyła wiele z obcych języków. Ogłosiła drukiem: „Rime diverse“, „La Tese-ide“, „La morte di Adone“, „II Polidori“. Pomimo powodzenia i podziwu, umarła w nędzy.

Bandiat, rzeka w zachodniej Francyi, wypływa z gór Limuzyńskicli (Montagnes du Limousin) pod Dournazac w departamencie Haute-Vienne, przepływa następnie w kierunku południowo-zachodnim przez departament Dordogne, gdzie pod Nontron nagle skręca na północo-zachód i w tym kierunku wchodzi w granice departamentu Charente; w bliskości Rochefoucauld wpada do Tardoire, lewego dopływu rzeki Charente, ubiegłszy 88 km. B. tylko podczas pory deszczowej napełnia się wodą, zaś w czasie posuchy, woda znika częściowo w licznych rozpadlinach koryta, a w dolnym biegu nawet zupełnie wysycha.

Bandiera A11 i 1 i o i E m i 11 o (* w Wenecyi, pierwszy r. 1811, drugi 1819, f w Cosenza 22 lipca 1844), patryoci włoscy, synowie barona Fraucesca Bandie-ry, kontradmirała austryackiego, który r. 1831 wziął do niewoli na morzu Adryatyckiem wychodźców z An-kony. Służyli obaj w marynarce austryackiej. Przejęci zasadami „Młodych Włoch“ prowadzili z całym zapałem propagandę patryotyczną pośród włochów, służących we flocie austryackiej, i zawiązali kores-pondencyę z Mazzinim (1842). Wkrótce utworzyli spisek celem zawładnięcia jedną z fregat, aby wylądować w Sycylii, ale, zadenuncyowani, musieli uciekać i zjechali się w Korfu (1844 r.), gdzie, dowiedziawszy się o chybionym ruchu w Kalabryi, postanowili udać się tam, by podnieść powstanie; próżno ich powstrzymywali naczelnicy rewolucyjnych komitetów; nie usłuchali nawet Mazziniego i matki; przysięgli pójść na ofiarę, by przykładem swoim wyrwać tłumy z apatyi. D. 12 czerwca 1844 wsiedli w Korfu do barki, wraz z ośmnastu towarzyszami— i 16-go wieczorem, wylądowawszy pod Crotoąe, legli krzyżem na ziemi włoskiej i ucałowali ją przy okrzyku: „Ziemio nasza, tyś nam dała życie, my ci je

Objaśnienia do tablic „Banderia Prutenorum”,

1. Chorągiew Mistrza Krzyżackiego wielka.

mniejsza.

29.

2.

11

11

11

30.

3.

11

4. ■

’ 11

5.

11

7.-

8.

11

9. •

11

10.

11

Komturstwa miasta Balgi.

Komturstwa Grudziąskiego.

Zakonu Krzyżackiego.

Konrada Białego, Księcia na Oleśnicy. miasta Królewca.

Komturstwa m. Schońsee v. Kowalewo. Św. Jerzego ze strony Krzyżackiej, miasta Chełma.

31.

32.

33.

34.

35.

36.

37.

38.

11.

11

12.

13.

14.

15.

17.

18.

19.

20.

V.

21.

•n

22.

23.

24.

rt

25.

26.

27.

28.

Biskupa i Biskupstwa Zambieńskiego. Komturstwa Althaus.

Krzyżacka.

Biskupa Pomerańskiego.

Wielkiego Komturstwa Sztumu. Komturstwa i miasta Tucholi.

Narodu Szwajcarskiego (ochotników), miasta Rogoźna.

miasta i Komturstwa Elbląskiego, druga miasta i Komturstwa Elbląskiego, miasta Leszna v. Żuław.

Komturstwa i miasta Engelsberg. Komturstwa i miasta Brodnicy, miejska Elblągu.

Komturstwa i miasta Słuchowa. Biskupstwa i Biskupa Chełmińskiego (wedle Muczkowskiego, Samlandzkiego). Zamku Bratian. miasta Bartensteinu.

39.

40.

41.

42.

43.

44.

45.

46.

47.

48.

49.

50.

51.

52.

53.

54.

55.

56.

Chorągiew miasta Brandenburga.

Kazimierza, Księcia Szczecińskiego. Komturstwa Gdańskiego.

Komturstwa, zamku i miasta Gniewa. Wojska Ziemi Chełmskiej.

Komturstwa i miasta Gdańska, miasta Święta Siekierka, miasta Brunświku.

drugą Komturstwa i zamku Gdańska. Biskupstwa Warmińskiego.

Liwońska marszałka.

Liwońska Komtura z Ascherode. Wielkiego Mistrza Henryka de Plauen, miasta Torunia.

LiwońskaKomturów z Fellinai z Kurowa. Liwońska z Kokenhauzu.

Komturstwa i miasta Szczytna, miasta Czczewu.

Wojska Niemieckiego z nad Renu. Komturstwa i miasta Osterrode. miasta Starego Królewca (Kralowgród). Rycerstwa Miśnijskiego. miasta Holstein, miasta i Komturstwa Ragniety. Wojska zaciężnego z Westfalii. Komturstwa Nieszawskiego. miasta Brunsbergu.

Wojska Niemieckiego ochotniczego.

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

ii

ii

ii

ii

ii

ii

ii

li

••

\

♦

!•

' '

• i

*

t-

:

v.

■-

.

#

y *.

ł

/

♦

*

*

♦

•/

»

*

• '

*

4.

,i

-''r'

V.

M-!

V.

ï-

.»to«*“ J

• •» ■

£*

₀4Ô

N ..

-.v

<;k-'

•■'s©

BMW

HS

cCzZ

]S?

(mr

* <3

BANDERIA PRUTENORUM.

( G ijfOr^irwie p>ru.skie zdofcsydB pod Grünwaiden)).

ma

cm

ço

CO

X)

CM

■-

% T" Pi''

!-2jnL

do art. „"Banderia Prutenorum“ str. 84

LT]

sp--- "-ug^agp

<1

Jüè

-H

so

r?

r:

ZSI

4.

j>a—

, „

«b

. •© r ~

-4,¹

as

1!

r:

TT

42

/JH

I''-

4 .«

T"

Il

HM

1a

|t

2£3è:

«a»

•s

g®

Druk Satumina Sikorskiego, Oh iielna 9.

37 *

j

41

-,

•T

1

«

r,

•V-:

- - ^

*

il

•*

i,.

■ ife.

t

/'çr    ®

V

<o

-j

i

\

4' ^

^ & xà

L

&

î

••«* *

SK^

!

■

j

f

,,,-.

•. iy. .■

'

J

>

c*

y*

> ?

Hfsj

aV'olt? ²

JrJ

V? KÔ^r

*

/

7

. r

1

i

i

4

i

■

¹ ••

?

/

\

.

ï

II

'S

AT

fr u

lâ

li

BANDERIA PR UTEN ORUM.

(C lioracfwie pruskie zdobyte pod Grünwaîderri).

12

16

ri

II

II

si

do art. .Banderia Prutenorum“ str. 84

ff

,•¹ :

il

‘I!¹

■■■

P'i

!T S⁵ !

<~L

1Ö

14

ff

<â

Ci

CC

h ■ ,.    .    .V'::ïi

yp^î¹

^ I

ir-

rc

X)

4..

tN

Ol

€i

to

C'i

IJi,

FG'j

fi

SU

■.

fei

c!

m’m

IrS

N»

Druk Saturmna Sikorskiego, Cbmieiaa ft

"M

!

1

"' ;

i

i

/

4/,    -v\

3

r«?    %

, BIBLIOTEKA

GŁÓWNA *,

«

T;

*

? '■i O 'N -!

i

I

i*-’ * -V •

r^.-. .-

i.

;"s    -

. $;

£

przynosimy w dani!“ Przewodnik kalabryjski poprowadził ich lasami pod San Giovanni in Fiore; tam zdradził ich jeden z towarzyszów, szpieg korsykański, Boccheciampe, naprowadziwszy na bohaterską garstkę siedmdziesięciu gwardzistów miejskich; bracia B. rozbili ten oddział, ale 19-go, otoczyły ich liczne milicye z jednym batalionem strzelców. Po długiej i zaciętej obronie powstańcy ulegli. Związano ich i zaprowadzono do Cosenza, gdzie komisja wojskowa skazała wszystkich na śmierć (23 lipca). D. 25 obaj bracia B., Domenico Moro, Nic-cola Ricciotti, Dominico Lupetelli, Jacopo Roca, Gio-vani Venerucci, Francesco Berti i Anacorsi Nardi, śpiewając pieśń: „Kto umiera dla ojczyzny, dosyć żył,“ stanęli na placu egzekucyi, odprowadzeni przez płaczące tłumy. Uściskali się wszyscy, i dodając ducha również płaczącym żołnierzom, zakomenderowali sami ognia i padli, wołając: niech żyją Włochy! Młoda żona Attilia umarła z boleści na parę dni przed wyprawą.— Alto Vanucci: „Martiri délia Liberta italiana dal 1794 al 1848;“ Florencya 1860 3-ie wydanie powiększone i poprawione. Giuseppe Riccardi: „Storia dei fratelli Bandiera e consorti,“ Florencja 1863.    r-

Bandikut, ob. P e r a m e 1 e s.

Bandinelli Roland, ob. Alek san der III pa-

Chrystusa, podtrzymywane przez anioła; nadto Bóg Ojciec w postawie siedzącej. Więcej, aniżeli te, cenione były niewielkich rozmiarów, celujące plastyką, figury, umieszczone w presbiteryum. W galeryi florenckiej znajduje się kopia grupy Laokona. Baccio wykonał pierwszy plan grobowca Henryka VIII;

V- ' JM

sy

iy

'mii

In

pież.

Bandinelli, herb polski z indygienatu. Na tarczy złote pole, bez znaków. Nad tarczą, w koronie szlacheckiej, osadzonej na hełmie, trzy białe strusie pióra.

Ród B-ch, pochodzący z Fran-cyi, osiadł we Włoszech, w Siennie, za cesarza Karola W. i wydał papieża Aleksandra III. Aleksander-Frań ci-

my

wj

Fig. 246

Bandinelli (herb).

w. k. z.

gelatina o sostanza nutritiva“ mii Sienskiej“ (1841).

Bandjermassin, ob. Bandżermassing.

Bando W dawnej polszczyźnie oznaczało obwołanie, obwieszczenie. „Królewskie banda woźny w rynku obwoływa“, mówi Potocki w Argenidzie. W łacinie średniowiecznej b a n d u m lub bann urn znaczyło: 1) chorągiew, 2) obwieszczenie, 3) kara, wywołanie i t. d.; bandire, bannire, bandiza-

szek dwu im. i Michał B., przesiedliwszy się do Polski w r.

1726, otrzymali in dygi en at wraz z zatwierdzeniem herbu rodzinnego.—(„Vol. Leg.“ '

VI,454.—Crollolanza: „Dizio-nario Storico - Blasonico delle famiglie nob. e notab. ital“.

Piza, 1886. Borkow.).

Bandinelli Baccio (*

we Florencyi roku 1487 —

-j* 1559). Jeden z najlepszych rzeźbiarzy swego ■czasu, był synem wielkiej sławy złotnika, Michała Anioła di Viviano; przyjął przydomek B., który uważał za właściwe nazwisko swych przodków; pierwotne wykształcenie artystyczne otrzymał w szkole rysunkowej we Florencyi; zdolny nad wyraz rzeźbiarz, ćwiczył się także w malarstwie, nie odznaczył się wszakże w niem: był dobrym rysownikiem, ale złym kolorystą. Z prac malarskich Leazi dwie tylko mu przyznaje: „Noe w upojeniu“ i „Chrystus w otchłani“. Klemens VII i Karol V otaczali B-ego wielkim szacunkiem. Cellini w autobiograf! swej wiele mu miejsca poświęca. Niektóre tylko prace B-go znajdują się we Florencyi: na placu della Signoria „Hercules i Cacus;“ w głównym ołtarzu katedry wielka grupa, przedstawiająca ciało zmarłego

Fig. 247. „Herkules i Cacus“ na placu della Signoria we Florencyi.

wspomina o tern Vasari. Rysunki B-ego liczne w Anglii.

Bandini Anioł M a r y a (* 1726 — f 1800), archeolog i bibliograf włoski, będąc bibliotekarzem księgozbioru Wawrzyńca Medyceusza we Florencyi, opracował: „Catalogus codicum manuscriptorum Bibliothecae Mediceae Laurentinianae“ (1764—93, 11 tomów); uzupełnieniem jego jest „Bibliotheca Leopoldina Laurentiana“ (1791—93, 3 tomy). Oprócz tego B. napisał: „Specimen litteraturae saeculi XV“ 11747—51, 2 tomy) i t. d.

Bandini Polikarp, lichenograf włoski, publikował: „Nota sopra natura del Lichen islandicus“, w dzienniku „Cattaneo“ (1830) i „Ricerche sopra il’Lichen islandicus par provare la natura della sua

w „Aktach Akade-

J. A.

J. K.

H.

A Pol.

K. G.

re, oznaczało wywoływać (w znaczeniu obwieszczać i karać wygnaniem); ztąd poszły nasze wyrazy bandycya, banicya, bandyzować, banit, banita, bandyta, banda. Sredniołacińs. wyrazy pochodzą z niemieck. B a n n nakaz =wywołanie, klątwa. B a n d a, b a n d e r o 1 a i in. podobnie brzmiące, nie są tegoż, co B., pochodzenia, jakkolwiek lud nasz miesza jedno z drugiem i mówi bando zam. banda.

Bandol, miasto portowe w departamencie francuskim Yar, okręgu tulońskim, położone w odległości 18 km. na zachód od Tulonu, nad zatoką morza Śródziemnego, przy drodze z Marsylii do Tulonu, jest rezydencyą konsulów: włoskiego i hiszpańskiego, ma syndykat morski, komorę celną, port ożywiony i stary zamek, przy którym wzniesiono baterye. Mieszkańcy, w ilości 1,770 osób, trudnią się przeważnie bednarstwem, hodowaniem nieśmiertelników na wielką skalę, a obok tego uprawiają jarzyny, wino i owoce południowe, co wszystko stanowi ważny przedmiot handlu wywozowego.

Bandola (włos., hiszp. „el bandolon“), instrument muzyczny, rodzaj lutni o 10 strunach; gra się na nim patyczkiem rogowym, jak na mandolinie. B. najwięcej jest rozpowszechnioną w Meksyku.

Bandolet—oznacza, jak to już wynika "ze znaczenia przekręconego nieco wyrazu w języku fran-cuzkim, rzemień skórzany, który się zawieszał przez ramię. Używała go jazda do zaczepienia na przymocowanym do niego haczyku swojej broni krótkiej, czyli karabinków, i dla tego nazywano je niekiedy B-ami. Piechota na B-cie zawieszała ładunki, t. j. drewniane miarki, mieszczące w sobie po naboju prochu, do jednorazowego wystrzelenia. Było to ważne udoskonalenie w procesie strzelania; gdyż nasypywanie prochu z pulwersaku na dłoń, a potem z dłoni do lufy, raz że więcej wymagało czasu, a potem w mróz, lub gdy ręka spotniała, było niedogodnem. B. zawieszano zwykle przez lewe ramię.

Bandolina jest to płyn kosmetyczny do włosów, używany w celu wygładzenia i utrzymania warkoczy dobrze splecionych. Składa się on z rozmaitych klejów roślinnych, jako to: odwaru kleistego z pchlego nasienia (semen Psyliae), lub tragan-tu, czyli gumy z różnych roślin strączkowych z rodzaju Astragalus (Astr. verus, gumifer, crétions i t. d.), lub wreszcie z tak zwanej gelozy, znanej pod in-nemi nazwami, jako: Gelatina chinensis, Tjentjan, Thao, Hai-Tao, klej rybi bengalski, a pochodzącej z różnych wodorostów morskich z rodzaju Gelidium (Gel. corneum, Gel. cartilagineum i t. d.). Do tych klejów dodają gliceryny, barwią rozaniliną i perfumują olejkiem różanym, pomarańczowym lub wodą z gorzkich migdałów. Dodają też niekiedy nieco kwasu salicylowego. Francuska farmakopea każe używać tragantu, a stosownie do zapachu odróżnia: bandoline à la rose, d’amandes, fixateur Clyphi-que. B. t. zw. „chińska“ wyrabia się z gelozy. F n-Bandon lub B an d o nbridge. 1) B., miasto w Irlandyi, w hrabstwie Cork, w odległości 18 km. na południo-zachód od. m. Cork, leży wśród okolicy lesistej i górzystej, nad rzeką t. im., która pod-

czas przypływu niesie wielkie okręty morskie. Ludność, wynosząca 5,945 osób, trudni się głównie handlem, oraz białoskórnictwein i piwowarstwem. Niegdyś B. słynęło z wyrobów wełnianych i bawełnianych.—2) B., rzeka na południu Irlandyi, w hrabstwie Cork, ma początek na wyniosłości Carbery (341 in.), płynie ku wschodowi i szerokiem uściem wpada pod Kiusale do morza, ubiegłszy 72 km. Brzegi jej w górnym biegu są bardzo malownicze. N Bandos lub Bandoch, w rodzaju żeńskim bandocha lub b a n d o s (z) k a, nazwa robotników, przybywających większemi lub mniejszemi partyami (bandami), z mniej lub więcej oddalonych okolic, podczas sianokosu lub żniw, gdy rąk miejscowych na prędkie odbycie sprzętu nie wystarcza. Lud mówi: „na bandosa chodzić“, „po bandosach bywać“, „po bandosku śpiewać“; sama wędrówka nazywa się b a n d o c h y, bandoska, a robotników nazywają czasem bandośnikami. Wyrazy powyższe pochodzą od banda i są utworzone jak darmochy, d a r m o s y i t. p.

Bandrowski Ernest Tytus, chemik współczesny, (* 3 stycznia 1853 r. w Rawie ruskiej), nauki średnie otrzymał w Buczaczu, Stanisławowie i Lwowie, w ostatniem też mieście skończył uniwersytet w 1874 r. Rok następny spędził w Bonn, w pracowni i pod kierunkiem Kekulégo, poczem przeszedł do Bernu, gdzie wreszcie przez czas pewien działał jako asystent profesora M. Nenckiego. Stąd, na podobneż stanowisko przy profesorze Radziszewskim, przeniósł się w 1876 do Lwowa, w następnym roku doktoryzował się i wkrótce potem został mianowany profesorem chemii ogólnej i analitycznej w Akademii przemysłowo-technicznej, w Krakowie. Tu w 1880 habilitował się jako docent chemii organicznej, także w uniwersytecie krakowskim. W 1882 zostaje przełożonym szkoły chemicznej w akadem. przem. techn. i na tern stanowisku pozostaje po przemianie akademii na szkołę przemysłową w 1884. W 1887 rozszerza swoję veniam legendi w uniwersytecie na cały zakres chemii.—Pierwszą pracę naukową B. ogłosił jeszcze przed ukończeniem uniw. lwowskiego. Był to w myśl prof. Radziszewskiego zdobyty „Przyczynek do znajomości budowy feniio* bromoetylu“ (1874). Wkrótce potem, w pracowni /Nenckiego (187o), B. rozpatruje „Produkty konden-sacyi waleryanianu i kapronianu guanidyny.“ Piękny bardzo szereg spostrzeżeń jest owocem dłuższych study ów B-go nad kwasami acetylenodwukarbono wym i acetylenokarbonowym, czyli propargilowym (1877 —1882). Ciała te, poraź pierwszy otrzymane przez B-go i przez niego zbadane w sposób nader szczegółowy, dają mu sposobność do wyrażenia poglądów na wielką liczbę zadań teoretycznych w chemii, zarówno z powodu swoich własności, dróg, ja-kiemi się tworzą, jak i stosunków, łączących je z wieloma związkami i nawet gromadami związków organicznych. W następnych pracach swoich B. przeszedł do związków organicznych, zawierających azot w swym składzie, studyując z kolei działanie kwasów organicznych na hidrazobeuzol (1884), reakcyą utlenienia dwufeniliaku w roztworze alkalicznym ¹ (1886), własności )dwufeniloparazofenilenu (1887),

Zn.

(L :

•-W

ÉJ

■i

Fig. 248. Bandtkie Jerzy Samuel.

dwunitrobenzydynę (1887), pochodne chinonimidu (1888)—a w związku z ostatnio wymienionemi zadaniami otrzymał syntetycznie dwuanilidochinonanil i azofeninę (1888), nakoniec reakcye utlenienia pa-raamidofenolu i parafenilenodwuaminu (1889). Prace powyższe są opisane prawie wszystkie w „Rocznikach Akademii krakowskiej“, a jednocześnie referowane przez autora po niemiecku w „Berichte d. deutsch, chem. Gesellschaft“ i w „Monatshefte für Chemie d. k. Academie d. Wissenschaften in Wien“. — Na polu literatury podręcznikowej B. dał się poznać dopiero w ostatnich czasach. Właśnie w chwili, kiedy to piszę, otrzymuję egzemplarz 1-ej części dzieła „Wykład chemii ogólnej“, zawierającej chemię nieorganiczną. Dzieło to jest przeznaczone do nauki szkolnej i stanowi pierwszą u nas próbę wykładu chemii, opartego na układzie peryodycznym pierwiastków. Nie tutaj miejsce na krytykę próby podobnej, w każdym razie, uboga literatura nasza zyskuje w tej książce podręcznik, z najnowszym stanem nauki zgodny, bogaty w wielką ilość dobrze i zrozumiale objaśnionych faktów i napisany poprawnym językiem. Dodać wreszcie należy, że B. zabiera od czasu do czasu głos w sprawach szkolnictwa zawodowego w Galicy i.

Bandszermassin, ob. Bandżermassin.

Bandtkie Jerzy Samuel (* 24 listopada 1768 fil czerwca 1835), historyk, bibliograf i filolog, był synem dość majętnego kupca, Jana Samuela, i Anny z Noaków, urodził się w Lublinie, dokąd ojciec jego przeniósł się z Wielkopolski, ze Szlichtynkowa. W 11-ym roku życia oddany został do gimnazyum św. Elżbiety we Wrocławiu, gdzie go utrzymywał, po śmierci ojca, stryj jego, Jan Jerzy, zamożny szewc, a następnie dał mu 300 talarów na pobyt w uniwersytetach, naprzód w Halli (1787—89), a potem w Jenie. Za powrotem z Jeny, objął (1790) obowiązki nauczyciela młodszych synów hr. Piotra Ożarowskiego, wtedy kasztelana wojnickiego, a niebawem hetmana. Bawił w tym domu lat 8, mianowicie dwa lata w Warszawie i Brzózce, po śmierci Ożarowskiego w Dreźnie i Berlinie, ostatnie dwa lata zaś w Petersburgu, gdzie, się nauczył po russku i poznał piśmiennictwo starosłowiańskie. W r. 1798 przeniósł się do Wrocławia, gdzie od najniższej posady nauczycielskiej substytuta w gimnazyum św. Elżbiety zacząwszy, doszedł do godności rektora szkoły u św. Ducha i bibliotekarza u św. Bernarda Seneńskiego. Prócz łaciny, wykładał także język polski, był tłómaczem przysięgłym przy urzędzie municypalnym wrocławskim i przy kamerze królewskiej we Wrocławiu. Przez czas pobytu w tem mieście, zajmował się gorliwie i z nadzwyczajną sumiennością zbadaniem historyi Szląska, oraz stu-dyami filologicznemu Owocem jego pracy w pierwszym kierunku był najprzód szereg rozpraw, pomieszczanych pierwotnie w czasopismach, a w r. 1802 wydanych razem we Wrocławiu u Mayera

p. n. „Historisch-Critische Anałecten zur Erläuterung der Geschichte des Ostens von Europa“, gdzie prócz wielu źródłowych sprostowań błędów, popełnionych przez historyków dawniejszych, oraz ważnych przyczynków do dziejów naszych, znajdujemy zarys o sta-

nie kmiecym w Polsce („Ueber den Bauernstand, in Polen“ str. 108). Następnie wymienić należy osobno wydaną rozprawkę „Ueber die gräfliche Würde in Schlesien“ (1810) oraz nader cenne dzieło: „Krótkie wyobrażenie dziejów królestwa polskiego“ (Wrocław, 1810, tomów 2), w którem dał pierwszy, na nazwę naukowego zasługujący, podręcznik do poznania dziejów ojczystych, uwzględniając zarówno wypadki polityczne, jak i kulturę narodu. Dzieło to, pomnażane, zmieniane i uzupełniane, wyszło jeszcze potem dwa razy pod zmienionym napisem, w r. 1820 jako „Dzieje Królestwa Polskiego“, a w 1835 jako „Dzieje narodu polskiego“. W drugim kierunku działalności swojej B. ogłosił naprzód nowe wydania „Przysłów“ Fredry (Wrocł. 1802 i 1809), dalej nową poprawioną edycyą dzieła Komeńskiego : „Orbis sensualium pictus quadrilinguis“ (1805), „Słownik polsko-niemiecki“ (1806), „Słownik kieszonkowy polsko-francusko-niemiecki“ przy pomocy brata swego Wincentego (1805—1813, tomików 4), wreszcie „Gramatykę polską dla Niemców“. (1809, 2-e wyd. 1818, 3-e 1824). — W r. 1811 powołany został B. przez Izbę Edukacyjną do Krakowa na bibliotekarza. Zastał bibliotekę, po dwu bezpośrednich poprzednikach swoich, Speiserze i Yoigcie, w takim nieładzie, że dziesięć lat strawić musiał, zanim ją z niego podźwignął. Zaraz po objęciu obowiązków dawał lekcye bibliografii, a w r. 1812 otworzył już bibliotekę do użytku publicznego, zagaiwszy otwarcie to rozprawką łacińską o pierwszych drukach polskich („De primis Cracoviae in arte typographica incu-nabulis“). Niezmordowanie pracując nad uporządkowaniem biblioteki jagiellońskiej,gromadził ró-wnocjz es n i e ma-k    teryały do dziejów

Jfe    drukarń naszych.

f    Jakoź •iuż wroku

""ĘĘĘĘĘĘrppPW    1815 wydał : „Hi-

storyę drukarń krakowskich, od zapro w adz enia druków do tego miasta, aż do naszych czasów“ (str. 504), a w 1826 przerobił i znakomicie dopełnił dzieło Hoffmana z XVIII wieku, ogłaszając swoją „Historyę drukarń w Królestwie polskiem i W. księstwie litewskiem, jako i w krajach zagranicznych, w których polskie dzieła wychodziły“ (3 tomy). Pomiędzy jednem i drugiem dziełem wygotował i wydrukował w r. 1821: „Historyę biblioteki uniwersytetu jagiellońskiego“ (str. 200). To są główne jego prace z czasu pobytu w Krakowie. Ale, oprócz nich, niestrudzony i wszyst-kiemi kwestyami historycznemi i językowemi interesujący się B., pisał mnóztwo rozprawek, już to w wydawanych przez siebie czasopismach, jako to :

„Miscellanea Cracoviensia“ r. 1814 i 1815, „Roz- | przyjąwszy proponowanych sobie miejsc w Magde-■maitości naukowe“- z r. 1828’—4831, już to w „Pamiętniku Warszawskim“, już to w wykazach lekcyj uniwersytetu jagiellońskiego, już to w „Rocznikach“

burgu i Wrocławiu, powrócił do kraju w r. 1806 i zaraz na wstępie wydał pierwszą pracę: „De studio juris Polonici“ (druk. we Wrocławiu 1806). Poświęcając tę pracę dwu ówczesnym dygnitarzom niemcom, stojącym na czele Sądu Najwyższego w Warszawie, B. zwraca uwagę na potrzebę dokładnej znajomości mowy ojczystej, oburza się na przekonania tych, co utrzymują, że szczęście kraju polega na zupełnem poddaniu się Niemcom i wyrzeczeniu się mowy swojej, przypomina Szląsk, który „per tot secula Gerinanorum imperio parens, non amisit linguam nec bellis perpetuis, nec devastatio-nibus crudelissimis, nec aliis adversis rebus, quae tam saepe perpesa est (Silesia)“. Zaledwie zaczął pełnić obowiązki aplikanta przy Regencyi warszawskiej, kiedy wypadki wojenne poważne w kraju wywołały zmiany. Od grudnia 1806 r. należy do de-putacyi, regulującej interesa sądowe depozytowe. W r. 1807 przechodzi do Komisyi Rządowej sprawiedliwości i zostaje assesorem przy Sądzie Apelacyjnym dep. warszawskiego. W r. 1808 otrzymuje miejsce pisarza aktowego najprzód na Warszawę, a później od r. 1809 na całe Księztwo. W r. 1808 widzimy go w składzie Komisyi, mającej redagować kodeks postępowania sądowego. W r. 1843 został mianowany członkiem Komisyi rząd. sprawiedliwości, na której-to posadzie pozostając, zgasł przedwcześnie w r. 1846. Ale działalność jego nie na polu urzędniczej karyery najważniejsze dla kraju przyniosła korzyści. Kiedy w r. 1808, po zaprowadzeniu kodeksu

nH

cywilnego f r a n-cuskiego, została otworzoną szkoła prawa i administra cy i, B. był przez ministra Fel. Lubieńskiego powołanym na jej profesora, a w r. 1816 wszedł do deputacyi, organizującej uniwersytet warszawski, gdzie następnie wykładał prawo F. 249. Bandtkie-Stężyński JanWincenty.rzymskie i dawne

prawo polskie i był stale wybieranym na dziekana wydziału prawne-nego. Od r. 1825, kiedy pandekty zaczął wykładać Wacław Aleks. Maciejowski, B. prowadził już tylko (do r. 1831), wykład prawa polskiego i jogo historyi. W r. 1811 został powołanym na członka Towarzystwa przyjaciół nauk w Warszawie i z jego polecenia sporządził drugie wydanie Kroniki Gallusa (pierwsze wyd. Lengnich) na podstawie porównanych starannie rękopisów szamotulskiego i gnieźnieńskiego, i dołączył do tego wydania żywot św. Stanisława, napisany około r. 1260 przez dominikanina Wincentego. Towarzystwo naukowe krakow-

Tow. Przyjaciół Nauk Krakowskiego ; on między innemi podał pierwszą wiadomość o psałterzu Flo-ryańskim, o mszałach krakowskich, o numizmatach polskich, on pierwszy ogłosił rozprawę Parkosza o pisowni polskiej i t. p. B. był jednym z najpierwszych u nas przedstawicieli gruntowności erudycyjnej : nie •celował ani metodą wykładu, ani nadzwyczajną bystrością; stylu nie tylko nie miał pięknego, lecz grzeszył nawet zaniedbaniem; szło mu jedynie o dotarcie do prawdy, o nagromadzenie materyału dobrego i sprawdzonego ; sam siebie nazywał kamieniarzem, który, w pocie czoła dostawiając trwałych do budowli ciosów, ich składanie komu innemu zostawia. „Nie dojrzysz w pracach jego nigdy tworów wyobraźni — mówi Helcel — w jego badaniach — śmiałych przypuszczeń, w jego zdaniach — Ignienia do upodobanych lub popłacających opinij, w jego nauce — powierzchowności. Obaczysz wszędzie ze skrzętną pracowitością wyszperane podania, trzeźwe i bezstronne wyszukiwanie prawdy, odważne i sumienne jej wynurzanie, odrazę do upowszechnionej francuzczyzny“. Jako profesor, nie celował B. również metodą; wykład jego był „jakby wspólnem ćwiczeniem się mistrza z uczniami“; garnęli się do niego uczniowie odznaczający się gorliwością; a brat jego Wincenty, dalej Wacław Al. Maciejowski, Kajetan Trojański, Józef Muczkowski, A. Z. Helcel, szczycili się tern, iż w B-em mieli mistrza i pomocnika. — Szczegółowszą ocenę działalności B-go znajdzie czytelnik w artykule A. Z. Helcia: „Jerzy Samuel Bandtkie, w stosunku do społeczności i literatury polskiej“ (w „Kwartalniku Naukowym“, 1835, t. II, str. 321—372).    p- C1,m-

Ban&tkie-Stgżyńsld Jan Wincenty, uczony prawoznawca, profesor i cennych dzieł autor, brat poprzedniego, * w r. 1783 w Lublinie. Początkowo uczęszczał do szkółki niemiecko-polskiej w Lublinie, w 11-ym roku życia wysłany dla dalszego kształcenia się do rodziny ojca do Wrocławia, gdzie, będąc pod opieką starszego brata, Jerzego Samuela, ukończył szkolę sześcioklasową przy kościele św.

Elżbiety. W r. 1803 udał się do Hali na uniwersytet, gdzie z zamiłowaniem oddał się nauce prawa, a jednocześnie przez dwa lata był po Bentkowskim lektorem języka polskiego. Uniwersytet w Hali posiadał wtenczas: Woltaera, Dabelowa, Hoffbau-era, Voigta i innych wielu mężów, chlubnie znanych z głębokiej wiedzy. Wtenczas-to, kiedy Dabelow, w świeżo podówczas wydanem dziele o prawie obowiązuj ącem, zachęcał swoich słuchaczów do studyo-wania urządzeń państwowych i prawnych, dawniej w Polsce istniejących, i nawoływanie to znalazło serdeczny śród młodzieży oddźwięk, około B-go skupiało się grono studentów, chcących zaczerpnąć bliższych w tym przedmiocie wiadomości. W tym już czasie zamierzył młodziutki profesor oddać się pracy około badania źródeł naszego prawa, do czego później, jakto zauważył prof. Bobrzyński, bodźcem mu był i kierownikiem Joachim Lelewel. Nie

skie i uniwersytety krakowski i wileński, mianowa- j tatione historico-juridica exliibitumWarsz., 1814,. ły go swym członkiem, a uniwersytet królewiecki, (dzieło ofiarowane bratu przy pięknej przedmowie), za pracę o prawie Chełmińskiem, nadał mu dyplom 7) „Lineamenta juris romani ad ordinem institutio-doktora obojga praw w r. 1814. Na przedstawię- num Justiniani imperatoris digesta“, Warszawa, 1816. nie rady uniwersytetu warszawskiego, pozyskał szła- 8) „Przemowa o urządzeniach naukowych“ (w Co-chectwo i wtenczas przybrał przydomek „Stężyń- mentat. in consessu Univer. Varsov.), 1817. 9) „Marskiego.“ To uznanie zaszczytne, jakiego B. jeszcze tini Galii Chronicon“ Warszawa, 1825, (przemowa za życia swego doznał od społeczeństwa i władzy, w uniwersytecie przy udzieleniu doktoratu Winc. opartem było na niemałych a istotnych zasługach. Krasińskiemu). 11) „O Macieju Sliwnickim i xiędze Jako profesor, jasnym i gruntownym wykładem umiał rozbudzić śród słuchaczów zamiłowanie przedmiotu; słowem, pismem i własnym przykładem zachęcał młodzież do pracy samodzielnej na polu nauki. —

prawa powszechnego, z woli Zygmunta I przezeń ułożonej“, Warszawa, 1827. 12) „Clarissimi Baro-nis Ostroróg I. U. D. monumentum pro comitiis ge-neralibus Regni sub Rege Casimiro pro Reipubłicae ordinatione congestum“. Warszawa, 1831. (Wydanie to jest po wydaniu H. Kownackiego drugiem, obok tekstu jest i tłómaczenie). 13) „Jus polonicum co-dicibus veteribus manuscriptis et editionibus qui-busque collatis“ wydał—Warszawa, 1831. 14) Jego pióra jest cały oddział literatury prawnej i prawodawstwa polskiego w historyi literatury Fel. Bentkowskiego, Warszawa 1814, t. II, str. 115— 294. Już po śmierci, staraniem syna wydane zostały: 15) „Historya prawa polskiego“, napisana i wykładana przed r. 1830 w b. uniwers. Aleksandryjskim w Warszawie. Warszawa 1850. 16) „Prawo prywatne polskie“, Warszawa 1851. Z rękopisów wydał Aug. Heylmau. 17) „Rozprawy o prawie i sądownictwie karzącem i urzędach w dawnej Polsce“. Warszawa, 1858. Kilka pomniejszych rozpraw umieściła też Biblioteka Warszawska, a dawniej, jeszcze on sam umieszczał różne historyczne i prawnicze rozprawy w Pamiętnikach Warszawskich redakcyi Osińskiego i Bentkowskiego, jak np. o monetach dawnych polskich, o mieszkańcach gór Szlą-skich, o notaryacie, o czwartym groszu sióstr i córek. Nadmienić też należy, że Bandtkie-Stężyński, wespół z bratem, Jerzym Samuelem, opracowywał słowniki, i że w tutejszein Archiwum głównem, do którego rewizyi był delegowanym, sporządził do dziś użyteczny inwentarz. Ożyciu jego pisali: F. Bentkowski i W. A. Maciejowski w Bibliotece Warszawskiej z r. 1846 t. I str. 603. i 613 i K. Wł. Wójcicki w Encyklopedyi Orgelbranda t.

Wł. Andr.

II.

Bandur, ob. Pandur. Bandura, lub bandur-k a, starodawny instrument muzycz. słowiański, używany przez małorosyan i polaków, (rzadziej przez serbów). B.jest odmianą lutni o dowolnej ilości strun zwierzęcych. Dawni bandurzyści—zwłaszcza u kozaków zaporozkich — deklamowali, przy akompaniamencie B-y, rapsody i dumy na rodowe; później służyła ona do towarzyszenia zwykłym piosenkom i romansom. Dłu-goraj, pospolicie Wojtaszkiem zwany, bandurzysta Samuela Zborowskiego, słynął z mi-

TfS

Własnym kosztem wzbogacił zbiory bibliotek publicznych. Przekonany, że prawo rzymskie, dzięki obowiązującym prawom niemiecko-saskim, miało u nas znaczenie prawa pomocniczego, w r. 1808 wystąpił przeciwko Tadeuszowi Czackiemu, dopatrującemu się w naszych prawach zabytków urządzeń skandynawskich i wywołał spór naukowy, który w ciągu lat trzydziestu żywo prowadzono, a już z tego, że przyjmowali w nim udział: Lelewel, Czacki, Ossoliński, Ignacy Potocki, Ignacy Daniłłowicz, Jeckel, Al. Mickiewicz i Fr. Morze, niemałe dla naukowego wyjaśnienia kwestyi wypłynąć musiały korzyści. Jako uczony, szeregiem dzieł, pośród których wydawnictwo źródeł poczesne zajmuje miejsce, złożył dowód wielkiej pracy i znajomości przedmiotu. Wprawdzie uczeni badacze prawa polskiego pracom jego zarzucają brak krytycyzmu (Helcel, Hube), albo brak głębszej wartości (Bobrzyński), a nawet czasami i obałamucanie (Burzyński); ciż sami przecież uczeni przyznają mu zasługi niezaprzeczone. On był niewątpliwie jednym z tych niewielu, co na początku bieżącego wieku odczuli potrzebę wydawania źródeł prawa naszego, pomimo, że to prawo utraciło już moc obowiązującą, i w pracy tej czynny wziął udział. On pierwszy, i to, jak dotąd, bez następcy, napisał historyę prawa polskiego. Ileż-to od czasu, jak on pisał, wydano źródeł, ileż wyjaśniono kwestyj, a przecież i dziś jeszcze bez dzieł Bandtkiego-Stężyńskiego pracujący nad prawem polskiem obejść się nie mogą, i dziś bowiem mają one poważne znaczenie i rzucają jeszcze światło nietylko na prawnictwo, ale i na przeszłość naszą wogóle. Jeżeli do tego dodamy stwierdzoną przez jego kolegów (Bentkowski i M. A. Maciejowski) i uczniów (Wal. Dutkiewicz) prawość charakteru i zapał, z jakim nieprzerwanie przez ćwierć wieku pracował dla dobra nauki, szlachetna postać J. W. B-ego przedstawi się nam jako posąg żywy, mający pełne prawo do wieńca z kwiatów rodzinnej ziemi. Dzieła pozostawił następujące: 1) „De studio juris Polonici“ Wrocław 1806. 2) „Yindiciae juris romani Justinianei“

TT

BP

Wrocław 1808. 3) „Obrona Jana Zamoyskiego“ Warszawa, 1811, (odczyt przy otwarciu szkoły prawa i administracyi). 4) „Zbiór rozpraw o przedmiotach prawa polskiego“, Warszawa i Wilno, 1812. 5) „Uwagi o potrzebie nauki prawa w naszym kraju w szczególności, a o użytku onejże w ogólności“. Warszawa,

Fig. 250. Baudura*

1814. 6) „Jus Culmense cum appendice privilegio-rum et jurium selectorum municipalium et disser-

strzowskiej gry na tym, dziś już zaniedbanym, instrumencie.

Bandura Słupski Wawrzyniec, kandydat do korony polskiej po śmierci Zygmunta Augusta. Podczas pierwszej elekcyi, jakiś szlachcic wielkopolski pomieścił żartem na liście kandydatów do tronu Słupskiego Bandurę, który miał skromną osiadłość w powiecie bydgoskim, wojewódstwie inowrocławskim. Kiedy przy czytaniu listy kandydatów usłyszano obok Anny Jagielonki, książąt zagranicznych, Radziwiłłów, Zborowskich, Chodkiewiczów i Kost-ków wymienionego B-ę, wszyscy obecni wybuchli śmiechem. Kandydatura narodowa, którą reprezentowali liczni panowie, z okazyi podniesienia B-ry została zdyskredytowaną i wyszydzoną. Henryk Walezy obsypał B-rę łaskami. Nadał mu na własność dożywotnią dochód skarbowy z podwód bydgoskich, później prefekturę żup bydgoskich i t. p. Podczas drugiej elekcyi brał B-ra udział w zjeździe stężyckim, umarł za Zygmunta III. Pocieszna kandydatura uczyniła B-ę, który roli wybitnej w Rzeczypospolitej nie odgrywał, rozgłośnym. (Bartoszewicz. Studya historyczne i literackie. Tom III,

w. s.

J. A.

zna-

A. Pol.

Kraków, 1881, str. 94—102).

Banduri Anzelm (1671—f 1743), archeolog i numizmatyk włoski, zakonnik reguły św. Benedykta. Przeniósłszy się w r. 1702 do Paryża, został tu w 1715 r. członkiem akademii napisów, a w 1724 bibliotekarzem księcia Orleańskiego. Napisał między innemi: „Imperium orientale“ (Par. 1712) i „Numismata imperatorum romanorum“ (1718,2 t.). dzieło w swoim czasie bardzo gruntowne.

BandurowieC- (Citharexylon L.). Rodzaj roślin z rodziny Witułkowatych (Verbenaceae), mający cechy następujące: kielich dzwonkowaty, 5-zębny lub ucięty, trwały, korona zrosłopłatkowa, lejkowata, o rurce od kielicha dłuższej, o brzegu rozpostartym, wyciętym w pięć podługowatych, prawie równych klap, zwierzchu omszonych; pręcików 4, z rurki korony niewystających, o pylnikach wzniesionych. Według opisu Linnego, ma się znajdować i piąty pręcik szczątkowy. Słupek o zalążni wolnej, szyjce krótkiej i znamieniu główkowatem. Owocem jest jagoda jajowata dwukomorowa, zawierająca w każdej komorze po dwa nasiona lub po jednem, wskutek spłonienia drugiego. Rodzaj ten obejmuje około 25 gatunków, żyjących w strefie międzyzwrotnikowej, w Ameryce, po większej części w Brazylii i na wyspach Antylskich. Są to niewielkie drzewa, w koloniach francuz kich noszące nazwy: Gotelet, Guitaria albo Bois de Guitare.

Bandurski Stefan, ksiądz z zakonu cystersów, wydał: „Cudowny Pan Jezus w kościele ks. cystersów w Mogile, krótkie wspomnienie z kroniki klasztornej wyjęte, z ryciną“ (Kraków, 1866).

Bandżermassin, (Bandjermassin) 1) B. pro-wincya holenderska na wyspie Borneo, zajmująca jej południowo-wschodnią część i licząca blisko 600,000 mcó v na 361,644 km. Q. Przerzyna ją szereg pasm górskich, dążących promienisto ku mało dotąd nemu wnętrzu i otaczających zawarte między niemi nadbrzeżne niziny, niekiedy bagniste, ale wszę-

dzie urodzajne, miejscami odwiecznemi borami pokryte. Liczne rzeki zraszają kraj obficie; tu należą płynące ku wschodowi: Bulangan, Segah i Ma-hakkam, oraz płynące na południe: Barito, Murong i Kahajan. Klimat zwrotnikowy gorący, sprzyja uprawie korzeni, drzew żywicznych (gutaperka) i wszelkich roślin strefie tej właściwych; w górach znajduje się węgiel kamienny (mało wyzyskiwany), drogie kamienie, złoto. Ludność składa się z tubylczych malajczyków (Dajakowie), oraz z przybyszów: chińczyków, arabów i holendrów. Nieznaczna część dzisiejszej prowincyi stanowiła pierwotnie niezależny sułtanat B. ze stolicą Martapura, obejmujący około 15,000 km. □ w dorzeczu rzeki Barito; gdy jednak holendrzy dopomogli jednemu z sułtanów do pozyskania tronu, ten z wdzięczności sam uznał się lennikiem Holandyi (1787) i nawet odstąpił jej pewną część swych posiadłości. W kilkadziesiąt lat potem, a mianowicie w 1860 r., holendrzy, korzystając z wojny domowej, wynikłej po śmierci sułtana Adama, zajęli w bezpośrednie władanie cały sułtanat, a przyłączywszy do niego sąsiednie dzielnice na północy i wschodzie, utworzyli dzisiejszą prowin-cyę. 2) B. miasto główne powyższej prowincyi, na lewym brzegu rz. Barito, w blizkości jej uścia 25 — 30,000 mców. Z powodu bagnistego położenia, domy zbudowane są przeważnie na palach, albo na belkach pływających, przytwierdzonych linami do brzegów; miasta bronią dwa forty: van Thuyl i Ta-tas; handel, bardzo ożywiony, spoczywa w ręku chińczyków i arabów, ku czemu istnieją wielkie magazyny, zbudowane przez rząd holenderski na skład towarów; głównemi przedmiotami wywozu są: węgle kamienne, piasek złoty, gutaperka i drzewo budulcowe — przywozu zaś : sól, tkaniny bawełniane, szkło, wyroby metalowe, galanteryjne i t. p. Śród mieszkańców miasta, prócz dajaków, znajduje się około 1,500 chińczyków, 300 europejczyków i tyluż arabów.    Aad' s'

Bauer (Ba ai er, Banner, Bannie r) Jan, Gustaw (* 1596—f 1641), jeden z wybitniejszych wodzów szwedzkich, z czasów wojny trzydziestoletniej, pochodził ze starej rodziny duńskiej, która w XIV w., osiadła w Szwecyi. W r. 1615 wstąpił do wojska, odznaczył się w wojnach z Rossyą i Polską. Ciężko raniony podczas szturmu do Rygi w r. 1621, otrzymał stopień pułkownika, w r. 1626 był mianowany komendantem Rygi, w r. 1629 brał udział, jako pełnomocnik szwedzki, w zawarciu ro-zejmu z Polską, zaś w r. 1630 mianowany był generałem piechoty i w tym samym roku, razem z Gustawem Adolfem, wszedł do Niemiec, gdzie pomyślnie walczył na Pomorzu i w Brandenburgii, a w roku następnym razem z Hornem doprowadził do skutku umowę z Francyą w Bärwald. W bitwie pod Breitenfeld (1631) odparł mężnie atak jazdy Pappen-heima, za co otrzymał miano „lwa szwedzkiego“. W latach następnych oblegał Magdeburg, walczył w Westfalii i Bawaryi, gdzie podczas bitwy pod Norymbergą otrzymał nową ranę. Po śmierci Gustawa Adolfa chciał podać się do dymisyi, ale, zatrzymany prośbami kanclerza Oxenstierny, przyjął gubernatorstwo Pomorza w r. 1633, w roku na-

stępnym, zostawszy marszałkiem polnym, wkroczył ściu się z ludźmi, niepohamowana gwałtowność przez Szląsk do Czech, skąd jednakże wkrótce wy- i chciwość. Zebrał z rabunków milion talarów fuu-party był przi z wojska cesarskie. Po zawarciu po- duszu. Żonaty był trzy razy; z pięciorga dzieci prze-koju praskiego (1635) B. odniósł jedno ze świetniej- żyła go jedna córka i syn Gustaw, późniejszy gu-szych swych zwycięztw nad połączonemi wojskami bernator Ingryi. „Trettioariga Krigets maerkvaer-cesarskiemi i saskiemi pod Wittstock ^1636); w roku digaste personer“ przez Arwidssona (Sztokholm, następnym zdobył Torgawę, wkrótce atoli, wyparty 1861 r.).— „Ottuv Słownik Naucny“. stamtąd i wciąż atakowany przez generała Gallasa, zmuszony był cofnąć się na Pomorze, a dopiero otrzymawszy posiłki w r. 1638, wyrzucił Gallasa aż do dziedzicznych ziem Habsburgów i odniósł w roku następnym świetne zwycięztwa: nad Salisem pod Elsterburgiem, nad marszałkiem saskim Morzinem i generałem cesarskim Bucheimem pod Chemnitz w Saksonii. Po tych zwycięstwach wpadł do Czech, zdobył niemal wszystkie ważniejsze miasta czeskie prócz stolicy, i już zamierzał pójść wprost na Wiedeń, gdy niespodziewana śmierć Bernarda Wejmar- | stem portowem Macduff, z którem wspólnie prowa-skiego zniszczyła te jego plany. Wyparty z Czech | dzi ożywiony handel pobrzeżny i zajmuje się rybołów-

Banfalva, (niem. Wandorf), wioska węgierska w komitacie i okręgu szoprońskim, (Oedenburg), liczy 1471 mieszkańców, niemców. Na wzgórzu wznosi się szpital wojskowy, założony w murach byłego klasztoru Paulinów; u stóp wzgórza sławne piwnice szoprońskie, które prowadzą do pokładów węgla kamiennego.    s-

Banfi 1) B. miasto w Szkocyi, stolica hrabstwa t. im., przy uściu rzeki Doveran do zatoki Moray (Murray ), mostem siedmiołukowym połączone z mia-

W'

---i <

mŁm.

ÜP

ssar

Äg§f§||l

gggggp,_

! ; . ■ ^ • -

'    - Si- ■■

r ig. 251. Bandżermabsin na wyspie Borneo

w r. 1640, B. wojował przez długi czas między | stwem, oraz wyrobem tkanin bawełnianych i lnia" Elbą a Wezerą, a na początku 1641 r., idąc szybkim marszem przez Turyngię i Palatynat górny, stanął nagle pod Ratysboną (Regensburg), gdzie właśnie w tym czasie toczyły się obrady sejmu rzeszy. Wylew Dunaju utrudnił mu przejście przez tę rzekę, i atak do miasta przypuszczony spełzł na niczem.

B. zmuszony był cofnąć się przez Cheb (Eger) do Saksonii, skąd po krótkiej chorobie ruszył przez Altenburg i Merseburg do Halberstadtu, gdzie 20 maja zakończył życie, wyznaczywszy następcą po sobie zdolnego generała Torstensona. B. odznaczał się niepospolitemi zdolnościami wojennemi i niesłychaną odwagą, która mu jednała wielki mir u żołnierzy. Talent jego umieli cenić i sami nieprzyjaciele, a cesarz Ferdynand III usiłował bezskutecznie

no

nych. B. jest miastem rodzinnem arcybiskupa Shor-pa, liczy 7871 m-ców. 2) B. hrabstwo (Banffshire) na północy Szkocyi, zajmuje 1669 kil. kw. i liczy 62,736 m-ców; klimat ostry i mglisty, powierzchnia na południu i południo-wschodzie górzysta, przecięta urodzajnemi dolinami i pokryta bujnemi pastwiskami. Najwynioślejsze szczyty są: Ben-Rinnes 837 m. Cairngorm 1248 metr. i Ben-Macdhui 1309 m.; dwa ostatnie należą do najwyższych gór wyspy

W. Brytanii i wznoszą się u samych granic hrabstwa. Dwie jego rzeki: Deveran na wschodzie i Spey na zachodzie, obfitują w łososie. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem i hodowlą bydła, a obok tego pracują w różnych gałęziach przemysłu (wyroby tkackie, garbarstwo, spirytus, t. z. glenlivet whisky, różnemi obietnicami przyciągnąć go do siebie. Ujemną j nawozy sztuczne i t. p.). Do artykułów wywozo-stronę jego charakteru stanowiła szorstkość w obej- wych należą: zboże, mąka i bydło.

Encyklopedia Powszechna Ilustr. T. VI.

N.

Banffy-Hunyad, miasto Siedmiogrodzkie w komitacie Klauzenburskim (Kolozsvar) przy linii państwowej kolei węgierskiej Grosswardein - Klausenburg, liczy 3152 m-ców (węgrów, rumunów, niem-ców i słowian); posiada urząd powiatowy, sąd, stacyę pocztową i telegraficzną, dwa kościoły, a w okolicy obszerne łomy trachitu i, odmiany jego, dacytu. Nad miastem położonem w prześlicznej dolinie Bystrego Kereszu (Sebes Körös), panuje na wzgórzu zamek hrabiów Banffych.

Banfi. v. Banffy. A) Also Lendva de B., starożytna rodzina węgierska, wywodząca swój początek od hrabiów niemieckich, Hadoltów z Oerla-miinde i osiadła w Siedmiogrodzie w XII wieku. Do wybitniejszych członków tej rodziny należą: 1) Stefan B., mianowany w r. 1282 banem Sławonii. 2) Mikołaj B., syn Stefana, wielki łowczy królewski, od r. 1317 ban chorwacki i slaworiski. 3) Jan B., palatyn, brał udział w bitwie pod Białą Górą 1620 r. 4) Baron Władysław B. (* 1795—-f-1839) był, obok Wesselenyego, najdzielniejszym reprezentantem opozycyi, zwłaszcza na sejmach w r. 1834 i 1837, gdzie pragnął połączenia Siedmiogrodu z Węgrami; bogaty swój księgozbiór zapisał kolegium w Kolos, a zbiór rękopisów — muzeum siedmiogrodzkiemu. 5) Baron Jan B. (* 1816—f 1852), początkowo służył w wojsku austryackiem, ale w r. 1848-ym przeszedł, jako major, do wojsk powstańczych węgierskich. Po kapitulacyi pod Villagôs usunął się od życia publicznego i wkrótce umarł.—B) Lo-s o n c z de B., inna rodzina węgierska, której wybitniejszymi członkami byli: 1) Dyonizy B., ulubieniec króla Andrzeja II, który mu darował w Siedmiogrodzie dobra bana Simona, jednego z nieprzyjaciół królowej — i 2) Jerzy (* 1747 — f 1822), który za Józefa Ii-go był gubernatorem siedmiogrodzkim.— O) Tali ócz de B., rodzina węgierska, pochodząca od magnata dubrownickiego Taliowca, który wyświadczył wielkie usługi cesarzowi Zygmuntowi podczas ucieczki jego po bitwie pod Niko-polis. Wybitniejszymi członkami tej rodziny byli: 1) Mateusz Tallóczy, ban Chorwacyi, Sławonii i Dal-macyi, za czasów Władysława I-go — i 2) Franciszek T., ban chorwacki, brał udział w bitwie na Kosowem polu. Potomkowie jego przyjęli przydomek B. („Ottuv Slovn. Naue.“).

Bang. Nazwa pewnej odmiany indyjskich konopi, z której, jak mniemają, otrzymuje się Hachisch, a nadto płyn odurzający; zwany Banghie.

Bang, nazwisko familijne kilku znanych lekarzy duńskich, a mianowicie: Ban g-J e n s, (* w Kopenhadze 1737—f 1808). Studyował współcześnie medycynę i sztuki piękne, a jego prace, jako budowniczego, miedziorytnika, rysownika, bywały nagradzane srebrnemi i złotemi medalami na wystawach sztuki. Że i gruntowność jego studyów medycznych niemniejszem cieszyła się uznaniem, o tern świadczy to, że już w 1761, wespół zAaskowem, miał sobie powierzone zbadanie panującej podówczas epidemii, oraz, że w 1764 r. B er ger powierzył mu wykłady dla akuszerek. Miewał on zresztą odczyty w szkole sztuk pięknych o anatomii, budownictwie i perspektywie. Od 1770—1773 był prosektorem w uniwersytecie. Dopiero 1773 poddał się egzaminowi lekarskiemu, a 1774, promowany został na doktora medycyny. Praktykował potem najprzód w Norwegii, a później w Sorö na Zelandyi. W 1801 został lekarskim wice-burmistrzem, wkrótce potem członkiem kolegium sanitarnego, a w 1805 profesorem anatomii w akademii sztuk pięknych. Z prac jego cenną jest dysertacya „De mechanismo partus perfecto“ (Hafniae, 1771), bogdaj jeden z najpierwszych opisów dokładnych i słusznych objaśnień prawidłowego mechanizmu porodu.

Bang Frederik Ludwik (* 1747 w Ege-berggaard na Zelandyi—f 1820), promowany w Kopenhadze 1773. W r. 1775 — 1780 był nadleka-rzem szpitala królewskiego Fryderyka; w 1782 r. profesor medicinae dignatus\ 1800 profesor Ordinarius. Sławę jego w kraju własnym i za granicą utworzyły prace: „Selecta diaria nosocomii Fridericiani 1789“; „Praxis medica 1789“, w których przy klinicznych wywodach uwzględnił anatomię potologiczną. Zajmował się też teologią, a nawet w pewnych kołach zasłynął jako autor prawowiernie teologiczny.

Bang O luf Sundt, syn poprzedzającego (* 1788 w Kopenhadze — f 1877), nestor duńskich lekarzy. Rozpoczął swą karyerę jako lekarz szpitalny (1809) w rok po świetnym egzaminie. Od 1825— 1841, był lekarzem naczelnym królewskiego szpitala Fryderyka, od 1841, aż do śmierci, Dyrektorem tegoż szpitala, oraz kierownikiem zarządu lekarskiego dla ubogich, instytucyj karnych, instytutu położniczego i t. d. Oi 1814—1874 profesorem uniwersytetu, zasłużony wielce wprowadzeniem praktycznego nauczania przy łóżku chorego, czego dawniej w Danii w tej mierze nie czyniono. W teoretycznej medycynie, wskutek nawału zajęć praktycznych, mało po sobie zostawił, choć pisywał dość dużo, ale za to słynął w całym kraju jako poważny i znakomity, bezwarunkowem zaufaniem cieszący się, lekarz praktyczny.

Bang Chrystian Fryderyk, publikował „De płantis quibusdam sacrae botanicae“ (Kopenhaga, 1767).

Bang Piotr Jerzy, prawnik i mąż stanu duński, (* 1797 w Kopenhadze f 1861), kształcił się w Frederiksborgu, r. 1820 został doktorem praw, 1826 assesorem, 1830 nadzwyczajnym, a 1834 zwyczajnym profesorem prawa w uniwersytecie; roku zaś 1836— dyrektorem banku narodowego. Od r. 1834 był członkiem zgromadzenia stanów, a w r. 1848 zgromadzenia prawodawczego, w którem pracował na rzecz zjednoczenia Danii. Od 16 listopada 1848 do września 1849 był ministrem spraw wewnętrznych, potem zaś od grudnia 1851 do czerwca 1852 r. także ministrem tymczasowym oświaty. Dnia 12 grudnia 1854 wstąpił do składu nowego gabinetu, który 2 października 1855 wydał konstytucyę państwową. W r. 1856 został tajnym radcą konferencyjnym i justycyaryuszem sądu najwyższego, a w 1857 był prezesem sądu państwowego. Napisał : „Diss. de moderamine inculpatae tutelae“ (1819), „Diss. de ord. forma inquisit. crim.“ (1820) „De damno inj. dato“ (1830), „Lärebogi de til der Romerske private Ret henhörende discipli-

F-n.

F-n.

N.

And. S.

ner“ (Kopenhaga, 1833— 1835) „Syst. Fremstilling af der danske Procesmoade“ (tamże 1841 — 1843 wespół z J. E. Larsenem). Od r. 1831 redagował czasopismo „Juridisk Tidskrift,“ w którem wiele z zakresu prawa artykułów własnych ogłosił. *

Bang Bernard Laurits Frederik (* 1848 w Sorö; studyował w uniwersytecie w Kopenhadze, oraz w szkole weterynaryjnej—promowany 1880. Tegoż roku zamianowany nauczycielem chirurgii i ambulatorynej kliniki w rolniczej i weterynaryjnej szkole w Kopenhadze. Jest on autorem pracy o pro-mienicy: „Die Actynomycose“ (1883), o zatorze i zakrzepie tętnic płucnych „Beobachtungen und Studien über tödtliche Embolie und Thrombose der Lungenarterien“ (1880) i innych drobniejszych anatomo-potologicznych rozpraw.

Bang Herman Joachim (* 1858), współczesny powieściopisarz i krytyk duński, w kierunku realistyczno-lrancuskim. Ogłosił drukiem „Kritiske studier“ (1876) i „Réalisme og realister“ (1879); zbiory nowel „Tunge melodier“ (1880), „Excentriske noveller“ (1885) „Stille existenser“ (1886) i inne, oraz kilka większych powieści: „Faedra“ (1883), „Stuk“ (1888) i t. d.

Banga J e 11 e, lekarz holenderski )* 1786 we Fra-neker, gdzie ojciec jego był adwokatem— f 1877). Studyował w mieście rodzinnem we wszechnicy, tamże promowany na doktora 1807 r. i osiadł na praktyce. W 1811 złożył zajęcia lekarskie, gdyż Napoleon I zamianował go burmistrzem miasta. Godność tę piastował do 1813, t. j. do wypędzenia francuzów z Holandyi, po bitwie pod Lipskiem,—potem wrócił do praktyki lekarskiej. Wszakże już w grudniu 1813 książę Oranii, a późniejszy król Wilhelm I, ustanowił go również burmistrzem, w której-to godności pozostawał do 1856 r. Był on też przez długie lata członkiem rządu prowincyonalnego, a od 1815—1865 członkiem komitetu lekarskiego. Dopiero 1868 r. usunął się od praktyki, którą przez lat 60 wykonywał. Zakończył życie, mając lat 907;,ana pięć dni przed śmiercią napisał jeszcze receptę dla chorego, opatrzywszy ją dopiskiem „niech będzie ostatnią“. B. jest autorem rozprawy o stosunku ciała i duszy, oraz ich wzajemnym wpływie. („Over den invloed van het lichaam op de ziel en orn-gekeerd“), nagrodzonej złotem na naukowym konkursie, oraz dziejów nauki lekarskiej w Holandyi: („De geschiedenis van de geneeskunde de en van hàre bevefenaren in Nederland voor de Stichting der Hoogeschool te Leiden tot den dood van Boer-have“ (Loeenwerden, 1868). Dzieło to świadczy o głębokiej erudycyi historycznej i klasycznej autora.

Bangala, ufortyfikowana osada, na prawym brzegu rzeki Kongo (1° 32’ szer. półn. i 18° 12’ dług. wd. Gr.) w państwie Kongo w pobliżu Iboko, stolicy króla bangalskiego, 330 metr. nad poz. m., wśród okolicy tak urodzajnej, że kukurydza daje w ciągu roku zbiór poczwórny; uprawia się nadto bób, trzcina cukrowa, tytoń i t. d. B. była założna w r. 1884 przez porucznika Coqilhat’a, na zasadzie umowy kapitana Hanssensa z królem bangalskim Mata-Bwyki. Handel tej osady wzrasta z każdym dniem,

rozwijany przez europejczyków. Po nowej organi-zacyi państwa Kongo, B. ma zostać stolicą prowin-cyi górnego Konga.

Bangalowie 1) plemię w Afryce środkowej, należ ce do szczepu negrów Bantu i zamieszkujące prawy brzeg rzeki Kongo, między jej dopływami Mongalla i Ubangi (17°—20° dł. wd. Gr. 0°—4° sz. pn.). Odznaczają się piękną postawą i cerą skóry niezbyc ciemną,—są wojowniczego usposobienia, skłonni do rozbojów i grabieży, obyczaje mają okrutne, skutkiem czego Stanley nazwał ich Aszantami z nad Kongo. Wielożeństwo praktykują, ilość żon zależy od zamożności, żoua najprzód pojęta jest panią następnych, a najstarszy syn następcą ojcowskim.'—Liczba głów tego plemienia wynosi około 100,000; podlegają oni władzy trzech naczelników, z których rezydujący w Iboko jest najwyższym zwierzchnikiem. Politycznie należą wszyscy do państwa Kongo. Kraj B-ów zwiedzał dwukrotnie Stanley (1877 i 1883), oraz Grenfell 1884—5,    2) B.

plemię w Afryce środkowej ze szczepu negrów Bantu, na lewym brzegu górnej Kuango (lewy dopływ Konga) około 9° sz. pd. i 17° dł. wd. Gr.— poznane przez SchUtta (1878), Rouvier’a (1886), Badinera (1881). Ma wiele cech wspólnych z poprze-dniem—zajmuje się handlem solą i kością słoniową, względem europejczyków wrogo usposobione.—Kobiety golą część głowy i zajmują się pracą około uprawy roli i hodowli zwierząt domowych.

Bangalor (Bangalur): 1) B. okrąg w państwie hołdowniczem Mysory, w Indostanie 7,510 kil. □ i 669,140 mieszkańców (593,612 hindusów, 55,591 mahometan, L19,917 chrześcian i innych wyznań). W stronie zachodniej bardziej górzysty (wzniesienie sięga 1480 metr. nad p. m.). Największą rzeką jest Arkawati (dopływ Kaweri). Do ważniejszych uprawianych roślin miejscowych należy zaliczyć psze-dewszystkiem ragi i rodzaj prosa (eleusine coraca-na), a następnie: rośliny strączkowe, nieco pszenicy i ryżu, siemię lniane , opium, trzcinę cukrową i ogrodowizny, wywożone w znacznej ilości do Madrasu. Do wyrobów miejscowych należą: tkaniny bawełniane, wełniane i jedwabne, naczynia polewane, wyroby szklane, drut stalowy do narzędzi muzycznych, kobierce, wyroby żelazne.— 2) B., miasto w państwie Mysory, 914 metr. nad p. m., główne siedlisko w⁷ojsk angielskich i władz administracyjnych państwa, jakkolwiek rezydencyą monarchy jest m. Mysore. Liczy 155,857 mieszk. (w starem mieście 62,317, w now⁷em zaś, gdzie obozuje wojsko, 93,540). W stronie południowo - zachodniej leży twierdza, a w północno - wschodniej dzielnica wojskowa i nowa część miasta, gdzie znajdują się różne instytu-cye rządowe, szkoła wyższa, nowy pałac maharadży, ośm świątyń chrześciańskich, świątynie hindusów, dworzec kolei, wreszcie piękny ogród (Lal Bagh). B. jest także siedliskiem biskupa katolickie-gn i węzłem trzech kolei żelaznych do Mysory, Madrasu i Goa.    N-

Bangia. Rodzaj Wodorostów, z rodziny Porphy-raceae, utworzony przez Lyngbye (Hydr., 83 t. XXIX fig. C.), cechuje się płechą nitkowatą, walcowatą lub spłaszczoną/ pojedyńczą lub rozgałęzioną,

miasta. Wewnątrz murów znajdują się: liczne świątynie Buddy (pagody), mnóstwo klasztorów (50,000 duchownych), wspaniałe ogrody, pałace królewskie-haremy, dworzec dla straży przybocznej, mieszka, nia dla słoni białych, czczonych przez siamczyków, skarbiec królewski, arsenał, największa i najwspanialsza na wschodzie „pagoda“, ze statuą Buddy w postawie siedzącej, pozłacana i upiększona dro-

zwykle barwy purpurowej, złożonej z jednego lub kilku szeregów komórek. Błony komórkowe grube, bezbarwne, złożone często z kilku wyraźnych słojów.

Dzielenie się komórek odbywa się w kilku kierunkach. Bangie rozmnażają się drogą bezpłciową z zarodników, i płciową z Siemion, zapładniatiych przez plemniki (antherozoidia). Jedne gatunki tego rodzaju żyją w wodach słodkich, drugie w różnych

morzach. (Ob.) „Rabenh. PL euz. Alg.“ (III, 398).— j gieini kamieniami, prócz tego są tam liczne i bogaj P. Cohn: „Beitr, in Sch. Arch.“ (1867, Bd. III).

Bangka, ob. Banka.

J. A.

te magazyny i składy. Naokoło tej wewnętrzne-części rospościera się druga część m., poprzerzyna-Bangkalan, ważne miasto handlowe na holen- na kanałami, rzeczułkami i składająca się z wielu derskiej wyspie Madurze, nad cieśniną Surabaja, ulic wązkich. Tutaj-to przeważnie istnieje koinu-oddzielającą Madurę od Jawy, około 12,000 m-ców. nikacya wodna; większa część ludności stale prze-Fort Erfprins (Następcy tronu) broni miasta od strony mieszkuje na wodzie, na łodziach i tratwach (po-

And S.

Nakoniec

dobieństwo do m. Kantonu w Chinach).

Bangkok V. Bankok (miasto dzikich oliwek) zewnętrzna część m. zlewa się stopniowo z przed-, stolica państwa Siamskiego (na pół w. indochińskim), | inieściami, które są głównem siedliskiem domów

morza.

OjrifalŁ

:';|Ü

ta

>V7£.

BSON

sti

:jł.

[Ł,

{*•

ÜKÜfâ&i

,ï.

£zż\

iiHj

•»

•reÄ-riSN

sf **“

Zi

.-.sTTfe^

••• .

•"zrir^afl

Â!

r; j

Fig. 252. Bangkok.

m. portowe, położone pod 13° 46 sz. pu. i 100°

30' dł. w Gr., nad rz. Menam—w odległości 30 ktn. od jej uścia do zatoki Siamskiej; ciągnie się na przestrzeni 7 km. wzdłuż rzeki. B., do końca wieku XVII mała i nieznana mieścina, w r. 1767 stał się głównem miastem i stolicą królów Siamu. Jest zbudowane na wielu wyspach, utworzonych przez rz. Menam, poprzerzynane we wszystkich kierunkach licznemi kanałami, po których snuje się mnóstwo bark i gondol, dlatego też słusznie zowią je „Wenecyą azyatycką“. Wszystkie niemal domy zbudowane są z bambusu i drzewa tekowego na palach (od 2—3 m. wys.) lub tratwach, w celu ochrony od wylewów rz. Menam. Środek miasta zajmuje dzielnica królewska (na lew. brzegu rz.)— | wu głębokość wynosi około 3l/₂ metr., mniejsze okrę-L l/₂ km. obwodu, odgraniczona murem, od reszty | ty mogą dopływać do samego miasta. Statki więk-

handlowych europejskich i pn.-amerykańskich, konsulatów i ogniskiem handlu. Oryginalną nader cechę B-u stanowią liczne i wspaniałe świątynie Buddy, o wysokich piramidalnych wieżach, wznoszących się jedna nad drugą. Klimat zdrowy; temp. roczna 27°, 4 C., okolica b. urodzajna (ryż, palmy kokosowe i różne gatunki drzew owocowych). Mieszkańców około 600,000; blizko połowę stanowią chińczycy, ¹/₃ siamczycy, a reszta przypada na birinauów, inalajczyków, kochinchińczyków, kam-bodżanów i innych. Handel B-u jest bardzo znaczny i prawie wyłącznie spoczywa w ręku chińczyków, którzy stanowią czoło ludności. Dzięki wybornej żegludze na Menamie, gdzie nawet podczas odpły-

M. R.

N.

J. A.

And. S

sze, zanurzające się głębiej nad 3.6 metr., zarzucać | muszą kotwicę w porcie Paknam, u samego uścia Menamu.lGłówny eksport B-u stanowią: ryż, cukier, jedwab’, bawełna, tytoń, różnego gatunku żywice, pieprz, kość słoniowa, ryby wędzone i solone, drzewo budulcowe (tekowe), skóry bawole, jelenie, tygrysie, gniazda salangany, wyroby cynowe (specyalność chińczyków) i t. d. Ostatnimi czasy mieszkańcy B-u usiłują naśladować wszystkie zdobycze cywilizacyi europejskiej: zaprowadzili oświetlenie gazowe, urządzili poczty na wzór europ., r. 1885 przystąpili do związku międzynarodowego pocztowego, przeprowadzdi linie telegraficzne, dbają o ulepszenie dróg komunikacyjnych i udoskonalenie fabrykatów, do których wyrobu stosują parę i t. d. W odległości 15 km. od B-u na pn. leży m. „Pe-rebat“ v. „P’hrabat“—święte miejsce, z olbrzymim klasztorem, gdzie się znajduje srebrna statua Buddy i dokąd schodzą się tłumy pielgrzymów z całej okolicy.

Bangor: 1) B., miasto w angielskiem hrabstwie Carnarvon, w księztwie Walijskiem, nad cieśniną Menai, oddzielającą Wyspę Anglesey od W. Brytanii, leży malowniczo u stóp stromej skały, jest najstarszą rezydencyą biskupów Walii, ma katedrę, założoną w 525 r., pałac biskupi, zamek, wzniesiony przez Edwarda I, kąpiele morskie, nowy port (główny wywóz łupku), 8,240 mieszkańców, z których około 2,000 zajętych jest wydobywaniem łupku z bogatych łomów w poblizkiej osadzie Llandegai.— W katedrze groby dawnych książąt Walii. Pod B-m sławne dwa mosty, rzucone przez cieśninę: rurowy Britanuia i Menai. 2) B., nadmorskie miasteczko w Irlaudyi, w hrabstwie Down o 17 kil. na półn.-wschód od Belfastu, liczy 3,006 mieszkańców, trudniących się połowem ostryg i prowadzących znaczny handel płótnem i muślinem. B., dawniejsze „mo-nasterium Benchoriense“, jest dziś ulubioną miejscowością kąpielową średnich klas ludności Belfastu. 3) B., miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, w stanie Maine nad rz. Penobscot, w odległości 45 kil. od oceanu Atlantyckiego. Podczas przypływu, największe okręty dochodzą do tutejszej przystani, i dlatego B. jest miastem bardzo handlo-wem, posiada wielkie składy drzewa, które w ogromnej ilości wywozi się stąd do okolic południowych (przecięciowo około 2,000 okrętów rocznie). B., jest węzłem kolei żelaznych, ma seminaryum teologiczne, warsztaty okrętowe, liczne tartaki i 16,857 mieszkańców. (1881).

Bangroft E dward. Przyrodnik angielski; zmarły w końcu XVIII wieku; przebywał długo w Ameryce, gdzie zebrał materyały do swego dzieła: „Essays on the natural History of the British Gruia-na“ (Londyn, 1759). Zbiór roślin, zebranych na Jamajce, został przez niego przesłany W. Hoo-kerowi.

BangS Natan (* 1778—fl862), pisarz amerykański z sekty metodystów, których był kaznodzie¹-rą. Oprócz wielu dzieł polemicznych i biograficznych, napisał „History of the methodist épiscopal church“ (1839 —42,4 tomy). Porówn. Magruder „Life of B.“ (1855).

Bangweolo, jezioro w Afryce środkowej, przecięte 10° południowego równoleżnika, oraz 30° południka wd. Gr. i położone na wysokości 1123 metr. nad p. m. Zlewisko jeziora B. uważa się za zbiornik źródłowy rzeki Kongo, podobnie jak jezioro Wikto-ryi (Niansa), jest źródłowym zbiornikiem Nilu; ta jednak między temi dwoma systematami rzecznemi zachodzi różnica, że gdy dopływy Niansy są mniej więcej równorzędne i skutkiem tego nie mają między sobą ani jednego, któryby godniej nad inne mógł się nazwać źródłem Nilu, to między licznemi dopływami jeziora B. zjawia się od wschodu znaczny, zasobny w wodę i wszystkie inne o wiele przewyższający, Czambesi (Tschambesi); ten też naj-właściwiej za zasadnicze źródło rzeki Kongo poczytywanym być winien. Brzegi jeziora, dotąd należycie nie ustalone, są wogóle płaskie, błotniste, zarosłe trzciną i sitowiem, tak, że poprowadzenie granicy między lądem a wodą jest niezmiernie utrudnione. Od południa, zachodu i północy, otaczają jezioro dość znaczne wyniosłości, nie przysuwając się zbytecznie do jego brzegów; z nich-to zbiera B. wszystkie wody, które w porze deszczów rozlewają się szeroko ponad płaskie brzegi i zatapiają całą okolicę, zwiększając normalny obszar jeziora przynajmniej o część jego trzecią: z ponad wody sterczą wówczas niezliczone budowle termitów. Największa długość jeziora, z północy na południe, wynosi około 200 km., największa szerokość ze wschodu na zachód około 110 km., powierzchnia od 12 do 13,000 km. □, głębokość w ogóle nieznaczna, dno składa się z bardzo delikatnego piasku białego, i od brzegów ku środkowi pochyla się nader powoli. Północna część jeziora obfituje w wyspy, południowa jest ich prawie pozbawiona; w połowie zachodniego wybrzeża odrywa się ku północo-wschodowi półwysep Barawa, który z przeciwległą wyspą Kirwi dzieli całe jezioro na dwie części: północną i południową. Oprócz wspomnianego wyżej Tschambesi, przyjmuje B. liczne dopływy mniejsze, z otaczających je wyniosłości; z tych najważniejszym jest Lolingela, przy swćm uściu 300 m. szeroki. Co się tyczy odpływu, to, według Livingstona, ma jezioro jeden wielki odpływ w stronie północno-zachodniej, gdy tymczasem Wainwright, służący Livingstona , który zwłoki znakomitego podróżnika przeprowadził na wybrzeże Afryki, kładzie odpływ ten w stronie południowo-zachodniej—i tak też jest w rzeczywistości. Jest to Luapula, która następnie, przepłynąwszy jezioro Moreo-Okata i połączywszy się z odpływem jeziora Tanganika, przyjmuje nazwę Kongo. B., odkryte zostało w 1868 przez Livingstona, który tu, na południowem wybrzeżu jeziora, umarł w 1873 r.; następnie zwiedził je francuski podróżnik, Giraud, w 1883 r. i ustalił miejsce odpływu Luapuli; w dwa lata później Capello i Ivens, przybliżywszy się do okolic jeziora, zbierają o niem wiadomości u krajowców, w których języku nosi ono nazwę Bemba.

Banhans Antoni (* 1825), były minister au-stryacki; w r. 1845 był najpierw komisarzem w Karlsbadzie, a w r. 1853 został adjunktem prokuratoryi I w Pradze, otrzymawszy jednocześnie stopień dokto-

E. D.

(14 sierpnia 1878 r.).

ra praw. W r. 1859 podał się do dymisyi i przyjął posadę generalnego pełnomocnika dóbr u hrabiego Waldstejna, przy czem brał czynny udział w pracach różnych stowarzyszeń rolniczych czeskich i niemieckich, które go liczyły w rzędzie swych członków. W r 1867 wybrany był przez kilka miast posłem do sejmu czeskiego, a następnie do rady państwa, z wybitniejszych reprezentantów par-tyi umiarkowanej. W roku 1870 mianowauo go ministrem rolnictwa, następnie w r. 1871 ministrem handlu; jednakże w r. 1875 zmuszony był złożyć tekę ministeryalną, skutkiem procesu Ofenheima. Obecnie od r. 1881, jako radca tajny i kawaler korony żelaznej pierwszej klasy, kilkakrotnie był obierany przez różne miasta czeskie, posłem do rady państwa.

Bania (Vania), bardzo rozrosła gałąź kasty Waisijów, przez Europejczyków zwana zwykle Ba-nianami. Są to hindusi, powstrzymujący się od pożywania mięsa, sekta, mająca nader ważne znaczenie, składa się bowiem z kupców większych i mniejszych, przebiegłych i obrotnych, a każda prawie wioska indyjska ma sklepik baniana, który obok mąki, jagieł, ryżu, sprzedaje też korzenie, sól, czosnek, assafoetidę i t. p., chętnie kundmanom swoim udzielając kredytu, a nawet pożyczając pieniędzy na 3% miesięcznie i na raty. Jest to najpotrzebniejsza, lecz zarazem i najnienawistniejsza klasa w społeczeństwie indyjskiem. Po większej części B-wie są niezmiernie bogaci i wiele wysoko postawionych rodzin w Kalkucie i w innych miastach do nich należy; najprzedniejsze zaś firmy kupieckie europejskie mają w Indych swych B-ów, którzy za pewny procent załatwiają ich interesa pieniężne. W r. 1881 było w Indyach 4,180,741 B-ów, a najwięcej w północno-zachodnich prowin-cyach (1,205,984), potem w Bengalu (904,526), w Pendżabie (443,260), w Radżputanie (634,440), w Haiderabadzie (437,737), w Bombaju (179,969) i t. d. Oprócz tego znajdują się oni w Afganistanie i Beludżystanie, aż ku granicom russkim. *

Bania dawna nazwa gałek miedzianych różnej wielkości, stanowiących zakończenie wież kościelnych i zamkowych. W takich B-ch, niekiedy grubo złoconych, pomieszczano zwitki pergaminowe, za-zawierające wzmiankę o fundatorze, o budowniczym budynku, monety i przedmioty pamiątkowe. Zastępowały one szkatułki z podobnego rodzaju pamiątkami współczesnemi, obecnie przy budowlach pod kamieniem węgielnym umieszczanemu Bania, ob. Dynia.

Banialuka, (Banjaluka), 1) okrąg w Bośnii, podzielony na 7 powiatów i obejmujący 8,507 km. □ z 265,456-m-ców, między którymi 60% prawosławnych, 23% mahometan i 17% katolików. Sawa na północy oddziela B-ę od Kroacyi i Sławonii; na zachód graniczy B. z okręgiem Bihackim, na południe z Trawnickim, na wschód z Tuzlańskim. Kraj przecinają liczne choć krótkie łańcuchy górskie, najwyższe na południu (Vacja Pianina 1,350 m.), i zniżające się stopniowo ku północy, gdzie po nad brzegami Sawy rozlegają się żyzne równiny. — Wszystkie wody uprowadza Sawa przez Bosnę z Usorą, Ukrinę, Werbas z Werbanią i Sanę z Gonr jonicą. — 2)1 B. stolica poprzedniego okręgu na lewym brzegu Werbasa, w pobliżu miejsca, gdzie tenże, opuszczając góry, wydobywa się na obszerną urodzajną płaszczyznę, 176 metr. nad p. m. 11,357 m-ców prawie wyłącznie serbów, z których 60% mahometan, 20% prawosławnych i 17% katolików, reszta protestanci, cyganie i żydzi. Miasto, wyciągnięte wzdłuż doliny, składa się z dwóch dzielnic: górnej, zajętej głównie przez ludność muzułmańską i posiadającej silną niegdyś, a dziś opuszczoną twierdzę, oraz z dolnej, w której osiadła przeważnie chrze-ściańska ludność. Po zajęciu Bośnii przez Austrya-ków, B. przyjmuje coraz bardziej pozór miasta europejskiego: dawne budowle w stylu wschodnim znikają powoli, a na ich miejsce powstają domy według typu wiedeńskiego; zbudowanie drogi żelaznej do Zagrzebia, obecność spławnej rzeki, oraz niezłe gościńce bite, wzmogły handel, który, co się tyczy koni, nierogacizny, tytoniu, zboża i soli, jest bardzo ożywiony i dla ludności zyskowny. B. jest siedliskiem biskupa katolickiego, władz okręgowych i sądu wyższego, posiada szkołę handlową i towarzystwo rolnicze, 42 meczety, między któremi słynny meczet Feradia, kilkanaście kościołów chrześciańskich (klasztory: franciszkanów i trapistów'), dom sierot, browar, fabryki sukna i t. p. Na prawym brzegu Werbasu znajdują się cieplice, znane już rzymianom (bania). W starożytności okolica B-i była miejscem obozu rzymskiego; następnie, nieznaczna osada rozrasta się stopniowo i z czasem dostaje się słowianom, którzy dzierżą ją aż do r. 1528, t. j, do czasu opanowania całego kraju przez turków⁷. — Usiłowania wodzów chrześciańskich, skierowane do odebrania B-i, spełzły na niczem. Ludwik Badeński z dobywa wprawdzie miasto w 1688 r., lecz je wkrótce musi opuścić; natomiast książę Jan Hildburghausen zostaje porażony na głowę przez Alego paszę 1737 r. Po wojnie ostatniej turecko-russkiej, B. wraz z całą Bośnią została zajętą przez Austryę, przyczem jednak zwierzchnicze prawa Turcyi—de jure dotąd istnieją

And. S.

Banialuka (także Banaluka) oznacza dziś niedorzeczną gadaninę; zwykle używa się w 1. mnogiej. Wyraz ten wzięty został z jednej z pomiędzy trzech powiastek Hieronima Morsztyna, wypełniających jego „Antypasty małżeńskie“ (1-e wyd. 1650), a mającej tytuł: „Historya ucieszna o zacnej królewnie Banialuce“. Treść jej, którą tu podaję słowami wybornego znawcy literatury naszej XVII w., Bełcikowskiego: „Ze studyów nad literaturą polską“ (Warsz., 1886, str. 112), wskaże powód rozsławienia tytułowej bohaterki w tak niepochlebny sposób. B. jest właścicielką pięknego królestwa, które na nie-jakiś czas, w żalu po śmierci swjch rodziców, opuszcza i w cudownym pałacu, położonym w głębokiej puszczy, obiera mieszkanie. Młody pewien królewicz, zabłąkawszy się na łow⁷ach, dostaje się do tego czarownego ustronia, mieszczącego w sobie cudniejszą jeszcze piękność. Wzajemna miłość łączy wkrótce ich serca, ale zazdrość rywalki miesza im szczęście; a królewna, czując, że to jest karą za złamanie ślubu, po śmierci rodziców uczynionego,

oddala się ze swego pałacu, który, piorunem uderzony, w ziemię się nagle zapada. Królewicz w rozpaczy długo po rozmaitych krajach jej szuka, wreszcie, niepoznany, służy przy jej ojczystym zamku za ogrodnika i kiedy czas żałoby przeminął, daje się na turniejach, na których pierwszy dank odniósł, poznać uszczęśliwionej królewnie i rękę jej otrzymuje“. Dodać potrzeba, że historya ta o B-e, jak wogóle „Antypasty małżeńskie“, cieszyła się nad-zwyczajnem powodzeniem nie tylko w XVII, ale też w pierwszej połowie XVIII w. tak, że w tym przeciągu czasu miała 8 wydań, ostatnie zr. 1756.p-Chm-

z tłokiem korkowym, który posuwa się w cylindrze za pomocą śruby. Skaryfikator ma kształt ostrego pierścienia, zamkniętego w oprawie, utwierdzonego śrubą i wprowadzonego w ruch za pomocą sznurka. Po oczyszczeniu skóry, przystawiamy do niej na krótki czas pompkę, a następnie skaryfikator, którym, przez pociąganie sznurka, wywiercamy małą okrągłą rankę. Następnie, znów przykładamy pompkę i odciągamy żądaną ilość krwi.

Banim J a n (* 1800— f 1842), romansopisarz angielski z Irlandyi, piszący pod pseudonimem 0’Ha-ra. W swoich romansach, do których tworzenia zwrócił się pod wpływem Walter Scotta, malował różne momenty z dziejów rodzinnej wyspy i szczęśliwiej od innych odtwarzał życie ludu irlandzkiego z jego wadami i nędzami; stąd zwano go Jeremiaszem Irlandyi. Romanse jego: „Tales of the 0’Ha-ra family“ (1825), „The nowlans“ (1826), „Boyne water“ (1828), „The croppy, a talie of 1798“ (1828), „The denounced“ (1830) i t. d., pomimo rozwlekłości i przesadnej niekiedy efektowności, bardzo były poczytne. B. od 1837 pobierał skromną pensyjkę rządową (150 szterl.); pomimo to, umarł w wielkim niedostatku. Porów. P. J. Murray „Life of B.“ 1857).

Dr F. J.

Bąnias, osada wSyryi, napołudniowo-zachodniem zboczu Wielkiego Hertnonu, 369 m. nad p. m. w odległości 62 kilom, na południo-zachód od Damaszku leży nader malowniczo w okolicy urodzajnej i licz-nemi strumieniami przeciętej, w starożytności znane było pod nazwą Baal-Gad, gdyż było głównem miejscem czci, oddawanej Baalowi; później, Herodes I-szy zbudował tu świątynię bożka Pana i odtąd miasto nazywało się Paneas, aż wreszcie syn Heroda.

Baniorąb, ob. Couro upita.

Banistsr (inaczej Banester) John, lekarz angielski, uczył się w Oksfordzie, w tymże uniwersytecie otrzymał r. 1573 pozwolenie do praktyki lekarskiej i osiadł w Nottingham, gdzie długie lata przebywał. Jego najświetniejsze czasy zdaje się przypadają na połowę panowania królowej Elżbiety. Miejsce i data jego śmierci niewiadome; prawdopodobnie zmarł w Londynie. Napisał on podręcznik chirurgii pod tytułem „A needeful, new and necesarie treatise of chyrurgerie; briefly comprehending the general and particular curation of ulcers etc.“, Londyn, 1575, toż samo potem 1633, jako „A treatise of chyrurgerie“, dalej anatomię człowieka „The historie of man, sucked from the sappe of the most approved anathomistes in this present age“, Londyn, 1578 —„Au antidotary chirurgicall or a store-house of ail sorts of medicines“, (Londyn, 1589 i 1663). Są to głównie kompilacye i to nie z naj-

x.

Filip, nadaje mu nazwę Cezarei z określeniami: Caesarea Paneas, albo C. Philippi. Herod Agryppa nazwał osadę Neroniadą, atoli nazwa ta wkrótce znika. W czasach chrześciańskich w IV w. utworzono tu biskupstwo, od r. 1130 do 1165 B. należała do królestwa jerozolimskiego.

Banieczka, ob. Bulla.

BaaUozaik. Zamiast nacinania skóry lancetem lub nożem, przy stosowaniu baniek ciętych, można naciąć skórę, używając wyżej wymienionego przyrządu. Przyrządy takie wyrabiano już w odleglejszych czasach (Walther Ryff; Ambrois Paré).

F-m

Banłster Ryszard, znany lekarz angielski, mianowicie okulista, którego główna działalność przypada na początek siedemnastego stulecia. Żył on w Stammfordzie i zdaje się, że oprócz okulistyki, zajmował się też operacyami wargi zajęczej, oraz litotomią (operacya kamieni pęcherzowych). Umiał też pisać humorystyczne wiersze, których używał w celu chłostania rozwiniętych zwłaszcza podówczas nadużyć wędrownych okulistów. Jeden z wierszy B-a jest wielce charakterystyczny, jako ocena działalności ówczesnych wędrownych operatorów katarakty. Brzmi on:

Dzisiaj w powszechnem użyciu jest baniecznik Lamz-weerdego. Składa się on z 12-tu do 20-tu małych, zaokrąglonych prostokątnie, na metalowych osiach osadzonych nożyków. Zbiór tych nożyków pomieszczony jest w mosiężnej oprawie, w postaci sześcianu. W podstawie tej oprawy wycięte są wąziutkie szpary, w ilości odpowiedniej liczbie nożyków. Przez owe szpary, za pomocą ucisku sprężyny, której rączka znajduje się zewnątrz oprawy, wyskakują nożyki i nacinają skórę. Wielkość nacinających ostrzy reguluje ,się zapomocą śrubki, umieszczonej na jednej ze ścian oprawy. Zazwyczaj ostrze nastawia lepszych źródeł, się na jedną linię długości. B. należy utrzymywać w jak największej czystości, a przed użyciem, winien być najstaranniej zdezynfekowanym. Skórę przed stosowaniem baniek należy również najstaranniej oczyścić, a ranki zadane B-em traktować tak, jak każdą inną ranę, pomnąc, że przez najdrobniejsze uszkodzenie skóry może powstać zakażenie ustroju.

Do kategoryi baniek ciętych należy tak zwana sztuczna pijawka. Jest to kombinacya instrumentu nacinającego z pompką powietrzną. Wyższość jej na tern polega, że, bez odejmowania bańki, można odciągnąć większą ilość krwi. Przyrządy w tym celu

wymyślili: Whitford, Sarlandière, Demours i inni. „Yet they that hardly teeth can draw,

W nowszych czasach, największą sławą, szczególniej Unless they spili much blood or break the jaw, w praktyce ocznej, cieszyła się sztuczna pijawka Will deal with eyes and boast of famous facts Heurtloup’a. Przyrząd ten składa się z dwóch od- They have performed in couching cataracts.“ dzielnych części: pompki ssącej i nacinacza, czyli Jest też B. autorem księgi o chorobach oczu i po skaryfikatora; pierwszą stanowi szklany cylinder wiek: „A treatise of 113 Diseases of the eyes and

F n.

.1. A.

Bâillon, „Hist. des. pl.“ V, 449).

Banisteria (paleont.). Pod nazwą B. teutonica opisane przez Heera owoce skrzydlate z górnego miocenu w Bischofsheim, nie są, według Schenka B-ą, ale raczej pokrewną formą rodzaju Malpi-ghiastrmn Saporty, i dlatego Schenk zowie je M. teutonicum. Za to liście z Monod, nazwane przez Heera B. helvetica, a z Sotzki przez Logera B. sotzkiana, wreszcie owoce, opisane przez Gepperta jako Acer giganteum, a przez Heera jako A. otopte-rix z pokładów trzeciorzędowych w Oeningen w Szwajcaryi, Schenk zalicza istotnie do rodzaju Banisteria z rodziny Malpighiaceae.

Banjak, Bniak, gromada wysp na zachodniem wybrzeżu Sumatry, wprost m. Singkel, między wyspami Simalu i Nias (97° dł. wd. Gr. 2° 20' sz. pn.). Oprócz największej z nich wyspy B., pozostałe są tylko drobnemi szczątkami lądu, lub wprost sterczą-eemi z morza nagiemi skałami. Wyspy, podatne do zamieszkania, mają grunt urodzajny dostarczający w ofitości płodów roślinnych, tej strefie właściwych, głównie palmy kokosowej;ze zwierząt godne są uwagi: żółwie, bawoły, nierogacizna, salangany.

B.

hi

Fig. 253. Banjo.

eyelids“ 1622, w której znajduje się też anatomia oka.

Banister Jan Chrzciciel. Missiouarz i botanik angielski. Po odbyciu najprzód podróży do Indyi Zachodnich, osiadł w Wirginii, gdzie umarł w roku 1689. Zabił się on, spadłszy ze skały podczas ekskursyi botanicznej; zielnik swój przekazał Sloane’owi. Pozostały po nim: „ Cala-logus plantarum in Virginia observ.“, wydrukowany w „Historia plantarum for theRaya“ (II, 1926) i drugi w „Memoirs for the Curious de Petiver“ (p. 227); listy treści botanicznej, adresowane do Listera, „Philosophical Transactions“ (n.    198) i rozprawa

o roślinie „Aristolochia Serpentaria“.

Banisteria (L. Gen.,r. 573). Banister a, zł o topi ąt. Rodzaj odnoszący się do rodziny Nagwiazdko-watych (Malpighiaceae), typ plemienia Banistereae. Są to krzewy wiciowate i pnące się, o liściach całych, przeciwległych lub okółkowych, po trzy w okółku, opatrzonych w przylistki wolne lub zro-słe, opadające. Kwiaty zebrane w wierzchnotki, barwy różowej lub żółtej, rzadziej białe, obupłcio-we. Kielich pięciolistkowy, zwykle opatrzony w ośm lub dziesięć gruczołów. Korona pięciopłatkowa, o płatkach paznogietkowatych i nierównych. Pręcików dziesięć, o nitkach wolnych lub zrosłych w jedną wiązkę, o pylnikach mających niekiedy na łączniku wyrostek. Słupek o zalążni trzykomorowej, zawierającej w każdej komorze po jednym zalążku, o trzech szyjkach, na wierzchołku zgrubiałych w znamię główkowate, ucięte. Owoc składa się z dwóch lub trzech skrzydlaków, do skrzydlaków klonu podobnych. Nasiona pod swoją skórą zawierają zarodek prosty lub zakrzywiony, bez bielma. Znanych jego około 7<J gatunków, żyjących w między-zwrotnikowej Ameryce, najwięcej w Brazylii. Korzenie gatunku Banisteria Pragua Veh., rosnącego w prowincyi Rio, w Brazylii, posiadają własności przeczyszczające i pobudzające wymioty, są używane zamiast Ipekakuany. (Ob.

J. A.

K. j.

Ludność w liczbie 2,500 dusz należy do szczepu Maruwi z grupy Malezyjczyków Zachodnich. Ąnd- s Banjo, ulubiony instrument muzyczny negrów, w tormie gitary o 5—9 strunach, z długą szyjką i kołem, obciągniętem skórą, które tu zastępuje skrzynkę rezonansową, jaką posiada gitara, bandurka i t. p. narzędzia muzyczne, zbliżone formą do

A. Poi.

Banjumas. 1) B., stolica pro-wincyi holederskiej na wyspie Jawie, nad rzeką Seraju 9,000 m-ców. 2) B., prowincya (rezydentura) na południowem pobrzeżu Jawy, na północo-zachód od Bageleu, obejmująca także wyspę Kambangan, wewnątrz górzysta, bardzo wulkaniczna (wulkan Slamat 3,426 m.), nad morzem nizinna, gdzieniegdzie błotnista. W stronie północno-wscho-v dniej wznosi się grupa wulkaniczna 1 Dieng (2,046 m.), będąca właściwie obszernym kraterem wygasłego wulkanu, otoczona wyższemi szczytami (do 2,558 m.) i posiadająca drobne jeziorka kraterowe, solfata-ry, mofetty, między niemi głośne są t. z. „jaskinie trujące“ i „dolina śmierci“, z której łożyska wydobywa się kwas węglowy. Grunt obficie zroszony i dobrze uprawny, jest wszędzie bardzo urodzajny, wydaje ryż, kawę trzcinę cukrową, herbatę i iudygo, skutkiem tego ludność gęsto osiadła, gdyż na przestrzeni 5,555 kil. □. B. żyje 1,046,405> m-ców, a w tej liczbie 4,215 chińczyków i 588 europejczyków.

Banjuvangi. 1) B., miasto główne prowincyi t. im. na wschodniem wybrzeżu Jawy, nad cieśniną Bali, u stóp g. Raon, posiada twierdzę i jest ważną stacyą telegraficzną na linii europejsko-australskiej. 2) B., prowincya na wschodniem wybrzeżu Jawy, należała dawniej do prow. Besuki; słynie z palm kokosowych i dobrego gatunku kawy. Wnętrze pokryte wulkanami (Idjen 2,919 m. i Raon 3,119 m.). Niegdyś (do XVII w.), na tern wybrzeżu istniało kwitnące państwo brahmańskie, Balambangan, którego mieszkańcy zupełnie wytępieni, a kraj zaludniony przybyszami z zachodniej Jawy.    x

Banka, Bangka, wyspa na wschodnim brzegu Sumatry, wprost gałęzistego uścia rzeki Musi, między 105° 10'—106° 48' dł. wd. Gr. i 1° 35— 3° 12' sz. pd. obejmuje 12,406, a z sąsiedniemi wysepkami: Lepar, Leat, Lucipara i t. d. .12,681 km. □ powierzchni i 70,877 m-ców (1883), z których 50,021 malajczyków, ze szczepu Orang-gunung, 20,495 chińczyków, oraz kilkuset europejczyków. Od Sumatry oddziela wyspę wązka, o równoległych brzegach, cieśnina B., a od leżącej na wschód wyspy Billiton—cieśnina Gaspar; wybrzeża wogóle dostępne, wnętrze górzyste, największe jednak wyniosłości nie przenoszą 700 m. nad p. m. Geologicznie składa się B. ze skał archaicznej i paleozo-icznej formacyi, z wyjątkiem wybrzeża, ku Sumatrze zwróconego, gdzie występują utwory czwarto-

rzędowe. Grunt nie należy do urodzajnych, znaczne lasy, które niegdyś pokrywały wyspę, zostały wycięte i na węgiel drzewny wypalone,—stąd dotkliwy brak materyału budowlanego i wogóle płodów roślinnych; świat zwierzęcy równie jest ubogi; natomiast B. jest najpierwszym krajem na ziemi pod względem wydajności i dobroci cyny. Uwagę bada-czów zwraca zadziwiające podobieństwo tutejszych pokładów z górami Kruszcowemi na granicy Czech i Saksonii: tu i tam rudzie cynowej (kassyteryt) towarzyszy wolfram i bizmut, tu i tam granity są tegoż samego składu, tak, że ich odróżnić niepodobna. W kopalniach pracuje około 12,000 chińczyków, związanych w oddzielne stowarzyszenia (Kongsi) i wydobywających do 5 mil. kilogr. cyny, ; łeczeństwach mniej zamożnych, na zachodzie prze-której sprzedaż jest monopolem rządu holenderskie- j wyższone są przez usługi kasyerskie tych instytu-go.—Wydobywanie i przetapianie rudy odbywało ! się do niedawna prymitywnym sposobem, obecnie jednak wprowadzono najnowsze systemy i ulepszenia, skutkiem czego produkcya cyny wzrasta szybko i znajduje łatwy zbyt w Europie i Ameryce.—

B. należała pierwotnie do sułtanatu Palembang na Sumatrze,—holenderska kompania wschodnio-indyj-ska zajęła ją w 1608 r.—anglicy dzierżą ją dwa lata od 1812—1814—poczem wyspa wraca do Ho-landyi. Głównem miastem i siedliskiem władz wyższych jest Muntok, port nad cieśniną B. na półno-

And. S.

„Gesch. Ung.“; „Engel, Gesell. Ung“;

Gesch. d. Ung.“ I.

Banki. Tę nazwę noszą instytucye o znacznym kapitale zakładowym, już to przez państwo lub gminę miejską, już też przez liczniejsze grono kapitalistów dostarczonym, których zadaniem jest pośredniczenie w chwilowem wyrównaniu nadmiaru

kapitałów pieniężnych w jednych gałęziach intere- czaj do stopy dyskonta, jaką pobiera w danej chwili sów z niedostatkiem onych w innych, bądź za i B. główny w kraju i równomiernie z tą ostatnią pomocą ułatwienia i udogodnienia lokacyi i wypłat, | podnosi się lub obniża; zazwyczaj w B-ch prywatnych bądź też za pomocą udzielania kredytu. Pierwsze B. stopa ta bywa nieco wyższą. Tem się tłómaczy wysokie owstały we Włoszech pod nazwą Montes, już znaczenie dla kredytu handlowego w każdym kraju w wieku XII-ym, przez nadanie praw do prowa- stopy dyskonta, jaką ustanawia i ogłasza B. główny.

cno-zachodniem wybrzeżu.

Bankbân, ban, później palatyn za Andrzeja II (1205—1222 r.). Piękna małżonka Banka była celem pożądliwości brata królowej Gertrudy merań-skiej, Bertolda, który naówczas był arcybiskupem Kolocsy, banem Sławonii, wojewodą siedmiogrodzkim, hrabią Bedrug i Bacs. Gdy jednak cnotliwa niewiasta nie chciała uledz uwodzicielowi, wtedy Gertruda przywołała ją na komnaty królewskie i wydała Bertoldowi, który następnie, zabrawszy skarby, uciekł za granicę. Przyjaciele Banka zawiązali sprzysiężenie, którego duszą był Jan, arcybiskup Ostrzyhomia (Granu). Wnet sprzysiężeni, pod przewodem nadżupana Piotra i bana Simona, weszli do pałacu i w sztuki królowę posiekali (1214 r.). Bawiący na dworze węgierskim, Leopold austrya-cki, ratował się ucieczką. Przywódca zabójców, Piotr, został zabity przez stronników Gertrudy, która hojnie bogactwy i dostojeństwy ich obsypywała. Simon dopiero w 14 lat później ukarany został utratą majętności, które na własność króla przeszły. Bank jednak nie miał udziału w zabójstwie, bo zaszczycony był od królawysokiemi urzędami.—Fessier:

„Horvath.

J. F. o.

dzenia interesów bankowych korporacyom wierzycieli, od których państwo zaciągnęło pożyczki przymusowe, w połączeniu z uprzywilejowaniem onych. do poboru wskazanych sobie dochodów państwa. Inną, dawniejszą formą B-ów, a dziś jużnie istniejącą, datującą od początków wieku XVII-go, były t. zw, b-ki żyro we, które kredytem właściwym się nie zajmowały, lecz tylko przyjmowały od bankierów i kupców dobrą monetę do depozytu, a za jej równowartość otwierały im u siebie rachunki przekazowe wzajemne. W czasach, gdy Europa cała cierpiała na brak dobrej monety, B-i te wyświadczały znakomite usługi handlowi. Obecnie usługi kredytowe B-ów, będące głównem ich zadaniem w spo-cyi, t. j. usługi ułatwiające lokacye i wypłaty kapitałów pieniężnych. Tam, gdzie wzgląd na usługi kredytowe przemaga, jak to ma miejsce np. u nas, różnicę między B-mi stanowi sposób i termin udzielania kredytu. Kredyt, udzielany na nieruchomości wiejskie i miejskie, z natury rzeczy, jako wolno spła-calny, musi być długoterminowy. Kredytem też takim zajmują się specyalne B-ki t. z w. liypoteczne czyli ziemskie. Zadaniem tego rodzaju B-ów jest gwarantowanie swoim kapitałem zakładowym systematycznego spłacania pożyczek, udzielanych na dobra ziemskie i nieruchomości miejskie za pomocą corocznie umarzanych obligacyj lub listów zastawnych. Podobneż operacye długoterminowego kredytu na nieruchomości wiejskie i miejskie przedmiotem są działalności t. zw. Towarzystw kredytowych (ob.), ziemskich i miejskich, które tem się wszakże różnią od B-ów hypoteeznych i ziemskich, że w nich miejsce znacznego kapitału zakładowego, jako gwàrancyi regularnej spłaty udzielonych przez nie pożyczek, stanowi wzajemna solidarna poręka za długi obdarzonych kredytem majątków nieruchomych, a po pewnym czasie ich działalności, kapitał rezerwowy także, uzbierany już to z zysków na obrotach, już też z kar od niewypłacalnych w terminie stowarzyszonych. Do tejże kategoryi długoterminowych kredytów należą także B-i melioracyjne, poręczające swoim kapitałem zakładowym spłatę na długie termina udzielonych pożyczek majątkom ziemskim lub gminom, na dokonanie ulepszeń, które powoli, przez dłuższy szereg lat, nakład dopiero zwrócić mogą. —Między operacyami B-ów, zajmujących się kredytem krótko-terminowym czyli handlowym, najważniejszą czynność stanowi interes wekslowy. B. udzielają akceptacye albo po-rękę wekslom, przez miejscowe firmy kupieckie lub osoby prywatne wystawionym, dyskontują, czyli skupują weksle miejscowe, jak również zakupują i sprzedają weksle zagraniczne. Dyskonto, czyli skup weksli, gra tu główną rolę. Stopa procentu, pobieranego przytem przez B-i, stosuje się zazwy-

111

ßncyklopedya Powtzechna Uu»tr. T. VI.

wza-

na

Dla wszelkiego bezpieczeństwa, B-i w zasadzie dyskontują czyli skupują weksle, tylko opatrzone dwoma, a niektóre nawet trzema odpowiedzialnemi podpisami; wyjątki, i to niepowszechne, dopuszczane są tu tylko dla weksli, ubezpieczonych dobrą hy-poteką. Dla zgromadzenia dostatecznych środków do jakn aj rozleglej szego rozwinięcia interesu wekslowego, t. j. udzielania kredytu, którego sumy corocznie zazwyczaj przekraczają kapitał własny zakładowy B-ów, muszą one zajmować się także czynnościami, które-by im nawzajem kredytu udzielały, a do takich należy w pierwszym rzędzie przyjmowanie depozytów, od których B. opłacają procent, niższy od pobieranego za skup weksli. Przyjmowaniem depozytów na proste przechowanie zajmują się po większej części tylko B-i większe w każdym kraju, i za przechowanie pobierają zazwyczaj pewną opłatę od deponentów. Depozyty do własnych obrotów w gotowiźnie są właściwie pożądaną dla B-ów pomocą kredytową. Procent składającym, od tego rodzaju depozytów, płacą B-i tern wyższy, im złożone w nich sumy dłużej pozostawać mają w rozporządzeniu B-u. Najwyższy procent płacą B-i od kapitałów, na lokacyę roczną i dłuższą składanych, niższy zaś od kapitałów na rachunki przekazowe za wypowiedzeniem. Od sum, złożonych na każdoczasowe żądanie (t. zw. on cali) wielkie B. centralne zazwyczaj żadnych procentów nie płacą, inne zaś tylko bardzo nizki procent. W ścisłym związku z interesem depozytowym pozostaje interes przekazowy i t. zw. rachulików bieżących (conto corrente). Składający do B-u depozyt w gotowiźnie na rachunek przekazowy ma prawo dysponować nim już to bezterminowo, już to za kilkodniowem wypowiedzeniem w części lub całości, przez wystawiane na B. czeki (ob.), i wedle terminu, zastrzeżonego na wypowiedzenie, pobiera większy lub mniejszy od B-u procent. Interes przekazowy, zastępujący potrzebę dokonywania wzajemnych wypłat w gotówce, gra w B-ch zachodnio-europejskich pierwszorzędną rolę, a i u nas, jak to dalej zobaczymy, zwłaszcza w B-ch prywatnych, znakomicie się już rozwinął. Dopełnieniem jego jest interes t. zw. rachunków bieżących (conto corrente). Składający w B-u fundusze swoje na rachunek bieżący, lubo od nich zazwyczaj otrzymuje procent nie wielki, a nawet w niektórych B-eh obowiązanyjest pewnego oznaczonego minimum z depozytu tego nie wyczerpywać, korzysta z innych wygód i ułatwień, które w operacyach pieniężnych, na obszerniejszą skalę prowadzonych, nabywają wielkiego znaczenia, a mianowicie: ogromnej oszczędności czasu i kosztów. Każdy bowiem posiadacz „bieżącego rachunku“ w księgach banku ma prawo na takowy składać nietylko wpłaty gotówką, lecz także kupony, płatne w miejscu, które B. za niego wymienia, czeki, czyli przekazy osób drugich, które B. za niego albo realizuje lub w rachunku wystawiającego czek odpisuje, a również wnosić może na rachunek bieżący wkrótce płatne weksle miejscowe, lub po za miejscowe, których ściąg (in casso), na rzecz posiadacza rachunku bieżącego B. dopełnia bezpłatnie. Posiadacz ra-

chunku bieżącego może zresztą uskładanym na takowy funduszem dysponować swobodnie, polecając przepisanie pewnej jego części na* rachunek innych posiadaczy podobnych-że rachunków w tymże B-u, albo zlecając wypłatę weksli swoich B-i, lub wreszcie wystawiając czeki, czyli na okaziciela płatne assy-gnacye, do tegoż funduszu. Ażeby tym wszystkim możliwym żądaniom każdej chwili módz zadość uczynić, zdawało by się, że B. trzymać-by powinien zawsze w pogotowiu znaczniejszy zapas gotówki; doświadczenie wszakże przekonało, że cząstka tylko posiadanej ogólnej sumy depozytowej w tym celu jest potrzebną, a reszty może B., rozumie się z należną ostrożnością, używać na krótkoterminowe interesa kredytowe, albo ją lokować w łatwo dających się zrealizować papierach publicznych. Wyjątkowe zdarzają się chwile, że zapotrzebowanie gotówki jest większe, ale na taką potrzebę nadzwyczajną doświadczone B. umieją być zawczasu przygotowanemu B-i angielskie, a za ich przykładem północno-ame-rykańskie i inne zachodnie, ułatwiły sobie rachunek przekazowy, czyli codzienne regulowanie jemnych rachunków, przez utworzenie t. zw. i z t> kompensat „clearinghouse“ (ob.), do których przesyłając codziennie otrzymane weksle i czeki, zamiast je inkasować od pojedynczych firm i kupców, odpisują je w tychże izbach na rachunkach bieżących dłużników wzajemnych. Instytucye takie w wysokim stopniu oszczędzają czas i potrzebę obiegu gotówki, tej ostatniej bowiem używają tylko do wypłacania drobnych saldów między rachunkami interesantów. B. państwowy niemiecki, od lat 16-tu zaprowadziwszy t. zw. czeki czerwone, służące do regulowania rachunków wzajemnych, nietylko w samym Berlinie, lecz i we wszystkich oddziałach B-u po prowincyi, utworzył za ich pomocą nowy rodzaj izby kompensat, obejmującej całe państwu niemieckie. Na złożone w depozyt papiery wartościowe, a także na towary, jako dopełnienie powyżej opisanych rachunków bieżących, B-i udzielają składającym t. zw. otwartych kredyt ów,które w niektórych B-ach wcale poważną grają rolę, tak np. w b. B. Polskim w r. 1877 wynosiły blisko 40,000,000 rs., t. j. przewyższały nawet sumę skupu weksli, w tymże roku dopełnionego przez B. Polski. Interes lombardowy, czyli udzielanie pożyczek na zastaw papierów wartościowych lub towarów, albo wreszcie metalów drogich lub kosztowności, stanowi dalszą czyność B-ów kredytowych. Zaliczki te udzielane zwykle bywają termin nie dłuższy od przyjętego dla weksli. B-i, prowadzące na wielką skalę interes lombardowy na towary, posiadać muszą albo własne składy, albo tego rodzaju kredytu udzielają na świadectwa depozytowe, t. zw. warranty (ob.), wystawiane przez specyalne składy towarów, jakiemi są składy zboża, elewatorami (ob.) zwane, albo składy innego rodzaju towarów, pozakładane umyślnie po komorach celnych, na drogach żelaznych, w portach, a także w wielkich ogniskach ruchu handlowego, albo na zastaw t. zw. konosamentów (ob.), t. j. świadectw frachtowych. Co do zastawu papierów, poważniejsze B-i bardzo ostrożne

są w ich doborze; inne wszakże, przez ułatwienie | stąpienie nowerni żadnych prawie strat dla majątku zastawu akcyj, świeżo w obieg wypuszczonych, narodowego nie przedstawia, jak to się dzieje z ino-niejednokrotnie przyczyniły się do rozwinięcia netą metaliczną. Przy zastąpieniu gotówki przez niemi gry giełdowej i niezdrowej spekulacyi. banknoty, stosunkowo większa część majątku na-Złoto. i srebro w sztabach bywa również przed- rodowego poświęconą być może bezpośrednio pro-miotem zastawu w wielkich B-cli. Wszystkie do- dukcyi. Kapitał zarobkujący społeczeństwa zostaje tąd opisane operacye bankowe załatwiają, albo łącz- pomnożony, gdyż banknoty przynoszą zyski i pro-nie t. zw. B-i kredytowe (zwykle po prostu B-i centa, nie wymagając znacznych kosztów wytworu, zwane), lub Towarzystwa, albo kasy Wzajem- jakie pociąga za sobą bicie monety metalicznej, nego kredytu (ob. Kredyt Wzajemny), Możność z ich pomocą każdoczasowcgo rozszerzenia, albo, jak na zachodzie Europy, do prowadzenia każdej z nich istnieją specyalne instytucye. W Anglii zwłaszcza instytucye te są bardzo wyspecyalizowane, a B-i depozytowe grają tam pierwszorzędną rolę.

albo ścieśnienia wedle potrzeby, ilości środków obiegowych w kraju, bez uciekania się do kosztownego importu i eksportu drogich metali i przebijania onych na monetę, co po mistrzowsku dopełniać umie np. B. Anglii, stanowi także ważną zaletę banknotów, dającą im pierszeństwo przed tą ostatnia. Ostatnia ta zaleta banknotów, najoryginalniejsza i najważniejsza, dotyczy jednak tylko t. zw. n i e pokryty c h banknotów, t, j. takich, na które, dla zapewnienia wymiany ich, w B. nie jest złożoną równa wartość w metalu. Pokryte mi banknotami nazywamy na odwrót te, dla których B. trzyma w swych kasach równą sumę gotówki, aby być gotowym do bezwłocznego spełnienia swego zobowiązania wymiany. Wedle wyżej powiedzianego, byłoby to zapoznaniem zadania banknotów, gdybyśmy wymagać chcieli, aby wszystkie pokryte były zapasami w gotówce, ^aden B. w takim razie nie miałby interesu do ich wypuszczania w obieg. Niepo-kryte banknoty, pomimo to, nie są mniej pewnemi wartościami od pokrytych, każdy bowiem rozważnie prowadzony B. obiegowy może przez inne, nie mniej skuteczne środki, jak trzymanie w zapasie gotowizny, upewnić się, że każdej chwili zadość uczyni swoim zobowiązaniom wymiany. Gdy przecież banknoty, nawet bez przymusu przyjmowania ich za gotówkę, obiegają na równi z tą ostatnią, obowiązkiem więc jest każdego rządu starać się o to, aby obieg ten banknotowy nigdy zaufania publicznego na szwank nie naraził. Główne-to zadanie t. zw.

Zwyczajem bowiem jest w tym kraju, iż nikt majętniejszy obrotów swoich pieniężnych nie załatwia inaczej, jak przez składanie dochodów swoich w B. lub u bankiera, a pokrywanie wydatków przez wystawianie czeków i przekazów na też depozyta.

Depozyta bankowe w Anglii, po za złożonemi w B. centralnym, w pierwszych latach ubiegłego dziesiątka między 1881—83 r. wynosiły ogółem już 500—540 milionów funtów sterl., t. j. więcej niż 5 miliardów rubli.— lustytueyami pierwszorzędnego znaczenia dla miejscowych obrotów pieniężnych są t. zw. B-i obiegowe (emisyjne), t. j., oprócz dopełniania powyżej opisanych operacyj bankowych, upoważnione przez prawo do wypuszczania w obieg banknotów. Pod nazwą banknotów rozmiemy bezprocentowe papierki, przez B. wypuszczane, za których zwrotem każdoczasoweinu ich okazicielowi B. zobowiązuje się wypłacić gotówką pewną, wskazaną w nich, sumę. Banknoty te zazwyczaj brzmią na okrągłe cyfry miejscowej jednostki monetarnej, np.

10, 50, 100, 200, 500, albo 1000 tychże jednostek.

Dziejowo banknoty powstały z przekazowych dowo-wodów depozytowych, jakie niegdyś klientom swoim wydawały B-i żyrowe na złożone w nich wartości w metalu, a w Anglii pierwsi bankierzy-złotnicy.

polityki bankowej, jaką każdy przezorny rząd państwa kierować się winien. Racyonalna polityka bankowa dopuścić może zupełną nawet swobodę w zakładaniu B-ów kredytowych; podciągając ich koncesyonowanie pod ogólne warunki dla tego rodzaju stowarzyszeń akcyjnych, za czem obstaje znaczna liczba ekonomistów, zwłaszcza francuskich, z Michałem Chevalier na czele, powołując się na błogosławione skutki wolności bankowej wSzkocyi i Stanach Zjednoczonych Ameryki; ale zakładanie B. obiegowych podlegać- by powinno specyalnym prawom, nawet w krajach najliberalniej rządzonych. Lubo wymienieni obrońcy swobody bankowej starają się dowodzić wyższości także systemu docentrali-zacyi B-ów obiegowych, przecież, jako najpraktyczniejszy dotąd w Europie, okazał się system t. zw. centralny, tj. powierzanie emisyi banknotów w zasadzie w każdym kraju jednej tylko wielkiej insty-tucyi centralnej, czyli zmonopolizowanie jej emisyi. Nie jest wszakże przytem potrzebnem, ani nie zaleca się bynajmniej, aby państwo samo monopol ten posiadało. Czysto państwowy B obiegowy, jak uczy doświadczenie, zbyt łatwo popada w zależność

Banknoty bezwłoczną swą zamiennością na żądanie na gotówkę stanowczo różnią się od pieniędzy papierowych (ob.), nieposiadających tej zasadniczej właściwości, z któremi tak często mylnie są indentyfikowarie. Do zabezpieczenia pełnego zaufania banknotom pewnego ii-u potrzeba, aby te nie-tylko zapewnioną miały natychmiastową wymianę, lecz aby B. je wypuszczający całą działalnością swoją zjednał sobie wiarę i zaufanie, że zapewnienie to jaknaj punktualniej wypełniać będzie. Z tego też powodu miejsce ich wymiany nie powinno nigdzie być nazbyt oddalonem, ani sama wymiana połączoną z jakiemikolwiek trudnościami i szykanami. Gdy pewne banknoty tą drogą zjednają sobie ogólne zaufanie, kursują jak gotówka z ręki do ręki i przyjmowane są z zupełną łatwością we wzajemnych wypłatach, tak w kraju, jak i za granicą. „Dobre banknoty są najlepszym surogatem pieniędzy“, mają nawet ponad monetą metaliczną, jako środek obiegowy, wiele zalet przemagającyth.

Obrót niemi jest znacznie dogodniejszy z powodu ich lekkości i łatwiejszych obrachunków. Łatwo dają się przenosić i przechowywać. Jako wytworzonych z materyału bez wartości prawie, zużycie ich i za-

i zawikłania finansowe państwa, nazbyt związanym jest z jego politecznymi stosunkami, nieraz kłopo-tliwemi, a tern samem nie zawsze jest w możności dotrzymywać przyjętych przez się zobowiązań, od których przecież zależy pomyślny stan obrotów ekonomicznych kraju. Natomiast B. prywatny, posiadający monopol emisyi banknotów w państwie całem, z jednej strony przez wielkość swego kapitału i swoje solidne prowadzenie interesów, jedna sobie szczególniejsze zaufanie, z drugiej zaś strony jest tak dalece wszechstronną podporą wszelkich krajowych przedsięwzięć, że ekonomiczne obroty krajowe nie umieją sobie wyobrazić nic pewniejszego, nad banknoty podobnej instytucyi. Obdarzone takim monopolem,

krytych, jaką B. wypuścić może (t. zw. skonty n-gensowaniem banknotów). O regułę tę toczone walki przez finansistów angielskich, od początku prawie wieku bieżącego, wytworzyły tam dwie szkoły teoretyczne, znane pod nazwą c u r-rency — ibanking-school, z których pierwsza stanowczo reguły tej broni i ostatecznie snąć parlament o zasadności swych twierdzeń przekonała,, gdyż ten aktem bankowym Peela w r. 1844. zasadę skontyngesowania, jako miarodawczą dla B-u Anglii, wprowadził. W myśl aktu tego, ilość niepokrytych banknotów w B-u angielskim niepo winna przekraczać 15 milionów funtów st., t. j. sumy, jaka do pewnego stopnia zagwarantowaną jest przez należności państwa względem B-u i inne specyalne zabezpieczenia. Tę samą zasadę naśladował B. narodowy austryacki, a z pewną modyfika-cyą najnowsze prawodawstwo bankowe niemieckie. Z uwagi bowiem na trudności, jakie napotkali prawodawcy najnowszej ustawy bankowej niemieckiej w oznaczeniu stałej sumy niepokrytych banknotów, a to głównie z powodu, dawniej istniejącym już bankom, nadanych różnych przywilejów, zasadę oznaczonego skontyngensowania, jak w Anglii, zastąpiono w Niemczech t. zw. bezpośredniem skontyn-gensowaniem, które nie zakazało wprawdzie przekroczenia w emisyi pewnej maksymalnej sumy, ale ilość po - nad nią wypuszczonych banknotów obłożyło podatkiem rocznym 5%. B. francuski dotąd nie przyjął wprawdzie zasady skontyngensowania ; ale był też on owym wielkim bankiem obiegowym, który dwukrotnie w ostatnich czasach już (w r. 1848 i 1871) zawieszać musiał swoją wymianę na gotówkę. Prawodawstwo bankowe niektórych krajów ustanawia także maksym urn ilości banknotów (tak pokrytych, jak niepokrytych), jakie wypuszczone być mogą; tak np. w pomniejszych bankach angielskich, które zdawna obok wielkiego B-u Anglii mają prawo korzystania z emisyi, podobnież w B-ch kantonal-

B-i obiegowe, czasem kierowane są przez urzędników, wyznaczonych przez państwo. W Niemczech np. cały skład zarządu B-u państwa podlega kanclerzowi, a wszyscy jego urzędnicy są urzędnikami państwa. We Francyi i Austryi, najwyżsi kierownicy przynajmniej (gubernator i jego zastępcy), przez rząd są mianowani. W Anglii natomiast państwo na zarząd wielkiego uprzywilejowanego B-u obiegowego (B. of England) żadnego wpływu nie wywiera*. Niektóre kraje zasady monopolem opatrzonych B-ów obiegowych nie przyjęły dotąd; na-’eżą tu przedewszystkiem Stany Zjednoczone Ameryki północnej i Szkocya, a jak do tej pory i Szwaj-carya. Ta ostatnia wszakże świeżo przez głosowanie powszechne oświadczyła się za systemem centralnym. W tych ostatnich krajach rządzi zatem system decentralizacyi. Za system mię-szany uważany jest taki, w którym, obok wielkiego B-u głównego, istnieje szereg cały drobnych B-ów obiegowych. System ten z konieczności dotąd przyjęty jest np. w Anglii i Niemczech, z powodu istniejących tam z dawna drobniejszych B-ów, uprzywilejowanych do emisyi banknotów, których koncesyje jeszcze nie wygasły. Cel systemu podobnego, do pewnego stopnia, zastąpić może rozgałęzienie B-u centralnego przez filie i oddziały po pro- j nycli szwajcarskich, których emisya ograniczona wincyi. Pierwszorzędnej wagi dalej w każdem pra- jest do wysokości ich kapitału zakładowego, wre-wmdawstwie bankowem są przepisy: o rodzaju in- szcie ostatnie prawodawstwo bankowe niemieckie, tym teresów, jakie B-i przedsiębrać mogą, o lokacyach, bankom obiegowym, które ograniczą swą emisyę^ jakie im są dozwolone, dalej o tych, jakie robić mu- zapewniło pewne korzyści. Zwykłem jest także dla szą, a co do B-ów obiegowych, przedewszystkiem B-ów zabronienie przez państwo wypuszczania bankno-o stosunku emisyi banknotów do ich metalicznego tów w zbyt drobnych odcinkach, tak np. w Niem-pokrycia. W Niemczech np. i wszędzie prawie czech niewolno wypuszczać banknotów niższych od B-i co najmniej jedną trzecią swojej emisyi ban- 100 marek, w Anglii, do tej pory, od 5 funtów knotów gotówką metaliczną w swoich kasach po- szterl., w Szkocyi od 1 funt. szterl. i we Francyi krytą mieć muszą. Inne, jak np. Szwajcarskie B-i, od 50 franków. Zapobiega to zbyt długiemu pozo-wysokość tego pokrycia przepisaną mają na 40°/o stawaniu banknotów w obiegu i możliwemu za-Ogólną wszakże, we wszystkich niemal prawodaw- chwianiu zaufania do banknotów, gdyby te stały stwaeh bankowych przyjętą, zasadą jest, że, po-za się codziennym przedmiotem obrotów sfer ludowych, pokryciem pewnej części emisyi w gotowej monę- mniej doświadczonych i bojaźliwszych. Natychmia-eie metalicznej, B-i obiegowe obowiązane są do ca- stówa wymiana banknotów na gotówkę, w razie zalej wysokości swoich emisyj posiadać w swym port- żądania, w kasie centralnej B-u, a w bardzo bliz-felu dające się łatwo zrealizować krótkoterminowe kim terminie po zażądaniu w oddziałach jego pro-weksle, albo inne papiery publiczne, łatwo spieniężyć wincyonalnych, stanowi podstawę zaufania do B-ów się mogące. I to stanowi t. zw. pokrycie ban- obiegowych, przepisaną też jest przez wszystkie ko we. W wielkich B-ch centralnych, za przykła- prawodawstwa bankowe. Zalecają one także i zadem Anglii, od r. 1844 owo procentowe oznaczenie wy- kaz prowadzenia przez B-i obiegowe wszelkich in-maganego pokrycia w gotówce zostało zastąpione re- teresów, niezgodnych z zasadami bankowości, jak gułą prawnego ograniczenia ilości banknotów niepo- ! również regularne, co pewien czas, ogłaszanie

bilansów i wszystkich faktów, których znajomość po- złem pokierowaniu, albo wskutek nieszczęśliwych trzebną jest do osądzenia kredytu B-u, przyczem spe- wypadków, biorącym w nich udział srogie mogą cyalny urząd kontrolujący państwowy czuwać przynieść straty. Pożyteczność ich słusznie też powinien nad działalnością B-ów obiegowych. Nauka j scharakteryzował w krótkich słowach Roscher, wreszcie zaleca, aby wolne B-i nie były inaczej przez mówiąc: „dla wszelkich stosunków życiowych jest skarb państwa wyzyskiwanemi, jak tylko drogą pro- to wielce niebezpieczną zasadą, gdy ktoś chce tylko stego opodatkowania, uprzywilejowane zaś— „zapładniać“, a urodzenie i odchowanie innym poprzez oddawanie skarbowi części tego czystego zysku, zostawia“. — Statystyka bankowości. Klasycznym jaki stanowi przewyżka po-nad zwykłe w kraju krajem nowożytnej bankowości jest Wielka Bryta-oprocentowanie kapitałów bankowych; tymczasem nia. Tutaj, obok dążenia do scentralizowania emi-praktyka uczy, że państwa zwykły wyzyskiwać syi banknotów w samej Anglii, panuje zupełna jej zwłaszcza centralne B-i w znacznie wyższym stopniu, swoboda w Szkocyi, a nawet w Irlandyi. B. i tak:    żądając od nich pożyczek bezprocentowych,    i    Anglii (Bank of England) jest najstarszą instytucyą

już to    stałych na cały czas konsesyi, jak np„    od    i    emisyjną większego znaczenia w świecie. Założony

banku    francuskiego 100 milionów franków i    od    w r. 1694, podług planu szkota, Williama Paterso-

austro - węgierskiego 80 milionów florenów, już    też    na, pierwotnie z kapitałem 1,200,000 funtów szter-

czasowych, które nawet klasyczny B. Anglii w 1797 lingów, które wypożyczył rządowi na 8°/₀, otrzymał

llil'IifUil:'

ii

"f

ëëgpagft

lâpÏÏÉi

mi

iii

®s

Ari

ś?

ip

y-!-

•r

im

Wm

Fig 254. Gmach banku angielskiego w Londynie

sumę. W trzy lata później podniósł B. Anglii swój kapitał zakładowy do 2,201,171 funtów szterl., przyczem na ten kapitał przyjął własne banknoty, których wymieniać nie mógł, i zdyskredytowane obligi skarbu państwa, za co uzyskał przywilej, że żaden drugi B. emisyjny dla Anglii prawnie kon-cesyonowany nie będzie, i przywilej ten rozciągnię-

zmusiły do t. zw. restrykcyi bankowej, t.j. za- i za to prawo do wypuszczania banknotów na|takąż wieszenia, z mocy uchwały parlamentu, natychmiastowej wymiany banknotów na gotówkę przez cały czas wojen Napoleońskich aż do r. 1821. — Najnowszą wreszcie formą banków są t. zw. B-i założycielskie (ob. Crédits mobiliers), których zadaniem jest inicyowauie tylko zakładania różnych przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych, wprowadzanie ich akcyj w ruch i na giełdę, dostarczanie I to mu do r. 1710. Pod następnemi rządami kilka-im kapitału zanim ich rentowność przez doświadczę- j krotnie świadczył B. ten usługi państwu, za co, nie sprawdzoną zostanie, a na swą rękę realizowanie oprócz prolongaty owej koncesyi, otrzymywał różne tylko zysków z założycielstwa. Dopuszczalna w tego korzystne dla siebie przywileje, jak np. że w An-rodzaju B-ach spekulacya na własne ryzyko papie- glii, oprócz niego, żadnemu towarzystwu bankowe-rami wartościowemi również nie należy do najbez- mu, złożonemu z większej liczby, niż 6 spólników. pieczniejszych czynności bankowych. Tego rodzaju nie będzie wolno banknotów wypuszczać. Przez instytucye bankowe w wysokim stopniu ożywić mo- j cały wiek XVIII umiał B. angielski swemu obo-gą produkcyę kraju, w którym powstają, ale przy : wiązkowi wymiany zadość uczynić: dopiero w cza-

■sie wojny z rewolucyą francuską finansowe stosun- | nięciu kryzysu, rzeczy wracały do dawnego porządku, ki z państwem wyczerpały zasoby B-u i w r. 1797, I Konieczność ta rozszerzania granic emisyi w nad-przy ogólnym obiegu banknotów swoich na 8,544,250 J zwyczajnych wypadkach dowodzi wszakże, że przy-funtów, a przy zapzsie metalicznym 1,272,000 fuu- jęta w akcie bankowym Peela zasada »kontyngentów, — musiał on swoją wymianę zawiesić, na co sowania banknotów, wedle zasad szkoły currency, uzyskał zezwolenie rządu, a następnie i parlamen- nie jest żadną doskonałością i wywołuje też do tej tu, który-to fakt urzędowo przezwano restrykcyą pory powtarzające się krytyki zwolenników szkoły bankową. W czasie trwania restrykcyi tej, która bankowej („banking school“). B. Anglii jest przy-się przeciągnęła aż do maja r. 1821-go, chwilami tern bankierem rządu angielskiego, służy mianowicie (zwłaszcza w latach: 1804, 1809, 1811, 1814), za generalną kasę państwową, zarządza całym dłu-zmienne na bankuotach, w stosunku do gotówki, giern państwa i pośredniczy w zaciąganiu długów dochodziło 30%. —W r. 1816 kapitał zakładowy bieżących. Otrzymuje za to rocznie 198,000 funt. B-u angielskiego podniesiono do 14,553,000 funtów szterl., ale wzamian opłaca stempla 180,000 funt. szterl., a jednocześnie pożyczki, udzielone prze- szterl. Posiada filie w 9 największych po Londynie zeń państwu, dosięgały 14,686,000 funtów szterl. miastach Anglii. Na zarząd B-u angielskiego państwo Od r. 1826 B. Anglii przestał wypuszczać bank- żadnego wpływu nie wywiera. Prowadzi go rada noty niższe od 5 f. szterl. i zaczął zakładać od- nadzorcza z 26 członków, wybranych z pomiędzy działy po prowincyi,—jednocześnie zrzekł się przy- akcyonaryuszów. Na czele kolegium tego stoją: gu-wileju zmonopolizowania emisyi banknotów, dozwa- bernator i jego zastępca, którzy prowadzą sprawy łając je wypuszczać innym towarzystwom ak- bieżące. Tylko, co najmniej, 20-letni już członek cyjnym, byle te miały swoje siedlisko po-za Lon- rady wybrany być może na gubernatora B-u. Do dynem i jego okolicą.—W r. 1833 nastąpiła nowa pomocy gubernatorowi rada nadzorcza dodaje od prolongata przywileju B-u angielskiego, przyczem siebie ściślejszy wydział wykonawczy, złożony po banknoty jego ogłoszone zostały za legalny środek większej części z najstarszych członków rady, któ-wypłaty, narówni z monetą państwa. Akt ban- rzy już byli gubernatorami B-u. Gubernator każdy ko wy z roku 1844, za ministeryum Peela, usta- w zasadzie rządzi 2 lata, a na jego miejsce wstę-nowił to prawodawstwo bankowe, które do tej pory puje jego dotychczasowy zastępca. Stan interesów rządzi w Anglii. Dla Anglii postanowił on emisyę j B-u Anglii z końcem r. 1883 przedstawiał się, jak banknotów scentralizować, a jednocześnie ograni- ! następuje: kapitał zakładowy 14,553,000 funt. szt. •czyć ilość banknotów niepokrytych, jak już wyżej ¹ (około 145,000,000 rubli), kapitały rezerwowe wspominaliśmy. Dotąd panująca swoboda emisyi j 3,073,609 f. szt., depozyta państwowe 8,983,904 f. przez banki o mniej niż 6 wspólnikach i towarzy- i szt., depozyta prywatne 21,789,345 f. szt., obieg stwa akcyjne po-za londyńskie, została zniesioną, z za- banknotów 25,142,720 f. szt., zapas w gotówce pewnienietn jej, z pewnemi ograniczeniiami, tym tylko 21,566,273 f. szt., lokacye 37,423,305 f. szt. — B-om, które już z dniem 6 maja 1844 r. emisyą j Porów n. Francis: „History of the Bank of Eng-się zajmowTały. Ograniczając emisyę niepokrytych! land“ (Londyn, 1848) i v. Pfilippovich: „Die banknotów, jednocześnie prawo to przyznało B-owi Bank von England im Dienste der Finanzverwaltuug angielskiemu nieograniczoną swobodę emisyi bank- des Staats“ (Wiedeń, 1884). Jako objaśnienie do-notów pokrytych, a co do pierwszej, dało mu na- dać wypada, że od czasu wydania aktu bankowego wet prawo stopniowego zwiększania jej, w miarę Peela, liczba banków akcyjnych i bankierów, nie-zaniechania i zrzeczenia się emisyi przez banki gdyś prawem emisyi banknotów po-za B. A. obda-firobniejsze o % tym ostatnim dozwolonej sumy. rzonych, wciąż maleje, i gdy w r. 1844 wynosiła Skutkiem tego, do r. 1866-go maksymum banknotów j 279 instytucyj, do emisyi upoważnionych, z 8,648,000 niepokrytych B-u Anglii wTzrosło z 14 na 15 mil. | f. szt. ogólnej emisyi, do r. 1883 zmalała do 145 funtów szterl. Dla dokładnej pieczy nad działalno- ! instytucyj, wypuszczających banknotów już tylko ścią emisyjną B-u, podzielono go na dwa departa- j 3,300,000 f. szt. ogółem, tak, że przewidywać mo-menta: emisyjny („issue-department“) i właściwy j żna, iż niezadługo B. A. stanie się jedyną instytu-bankowy („banking-department“). Pierwszy nie ma żadnego stosunku urzędowego z publicznością, a je-dynem jego zadaniem jest czuwać nad wyrobem i emisyą banknotów i utrzymaniem pokrycia ich w granicach oznaczonych. Wszystkie zaś przez niego wygotowane banknoty przelewane są do departamentu bankowego, który obraca niemi na prowadzenie interesów (jak dyskonto, lombardowanie ; gu więcej niż połowę ogólnej ilości tam kursują-i t. p.). Ta część banknotów, której departament I cych banknotów niepokrytych; w Szkocyi przywilej bankowy nie zużytkuje i w zapasie trzyma, zowie się | ten równiej rozłożony został na 10 B-ów emisyj-rezerwową not. — Zasadnicze prawo z r. 1844 ¹ nvch, tam funkcyonujących, dozwolono przytem dotąd utrzymało moc swoją; w chwilach tylko prze- j tymże B om, wypuszczać banknoty już od 1 funta sileń bankowych, jak w r. 1847, 1857, 1866—rząd j wartości. Po za B-mi obiegowemi, z każdym czasowo zawieszał obowiązek kontyngensowania bank- | rokiem obszerniejszego znaczenia w W. Brytami notów niepokrytych, aby postawić B. Anglii w moż- i nabierają B-ki depozytowe (joint-stock-banks), ności rozszerzenia udzielanego kredytu. Po przemi- jako towarzystwa akcyjne z ograniczoną poręką,

cyją b. emisyjną we właściwej Anglii. — W Irian -dyi i Szkocyi, w 1845, wprawdzie ograniczono również ilość niepokrytych banknotów, przez tamtejsze B. wypuszczonych, ale koncesyę na pokryte i sarnę liczbę onych, pozostawiono nienaruszoną. W Irlan-dyi B. główny (B. of Irland.), z pomiędzy 6 B-ów emisyjnych tamtejszych, ma prawo trzymać w obie-

usuwające prywatne firmy bankierskie coraz bar- geryi i Tunisu, jakoteż specyalny „Crédit foncier de dziej z tego pola działalności. B-ów takich w r. j la marine“, udzielający hypotecznych pożyczek na 1883 liczono w Anglii 119 z 1591 filiami, z kapi- okręty. Liczniejsze zato są tu B-i kredytowe, mię-tałem wpłaconym 52,491,000 f. szt., a złożona dzy któremi naczelne miejsce zajmuje „Comptoir w nich suma depozytów prywatnych wynosiła 303 d’escompte de Paris“ o 80 milionach franków kapi-miliony f. szt.; reszta nagromadzonych depozytów, tału zakładowego. We Francyi także początek o której wyżej wzmiankowaliśmy, znajdowała się swój wzięły B-i założycielskie, których prototyp, jeszcze w kasach oszczędności i u pojedynczych w r. 1851 przez Peryerów założony „Crédit mobi-firm bankierskich. W Szkocyi owe 10 B-ów obiego- lier“,w ostatnich czasach mało o sobie słyszeć daje. Na-wychz 887 filiami są jednocześnie B-ami depozytowe- śladowaniem jego jest, w 1872 założony, „Crédit Lyon-mi kraju tego, a suma złożonych w nich depozytów nais“ o 100 milionach franków, kapitału zakłado-14 razy przewyższa sumę emisyi banknotów. — W r. wego, którego działalność, między innemi, przed 1883 suma ta depozytów w Szkocyi dosięgała dziesięciu laty, aż na Litwę zabiegła przez założe-81,176,000 f. szt.; jednocześnie w B-ch Irlandzkich nie stowarzyszenia do eksploatacyi tamtejszych la-około 40 mil. f. szt. Niemniej rozwinięta jest banko- sów. Stowarzyszenie to wszakże, po krótkiem dzia-wość w zamorskich koloniach Anglii. Z 28 B-ów, łaniu, zlikwidowało swe interesa. Za to dotej pory mających 1,223 filij w prowincyach zamorskich, tak są czynne i rozwijają się filie B-u tego w wielkich w Indyach, jak w Australii, w Afryce i północnej miastach Cesarstwa Russkiego.—W A u s t r y i do Ameryce — przy 22 milionach kapitału zakładowego, emisyi banknotów uprzywilejowany jest jeden tylko,, miały te B-i 115¹/₄ milionów f. szt. depozytów, niegdyś narodowy austryacki, a dziś a u-W samej Australii, z dniem 31 Marca 1883 r., było stryacko -węgierski B. Istnieje on od roku ogółem miejscowych 22 instytucyj B-ych z 70,020,678    1816. Przechodził ciężkie chwile i nieraz wymianę

mum 200 milionów guldenów. Od r. 1878, przy przedłużeniu przywileju, nadano mu nazwę a u -stryacko -węgierskiego B-u, drugie jego główne siedlisko stanowiąc w Peszcie. Dług państwa B-wi, w sumie 80 milionów guldenów należny, spłacany jest przez przewyżki w dochodach obu połów monarchii. Gubernator i dwóch jego zastępców mianowani są przez Cesarza na przedstawienie obu ministrów finansów; 12-tu wybranych akcyonaryu-szów stanowią radę generalną B-u, która ustanawia Dyrekcye w Wiedniu i Peszcie pod przewodnictwem vice-gubernatorów. Oprócz obu głównych biur, B. ten ma 38 filij po prowincyi i 25 dodatkowych oddziałów. Z końcem roku 1884 przy 375.7 milionach fi. emisyi banknotów, posiadał on zapasu metalicznego 205.4 miliony florenów (w czem 78.8 milionów w złocie). Od r. 1856 prowadzi on także interes hypoKczny w Przedlitawii, przyczem wydał po koniec 1884 roku 86.77 milionów pożyczek hy-potecznycli, a listów zastawnych wypuścił za 84 miliony. Po-za tym głównym B-em posiada Austrya, oprócz Towarzystw kredytowych ziemskich, kilka B-ów hypotecznych, z których największy w Wiedniu pod nazwą: „Algemeine priv. Boden Crédit-anstalt“ z kapitałem 9,600,000 florenów, z końcem r. 1883 miał w obiegu listów zastawnych na 135.6 mil. florenów. B-ów handlowych i innych akcyjnych instytucyj kredytowych, z końcem roku 1883, posiadała Austrya 48, z kapitałem 313 milionów fi., Węgry zaś 131, z kapitałem 72 miliony flor. Por., Rauchberg: „Oesterreichs B. und Kredit institute 1872—83“ (w Statist. Monatschrift, z r. 1885)— W Niemczech do roku 1875 istniały aż 33 B-L

f. szt. depozytów. —We Francyi od r. 1848 istnieje banknotów swoich na gotówkę zawieszać musiał— jeden tylko B. emisyjny, a mianowicie w r. 1800 dzięki przysługom kredytowym, oddawanym państwu, przez Napoleona założony Banque de France. Od roku 1862 stosunki jego są pozornie zupełnie Suma ogólna jego emisyi ograniczoną jest na 3,200 zdrowe, banknoty bowiem stoją na równi z walutą milionów franków, której l/₃ pokrytą być musi za- krajową, która, jako srebrna, w stosunku do złotej pasem metalicznym. Przywilej jego trwać ma do zmienne opłacać musi. Kapitał zakładowy B-u wy-r. 1897. Kapitał zakładowy tego B-u wynosi 1027₂ nosi 90 milionów guldenów. Ilość niepokrytych miliona franków, z końcem sierpnia 1884 r. suma banknotów legalnie ograniczoną tu jest do maksy-obiegu jego banknotów dosięgała 2,821,253 milionów fr., a zapas w metalu 2,127,992 milionów fr., portfel wekslowy 921,482 milionów fr., lombard 436,437 mil. fr., depozyta prywatne 449,348 milionów, depozytu państwa 170,381 milionów franków. Bank ten ma 94. filie (t. z w. „succursales“) po departamentach. Zarząd jego prowadzi gubernator i dwóch wice gubernatorów, przez państwo mianowanych, i wydział z 15 „régents“, z pomiędzy akcyonaryu-szów wybrany. Nadto akcyonaryusze wybierają z pomiędzy siebie 3-cli cenzorów, którzy ustanawiają radę dyskontową z 12 osób do dozorowania skupu weksli. Oprócz B-u Fr., w Algieryi tylko istnieje drugi B. emisyjny. Por. co do szczegółów: Bousquet:

„La Banque de France et les institutions de crédit“

(1885). Interes kredytu hypotecznego we Francyi w wysokim stopniu także jest scentralizowany: C r e-dit foncier de France, założony w r. 1852, z inicyatywy rodaka naszego, Ludwika Wołowskiego (zob.), stanowi jedyny B. hypoteczny w kraju. Kapitał akcyjny jego wynosi 155 milionów fr., pożyczki hypoteczne, przezeń wydane od założenia po koniec 1889 r., wynosiły blizko 3 miliardy 400 milionów franków, a z końcem 1889 roku ob-ligów hypotecznych Credit foncier było w obiegu jeszcze na 2 miliardy, 7 milionów franków. Oprócz hypotecznych, wydaje B. ten także pożyczki t. zw. komunalne gminom, miastom i departamentom, w osobnego rodzaju t. zw. komunalnych obli g a c h, których suma ogólna znowuż miliarda franków dosięgała. Zarządzany jest przez gubernatora i wice-gubernatorów, przez rząd mianowanych.

Osobne B-i hypoteczne istnieją od r. 1880, dla Al-

Fig, 255. Gmach banku państwowego w Wiedniu.

któremi Berliński Kassenverein, zajmujący się przeważnie ściągiem (inkasem) weksli i regu-lacyą rachunków na papiery publiczne, między ber-lińskiemi B-ami najpoważniejszą odgrywa rolę, dziennie bowiem przez niego dopełniane obroty dosięgają czasami więcej niż 340 milionów marek. Bardzo poważną rolę dla kredytu mniejszych gospodarstw w Niemczech grają także tak zwane B-i ludowe (ob. Stowarzyszenie spółdzielcze).— Z innych państw Europejskich: wSzwe-cyi, co do B-ów emisyjnych, panuje system mieszany—obok wielkiego B-u państwa, którego banknoty są jedynym legalnym środkiem płatniczym—istnieje 27 B-ów emis. koncesyonowanych. B-i hypoteczne zastępują tu Towarzystwa Kredytowe. W Norwegii, niegdyś, po odłączeniu od Danii, zalanej monetą papierową, obecnie istnieje jeden tylko B. emis. państwa w Drontheimie. B. ten nie jest czystą instytucyą państwową, lecz stoi pod nadzorem izb

mno-

na

«|

XÊüiè,

t'---

M

riva

1=1

:-~

si

ii

£•

aęs'

■VIS!

.•V

■j

i'

■ ■ -

s..    „

śasśrril

1P

ii

yilil

li

|o :

FS

lai-"

fe

Wolf»

iHS)

•iir

'W

1

Ul

«KńlUll

--ÜÎ?

l-\

pii

PS]

p

çl>* ’■*

Ht j

ggj

f J

iMfcöÄS

ĘZF .

«misyjne z obiegiem 1,325 milionów marek. Prawo bankowe w tym roku wydane i zamienienie dawnego B-u pruskiego na niemiecki B. państwo wy, jako główny instytut kredytowy emisyjny, nałożyły swobodnemu kursowi banknotów innych B-ów prowincyonalnych, po całem państwie takie ograniczenia, że liczba ich, aż do czasu ubiegnięcia nadanych im niegdyś przez poje-dyńcze państewka niemieckie koncesyj, zredukowała się do 17, przyczem obieg ich banknotów z końcem roku 1882 wynosił już tylko ogółem 191,560 tysięcy marek, podczas gdy obieg banknotów B-u państwa w tymże czasie dosięgał 771,300 tysięcy. Jak już wyżej wspominaliśmy, ilość niepokrytych banknotów, tak w B-u państwa, jak i w innych niemieckich, prawem z r. 1875 została skontyngen-sowaną ogółem do maksymum 385 milionów marek, z czego 250 milionów przyznane zostało B-wi państwa, a reszta B-om pomniejszym. Obłożenie 5°/₀

ny na 40,000 akcyj po 3,000 marek; zarząd jego prowadzi gubernator i urzędnicy, przez rząd mianowani; akcyonaryuszom, przez wybrany pośród siebie wydział centralny, przysłużą tylko głos doradczy. B-ów hypotecznych, oprócz operujących tam Towarzystw kredytowych ziemskich, o których działalności we właściwem miejscu mowa będzie, działających jest tu 24, z ogólnym kapitałem akcyjnym, przenoszącym 250,000,000 marek. Wszystkie one założone zostały między rokiem 1860 — 1872, a ilość listów zastawnych, przez nie wypuszczonych po koniec roku 1883, przewyższała 1,700 milionów marek. W niektórych z nich interes wekslowy połączony jest z hypotecznym—inne znowu, oprócz pożyczek hypotecznych w listach zastawnych, udzielają także gminom pożyczek za pomocą tak zwanych komunalnych listów zastawnych. B-ów akcyjnych, zajmujących się wekslowym i depozytowym interesem, jest w Niemczech sto przeszło, między

podatku ilości wyższej onych, jaką-by który z tych B-ów wypuścić chciał ponad przydzielone mu maksy -mum, i rozporządzenie, aby cała emisya zawsze pokrytą była w ]/₃ gotówką, co do reszty zaś wekslami krótkoterminowemi, nietylko zapobiegło żeniu tych emisyj przez B-i pomniejsze, ale spowodowało, jak już zaznaczyliśmy, zupełne zaniechanie emisyj blizko przez ich połowę —przez co kon-tyngesowa suma, B-wi państwa pierwotnie przyznana, wzrosła o kilkadziesiąt milionów, na jaką koncesye posiadały tamte B-i. Wątpliwości też ulegać nie-może, że, w miarę upływu terminów nadanych kon-■cesyj, wszystkie pomniejsze B-i niemieckie utracą prawo emisyi, która stanie się monopolem B-u państwa. B. ten rozszerzył już działalność swoją całe Niemcy przez założenie 219 oddziałów w różnych miastach Niemiec, z którego główny we Frankfurcie nad Menem. Kapitał zakładowy niemieckiego B-u państwa wynosi 120 milionów marek, podzielo-

sejmowych, posiada 10 ' filij. Oprócz niego, jest j stytucyą emisyjną, posiadają Niderlandy dostatecz-tu kilka innych poważnych instytucyj, zajmują- ną liczbę instytucyj bankowych, zajmujących się cych się przeważnie interesem depozytowym. — innego rodzaju operacyami bankowemi, a B-i hypo-W Belgii dawniej istniały cztery B-i emisyjne, teczne powstały tam dopiero w ostatnich trzydziestu obecnie wszakże cała emisya koncentruje się w B-u j latach.—W Hiszpanii istnieje jeden tylko B. emi-narodowym belgijskim, założonym w r. 1850, z ka- ! syjny z 22 filiami. Po-za nim jeden B. hypotecz-pitałem 25 milionów franków, z prawem podniesie- ny.—W Portugalii, dla okręgu Lizbony, prawo nia do 40 milionów. B. ten, oddany wszelkim ope- emisyi banknotów posiada jeden tylko B. portugal-racyom bankierskim oprócz hypotecznej, prowadzi ski, o 6 milionach milreisów kapitału zakładowego, także interesy kasowe państwa. Ma on filię głów- ' Po prowincyi w tem państwie istnieje kilka konce-ną w Antwerpii i kilkadziesiąt kantorów po całym kraju. Akcyonaryusze B-u tego przewyżką dochodów ponad 6°/₀> oprócz obracania z niej 15% na fundusz rezerwowy, dzielić się muszą z państwem, które z niej otrzymuje V₄, nadto zaś państwo otrzymuje V₄ sumy wypuszczonych banknotów, przewyższającej przecięciowy obieg 275 milionów franków. ;

syonowanych B-ów obiegowych, które wszystkie wszakże zobowiązane są do posiadania pokrycia metalicznego w % części. Prócz tego, istnieje też B. hypoteczny, pod nazwą „Powszechnego Towarzystwa dla kredytu gruntowego“.—We Włoszech, obok głównego B-u narodowego („B. naziona-le“), kilka innych pomniejszych ma także jeszcze

Oprócz tego głównego B-u czynnych jest w Belgii prawo emisyi banknotów. W ustroju kredytowym, 60 blizko instytucyj bankowych, poświęconych kre- : północnych Włoch zwłaszcza, wielką rolę grają t.

j*

SH

ms»

mn

ipi

gfgś«

$$||]

^vjj

r*¹

JSpfpil

,11

«K

L:

■f"^

'

^■r'

I;

g]

[sj

mm

;‘-‘

■r :

■H

Fig. 256. Gmach Banku Państwa w Berlinie.

dytowi krótko-terminowemu i interesowi depozyto- zw. „B-i ludowe“ (ob. Stowarzyszenia spół-wemu. Banque liégeoise et caisse d’épar- dzielcze).—W Rossyi jedynym B-iem obiego-gne jest zarazem depozytowym i hypotecznym wym jest B. państwa, założony w r. 1860 z fun-B-iem. Kilkadziesiąt stowarzyszeń kredytowych (t. i duszów państwa, z kapitałem 25 milionów rubli, zw. „Unions du Crédit“), na solidarnej poręce opar- Siedlisko jego w Petersburgu, a kantory i oddziały tych, dopełnia ustrój bankowy tego kraju.—W N i- posiada we wszystkich prawie miastach gubernial-derlandach, po upadku w r. 1820 jednego z naj- nych i znaczniejszych w państwie. B. ten wypu-starszych B-ów w Europie, bo jeszcze w r. 1609 szcza banknoty w odcinkach, poczynając od 1 ru-założonego, Banku Amsterdamskiego, wr. bla, które do tej pory są niewymiernie. Próby 1824 tenże, jako jedyny B. emisyjny, zastąpiony przywrócenia ich wymiany, przedsięwzięte w roku został przez Bank Niderlandów. Kapitał zakła- 1862 i 1863, zawieszone zostały od listopada 1863. dowy jego, zrazu na 5 milionów florenów ustano- Po-za emisyą banknotów, B. ten zajmuje się wszel-wiony, w następnych latach stopniowo podniesiony kiego rodzaju operacyami bankowemi, a jednocze-został do 16 milionów florenów. Obieg jego bank- śnie oddaje przysługi kasie państwa, udzielając jej notów przecięciowo wynosi 135 milionów fl. Obieg zaliczek, wypłacając kupony od papierów państwo-ten i złożone w nim depozyta muszą być razem . wych, przyjmując podpisy na wypuszczane pożyczki pokryte w ²/₅ gotowizną. Oprócz zwykłych opera- i t. p. W końcu roku 1890 suma emisyi biletów cyj bankowych, B-owi temu przysługuje prawo bicia * B-u państwa wynosiła 780,032,238 rubli, na po-monety na rachunek rządu. Po za tą jedyną in- I krycie czego metalami drogiemi, a przeważnie zło-

112

Bacrklopedya Powszechna Ilustr. T. VI

tem, miał w skarbcu 211,505,032 ruble,—pozostała zaś suma rs. 568,572,206 pokryta była bezprocentowym długiem skarbu za udzielone mu banknoty.

nabycie ziemi rolnikom krajowym, gorzej w nią uposażonym. B. ten po koniec roku 1890 wydał pożyczek na termin 24¹/₂ i 34x/2 lat, na 46,379,090 rs. w świadectwach 5V₃⁰/o- Ód r. 1889, do kapitału tego banku przydano 2,000,000 rub. z funduszów użyteczności ogólnej Królestwa Polskiego. Od tego też czasu trzy oddziały B-u tego dopomagają także parcelacyi większych obszarów ziemskich w guberniach Królestwa Polskiego. Porów, co do szczegółów o bankowości w Rosyi—wielkie dzieło „Eace-ro^HMKi. pyccKHX'b upe^HTHLixi. yupea^eniä,“ którego IV zeszyt za r. 1880 i 1881 pod redakcyą I. S. Twaszczenki wydany został w Petersburgu 1886 r., jakoteż tygodnik od lat 8-iu wychodzący w Petersburgu pod tytułem: „ BIjcthmkï, «MHancoBt, npoMti-nuieuHOCTM n ToproBJin“.—Zupełnie różne od Europy prawodawstwo bankowe panuje w Stanach Zjednoczonych Ameryki; tu, z mocy praw, wydanych przez sejm związkowy w latach 1863 i 1864, B-i obiegowe wprawdzie nieco okiełznane zostały— ale ich liczba przechodzi 2,500. B-i te otrzymują banknoty, które wypuszczają, od urzędu skarbowego Unii, a mianowicie za złożeniem 100 dolarów obli-gacyj państwa (tak zw. bondów) 90 dolarów banknotów. Obieg ogólny banknotów w październiku 1883 r. przewyższał 510 milionów dolarów. W tymże czasie, przy kapitale zakładowym, równym niemal obiegowi banknotów, B-i obiegowe amerykańskie posiadały rezerwy do 142 milionów a depozytów do 1,309 milionów dolarów. Oprócz powyższej liczby B-ów obiegowych, zwanych bankami narodowemi, skutkiem zależności tej emisyi od urzędu skarbowego Unii, istniało w Stanach Zjednoczonych już z końcem roku 1882 więcej niż dwa razy tyle innych instytucyj bankowych, a liczba ich z każdym rokiem wzrastała; przeważnie były to banki depozytowe i kasy oszczędności. Z początkiem "roku 1883, zniesiony został obowiązek składania przez B-i corocznego wykazu swej działalności rządowi, tak, że ostatnie cyfry ogólne dotyczą końca r. 1882 i wykazują, że w tym czasie istniało ogółem w Unii 7,448 zakładów bankowych z kapitałem zakładowym 717 milionów dolarów, a posiadających depozytów na 2,902 miliony dolarów. Takie rezultaty wydała tu swoboda zakładania B-ów, z obowiązkiem stosowania się tylko do ogólnych przepisów o towarzystwach akcyjnych.— W Królestwie Polskie m, do roku 1870 funkcyonowała jedna tylko instytucya B-a, którą był w r. 1828 z funduszów skarbowych Królestwa założony B. polski, zrazu uposażony kapitałem zakładowym 30 milionów złotych polskich, podwyższonym później do 42,000,000 zł. p., a ostatecznie w r. 1841 do 8 milionów rubli. B. Polski zało-

Rachunki

W papierach procentowych, własnością B-u będących, posiadał 208,331,576 rubli i u zagranicy 138,880,187 rubli. W tymże czasie zdyskontowanych weksli i innych terminowych papierów B. państwa, wraz ze swemi kantorami i oddziałami, posiadał na 94,317,806 rubli, bieżące osób i instytucyj prywatnych dosięgały cyfry 68,031,310 rubli — takież rachunki skarbu i instytucyj rządowych, ogółem 156,457,325 rubli—depozytów bezterminowych na 2°/₀ znajdowało się w B-u państwa na 118,275,382 rub. terminowych 3V₂, 4V2⁰/⁰ na 39,867,783 rubli—jednoczenie aktywa jego obciążała czasowa emisya biletów kredytowych z r. 1881 na 266,263,149 rub. Ogółem więc, w końcu roku 1890 było w obiegu biletów kredytowych B-u państwa na 1,046,295,384 rubli.

Depozytów na przechowanie w B-u państwa, w samych papierach procentowych i dokumentach, znajdowało się na 1,119,211,013 rubli. B. państwa, w r. 1886, przy jednoczesnem zaprowadzeniu likwi-dacyi b. B-u polskiego, założył kantor swój w Warszawie i jego oddziały w tych miastach prowin-cyonalnych Królestwa Polskiego, gdzie dotąd istniały filie B-u polskiego. Poza B-em państwa, w ostatnich latach dwudziestu, powstało w Rossyi kilkaset B-ów prywatnych—w części przez miasta, na zasadzie nowej organizacyi miejskiej z roku 1870, pozakładanych. Liczba tych B-ów miejskich w r. 1881 wynosiła już 279. B-i te miejskie w rozwoju swej działalności prześcignięte zostały przez B-ki prywatne akcyjne w tymże czasie w liczbie 32 pozakładane, w Petersburgu, Moskwie i innych większych miastach. Ogólny kapitał zakładowy tych B-ów w r. 1882 wynosił przeszło 100,000,000 rs. i rezerwowy więcej niż 10,000,000. Z prywatnych tych B-ów akcyjnych najznaczniejsze są: m i ę d z y-narodowy B. Petersburgski o 10 milionach kapitału zakładowego, B. dla handlu zagranicznego o 20 milionach, B. w o ł g s k o-k a m-ski o 8V₂ milionach, Petersburski dyskontowo-zaliczkowy, Petersbursko - Azowski, Petersbursko-Moskiewski, Moskiewsko - Kupiecki, Ryski i inne.

żony został celem ułatwienia ainortyzacyi długów królestwa, tudzież rozszerzenia handlu, kredytu i przemysłu narodowego, bardzo mało rozwiniętych w chwili jego otwarcia. Przy założeniu nadane mu też zostało prawo emisyi banknotów, w sumie ogólnej, równej uposażeniu banku, z czego, sumiennie dopełniając wymiany onycli, na srebro, aż do roku

W ostatnich latach dwudziestu rozwinęły się w państwie russkiem w niektórych guberniach B-ki ziemskie i szlacheckie, poświęcone kredytowi hy-potecznemu dla dóbr ziemskich, między niemi B-ki ziemskie: Wileński dla północno-zachod. i Kij ow-ski dla południowo-zachod. gub. Największy z nich jest w Petersburgu w r. 1885 założony B. państwowy szlachecki, któremu w r. 1889 nadane zostało prawo emisyi listów zastawnych premiowych. B. ten po koniec r. 1890 wydał pożyczek na czas 11 —

66^2 lat na 260,227,784 rs. w listach zastawnych 5°/₀. Po roku 1860 powstały także Towarzystwa kredytowe miejskie we wszystkich miastach głównych Cesarstwa, zajmujące się znowuż dostarczeniem kredytu hypotecznego nieruchomościom miejskim. W r. 1882 wreszcie założony B. włościański ma za zadanie dopomagać do j 1870 korzystał. W r. 1870 po wprowadzeniu do parcelowania większych dóbr ziemskich i ułatwiać I Królestwa urzędowo obiegu banknotów banku pań-

stwa i oddaniu B. polskiego pod bezpośrednie zwierzchnictwo Minist. Skarbu w Petersburgu, prawo emisyi B-u polskiego zawieszone zostało i wypuszczone przezeń banknoty stopniowo do r. 1875 z obiegu wycofane zostały. W r. 1845 upoważniono B. polski, dla przyjścia w pomoc rolnikom, do podniesienia pierwotnej sumy emisyjnej o 2 miliony rubli, ale jednocześnie skarb królestwa, zabezpieczył dodatkową tę emisyę przez złożenie rs. 2,250,000 w obligach skarbowych pod klucz komisyi umorzenia długu krajowego. Czynności B-u polskiego dotyczyły naprzód umorzenia i wypłaty procentów od papierów długu publicznego królestwa czyli, jak stanowiący go dekret z r. 1828 nazywał „zaspokojenie długu publicznego“. Pomijając tu inneoperacye, dotyczące zaciągania pożyczek przez Skarb Królestwa Polskiego i umarzania onych, równie jak i zobowiązań publicznych, z czasów poprzedzających utworzenie Królestwa w r. 1815, na skarbie tym ciężą-nowane w B-u, jak depozyta sądowe, kaucye, de-pozyta instytucyj i różnych kas publicznych i t. p., czyli depozyta na przechowanie. Zakup i sprzedaż papierów publicznych, tak krajowych, jak i zagranicznych, w pierwszych latach zwłaszcza istnienia B-u, pokąd jego operacye kredytowe się nie rozwinęły, stanowiły także poważną rubrykę w pośród czynności B-u polskiego, który też tym zakupem, zwłaszcza krajowych papierów, przyczynił się nie mało do podniesienia ich normalnego kursu; tak np. listy zastawne ziemskie, przy otworzeniu B-u cenione po 81°'₀, już w końcu 1828 r. podniosły się do 88°/₀. Rachunki przekazowe i rachunki bieżące, szczególniej od r. 1870, gdy B. polskifście-śnił zakres swych operacyj, aż do końca istnienia były naturalnem dopełnieniem jego operacyj kredytowych. Interes lombardowy również na obszerną skalę uprawiany był przez B. polski. Pożyczek na zastaw papierów udzielały na papiery

'-."W

iii

'"«ff

iii

mmmm

IFlt

lia

ri

l;:.

■Il

:s

Fig.257. Gmach b. Banku Polskiego w Warszawie.

cych, o których szczegółowo mowa będzie pod krajowe i cesarstwa, państwowe lubj przez rząd Skarbowością Królestwa Polskiego gwarantowane, na listy zastawne i na akcyei obligacye (ob.), ostatnią operacyą finansową B-u polskiego był niektórych dróg żelaznych. Suma pożyczek podobnych włożony nań w r. 1866 obowiązek umarzania listów dosięgała 1,530,684 rubli (1875r.). Pożyczek na za-likwidacyjnych za oddane włościanom przez wię- staw kosztowności, t.j. sztab i wyrobów złotych kszą własność ziemską grunta, i wypłata kuponów i srebrnych, oraz pereł, dyamentów i t. p., udzielał od tychże listów.—Dalej przez cały czas swej dzia- B. od czasu założenia aż do r. 1870, w którym za-łalności, B. polski rozwijał wszechstronnie interes przestano wydawać nowe pożyczki i rozpoczęto wekslowy i depozytowy w całej rozciągłości, w któ- amortyzować dawniejsze. Zaliczenia na zastaw rych doszedł: w wekslach w r. 1876 do 43,483,393 kosztowności dosięgały z końcem 1868 r. 860,841 rubli, w depozytach do 20,552,609 rubli w goto- rs. Pożyczki na zastaw płodów, towarów, wiźnie, a 53,218,572 rubli w papierach publicznych, i wyrobów były przedmiotem szczególnej opieki Zaznaczyć tu wszakże trzeba, że powyższe sumy B-u polskiego. Zrazu, nie posiadając własnych ma-depozytów w części tylko, razem około 31 milio- gazynów, ograniczać się musiał do składów wyna-nów wynoszącej, były depozytami prywatnemi, t. j. jętych i prywatnych, pod klucz B-u oddanych, i do depozytami, rozporządzalnemi za opłatą od nich pro- komór celnych; następnie wszakże dla ich ułatwie-centów. Resztę zaś, czyli więcej niż połowę tako- nia pobudował składy na zboże w Nowym-Dworze wych, stanowiły sumy, z mocy przywileju zdepo- i Włocławku, a na wełnę w Warszawie. Składy

na zastawiony cukier do ostatnich czasów znajdowały się w zabudowaniu po dawnym teatrze, przy placu Krasińskich w Warszawie. Zaliczki na tego rodzaju zastawy w r. 1870 dosięgały 1,139,109 rubli, w późniejszych latach zmniejszyły się nieco.—

kładał huty cynkowe w Niemcach, Dąbrowie, Ni-wce i pod Będzinem, jakoteż walcownię cynku pod Sławkowem. Rozwinął kopalnie węgla kamiennego w Dąbrowie, Niemcach pod Będzinem, w Strzyżo-wicach i t. d. Roboty nad osuszaniem kopalni Olkuskich niemało także funduszów bankowych pochłonęły. Po dziesięciu latach administracyi bankowej, od r. 1833—1843, górnictwo powróciło pod główny zarząd Komisyi skarbu. Ogółem, przez czas swojej administracyi B. polski na rozwój górnictwa krajowego zaliczył złp. 162,676,750, a przytem otrzymał z niego dochodu 131,208,729 złp.; resztę nakładu Komisya skarbu, przejmując od niego górnictwo, zbonifikowała mu obligami skarbowemi. Co do szczegółów 50-letniej działalności B. polskiego Por.: Remberto wski: „B. Polski, w okresie 50-letnim“ (1828 — 1878) i „Zbiór postanowień i urządzeń B-u Polskiego“ (Warszawa, tomów 5, ostatni z r. 1870). W roku 1870, t. j. jednocześnie z poddaniem tej jedynej do tej pory w Królestwie instytucyi kredytowej pod bezpośrednie kierownictwo Ministeryum Skarbu w Petersburgu, uzyskuje koncesyę pierwszy B. akcyjny prywatny w Warszawie, z inicyatywy Kronen-berga Leopolda (ob.) założony pod nazwą B. handlowego. W rok później założony zostaje drugi B. podobny, pod nazwą dyskontowego, a jednocześnie z nim prawie—pierwsze w kraju Warszawskie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu. Wszystkie te trzy prywatne instytucye ustawami swemi otrzymują nadane sobie prawo rozwinięcia w całej pełni interesu wekslowego, depozytowego z przekazowym i lombardowego, i przez upłynione lat dwadzieścia wzorowo prawdziwie pracują nad rozwojem opera-cyj bankowych, do jakich mają prawo. B. handlowy, który ma swoją filię w Petersburgu, (zrazu założony z kapitałem 3 milionów rub., stopniowo podniósł go do 6,000,000), najsilniej będąc uposażony, najobszerniej też rozwinął działalność swoją. W r. 1890, oprócz kapitału zakładowego, posiadał on już 1,341,782 rub. uskładanego funduszu rezerwowego z zysków 20-letnich, a obroty jego we wszelkich operacyach w ciągu roku tego w samym B-u centralnym w Warszawie, bez filii Petersburskiej, dosięgały kolosalnej cyfry 539,094,037 rs. Weksli w walucie krajowej w ciągu tegoż roku zdyskontował w samej Warszawie na 33,224,793 rub., nadto weksli obcych na 3 8 milionów przeszło. Depozytów na lokacyi w tymże roku posiadał 3,909,570 rs., na rachunki przekazowe zaś, razem z pozostałemi z roku poprzedniego, wpłynęło rubli 25,154,322; pożyczek na papiery publiczne udzielił bezterminowych na 23,386,224 rub. i terminowych 996,909 rs., na zastaw towarów zaś 137,644. Ogólny obrót rachunków bieżących z korespondentami, z końcem roku 1890, dosięgał sumy 213,401,770 rubli. Por. Nik. Krakowski: „B. handlowy w Warszawie w okresie dwudziestoletnim 1870—1890,“ (Warszawa 1891). Niemniej pomyślnie dla kraju operuje, w rok później, bo w r. 1871 założony, B. dyskontowy Warszawski. Zakres jego działalności,

Oprócz powyższych sposobów wspierania rolnictwa krajowego przez udzielanie rolnikom kredytu za pomocą eskonta ich weksli, który-to interes na większą skalę rozwinął B. polski, zwłaszcza od czasu założenia filij swoich w 10 miastach głównych pro-wincyonalnych (między 1865—1875) t. j. w ostatnich latach swego istnienia, a dalej oprócz pożyczek na zastaw wełny i zboża, B. polski w r. 1832 zajął się sprowadzeniem z Litwy, Rusi i zagranicy 31,000 sztuk bydła, które na kredyt sprzedawał mniej zamożnym rolnikom, za zwrotem należności w ciągu dwóch lat. Od r. 1833 udzielał też ziemianom spe-cyalnych pożyczek na zakup machin rolniczych, wyrabianych w fabrykach krajowych, co, popierając ulepszone rolnictwo, jednocześnie dało popęd do założenia kilkudziesięciu fabryk machin rolniczych w kraju. Specyalną, a zakres działalności B-ów zagranicznych wogóle przekraczającą, była pieczołowitość jego, od chwili założenia aż do roku 1870, o podniesienie przemysłu w kraju. Nietylko popierał on zakładanie fabryk, przez udzielanie ich posiadaczom długoletnich kredytów hypotecznych i krótkoterminowych, na weksle i zastaw machin fabrycznych, ale i sam wiele nowych zakładów przemysłowych założył. Cukrownictwo zwłaszcza i fabryka-cya machin rozwój swój obecny zawdzięczają pomocy B. p. w swoich początkach. Na wielką skalę dziś rozwinięte fabryki wyrobów lnianych w Żyrardowie, fabryka machin na Solcu, papiernia w Jeziornie, młyn parowy na Solcu, warzelnie soli w Ciechocinku, powstanie swoje zawdzięczają B-wi polskiemu, którego własnością były aż do czasu ich odstąpienia spółkom lub prywatnym przemysłowcom. Między rokiem 1829—1837 zajmował się B. polski budowaniem także dróg bitych w sześciu kierunkach, a od r. 1833 wykończeniem budowy kanału Augustowskiego. Pierwotne też prace nad budową pierwszej drogi żelaznej krajowej, z Warszawy do granicy austryackiej w kierunku Oświęcimia, po-ruczone były w r. 1838 Towarystwu, przez Stein-kelera (ob.) założonemu, które pozostawało pod nadzorem i kontrolą B. polskiego. Górnictwo krajowe, którego Zarząd od roku 1833 oddany został B-wi polskiemu, niezmiernie wiele ma mu do zawdzięczenia. Zapewniwszy rozwój już istniejących zakładów górniczych, przez wypuszczanie całej produkcyi cynku w dzierżawę Steinkelerowi, a żelaza Komarowi, zajął się B. ukończeniem i urządzeniem nowych zakładów górniczych. Za staraniem jego powitało sześć wielkich pieców w Hucie Bankowej, trzy takież w Starachowicach, po dwa w Niwce i Blachowni, po jednym w Pradłach i Rej o wie.

Walcownie blachy żelaznej, poruszane turbinami, urządził B. w Hucie Bankowej, Niwce, Biało-gonie, Sielpi i Nietulisku, a nadto pudlingarnie, dotąd w kraju nieznane, w Sielpi, Michałowie; warsztaty mechaniczne do wyrobu narzędzi rolniczych w Białogonie, Bobrzy i Suchedniowie. Poza- lubo na mniejszą skalę, jest identyczny niemal z B.

handlowym, różni się jedynie tylko urządzeniem specyalnego oddziału pożyczek na zastaw kosztowności, jakiego B. handlowy nie posiada, czem B. dyskontowy zadosyć uczynił koniecznej potrzebie miejscowej, po zwinięciu podobnegoż oddziału w r.

skiem, ob. Towarzystwa Kredytowe. W G a lic y i kredyt hypoteczny zasilany jest przez cztery instytucye. Oprócz miejscowego Galicyjskiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (ob. T o w. kredytowe), jako instytucyi głównej w tym zakresie, pożyczki hypoteczne, tak na dobra, jak i na nieruchomości miejskie, wydaje B. hypoteczny Lwowski, założony o kapitale 3,000,000 złr. w roku 1865. B. ten po koniec r. 1890 wypuścił listów hypotecznych na 29,807,700 złr. Oprócz oddziału hypotecznego posiada on także oddział handlowy, operujący we Lwowie, Krakowie, Tarnopolu i <^zer-niowcach. Ogólne obroty kasowe oddziału tego w ostatnich wymienionych siedliskach w roku 1890 dosięgały ogółem 186,421,802 złr., już to w eskon-cie weksli, już też w asyguacyach kasowych i kasach zaliczkowych. W r. 1844 założona kasa oszczędności Galicyjska (ob.kasy oszczędności) we Lwowie znaczną część swego kapitału wkładowego lokuje także na hypotekach; z końcem roku 1890, przy kapitale wkładowym, dosięgającym 22,114,705 złr., na hypotekach zabezpieczone miała ona 13,761,898 złr. Po-za tern, Lwowska kasa oszczędności resztę swego kapitału, tak wkładowego, jak i własnego rezerwowego, (wynoszącego, pomimo licznych dotacyj publicznych i dobroczynnych, jakie z niego przez ciąg swej 46-letniej działalności porobiła, z końcem roku 1890 już 2,162,069 złr,), używa na zwykłe obroty bankowe, jak eskontę weksli, rachunki bieżące, zaliczki na papiery wartościowe i t. p. Jest więc poniekąd bankiem depozytowym. W r. 1882 wreszcie, z incyatywy marszałka krajowego, Mikołaja Zyblikiewicza, (ob.) z funduszów krajowych, pod gwarancyą sejmu królestwa Galicyi, założony został Galicyjski B. krajowy we Lwowie, ze skromnym kapitałem zakładowym 1,000,000 złr. Pierwszy ten kapitał zakładowy B-u tego, wedle ustawy, ma być podniesionym do 2,500,000 przez przyliczanie do niego corocznie 40-‘]o zysków z obrotów, co wciągu minionych lat siedmiu po koniec roku 1890 podniosło wysokość kapitału tego już o 495,822 złr. Oddział hypoteczny B-u tego, za pomocą listów zastawnych 4¹/a°/₀, zasila kraj w kredyt długoterminowy. Z końcem roku 1890 listów zastawnych wypuścił B. Kr. G. na 17,738,300 złr. Po-za interesem hypotecznym B. ten udziela drugiego rodzaju kredytu długoterminowego gminom i powiatom, w postaci pożyczek komunalnych, w 5°/₀ obligacyacli. Suma tych obligacyj, po koniec r. 1890 wypuszczonych, wynosiła 1,294,000 złr. Olbrzymi obrót w stosunku do skromnego kapitału zakładowego przedstawia właściwy oddział bankowy B. kr. G., obrót ten ogólny w r. 1890 dosięgał sumy 307,259,986 złr. Znakomicie do podniesienia ogólnych obrotów B-u tego w r. 1890 przyczyniło się sfinansowanie pożyczki propinacyjnej, którą wraz z innemi dwoma B-mi przeprowadził; ale stale na wysokość ogólnych obrotów tych wpływa spotęgowanie jego czynności przez 53 filie, czyli zastępstwa, po całym kraju rozrzucone, których funkcye spełniają już to wydziały Rad powiatowych, już to kasy powiatowe oszczędności, albo

1870 w b. B-u polskim. B. dyskontowy, założony z kapitałem 2,000,000 rub., którego do tej pory nie widział potrzeby podnosić, przez ciąg dziewiętnastoletniej działalności, t. j. po koniec roku 1890, z zysków uzbierał fundusz rezerwowy, dosięgający 403,720 rubli. Całkowity obrót kapitału ze wszystkich operacyj B-u w tym ostatnim roku dosięgał sumy 244,053,533 rub. Skup weksli miejscowych, razem z pozostałością w portfelu z roku ostatniego, dosięgał w r. 1890—6,651,657 rub., zamiejscowych zaś jednocześnie 2,538,935 rub. Na rachunki prze^ kazowe w ciągu roku tego wpłynęło do B. dyskontowego rs. 3,771,563, a kapitałów na lokacyi, razem z pozostałemi z roku poprzedniego, posiadał B. ten rs. 1,492,088. Na zastaw papierów publicznych w ciągu roku 1890 udzielono terminowych pożyczek rs. 468,770, a zaliczeń bezterminowych i na otwarty kredyt na rs. 2,690,436, na zastaw towarów warrantów i t. p. rs. 1,868,777, wreszcie na zastaw drogich metali i kosztowności rs. 328,505.

Ogólny obrót rachunków bieżących z korespondentami z końcem roku 1890 dosięgał rs. 87,697,712 rubli. Sposób administracyi obu B-w akcyjnych warszawskich jest prawie jednakowy. Prowadzenie interesów należy do rady i zarządu. Rada w obu B-ch składa się z 12-tu członków, wybieranych przez ogólne zebranie akcyonaryuszy. Zarząd w handlowym z 3 członków a w dyskontowym z 4 członków, wybieranych przez Radę z jej grona. Co kilka lat tu V₃ a ^arn 'U cz§ść członków Rady wychodzi z kadencyi, ale napowrót wybraną być może.

Różnice w zakresie działalności obu B-ów są tak subtelne, że je pominąć tu możemy. O trzeciej instytucyi prywatnej bankowej, współcześnie z po-wyższemi dwoma B-mi założonej, pod nazwą: Warszawskie Towarzystwo Wzajemnego K r e d y t u, ob. Kredyt W z a j e m n y. W rok zaledwie później od powyższych trzech prywatnych instytucyj bankowych w Warszawie, bo w r. 1872, z jednakowym mniej wiecej z niemi zakresem działalności, założony został miejscowy B. handlowy w mieście Łodzi. Zrazu kapitał jego zakładowy oznaczony na 2,000,000 rubli. W r. 1874, za pozwoleniem Ministra finansów, zredukowany zostaje do lVa miliona rub. B. ten w roku 1890, a zatem w 18-ym swej działalności, uzbierał funduszu rezerwowego już 432,593 ruble, obrót ogólny wszystkich jego interesów w tym ostatnim roku wynosił 156,634,807 rubli, skup weksli miejscowych i na Warszawę, razem z pozostałością w portfelu z roku poprzedniego, wynosił 6,675,341 rubli, prócz tego weksli pozakrajowych 3,852,541 rub., na rachunki przekazowe w tymże roku wpłynęło rs. 3,724,959, a kapitałów na lokacyi w tymże roku, wraz z pozostałością z poprzedniego, B. H. Ł. posiadał rubli 569,465. Ogólny obrót rachunków bieżących z korespondentami w ciągu r. 1890 wynosił 50,380,254 r. i

O rozwoju kredytu hypotecznego w Królestwie poi- i też miejscowe towarzystwa zaliczkowe. Liczbę tych za-

Dr J. B-r.

Dr J. B-r.

Dr, J. B—r.

stępstw B. kr. G. pomnaża z każdym rokiem. Prócz zwykłych operacyj bankowych, B. kr. G. ustawą swą ma zalecone popieranie swoim kredytem krajowych stowarzyszeń zarobkowych, i gospodarczych, ku czemu nawet osobny oddział bankowy istnieje. W r. 1890 już 59 stowarzyszeń podobnych dopuszczonych było do kredytu wekslowego w B-u krajowym, a B. ten zeskontował ich weksli na ogólną sumę 1,307,792 złr. Popieranie przemysłu krajowego, za pomocą specyalnych dotacyj z funduszu krajowego, wchodzi także w zakres działalności tego B-u, chociaż suma do tej pory udzielonych w tej gałęzi pożyczek jest jeszcze nieznaczną,—z końcem roku 1890 wynosiła bowiem zaledwie 175,522 złr. B. Krajowy Galicyjski, jak z powyższego widzimy, jest instytucyą o bardzo obszernym zakresie działania i, w miarę swego rozwoju, coraz poważniejsze stanowisko zajmować będzie w ekonomicznem życiu Galicyi. Oprócz powyższych czterech instytucyj bankowych, od roku 1873 czynnym jest we Lwowie akcyjny galicyjski Bank Kredytowy, z kapitałem akcyjnym 1,000,000 złr., założony przez księcia Leona Sapiehę (ob.). Zadaniem instytucyi tej, po-za zwykłemi ope-racyami bankowemi, jest także przedsiębranie większych operacyj w rodzaju B-ów założycielskich (Crédit mobilier). Z pomiędzy takich wymienić się godzi eksploatacyę kopalń wosku ziemnego w Borysławiu, a dalej, wspólnie z wiedeńskim B-iem dla krajów koronnych, przeprowadzoną kouwersyę 70 milionów 5% listów zastawnych Gal. Tow. Kred. na niżej oprocentowane, jak również sfinansowanie pożyczki propinacyjuej w sumie 62 milionów, dokonane przez Gal. B. Kredytowy, wspólnie z B-iem Krajowym i z B-iem dla krajów koronnych w Wiedniu. Specyalnością B-u Kredytowego jest nadto posiadanie oddziału zastawniczego na kosztowności. Obrót kasowy Gal. B-u Kredytowego w r. 1890 dosięgał 117,494,330 złr. Oprócz powyższych zakładów bankowych we Lwowie, od r. 1869 czynny jest w Krakowie B. Galicyjski dla handlu i przemysłu. Założony z inicyatywy Kurtza Aleksandra (ob.) i hr. Adama Potockiego (ob.); dopóki ci dwaj założyciele żyli, rozwijał on żywą działalność, oprócz zwykłego interesu bankowego inicyu-jąc zakładanie nowych i właściwe urządzenie dawniejszych przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych, zakładając magazyny zbożowe, dopomagając miastu Krakowowi do przedsiębrania ulepszeń miejskich i t. p. Dał także początek założeniu Krakowskiego zakładu kredy towego dl a własności włościańskiej, którego listy zastawne 6% długi czas były bardzo pokupnym papierem. Ostatni ten zakład kredytowy wszakże obecnie znajduje się w likwida-cyi, którą przeprowadza B. Krajowy Galicyjski.—Z p o-znańskich zakładów kredytowych zapisać tu należy: 1) B. przemysłowo-rolniczy pod firmą: Kwi-lecki, Potocki, Lyskowski i S-ka, w r. 1870 założony, z kapitałem 180,000 talarów, podwyższonym później do 1,000,000 talarów:— 2) B. włościański, z kapitałem zakładowym 500,000 talarów — i 3) przed kilku laty założony B. ziemski, którego zadaniem jest dopomagać do parcelacyi większych obszarów na mniejsze posiadłości.—Wreszcie

w r. 1886 założony B. związku spółek zarobkowych, zrazu o 40,000 marek kapitału zakładowego, później do 500,000 marek podniesionym. (Szczegóły o nim, ob. Stowarzyszenia współ-dzielne).—Literatura. Oprócz powyżej przy po-jedyńczych B-ach wymienionych źródeł, doskonałe przedstawienie całego przedmiotu, z podaniem ogromnej ilości źródeł, w dziele Roschera: „Nauka ekonomii, handlu i przemysłu“, rozdział IX, tłómacze-nie polskie z 4-go wydania (Warszawa, 1889). — Courcelle-Séneuil: „Traité des opérations de banque“, 6-e wydanie (Paryż, 1876): w tłom. polskiem Le-westama, z I-go wyd. „Wykład czynności bankowych“ (Warszawa, 1861).—Piotr Falkenhagen - Zaleski: „Teorya i praktyka banków“ (Warszawa,. 1862). — Szymanowski Michał: „KpejpiTn n oóme-CTBeHHLie öaHKH“ (Warszawa, 1872). — Courtois: „Manuel des fonds publics et de sociétés par actions“

8 wydanie (Paryż, 1883). — 0. Hübner: „Die Banken“ (Lipsk, 1854). — M. Wirth: „Handbuch dea Bankwesens“ 3-e wyd. (Kolonia, 1883). — Gilbart: „History, principles and practice of banking“ (Londyn, 1881). — Macleod: „Theory and practice of banking“, 4-e wyd. (Londyn, 1883).

Bank pobożny w Krakowie, jest to instytucyą dobroczynna, założona jeszcze przez księdza Piotra Skargę w roku 1585, udzielająca potrzebującym bezprocentowych pożyczek nadrobne zastawy. B. ten posiada kapitału obiegowego 260,800 zł. reńsk,, z czego 248,000 zł. reń. na zastawach. (Ob. „Arcy-bractwo miłosierdzia“).

Bankier, nosi to miano przedsiębiorca prywatny, dopełniający wszelkich lub niektórych czynności, powyżej pod Bankami opisanych, o własnym kapitale i na mniejszą skalę. Główny zysk B-a z interesu polega na umiejętności udzielania powierzonych sobie kapitałów na wyższy procent, niżeli sam płaci za nie wierzycielom, i to w ten sposób, aby udzielone pożyczki czy zaliczki, nietylko posiadały bezpieczeństwo, ale dawały się także wycofywać z taką łatwością, z jaką nastąpić może wypowiedzenie powierzonych kapitałów. Trapezito-wie (ob.) w starożytnej Grecyi byli prototypem dzisiejszych B-ów. Doskonałe opisanie zdolności naturalnych, wykształcenia i prowadzenia interesów, które tworzą dobrego B., podają dzieła Gilbarta: „Elements of banking“ (1852), „Logic of banking“ 1859) i inne.

Bankiwa, ob. Gallus B a n k i w a.

Banknoty v. Bankocetle, ob. Banki biegowe.

Bankructwo (banqueraute, bankruptcy, bankrott, bancorotto, bancarotta), wyraz, jak wiele innych w handlu, pochodzenia włoskiego, w języku swojego ojczystego kraju oznacza „rozbitą ławkę“, potłuczony stół wekslowy, kupca zachwianego w swoich interesach. Zazwyczaj zestawiają ten wyraz z wyrazem upadłość, falliment, pochodzącym od włoskiego fallimento, który to wyraz, mieszcząc w sobie pojęcie błędu, zmyłki, nieostrożności, w da-lekiem z nim pokrewieństwie pozostaje. Jest to jednak rozróżnienie naukowe; w pojęciu bowiem ogólnem, każde powstrzymanie wypłat i narażenie

osób trzecich na straty, wynikłe z zachwiania się ; być dotkniętym karą czasowych ciężkich robót. — w interesach, zowie się poprostu bankructwem. ; Obowiązujący u nas obecnie kodeks kar za ban-Do chwili zaprowadzenia we Francyi Kodeksu handlowego, nie robiło dawne prawo żadnego rozróżnienia między upadłością i bankructwem. Kto nie płacił, uważany był za bankruta i, jako taki, ulegał srogiej karze, o ile wina jego została mu wykazaną do oczu. W innych czasach, kary na bankrutów były bardzo ciężkie: za czasów rzymskich oddawano ciała dłużników na pastwę ich wierzycielom, a jeszcze w XVI w. we Francyi wykonywano na nich karę śmierci. Z czasem, surowość prawa zmniejszyła się i dziś dłużnik, uznany za bankruta, we wszystkich krajach karany jest cież-szem, lub łagodniejszem więzieniem. Obowiązujący u nas Kodeks handlowy francuski z 1807 r., będący prototypem wszystkich praw upadłościowych na całym świecie, po raz pierwszy podzielił bankructwo na proste i podstępne. Wedle pojęcia tego kodeksu, bankructwo jest to taki stan każdego upadłego handlującego, przeciwko któremu walczą fakta złego prowadzenia się, lekkomyślności i oszustwa. Pojęcie to bankructwa zostało w zupełności przyjęte przez naukę. Prawodawca kodeksowy, mówiąc o bankructwie prostem i podstępnem, oznaki, wywołujące uznanie handlującego za winnego tego bankructwa, rozdziela na dwie kategorye. Do pierwszej zalicza takie, które bezwzględnie wywołują to uznanie, do drugiej takie znowu, które, tylko przy zbiegu innych obciążających okoliczności, mogą to uznanie spowodować i na winnego sprowadzić karę.

kructwo proste grozi osadzeniem w więzieniu przez czas od 8-iu miesięcy do 1 roku i 4 miesięcy, za bankructwo zaś podstępne—zesłaniem na Syberyę na mieszkanie. Oprócz skutków kryminalnych, bankructwo proste i podstępne pociąga za sobą we wszystkich prawodawstwach i skutki cywilne. Wedle obowiązującego w naszym kraju Kodeksu Handlowego z 1807 roku, bankrut, tak dobrze prosty, jak podstępny, nie może być dopuszczonym do układu sądowego z swymi wierzycielami, a bankrut podstępny nie może nigdy uzyskać rehabilitacyi, t. j. być przywróconym do odzyskania czci kupieckiej. Ostatnie to postanowienie obowiązującego w kraju naszym prawa utrzymują wszystkie prawodawstwa świata; co się jednak tyczy układu, to wszystkie nowsze nie dopuszczają do układu sądowego tylko bankruta podstępnego. Lekkomyślność zatem nie pociąga za sobą już gdzieindziej takich samych skutków cywilnych, jak oszustwo i wogóle zła wiara. Należy rozróżnić bankructwo prywatne, gdy handlujący, powodowany lekkomyślnością lub występną wolą, przestaje płacić, od bankructwa publicznego i od bankructwa państwa, gdy państwo, znajdujące się w trudnych warunkach finansowych, nie wykonywa swoich pieniężnych zobowiązań. Hi-storya zna kilka przykładów takiego bankructwa, które, acz nie pociąga za sobą dla państwa, jako dla jednostki moralnej, takich skutków, jak bankructwo prywatne, przecież daleko większą od niego przynosi szkodę ogółowi. Chociaż więc usprawiedliwieniem bankructwa publicznego bywa zazwyczaj siła większa, i tak zwana „racya stanu,“ przecież moralnie stoi ono na tym samym poziomie, co bankructwo każdego prywatnego handlującego.

Banks, grupa wysepek z archipelagu Nowych Hebrydów, na oceanie Wielkim, na północ od głównej wyspy tego archipelagu Espiritu Santo (14°— 15° szer. pd. i 166°—167u dług. wsch. Gr.; składa się z 17 wysepek, z których największemi są: Va-nua Lava (352 kl. □), Gaua albo Santa Maria (336 kl. □), Saddle albo Valua (37 kl. □), Mota (27 kil. □), Urepara (24 kl. □), i Star Peak albo Meralawa (13 kl. □), najbardziej wysunięta na południe i jednocześnie najwyższa (884 metr.). Klimat B. jest wogóle przyjemny; pora sucha trwa od maja do października; przeciętna temperatura w maju i czerwcu wynosi 29° Cel.; pora deszczowa ciągnie się od listopada do kwietnia. Natura wysp wysoce wulkaniczna (czynny wulkan Vanua Lava). Są one częściowo tylko zaludnione, najgęściej wyspa Saddle (3000 miesz.) i Mota (2000 miesz.); wogóle ludność ich wynosi około 7000 osób. Badane były przez Bougainville’a (1768 r.) i Blighta

St. B.

N.

Banks, górzysty półwysep na południowej wyspie Nowej Zelandyi, o wybrzeżu mocno poszarpa-nem, fiordowatem, jednak bardzo dogodnem dla przystani, zwłaszcza zatoKa Akaroa, w której głębi leży wyborny port t. im. i zatoka Levy. Wnętrze ma charakter płaskowzgórza, na którem wznosi się najwyższy szczyt M-t Sinclair; płasko wzgórze to

Jeżeli zatem upadły handlujący dokona czynów, jawnie świadczących o jego występnej lekkomyślności, lub oszustwie, w takim razie musi być przez sądy uznanym za bankruta prostego lub podstępnego; jeżeli jednak wina jego ogranicza się jedynie do powstrzymania się od pewnych czynności, prawem przepisanych, w takim razie może być tylko uznanym za bankruta, o ile okoliczności sprawy surowość taką nakazują. Podobne rozróżnienie, wprowadzone przez obowiązujący u nas Kodeks Handlowy z 1807 r., utrzymują prawie wszystkie prawodawstwa upadłościowe świata. Powiedzieliśmy wyżej, że kary na bankrutów odznaczały się dawniej wielką surowością. Wieczna niewola, śmierć, lub galery, były to środki, jakiemi dawne czasy zabezpieczały społeczeństwo od bankrutów. W epoce, kiedy się przygotowywał Kodeks Handlowy fracuski, społeczeństwo, zgorszone skandalami upadłych handlujących, domagało się represyi, a głos ten był • tak donośnym, że sam Napoleon I, przyjmujący w rozprawach nad nowem prawem żywy udział, pragnął nietylko, aby każdy bez wyjątku upadły z chwilą upadku osadzony był w więzieniu, ale aby i żony bankrutów podzielały ich los. Oczywiście, żądanie takie nie mogło przyoblec się w ciało, ale (1789 r.). nacisk opinii publicznej na twórców Kodeksu był tak silny, że wytworzone przez nich prawo o upadłościach i bankructwach zawsze jeszcze odznacza się surowością, niewytrzymującą krytyki. Wedle tego prawa, winny bankructwa prostego Osadzonym być ma w więzieniu przez czas od 1 miesiąca do 2-ch lat, winny zaś bankructwa podstępnego ma

sterczy samotnie z otaczającej je od zachodu nizi- go, z powodu intryg zazdrosnego Cooka, zaniechać ny i z systematem gór na tej ^wyspie, żadnej niema i rozporządzić się inaczej. Wynająwszy własnym łączności.    And. s    kosztem statek, d. 121ipca 1772 r. udał się B. w to*

Banks 1) cieśnina, oddzielająca ziemię Banksa warzystwie dra Solandera dla zwiedzenia Hebrydów (Banksland ob.) od wyspy Melville na oceanie Ar- i Islandii. W tej ostatniej zawiązał stosunki z miej-ktycznym. 2) cieśnina, oddzielająca wyspę Taśma- scowymi mieszkańcami, dla nich bardzo korzystne, nię od leżącej na północ wyspy Clarke. And: S: albowiem B. dotkniętych głodem, z powodu dwulet-Banks Beniamin (* 1727 r.—f 1795), an- niego nieurodzaju, poratował w tak ciężkiej nie-gielski fabrykant instrumentów muzycznych smycz- doli, wysyłając im swoim kosztem statki ładowne kowych.    A- Fo1-    zbożem. W tej podróży, po drodze zwiedził wyspę

Banks Tomasz. Uzdolniony wielce rzeźbiarz Staffę, słynną ze swych bazaltów. Wróciwszy do angielski, stworzył mnóztwo dzieł godnych parnię- kraju, zajmował się głównie porządkowaniem swoich ci. Współcześni cenili go wysoko. Akademia zaś zbiorów i powiększaniem biblioteki. Kollekcye jego sztuk pięknych w Londynie umieściła go w liczbie wspaniałością prawdziwie królewską przewyższyły swych członków. B-sa są pomniki w Westminster- o wiele zbiory naukowe publiczne. Jednak nie ogło-skiem opactwie i w kościele św. Pawła, najznako- sił on żadnego ze swych odkryć. Z prac publiko-mitsze: posąg margrabiego z Kornwalii oraz mar- wanych można przytoczyć jedynie rozprawę jego z r. murowy pomnik kapitana Blaydon Westcott, w ko- 1803: o chorobie pszenicy, powodowanej przez grzy-ściele wyżej wzmiankowanym. W Akademii jest bek śnieciowy Tiiletia Caries, oraz szkic historycz-„upadły anioł“ z marmuru; do znakomitych dzieł ny o wprowadzeniu ziemniaków do Zjednoczonego należy posąg Achillesa. Prace zdradzają szkołę Królestwa (w „Horticultural Society’s Transactions“, t. XVIII-go stulecia. B. umarł w r. 1805.    I. 1812). Ta pozorna nieczynność B-sa spowodo-

darze okazy nasion rzadkich roślin, których i wał nieszczęśliwego Laperousa na wszystkich mo-przyswajanie obiecywało pewne korzyści. To też i rzach. Kiedy zbioi y la Billardier'a dostały się w moc w zamierzonej drugiej podróży Cooka udział w niej I anglików, B. dołożył starań, iżby one, bez narusze-B-a postanowiony został w warunkach jak najko- j nia, zastały odesłane do Francyi. Humboldt odebrał rzystniejszych dla niego. Musiał jednak udziału te- i również, za jego pośrednictwem, paki ze zbiorami,

Banks Józef, słynny przyrodnik angielski, (* waną była wyniesieniem go w r. 1778 na godność w Londynie 13 grudnia 1743 r. f w temże mieście prezydenta królewskiego londyńskiego Towarzystwa, 19 maja 1820); dziad jego był pochodzenia szwedz- po usunięciu się Priugla, która mu czas pochłania-kiego. B., odziedziczył duży majątek w 18 roku ła, a po części i śmiercią doktora Solandera, zaszłą swego życia i, mając wielkie zamiłowanie do histo- w roku 1812. Niemniej jednak Franciszek Bauer ryi naturalnej, mógł się jej poświęcić bez przeszkód, wykonał do zamierzonego przez B-sa i dra Solan-Prace swe rozpoczął od gromadzenia biblioteki, któ- dera dzieła wspaniałe rysunki, które później prze-rą z czasem doprowadził do ogromnych rozmiarów, szły na własność biblioteki Fiedlinga, a obecnie znaj-W r. 1763, korzystając z uprzejmości jednego ze dują się w cesarskiej berlińskiej bibliotece. Nie-swoich przyjaciół, kapitana okrętu, zwiedził wybrze zmiernie bogate zbiory B-sa stały się nieoszacowa-ża Nowej ziemi i Labrador. W kilka lat później, ną skarbnicą, otwartą dla współczesnych mu: Gaert-mianowicie w r. 1779, rząd angielski zamierzył zor- nera, Vahla, J. E. Smitha, Roberta Browna, praco-ganizować wielką wyprawą Cooka naokoło świata, wników na polu botaniki, Fabriciusa i Broussonneta Jak tylko dowiedział się B. o ekwipowaniu w tym na polu zoologii, i dla wielu innych. Bibliotekarzem celu statku Endeavour, natychmiast pośpieszył obja- jego był Dryander. Z jego zlecenia, porównał on wić swoją gotowość do przyjęcia udziału w tej wy- starannie zielnik B-sa z zielnikiem Linnego, naby-prawie; otrzymawszy na to przyzwolenie, poświęcił tym przez J. E. Smitha za radą i pomocą B-sa.— znaczną część swojej fortuny na poczynienie ogrom- Z porównania tego okazała się zgodność jak najzu-nych przygotowań. Umieścił na statku Endeavour pełniejsza. Z tą typową kollekcyą później porów-narzędzia rolnicze, nasiona, niektóre zwierzęta uży- nywał Link swoje rośliny, zebrane w Portugalii. B. teczne, instrumenty do obserwacyj fizycznych, oraz w swoim czasie na postępy wiedzy ludzkiej wywie-niezbędne przyrządy do zachowania spodziewanych rał wpływ potężny. Użyczał swojej opieki wypra-zbiorów. Zabrał przytem, oprócz służby, dwóch zdol- wie Sellowa do Brazylii, Caleya do Nowej Hollan-nych rysowników i dra Selandera, szweda, ucznia dyi, Brussego na wybrzeża Gwinei. Utworzył on Linnego, niedawno powołanego do Londynu do za- towarzystwo afrykańskie (African Association), któ-jęć przy British Muzeum. Nie będziemy tu wdawać | remit długo przewodniczył i które nie mało przy-się w szczegóły tej pierwszej podróży Cooka, opisa- czyniło się do poznania Afryki. Przyjaźń, jaką za-nej przez B-a, w której on, jak powiada Cuvier, był szczycał go Jerzy III, dawała mu możność rozsze-wodzem moralnym, powiemy tylko, że, pomimo wiel- rżenia swego wpływu i swojej hojności. Jak Lud-kich przykrości, jakich w niej doznał, przywiózł ogrom- wik XVI, na początku wojny angielsko-amerykań-ne zbiory z przylądka Horn, z Australii i innych skiej, rozkazał wszystkim swoim okrętom oszczędzać-miejscowości, które w owym czasie budziły niesły- Cooka i jego towarzyszy, tak samo i Jerzy III, z po-chane zajęcie. Endeavour powrócił do Anglii 12 lip- wodu odjazdu Laperousa, za wstawieniem się B-sa,. ca 1771 r., a już w sierpniu B. przedstawił królo- , wówczas kanclerza królestwa, rozkazał, by jego ma-wi, znanemu miłośnikowi rolnictwa i botaniki, pło- ! rynarka miała takie same względy dla żeglarza dy wysp Towarzyskich i Nowej Zelandyi i przyniósł , trancuzkiego. Później B. kosztem swoim poszuki-mu w

zabrane mu przez korsarzy i wykupione przez B-a. następnym kroków nieprzyjacielskich między sta-Uczynny i miłosierny B. przychodził z pomocą nie- nami wolnemi a stanami niewolniczemi nadało dzia-szczęśliwym przyrodnikom, bez względu na ich narodowość: wspierał w ciężkiej potrzebie Bronssonneta w Hiszpanii, wydalonego ze swojej ojczyzny, i osładzał los Dolomieumu, najniesłuszniej uwięzionemu w Sycylii. Później, w czasie wojen Napoleona, B. odniósł się do Instytutu francuskiego, którego był członkiem od r. 1802, prosząc o wstawiennictwo za swymi ziomkami, jeńcami wojennymi, do których można mu było przywiązać jakikolwiek stopień naukowy. Instytut, uwzględniając to jego życzenie, wstawiał się o uwolnienie podobnych uczonych więźniów. Testament B-a wyraziłca-łe jego zamiłowanie do nauk. Umierając 19 maja 1820 r. pozostawił zacnemu bibliotekarzowi swemu, Robertowi Brownowi, dowolne rozporządzenie jego funduszami, Baurowi środki do

łalności B-a nowy kierunek; został generałem-ma-jorem oddziałów ochotniczych i, odkomenderowany do 5-go korpusu armii Potomaku, brał udział w wal-! kach o doliny Shenandoah i wirginijskie. Kierując następnie obroną Washingtonu, objął w r. 1862, po Benjaminie Butlerze gubernatorstwo okręgu Golfe, mającego kwaterę główną w Nowym Orleanie. Postępowaniem swojem wynagrodził miejscowej ludności krzywdy, wyrządzone jej przez poprzednika, a dokonawszy kilka szczęśliwych operacyj wojennych, wziął szturmem Port-Hudson, (lipiec 1863), wieńcząc tym czynem zwycięztwo generała Granta pod Yicksburgiem. Obie te fortece panowały nad dolnym biegiem rzeki Missisipi i, straciwszy je, skonfederowane wojska musiały się cofnąć na po-łudnio-wschód Stanów Zjednoczonych. Po nieszczęśliwej wyprawie w północno-zachodniej Luizyanie B. stracił naczelne dowództwo, a po ukończeniu wojny został wybrany do kongresu z okręgu Nowej-Anglii i zasiadł na ławach stronnictwa republikańskiego. B. nie lubił generała Granta i oponował przeciw ponownej jego elekcyi w r. 1872; ostatnio był marszałkiem (marshall) Stanów Zjednoczonych dla okręgu Massachusetts.    r.

Banksia (L. P. Suppl., 127), rodzaj ustanowiony przez Linnego, syna, na cześć I. Banksa, należący do rodziny Owełkowatych (Proteaceae), stanowiący typ plemienia Banksieae. Są to drzewa lub krzewy o liściach skórzastych, naprzemianległych, formy rozmaitej. Kwiaty ich obupłciowe i foremne, osadzone parami w kątach przykwiatków, tworzące razem wielki kłos wierzchołkowy lub kątowy, formy owalnej. Okwiat czterolistkowy, złożony z listków wolnych lub przy nasadzie spojonych, u góry posiadających zaklęśnięcie, w którem osadzony pyl-nik dwuworeczkowy, otwierający się w dwie podłużne szpary. Słupek o zalążni dwukomorowej, szyjce długiej i cienkiej, zakończonej znamieniem formy rozmaitej. Po okwitnieniu oś kłosu grubieje, przez co kłos przyjmuje postać wydłużonej szyszki, złożonej z mnóztwa mieszków (folliculi), pomieszanych ze szczątkami zeschłych kwiatów. Mieszki zawierają po dwa spłaszczone nasiona, opatrzone w skrzydełko mniej lub więcej rozwinięte. B-e w liczbie sześćdziesięciu gatunków zamieszkują Australię i Tesmanię. Niektóre z nich bywają hodowane w szklarniach europejskich umiarkowanych, z powodu pięknych liści i kwiatów. Do takich należy nadewszystko B. serrata R. Br. od 2.50 m., do 3 metrów wysoka, o liściach równowąskich, piłko-wauych, kwiatach drobnych, zebranych w kłosy stożkowate, bardzo gęste. Okwiat tych drobnych kwiatów w nasadzie żółtawy, w skraju zaś na zewnątrz błękitny a wewnątrz fioletowy.

Banksland: 1) B. najbardziej na zachód położona wyspa archipelagu arktycznego, w Ameryce północnej, oddzielona na północy od wyspy Melville cieśniną Banksa, a na wschodzie od ziemi ks. Alberta cieśniną ks. Walijskiego. Ma przestrzeni około 65,000 ki. □, utworzoną jest ze skał pale-

mś

fr: m. w*

■ml

B'

Fig. 258. Banks Józef.

sam

kontynuowania rycin, jakie on wykonał, w końcu British Muzeum całą bibliotekę, której katalog, ułożony przez Dryandra (5 tomów in 8-o,

1800), tworzy dzieło pomniko-

Londyn, 1796

we. Zielnik B-sa, stanowiący obecnie część Zielnika British Muzeum, obejmuje typy Harti Cliffor-tini Linnego, typy Florae Zeylanicae tegoż autora,

J. A.

Florae Yirginicae Gronoviusa, Sorti Hewensi, zbiory z podróży Cooka i wszystkie typy roślin, opisanych przez Dryendera i Roberta Browna.

Banks Natonial Prentiss, w Waltham (Massachusetts) 1816, mąż stanu i generał amerykański.

J A.

Za młodu był uczniem w fabryce wyrobów bawełnianych, następnie mechanikiem, ale rzucił te zajęcia, aby się oddać pracy umysłowej, i wkrótce występował już jako mówca na zebraniach politycznych, miewał odczyty i założył dziennik w rodzinnej swojej wsi, oddając się na usługi stronnictwu demokratycznemu; w nagrodę za swoją działalność otrzymał za prezydentury Polka posadę na komorze w Bostonie. Dopełniwszy studyów, B. zapisał się do adwokatury i został niebawem członkiem izby reprezentantów stanu Massachusetts, a następnie członkiem kongresu; wówczas wycofał się z szeregów demokratycznych i przystał do stronnictwa „free-soilers’ow“. R. 1854 skoalizowane stronnictwa „Know-nothings’ow“ i republikanów wraz z free-soiler-sami, będących dopiero w zawiązku, dały mu ponowny mandat do kongresu. R. 1855, podczas pamiętnej walki o prezydenturę między dawną partyą niewolniczą a partyą wolności, która w pięć lat potem odniosła zwy-cięztwo, przeprowadziwszy wybór Lincolna, republikanie obrali B-a swoim kandydatem i wprowadzili go także do kongresu. R. 1860 B. został prezesem kompanii dróg żelaznych środkowego Illinois na miejsce Mac-Clellana. Rozpoczęcie w roku ozoicznej i węglowej formacyi, chociaż spotyka się

11

Encyklopedya Powszechna Ilustr T. VI.

Al

i&u i mmi

WM

/}rA.

mm?i

fl

■4

mm

OT

zMâÊÊï

li

m-

im

1/

i trzeciorzędowa z drzewami ska-mieniałemi; brak wszelkiej wege-tacyi. B. został odkryty w r. 1819, przez Parrego; bliżej badali tę wyspę; Mac-Clurewr. 1850, który nazwał ją wyspą Baringa, Mac-Clintock i inni.

Bankura: 1) B. stolica okręgu w Indostanie, w prezydenturze bengalskiej, dywizyi Bardwan, 18,747 m-ców, trudniących się głównie handlem. 2) B. okrąg w Indostanie, w prezydenturze bengalskiej, ma 6785 kil. □, i 1,041,752 m-ców, w tem 910,745 hindusów, 46,274 muzułmanów, 56 chrześcian. W części wschodniej powierzchnia kraju jest płaska, o gruncie napływowym, urodzajnym; ku zachodowi staje się \ coraz bardziej górzystą, pokrytą la-Asami> kryjącemi różne gatunki zwie-^ rza i dostarczającemi szelaku i jedwabiu leśnego (tasar). Ludność zajmuje się głównie rolnictwem, u-prawiając ryż na wielką skalę. Do wyrobów miejscowych należą tkaniny jedwabne i bawełniane, oraz naczynia kamienne. Artykuły wywozu stanowią: ryż, siemię lniane, bawełna, jedwab, kokony i szelak; przywozu zaś: sól, tytoń, korzenie i różne towary angielskie.

Bann, rzeka w Irlandyi, ma źródła w bliskości m. Irlandzkiego, na wyniosłości Mourne, w kotlinie między szczytami Eagle i Slieve, płynie ku północo-zachodowi, poniżej Porta-downe wpada do największego jeziora irlandzkiego Neagh, i wychodzi z niego w kierunku północnym, oddzielając hrabstwa Londonderry i Antriin; poniżej Coleraine wpada do Atlantyku, a raczej do kanału Północnego, ubiegłszy ogółem 145 km. Spławność rzeki nieznaczna, z powodu wodospadów; połów węgorzy i łososi.

>'

my//

O»

W

Fig. 259. Banksia serrata.

\\

fr

“A:

N.

\A4

X/

' A~

'W

rjp

h:-

W,

W/

<e

And. S

4M

TM:

Bannaria jura. Były to prawa, służące właścicielom gruntów. Polegały one na służebnościach, przez prawo niemieckie ustanowionych. Należało do nich prawo wyrabiania i szynkowania trunków w obrębie posiadłości właściciela, wzbraniające innym ich wyrabiania, szynkowania i sprowadzania trunków nawet na własny użytek, przymus odbywania miewa swego zboża przez mieszkańców w młynie właściciela, pieczenie chleba w pańskim piecu i t. p.

Fig. 260. Banksia ericifolia.

Banner, ob. Bauer.

Bannicya, wyraz pochodzący od

słowa średniowiecznego b a nnum (ob.). Był to w pro- j w swej jurisdykcyi chwytać i karać gardłem każdy cesie cywilnym rodzoj środka egzekucyjnego; w ogól- starosta. Pamiętny przykład takiego wykonania ności zaś tak zwała się kara za przekroczenie zakazu wyroku bannicyjnego stanowi ścięcie Samuela Zbo-(bannum) wraz z przywiązanym do niej skutkiem. Za- rowskiego, spełnione za panowania króla Stefana pozwany w procesie cywilnym, jeżeli się nie stawił Batorego, za rozkazem kanclerza Zamoyskiego, jako w sądzie pierwszej instancyi, lub trybunale, to zapadał starosty miejsca, gdzie Zborowski został ujętym. F*J przeciwko niemu dekret zwany kondemnata, po- Bannit vel B ann ita, skazany na bannicyę (ob.) ciągający za sobą bannicyę doczesną, inaczej Konstytucye sejmowe b. Rzeczypospolitej polskiej, zwaną cywilną; powtórnie osądzony zaocznie ulegałB-i tak określają położenie prawne B-tów. „B-ty i od czci wiecznej; skazanie po raz trzeci, zaocznie wyrze- osądzeni w koronie miejsca nie mają, a starosto-czone, do B-i dołączałoutratę czci, infamię. B-ę wiec z- wie takowe imać mają (r. 1564).“ Toż samo stano-ną, połączoną z infamią, pociągało za sobą odrazu wi koust. z r. 1789 co do bannitów, „infames i pro-skazanie na karę za zdradę stanu, obrazę majesta- scriptos legitime“, polskich w Litwie i litewskich w Pol-tu i inne wielkie zbrodnie.. Skazany na B-ę sce, dodając, że każdy urząd „légitima juris via“ miał możność postarania się o jej zniesienie w cią- egzekucyę z nich czynić ma, „exceptis his casibus“, gu sześciu niedziel, bądź w drodze apelacyi do try- które wpadły „in deliberationem“.—„Bannitę u szla-bunału, gdy wyrok był I-ej instancyi, bądź w drodze chcica nie godzi się brać, chyba-by szlachcic dobro-właściwego postępowania o złe pozyskanie wyroku, wolnie pozwolił; przy braniu jednak pozwolonem (ide małe oMento decreto), gdy trybunał postanowił żadnej się szkody nie ma dziać owemu szlachcicowi, był skazanie. Czas ten przedłużyła konstytucya a gdyby nie pozwolił, uczyniwszy protestacyę, ma z r. 1811 do roku i niedziel sześciu. Jeżeli w tym urząd odjechać, a prawem o to czynić. Na inszem przeciągu czasu zniesienie B-i nie nastąpiło, wy wo- miejscu wszelakiem wolno B-a imać i w wieży łany (bannita) podlegał B-i wiecznej. Na B-ę do- trzymać „ad satisfactionem“ (1588). I samej stro-czesną skazywani także byli mieszkańcy nieosiedli, nie imać B-a wolno i oddać staroście do wieży. — którzy nie spełnili rozkazów królewskich, i ci, któ- B-a nie godzi się przechowywać w domu swym, rzy skazaniu, postawionemu w procesie cywilnym, ani z nimi „in levipendium juris communis“, obco-w ciągu dwóch tygodni zadosyć nie uczynili, lub wać „sub poena complicitatis“ (tamże).—„Na B-a nie stawili w ciągu sześciu tygodni poręczenia. Ska- egzekucya taka: Jeżeli od sądu ziemskiego na egze-zanego na B-ę starostowie obowiązani byli imać kucyę odeślą, tedy sędzia z podsędkiem, albo z pi-i w wieży osadzać, dopóki-by wyrokowi zadosyć nie sarzem i z dwoma woźnymi i szlachtą (o których uczynili. Jeżeli ten skazany opierał się wykonaniu woźnych i szlachtę strona powodowa starać się ma), wyroku, to w takim razie występować mogła manu jeżeli od grodzkiego sądu, tedy starostowie, albo armata cała szlachta województwa, a ujętego w niebytności urzędy ich grodzkie, to jest sędzia oddawano pod sąd, dobra zaś jego obejmował grodzki z podstarościm, albo pisarzem, także z woź-starosta i trzymał je, dopóki należność zasądzona, nymi i szlachtą jechać i stronę ukrzywdzoną wedle oraz kary, przezyski i vadia nie zostały z docho- dekretu w dobra „jure^j victi“ wwiązać powinni, dów ściągnięte. Znieść można było bannicyę, albo A jeżeliby „jure victus“ wwiązania nie dopuścił, wyrokiem wyższej instancyi, albo pojednaniem się na trybunał go odesłać mają, a trybunał one-ze stroną powodową i pozyskaniem od niej kwitu, go nieposłusznego ma bez wszelkiej zwłoki z obrę-za którego okazaniem w kancelaryi królewskiej bu państw Rzeczypospolitej wywołać i do sądu i opłatą kary w ciągu niedziel dwunastu następo- onego znowu odesłać, z którego, gdyby ów sąd wało uwolnienie od skutków B-i. Skutki te pole- egzekucyi czynić nie chciał, „primam et alteram gały na pozbawieniu skazanego „activitatis“, t. j. negligentiam poena centum marcarum luet, tertiam możności wykonywania praw politycznych, obywa- privatione officii“ (1589 r.). telskich, a także możności stawania w sądach Bannitnm judicium sąd gajowy, miejski, wój-i zeznawania aktów urzędowych; obostrzało je ska- towski lub ławniczy.

F. J.

zanie na osadzenie w wieży i na ponoszenie kar Banno z Fenixfeldu Jan, wierszopis łaciński pieniężnych. Skazany za nieposłuszeństwo wy- z czasów Maksymiliana II, (* 1529 r. w Pradze— rokom, w sprawach o własność, sukcesyę, gra- f tamże 1596 r.). Kształcił się w słynnej szkole nice, zapisy, długi, gwałty, występki i t. p., ulegał łacińskiej Jerzego Fabrycyusza w Misnii, oraz w za-B-i do cz e s n ej, albo cy wi 1 n ej. Skazany tak, kładzie czeskiego humanisty, Mateusza Kolina z Cho-udając się przed sąd wyższy po zniesienie tej cierzyny, który głównie rozwinął w nim zamiłowa-kary, zwykle wyjednywał sobie tak zwany „glejt“, nie do wierszopisarstwa łacińskiego. Po r. 1550 innaczej list żelazny, t. j. list bezpieczeństwa, B. był na Morawach wychowawcą dzieci księcia i wchodził wprowadzony przez woźnego. Król Jana Liechtensteina, pana na Lednicy. Później, także znieść mógł B-ę, zwłaszcza gdy była posta- uzyskawszy stopień doktora, znalazł się w służbie nowi ona za niewykonanie jego rozkazów. B-a dworskiej, a z postępem czasu osięgnął godność wieczna, połączona z infamią, wyrzeczona za zdradę sekretarza izby czeskiej. Cała działalność B-a lite-kraju, obrazę majestatu lub wielkie inne przestęp- racka zasadzała się na pisaniu wierszy łacińskich, stwo, pociągała za sobą pozbawienie wszystkich praw, i to prawie wyłącznie okolicznościowych. Zwykle to, co pod powagą kodeksu Napoleona zwało się się posługiwał dystychami elegiackiemi, wyjątkowo śmiercią cywilną. Uchylić ją mogły tylko stany tylko używał innej formy, np. strof safiekich. Wier-Rzeczypospolitej. Skazanego na taką karę miał moc sze jego były płynne i łatwe, język bardzo ozdo-

bny, acz w myślach, o ile nie zapożyczał ich od poe- i w Węgrzech, w komitacie trenczyńskim, nad Betów klasycznych, zwłaszcza od Wergilego, mało dobrego smaku. Znaczną część wierszy B-a poświęconych Janowi Hodejewskiemu z Hodejewa, wydał Tom. Mitis w „Farraginach“ 1560—62. Inne jego utwory okolicznościowe ukazywały się w książkach zbiorowych w Pradze między 1550 a 57. Odziel-nie wyszedł najobszerniejszy wiersz gratulacyjny na powrót Maksymiliana z małżonką z Hiszpanii do Wiednia.—Ottuv Slovnik naućny.    *

brawą (systemat Nitry); 2,800 m-ców, zajmujących się handlem i rolnictwem. W XVI w. tutejsi protestanci założyli słynną szkołę łacińską, która przetrwała do 1647 r. B. są miastem b. starożytnem, kroniki bowiem wspominają o nich jeszcze przed wtargnięciem madjarów na ziemię węgierską. Dawny zamek, choć w biegu wieków uległ zmianom, stoi po dziś dzień i był prawdopodobnie najpierw-szą osadą, około której rozwinął się gród późniejszy.

And. $.

Banowina, dawniejsza nazwa królestwa chor-wacko-dalmacko-slawońskiego, stojącego pod cywilnym i wojskowym zarządem bana.

Bansbaria, B a nsb a t i=śród bambusów, miasto w Indostanie, w okręgu Hugli (Hooghly), w prezydenturze Bengalskiej, nad rzeką Hugli; 7,031 m-ców (6,371 hindusów). Niegdyś słynęło ze swych szkół sauskryckich, chylących się obecnie do upadku. Do zabytków starożytnych miasta należy zaliczyć świątynię Siwy z trzynastu wieżami.    s-

Bansda, państewko hołdownicze Anglii w Indostanie, w prezydenturze Bombajskiej, dystrykcie Su-ratu; 994 km. □, 34,122 m-ców. Władca (radża) rządzi poddanymi despotycznie i ma stolicę w m. B., liczącem około 2,500 m-ców.    And- s-

Bańska (Banszka), wioska węgierska na wschodnim stoku gór Sowarskich (Sóvar), w dorzeczu Topli-Ondawy, w komitacie Zemplińskim, liczy około 600 m-ców (rusinów); ma kopalnie żelaza, źródła mineralne, pokłady brunatnego węgla kamiennego (nieużytkowane) ; znajdują się także drogie kamienie, jak: chalcedon, szafir, opal, jas-

And. S.

And. S.

Bannockburn, miasteczko w szkockiem hrabstwie Stirling, o dwa kim. na południo-wschód od Stirlingu; 2,549 m-ców, trudniących się wyrabianiem kobierców; pamiętne w historyi zwycięztwem Roberta Bruce nad anglikami (1314 r.), które zapewniło Szkocyi na pewien czas niezależność, oraz klęską Jakóba III w r. 1488, zadaną przez zbuntowaną szlachtę; stąd B. ma przydomek „północnego Maratonu“.    N-

Bannil. 1) B., stolica okręgu w Indostanie, w dy-wizyi deradżackiej (Derajat), w Pendżabie; ma 8,960 m-ców; nazywa się także Edwardesâbâd. Położenie w pobliżu granicy afgańskiej i wąwozu Kuram-skiego nadaje tej miejscowości ważne znaczenie strategiczne.— 2) B., okrąg w Indostanie, w prowin-cyi deradżackiej, w Pendżabie; ma 10,013 km. □ i 332,577 m-ców (301,002 mahometan, 30,643 hindusów i t. d.). Rzeka Indus, zrządzająca nieraz straszne powodzie, przepływa kraj i z zachodu przybiera rzeki: Toczy i Kuram; tylko w ich dorzeczu rozciąga się nizina, reszta bowiem okręgu jest górzysta. Na wschodzie ciągnie się pasmo gór Słonych (Kalabagh), a za Indusem—góry Maidani z pokładami soli, która wydobywa się w pobliżu m. pis etc.

Banswara, państwo hołdownicze Anglii, w In-dostańskiej Radżputanie, w rezydenturze Merwar-skiej; 3,365 km. □, 152,045 m-ców; leży całkowicie w dorzeczu górnego Mahi, wypełnione odnogami wyniosłości Salamberskich, ma klimat zdrowy, grunt wogóle urodzajny i wielką obfitość lasów. Władca nosi tytuł Maharawala, mieszka w stolicy B. i Anglii płaci daninę roczną, określoną w umowie, zawartej w 1818 r.

Bant, ob. Obręcz.

Bantam. 1) B., albo B anten, niegdyś ważne miasto portowe na północno-zachodniem wybrzeżu Jawy, rezydencya sułtanów bantainskich i ognisko rozgałęzionego handlu. Władza mahometańskiego państwa B. sięgała aż na wyspę Borneo i Sumatrę; w XVI w. założyli tu swe kolonie Portugalczycy, lecz' w r. 1595 byli wyparci przez holendrów, którzy w r. 1683 zmusili sułtana do hołdownictwa i za-

N.

Kalabaghu. Z artykułów wywozowych ważniejsze: sól, zboże i ałun; z przywozowych zaś: cukier, jedwab’, indy go, olej, żelazo, tytoii, towary krótkie i t. p.

And. S.

Bannum, wyraz średniowieczny, oznaczający właściwie ogłoszoną wolę cesarską, w ściślejszem znaczeniu ustawę, zawierającą w sobie zakaz, lub zakazy, pod groźbą kary postanowione. W prawie kościelnem wyrazem tym oznaczano zapowiedź o zawrzeć się mającem małżeństwie.

Banos, hiszpańska nazwa wielu miejscowości leczniczych; z tych ważniejsze: 1) B. de Bej ar, zwane także B. de Montemajor, w Hiszpanii, na granicy departamentów Caceres i Salamanki, w malowniczej, górzystej okolicy, 750 metrów nad p. m., w dolinie rzeki Ambros. Słynne i bardzo odwiedzane cieplice siarczane, o temperaturze 34° R.

jęli wyłącznie dla siebie port bantamski, zajmujący wówczas pierwsze miejsce na całym Wschodzie. B. jednak od początku XIX w. począł szybko upadać, skutkiem wzrostu Batawii. W r. 1803 państwo B. straciło resztki swej niezależności i zamienione zostało na prowincyę. — 2) B., prowincya, zajmująca razem z wyspami w cieśninie sundzkiej 6,387 km. □ , na północy i w środku jest równiną, na półno-

Klimatyczne warunki dobre, aczkolwiek lato za gorące; urządzenia zdrojowo-kąpielowe nieodpowiednie.

Od Salamanki 78 km.—2) B. de Molgas, w Hiszpanii, w departamencie Orense nad Arnoyą, lewym

dopływem Minho; 4,500 m-ców.

Dr. A. P.

1,200 m-ców.

And. S.

BanÓW, miasteczko w Morawii, powiecie wę-giersko-brodzkim (Ung. Bród), w pobliżu granicy węgierskiej, leży na zachodnim stoku Białych gór (systemat Karpacki), w otwartej dolinie, na starodawnej drodze, wiodącej z Morawii do Węgier; co-zachodzie i południu przedstawia znaczne wyniosłości (stożek wulkaniczny Karang 1,900 m., na Banowcę, węg. Baan, Ban, miasto okręgowe * połudiiiu góry Kandang). Brzeg zachodni posiada

A. Pol.

And. S

F—n.

gielską.

kilka portów, z których najważniejszy Anjer (ob.), zaś brzeg południowy niema ich wcale. Klimat wo-góle niezdrowy, zwłaszcza w okolicy miasta B.; grunt wprawdzie żyzny, ale nie uprawiany należycie; na południu ogromne lasy. Mieszkańcy (571,503 głów) trudnią się uprawą ryżu i pieprzu, hodowlą bydła, rybołówstwem i rzemieślnictwem. Południowe góry i lasy zamieszkują baduwiowie, wierni wyznawcy buddaizmu, schroniwszy się tu przed wojowniczym Hassanem Udienem, krzewicielem islamu. Dzielą się na dwie sekty: Orang Baduwi i Orang-Kaluran. Stolicą prowincyi B. jest miasto Serang, na południe od B. W r. 1883 prowincya B. poniosła ogromne szkody przez trzęsienie ziemi i wybuch wulkanu Krakatoa (zniszczenie Anjeru).

Banti Brygida, zwana „śpiewaczką XVIII-go stulecia“ (* 1759 r. w Crema — f 18 lutego 1806 w Bolonii), słynna śpiewaczka włoska, uczenica Sacchiniego, Piozzego i Abla; śpiewała w teatrze opery paryskiej, londyńskiej, wiedeńskiej, oraz na kilku pierwszorzędnych scenach włoskich, a wszędzie z olbrzymiem powodzeniem.

Bantia, starożytne miasto w Italii południowej, w pobliżu Venuzyi u stóp góry Voltur, w prowincyi Lukanii (dzisiejsza Bazylikata), na północo-wschód od Potencyi, słynna była z wielkich lasów, które ją otaczały (Bantini saltus). W 1793 r. znaleziono tu tablicę spiżową z napisem w języku osko w, literami łacińskiemi, tablica ta, będąca najważniejszym pomnikiem oskijskiego języka, przechowuje się obecnie w neapolitańskiem muzeum narodowem. (ob. Ban tin a tabula).

Bantina tabula (tablica bantyjska), jest to tablica bronzowa, dość zniszczona, mająca 0.255 metr. długości i 0.38 metr. szerok., znaleziona w r. 1793 we Włoszech, w gruzach starożytnego miasta Bantia; na jednej jej stronie znajdujemy napis łaciński, na drugiej—w języku oskickim (alfabetem łacińskim), którym niegdyś mówiono w Lukanii. Tekst łaciński zawiera potwierdzenie plebiscytu rzymskiego, z czasów 621—636 r. po założeniu Rzymu, a tekst oskicki jest, jak się zdaje, ułamkiem praw municypalnych, nadanych miastu Bantii, nie wcześniej w każdym razie, jak w 570 r. po założeniu Rzymu. B. t. była napisana, o ile można wnioskować z języka i treści napisów, około 130 r. przed Chr., napisy jej wydawane i objaśniane były kilkakrotnie: najlepsze wydanie tekstu łacińskiego jest umieszczone w „Corpus inscr. Latinarum“ (1, zesz. 197), wydanie zaś napisu oskickiego, stanowiącego dotychczas najważniejszy zabytek tego języka w „Unterital. Dialecte“ Mommsena (str. 145—168) i w „Sylloge inser. Oscarum“ Zwetaieffa (zesz. 142 i tab. XIX). Z przekładów najlepszy jest przekład Kirchhotfa w języku niemieckim (Das Stadt-raht v. Bantia, 1853) ze zmianami, dokonanemi przez Langego (Die osk. Inschrift d. tab. Bant., 1853).

Banting, nie-lekarz, znany jednak ze swej metody leczenia otyłości („metoda Bantinga“), której próbował przedewszystkiem na sobie samym, a która polega na zupełnem odjęciu wodanów węgla z pożywienia, na ograniczeniu ilości tłuszczów, z niemal wyłącznem podawaniem pokarmów białkowatych (mięsa). Metodę swoją, która tak dużo narobiła wrzawy, choć nie okazała się dostatecznie fi-zyologicznie uzasadnioną, ogłosił w broszurze: „Letter on corpulence addressed to the public“ (1864). Po polsku posiadamy opis tej metody: „Otyłość, sposoby jej powstawania, zapobiegania i leczenia według systemu Bantinga Wilhelma“ (Poznań, u Merzbacha, 1865 r.).

ßantry, miasto irlandzkie w hrabstwie Cork (prowincya Munster), bezpieczny port nad obszerną i głęboko w ląd wrzynającą się odnogą tegoż imienia, połączony z Corkiem drogą żelazną; ma około 5,000 m-ców, którzy trudnią się rybołówstwem i prowadzą handel zbożem. W okolicy kopalnie miedzi. Dnia 30 kwietnia 1689 r. nierozstrzygnięta bitwa morska między flotą francuską i an-

And. S.

Bantu, nazwa zbiorowa ludów murzyńskich, zamieszkujących Afrykę południową od granic Hotten-totów ku północy do równika, a nawet do 5'J szerokości północnej. Wyraz ba-ntu znaczy w językach miejscowych „ludzie“ (jest to licz. mnoga od umu-ntu, znaczącego „człowiek, mąż“). Nazwa ludów Bantu często bywa używana narówni z nazwą Kafrów (ob.), nadaną tym ludom przez arabów; kafir bowiem po arabsku znaczy: niewierny. Ludy przeto B. należą do t. z w. rasy kafryjskiej i tworzą osobną całość etnologiczno-językową. Przybyli oni niegdyś z północno-wschodnich okolic Afryki, naprzód na południe, a następnie z okolic południowo-wschodnich posunęli się ku zachodowi (ob. „Encykl.“ I, 242 — 3). Świadczy o tern, obok zgodnej tra-dycyi miejscowej, także blizkie pokrewieństwo wszystkich znanych dotąd języków B. Podług różnic językowych, ludy B. dzielą na 3 główne grupy: wschodnią, zachodnią i środkową. Grupę wschodnią stanowią Kafrowie, do których zaliczają się plemiona: Ama-tembu, Ama-mpondo, Ama-hosa i Ama-zulu, oraz wszystkie ludy, zamieszkujące v / brzeże wschodnie (Ama-tonga, Ama-swazi, . . .) i część lądu ku Zanzybarowi, jak: Suahili, Wanika, Wakam-ba i in. Grupa środkowa ku zachodowi od Kafrów, pośrodku lądu, obejmuje Bedżuanów (od 28° do 16° szer. pd.); naród ten dzieli się na 23 plemiona, z których 12 mieszka w stronie wschodniej (Ba-suto, Ba-tau, Ba-puti, Ma-kolokue i t. d.) i 11 w stronie zachodniej (Ba-roloug, Ba-hlapi, Ba-meri, Ba-kwena, Ba-mangwato i t. d.). Grupę 3-ą składają ludy, zamieszkujące ezęść wnętrza lądu na zachód od Bedżuanów i cale wybrzeże zachodnie od siedzib Hottentotów aż do zatoki Gwinejskiej. Tu więc należą: Damo wie („Dama“, nie Damaras lub Dam-ras), pomiędzy 22° 58' a 19° 30' szer. pd. i 14° 20' a około 20° wsch. dług.; plemiona ich zachodnie nazywają się O wa-lierero, wschodnie Owa-mban-dżem; okolice północno-wschodnie od Owa-herero zamieszkują ludy O w a - m p o; następnie do tejże 3-ej grupy należą mieszkańcy Bengueli, Angoli, Kongo, Loango i in. plemiona, zamieszkujące środkowe obszary, tudzież mieszkańcy wyspy Fernando Po (Ba-tete, Ba-kaki, Ba-lilipa, Ba-loko). —

Języki B ant u, żyjące na powierzchni całej prawie połudn. Afryki (z wyjątkiem języków hottentoekich i buszmańskich), od przylądka Dobrej Nadziei do 5° szer. płn., tworzą jeden odrębny szczep języków kafryjskich albo jęz. B., nie pozostający w związku z innemi szczepami językowemi ludów afrykańskich i azyatyckich, jakkolwiek nie można zaprzeczyć pewnego podobieństwa ich głosowego z językami hamickiemi (t. j. z językami mieszkańców pierwotnych krainy między Eufratem i Tygrysem, następnie mieszkańców doliny Nilu i in.). Wzajemne podobieństwo budowy języków B. pozwala wnosić, że pochodzą one od wspólnego, dziś nieznanego języka, do którego bardziej aniżeli inne zbliża się język kafrów wschodnich z sąsiedniemi mu narzeczami. Pod względem głosowym języki te odznaczają się obfitym zasobem dźwięków prawidłowo rozwiniętych; posiadają 5 samogłosek: a, e, o, u, i; pomiędzy spółgłoskami, obok gardłowych, mają zębowe syczące: s, c, z, i podniebienne: sz, cz, dż; niema w ich wyrazach zbytniego skupienia spółgłosek, lecz brzmienia spółgłoskowe występują w równomiernem połączeniu z samogłoskami. W językach południowych (w sąsiedztwie hottentotów) zauważyć się daje wymawianie twardsze, bardziej szorstkie; przeciwnie zaś na północy, w sąsiedztwie negrów, wymawianie jest łagodniejsze: tutaj samogłoski stanowią znamię mowy przeważające, charakterystyczne. Pod względem budowy gramatycznej języki B. zajmują środek pomiędzy językami posiadającemi formy wyrazowe i form tych niemającemi. Należą one do języków zlepiających, czyli t. zw. aglutuiacyjnych (ob. Enc. I, 275). Cały materyał językowy składa się tu z dwóch kategoryj: jednej imiennej, którą stanowią połączenia dźwiękowe, czyli osnowy (lub też pierwiastki), oznaczające pojęcia umysłowe i wyobrażenia zmysłowe,—drugiej zaimkowej, która służy do oznaczania wszelkich stosunków pomiędzy przedmiotami. Z połączenia obu tych kategoryj powstają wyrazy. Łączenie to polega na dodawaniu przystawek zaimkowych (prefiksów) na początku osnów; rzadko dodają się przyrostki (sufiksy) po osnowach; przyczem zachodzą pewne zmiany fonetyczne, jak usuwanie jednego dźwięku lub ściąganie dwu samogłosek w jedną. Tego, co nazywamy fleksyą, czyli odmianą zakończeń wyrazów, jak w językach indo-europejskich (np. naród, narod-u, na-rod-owi .. . ), języki B. nie posiadają. Tak np. in--komo znaczy „krowa“, izin-komo „krowy“ (1. m.), um-fana „chłopiec“, aba-fana „chłopcy“, ili-zwi „wyraz, słowo“, ama-zwi „wyrazy, słowa“. Słowo od imienia różni się tylko przystawką zaimkową na początku. To samo połączenie dźwięków może być słowem, a opatrzone odpowiednią przystawką staje się rzeczownikiem; np. tja „jeść“, uku-tja „jedzenie“; sa „świecić, dnieć“, uku-sa „poranek“. W wielu jednak razach język stara się wyróżuić oba tego rodzaju wyrazy, z jednego pnia utworzone, t. j. słowa od imion, zapomocą pewnych odmiennych dodatków głosowych, czyli przyrostków na końcu wyrazów; tak np. zapomocą przyr. -i, -e, w języku kafryjskim: tenga „kupić“, um-teug-i „kupiec“; sindisa „wyratować, zbawić“, um-sindis-i

„zbawca⁴'; lingana „być równym⁴⁴, um-lingan-i albo um-lingan-e „towarzysz, przyjaciel“. Za pomocą przyrostka -o: alata „pokazywać“, im-alat-o „palec wskazujący“; tola „strzelać“, im-tol-o „łuk“; kala „krzyczeć, wołać“, isi-kal-o „krzyk, wołanie“. Przyrostek -ana tworzy imiona zdrobniałe, np. in-taka „ptak“, in-tak-ana „ptaszek“; um-fo „mężczyzna“, um-f-ana „chłopiec“; in-kosi „dowódca“, in-kos-ana „syn dowódcy“ i t. d. — Przymiotników w naszem znaczeniu języki B. mają niewiele. Najczęściej różne przymioty i własności wyrażają sposobem opisowym, za pomocą rzeczowników; np. „mądry mąż“ w języku kafryjskim nazywa się u m t u onobu-lumko, t. j. „mąż który z mądrością“ (um-tu a-u-na-ubu-lumko); „człowiek rozumny“ w języku herero znaczy: omu-ndu u-ii-o z o nd u nge, t. j. „człowiek który z rozumem“, owa-ndu we-n-ozon-dunge=ludzie rozumni (t. j. „ludzie którzy z rozumem“) i t. p.—Słowo odznacza się obfitością form, nietyle na oznaczenie różnych czasów i trybów, ile na wyrażenie różnych odmian czynności, odnośnie do samego przedmiotu, ku któremu czynność jest skierowana. Różne te formy powstają również z osnowy, przez dodanie do niej cząstek zaimkowych na'początku, jako przystawek; przystawki te są podmiotowe, t. j. odnoszące się do podmiotu (np. dla 1 -ej osoby di, 2 u, 3 u. . .) i przedmiotowe, należące do przedmiotu (np. 1 os. ndi, 2 ku, 3 m...) i te przy zlepianiu następują zaraz za podmiotowe-mi; tak np. w języku kafryjskim: di-tanda „ja kocham“, u-tanda „ty kochasz“, u-tanda „on kocha“. . ., di-ku-tanda wena „ja kocham cię“, u-ndi--tanda mina „ty kochasz mię“, di-m-tanda jena „ja kocham go“ i t. p.— Od słowa np. bona „widzieć“ tworzy się forma przyczynowa: bon-isa „powodować widzenie“, czyli „pokazywać“; forma wzajemna: bon-ana „widzieć jeden drugiego“; forma bierna: bonwa „być widzianym“. Forma słowa najprostsza, powstająca z połączenia osnowy z przystawką na początku, ma znaczenie aorystyczne, t. j. wyraża czynność chwilową, nie oznaczając bliżej czasu, w którym się odbywa; np. di-tanda „kocham“, si--tanda „kochasz“ i t. d. Przez dodanie przyrostka ile lub krótszego e do osnowy tworzy się forma przeszłości (perfectum), np. di-tand-ile albo di-tand-e „ja pokochałem“, si-tand-ile albo si-tand-e „ty pokochałeś“ i t. d. Przystawka a przed osnową tworzy czas przeszły niedok. (imperfectum); przed nią samogłoska i przystawki zaimkowej znika: d-a-tanda „ja kochałem“ (zamiast: di-a-tanda), s-a-tanda „ty kochałeś“ (zam. si-a-tanda) i t. d. Właściwy zaś czas teraźniejszy tworzy się przez dodanie pierwiastku ja „iść“ przed osnową; np. ai-ja-tanda „ja kocham“ (t. j. ja idę kochający), si-ja-tanda „ty kochasz“ (t. j. ty idziesz kochający) i t. p. Czas znowu przyszły powstaje przez dodanie tegoż pnia ja „iść“ do osnowy, lecz opatrzonej jeszcze przystawką ku „do“; np. di-ja-ku-tanda „ja będę kochał“, przyczem oba te elementy ja i ku tracą swoje brzmienia spółgłoskowe i zmieniają się na a i u; z tych zaś dwu samogłosek a i u przez ściągnięcie powstaje o: t. j. do-tanda (— di-a-u-tanda); podobnie mówią: si-ja-ku-tanda „ty będziesz

kochał“, alboteż so-tanda (— si-a-u-tanda) i t. p.

życia prywatnego. Napisał jeszcze: „Cjionapb ^o-CTonaMHTHbixib jno^eił pyccKoä 3eMJin“ (Moskwa, 1836, 5 tomów, i 3 tomy dopełnień, wydane w r. 1847); „Biorpa$in pocci0CKHXT> reHepajmccHMy-coB'b n <ï>eJib^MapmajiOB-b“ (Petersburg, 1840 — 41; 4 tomy) i t. d.

Banville Teodor (* 1823 w Moulins), poeta francuski; pierwszy zbiór swoich utworów ogłosił w r. 1842, p. t. „Les cariatides“, po nich ukazały się: „Les stalactites“ (1846), „Les odelettes“ (1856), „Odes funambulesques“ (1857), „Les exilés“ (1866), „Nouvelles odes funambulesques“ (1869), „Idylles prussiennes“ (1871) i inne. B. należy do t. zw. parnasistów i celuje mistrzowstwem formy. Jako dramaturg, napisał: „Le beau Léandre“ (1856), „Diane au bois“ (1863), ne“ (1864),

traîne wyszły zebrane p. t. „Comédies“ (1879). Oprócz tego, napisał wiele nowel i fantastycznych opowieści: „Les saltimbanques“ (1853), „Les parisiennes de Paris“ (1866), „Les contes pour les femmes“ (1881), „Les contes féeriques“ (1882), „Les contes bourgeois“ (1885) i inne. Jego „Poésies complètes“ wyszły w 3 tomach (Paryż, 1879).

Banyuls sur mer, miasto portowe na brzegu m. Śródziemnego, w departamencie francuskim Pirenejów Wschodnich, na stoku gór Albères, będących wschodniem zakończeniem Pirenejskiego pasma; leży przy drodze żelaznej, wiodącej do Hiszpanii nad samym brzegiem morza (przełęcz Banyulska), ma niezłą przystań dla mniejszych statków, bibliotekę, licznie uczęszczane kąpiele morskie i około 3,000 m-ców, prowadzących handel owocami połu-dniowemi, rybami, miodem, a zwłaszcza winem (Roussilon).

Banz, zamek w Bawaryi, w prowincyi Frankonii Wyższej, w okręgu Staffelstein, własność księcia Maksymiliana Bawarskiego, leży na szczycie lasem pokrytego wzgórza na prawym brzegu Menu 440 m. nad p. m. Pierwotnie było tu słynne opactwo Benedyktyńskie, założone 1058 r. i posiadało szkołę, w której synowie rodzin szlacheckich pobierali naukę; wielokrotnie było burzone, w czasie wojny chłopskiej i trzydziestoletniej, ostatecznie zniesione w 1802 r.—Bogata i cenna biblioteka, wraz ze zbiorami osobliwości, przeniesiona została do Bamberga, gabinet monet do Monachium, na miejscu pozostał tylko zbiór malowideł i skamieniałości.—W 1813 r. drogą kupna B. dostaje się panującej rodzinie bawarskiej, która uczyniła zeń rezydencyę letnią.

Banz Mikołaj (von), kanonik wrocławski, pochodził ze starego rodu patrycyuszów wrocławskich. Mimo że uczestniczył w sprawach, za które był suspendowany (1309) biskup wrocławski, Henryk, po śmierci jego (1319) został administratorem dye-cezyi, której zarząd, aż do wstąpienia na biskupstwo Nankera, mądrze sprawował wpośród trudnych stosunków z legatami stolicy apostolskiej. Posiadał też nieograniczone zaufanie księcia wrocławskiego, Henryka IV. Za udaremnienie zamiaru Bolesława

W podobny sposób przyczepkowy tworzą się formy innych czasów, jakoteż formy trybu życzącego, rozkazującego i inne.—Dzieła. Fryd. Müller: „Allgemeine Ethnographie“ (wyd. 2-e; Wieden, 1879). —

W. H. J. Bleek: „A comparative grammar of South-African languages“ (Londyn, 1862—9). — Fr. Müller:

A. A. Kr.

„Grundriss der Sprachwissenschaft“ (Wiedeń, 1876 —-88), w t. I Abtheil. 2, str. 238 i nast., oraz źródła tam wymienione.

„Les fourberies de Néri-„La pomme“ i t. d.; jego sztuki tea-

Bantysz*Kamieński Mikołaj (* 1737—f 1814), archiwaryusz moskiewski i historyk. Zrazu sposobił się do stanu duchownego, później wszakże z semi-naryuin przeszedł do uniwersytetu i po skończeniu kursów został zamianowany 1762 r. aktuaryuszem w archiwum, wkrótce potem pomocnikiem dyrektora tegoż archiwum, historyografa Müllera, a w r.

And. S.

1800—dyrektorem archiwum w kojegium spraw zagranicznych, oraz komandorem zakonu św. Jana Jerozolimskiego. Całą duszą oddany pracy archiwalnej, położył na tern polu niespożyte zasługi, uporządkowawszy mnóztwo dokumentów, sporządziwszy ich spisy i przygotowawszy do druku wiele aktów i dyplomatów, ułożonych systematycznie, jak np. między innemi zbiór aktów dyplomatycznych, odnoszących się do stosunków Rossyi z Chinami; regestr i opisanie aktów małoruskich i tatarskich; wiadomość o stosunkach dyplomatycznych między dworem russkim a zagranicznemi, zbiór aktów dyplomatycznych ze stosunków dworu russkiego z polskim, od ich początku aż do r. 1700, na którym się opierał Karamzin w swojej historyi; wiadomość o unii kościelnej i wiele, wiele innych. Oprócz tego, znakomitą usługę oddał archiwum moskiewskiemu, uwiózłszy z niego najważniejsze dokumenty naprzód do Włodzimierza, a potem do Niższego Nowogrodu, przed najściem Napoleona. Nietylko wszakże pracy archiwalnej czas i siły swoje poświęcał, lecz nadto jeszcze bądź sam ułożył, bądź przetłómaczył z obcych języków wiele podręczników do nauki młodzieży i wzbogacił archiwum cennemi darami ważnych rękopisów, które mu się zdobyć udało. Co się tyczy usystematyzowanych przez B-a K-ego dokumentów, to zaledwie niewielka ich część ogłoszoną została (1860 — 62) w „LlTemaxT> 06m,. ^IpeB.“ —

{„BHgHKJioiie^HuecKil CjiOBapb“ pod red. prof. An-drejewskiego).    *

And. S.

Bantysz-Kamieński Dymitr (* 1788 w Moskwie—f 1850 w Petersburgu), syn poprzedniego, dyplomata i historyk russki; zamłodu służył w kolegium spraw zagranicznych i był przez rząd wysyłany w misyach dyplomatycznych do Wołoszczyzny i Serbii: w r. 1816 znajdował się przy poselstwie w Neapolu, potem był sekretarzem kancelaryi Repnina, generał-gubernatora Małorusi. Wtedy to, korzystając z wielu źródeł archiwalnych, opracował:

„HcTopia Mujioh Poecin“ (Moskwa, 1822; 4 tomy), od przyłączenia tej prowincyi do Moskwy aż do zniesienia hetmaństwa; praca to mało krytyczna i stronna, miała jednak, dla braku lepszych, trzy wydania (ostatnie z r. 1842). Od r. 1824 do 1828 lignickiego względem zamiany Lignicy na Wrocław B. był gubernatorem tobolskim, a od 1836 do j był przez ludzi bolesławowych porwany podczas za-1838—wileńskim; na schyłku życia usunął się do ■ siadania kapituły w kościele św. Eliasza i uwięzio-

W jjUjc •

i’

1P

Fig. 261. Banzemer Jan.

W 0-

„Nauka ekonomii handlu i przemysłu.“ powołany na prezesa Zarządu warszawskiego towarzystwa jedwabniczego, na stanowisku tern stara się prostować uprzedzenia, panujące jeszcze u nas względem tego pożytecznego przemysłu, i zaszczepić w u-mysłach przekonanie, że hodowla jedwabników stać się może i w naszym kraju, jak to ma miejsce za granicą i na Kaukazie,Rednern z zyskownych zajęć dodatkowych dla pracowitych, a mniej zamożnych jednostek i rodzin. — Od tomu Ii-go prowadzi też dział ekonomiczny w naszem wydawnictwie.

Bań, Bania, Banie, węg. Bàny a, zwykle używana w Węgrzech, a zwłaszcza u Słowaków nazwa na oznaczenie kopalni, szybu i wszelkich wogóle urządzeń, wydobywanie kruszców mających na celu. Stąd miasta i osady, w których górnictwo jest rozwinięte, otrzymują w nazwie dodatek B., lub Bański, jak np. Bańska Bystrzyca, Abrud Bànya, Wielkie Banie, Bańskie miasto i t. p.    And'

Bańka należy do najdawniejszych i najbardziej niegdyś rozpowszechnionych przyrządów leczniczych. W szeregu wieków przypisywano działaniu baniek wielką doniosłość, to znów odmawiano im wszelkiej skuteczności. Nigdy jednak B-i nie wyszły zupełnie

ny w zamku Jelczu, skąd wszakże wykupili go rychło przyjaciele. B. był przywódzcą stronnictwa niemieckiego w kapitule wrocławskiej, a wrogiem żywiołu słowiańskiego; nakłonił też księcia Henryka, żeby, wobec sojuszu nienawistnej mu Polski z papieżem, kraj swój oddał pod protektorat Jana Luksemburskiego, króla czeskiego, a pośredniczył w sporze tego ostatniego z Nankerem. Po śmierci Nankera był powtórnie administratorem dyecezyi wrocławskiej. — Grünhagen : „König Johan von Böhmen und Bischof Nanker von Breslau“ („Sitzungs-bek. der Wiener Akad.“ XLVII, 1864), oraz „Geschichte Schlesiens“ (Gotha, 1884).    *

Banzemer (w ang. Bansemer) Jan Marcin (* w Warszawie 1798—f w Londynie 1841), magister adminis. i nauk matem. b. uniwers. warszawskiego, następnie kapitan rakietników b. wojska polskiego. Wspólnie ze znanym później ekonomistą Piotrem Palkenhagenem Zaleskim (ob.), wydał wielkiej wartości naukowej historyczno-staty-styczny „Atlas containing ten mapps of Poland“ (Edynburg, Lipsk, 1837).

Banzemer Jan, synowiec poprzedniego, (* w Warszawie w r. 1841), po wyjściu z gimnazyum realnego warszawskiego, studyował nauki przyrodzone i ekonomiczne w uniwersytecie berlińskim, po skończeniu których ze stopniem kandydata, powróciwszy do Warszawy i tu w rozmowach z miejscowymi finansistami dowiedziawszy się o projekcie założenia banku hypote-cznego dla domów warszawskich, czemu był przeciwny, odbył kilko-miesięczną podróż po środkowej Europie, study ująć tamtej s ze urządzenia kredytowe hypoteczne miejskie i rezultat tych studyów opisał w rozprawie „Ogólne uwagi nad urządzeniem kredytu dla nieruchomości miejskich“, (Berlin i Poznań, 1862). Rozprawa ta, w tłómaczeniu niemieckiem, złożona do oceny prof. Hildebrandtowi, redaktorowi „Jenajskiego rocznika ekonomicznego,“ nietylko zjednała sobie przychylną wzmiankę w tymże roczniku, ale pozyskała B-owi stopień doktora filozofii od fakultetu Jenajskiego. W rozprawie tej B. gorąco broni zasady solidarnej odpowiedzialności właścicieli domów, jako wystarczającej gwarancyi, skutecznie zastąpić mogącej kapitał zakładowy Banków hypotecznych. Zasada ta, jak wiadomo, siem lat później, wbrew pierwotnym projektom finansistów warszawskich, przyjętą została za podstawę organizacyi Towarzystwa kredytowego m. Warszawy. W końcu r. 1862, po powrocie do Warszawy

B., przyjmuje czynny udział, jako sekretarz, w ówczesnym komitecie, zawiązanym przez ks. Tadeusza Lubomirskiego, (ob.) pracującym nad zaszczepieniem idei stowarzyszeń spółdzielczych, wzoru Schultze - Delitscha, na gruncie warszawskim. — Pierwszym i jedynym owocem ówczesnych prac było założenie Spółki magazynowej stolarzy warszawskich, istniejącej do dziś dnia pomyślnie. Dalszy kilkoletni okres, jaki B. spędził za granicą, dozwolił mu uzupełnić swe studya ekonomiczno-pań-stwowe u profesorów paryskich, a następnie obeznać się z agronomią, w akademii rolniczo-leśnej w Tha-rancie pod Dreznem, co ostatnie starał się spożytkować, gospodarując lat kilka następnych w Gali-cyi. W r. 1872 powraca do Warszawy i tu, podźwi-gnąwszy się z ciężkiej kilkoletniej niemocy, poświęca się dziennikarstwu, już to w „Ekonomiście“ i „Niwie,“ już to w „Gazecie Warszawskiej,“ „Wieku,“ „Echu,“ a później w „Słowie“ zamieszczając szereg cały artykułów ekonomicznych o sprawach krajowych. W r. 1879 wydaje oddzielnie pracę: „Insty-tucye przezorności w Królestwie Polskiem,“ która, jako raport dla ówczesnego pierwszego kongresu instytucyi przezorności w Paryżu, pomieszczoną zostaje w tłómaczeniu francuzkiem w „Compte-rendu“ z tegoż kongresu. W rozprawie tej B. wówczas już gorąco nawołuje o założenie miejscowej niespeku-lacyjnej instytucyi ubezpieczeń na życie, jako brakującej korony dla krajowych instytucyi przezorności. Głos ten obecnie dopiero został wysłuchany przez założenie Towarzystwa „Przezorność“ (ob.). W r. 1882 B. bierze udział w podkomitecie organizującym pierwszy spis jednodniowy ludności w Warszawie i stara się w nim spożytkować wiadomości swoje w tym przedmiocie, nabyte za granicą. W r. 1886 wydaje: „Obraz przemysłu w kraju naszym,“ w r. 1889 wreszcie, na pamiątkę pierwszego Zjazdu krakowskiego prawników i ekonomistów polskich, przekład klasycznego dzieła Wilhelma Roschera:

W r. 1890

A. Pol.

uiy-

zużycia, a nieszkodliwość ich tak jest powszechnie znaną, że publiczność nawet bez porady lekarza bardzo obszernie je stosuje. Używane są one prze-dewszystkiem przy cierpieniach dróg oddechowych, dalej organów brzusznych, jak również przy najróżnorodniejszych cierpieniach, szczególniej t. zw. natury reumatycznej. Działanie ich polega na tein, że na skórze wywołują przekrwienie i tym sposobem mają działać odciągająco na organy odległe.—Działanie to jest bardzo problematyczne. Mają one również zmniejszać ból w częściach, dotkniętych cierpieniem. Jeżeli stosowanie B-ek ogranicza się pro-stem przystawieniem ich do skóry, to noszą one nazwę B-ek suchych. W czasach starożytnych w znaczeniu B-ek używano rogów bydlęcych, które podstawą przyciskano do skóry, a przez ścięty wierzchołek ustami wyciągano powietrze, zalepiając potem otwór woskiem. Następnie zaczęto używać B-ek miedzianych, w V wieku po Chr., pojawiają się już B-i szklane, lub kauczukowe. Najpraktyczniejsze są B-i szklane, bo najprzód najłatwiej je utrzymać w należytej czystości, a potem przy użyciu B-ek ciętych dokładnie widać, ile krwi weszło do B-i. Kształt B ek jest powszechnie znany: mają one postać zbliżoną do dzwonka lub gruszki. Rozrzedzenie powietrza w B-e osięga się za pomocą rozgrzania, pompki ssącej lub też wytłoczenia powietrza. Pierwszy sposób polega na tern, że do B-i, zbliżonej do ciała, wprowadzamy zapalony spirytus na kawałku gąbki, lub waty, osadzonej na druciku. Po kilku sekundach B-ę przystawiamy do ciała, przyczem należy zwracać uwagę, aby nie poparzyć skóry. Oprócz tego sposobu przyrządzano B-i tak, że do wierzchołka jej sklepienia przylutowywano drucik, na których zaczepiano kawałeczek waty napojonej spirytusem i ten zapalano. Czy w ten, czy w inny sposób przystawimy B-ę, wskutek rozrzedzenia powietrza i zmniejszenia ciśnienia. skóra wtłacza się w próżnę B-i, czerwienieje w następstwie rozszerzenia naczyń i tworzy półku-listą obrzmiałość. Po kilku minutach B-ę odejmujemy w ten sposób, że w pewnem miejscu u brzegu B-i paznogciem odchylamy skórę, przez zrobiony otworek wchodzi powietrze do B-i i B. odpada. Obrzmiałość ; ółkulista wkrótce się wygładza, zaczerwienienie jednak dłuższy czas pozostaje. Tylko na tych miejscach można stawiać B-i, gdzie skóra przedstawia szeroką powierzchnię. Unikać należy stawiania B. u osób bardzo chudych. Jeżeli skóra pokryta jest włosami, to należy je zgolić. U prostego ludu, zamiast B. opisanych, używają szklanek, lub garnków rozmaitej wielkości, często bardzo znacznej. Ulubionem miejscem stosowania tych przyrządów jest okolica pępkowa, przy cierpieniu wszystkich bez wyjątku narządów, pomieszczonych w jamie . brzusznej. Rozrzedzenie powietrza możemy osięgnąć zapomocą pompki ssącej, którą przystosowywa się do odpowiedniej oprawy na B-e. Wreszcie, możemy przystawić B-ę za pomocą wytłoczenia powietrza. W tym celu używane są B-i kauczukowe. Balonik kauczukowy ściskamy tak, żeby ściany jego zetknęły się z sobą. Elastyczność kauczuku przezwycięża ciśnienie atmosferyczne, tworzy się próżnia, w którą wtłacza się skóra. Chcąc dobroczynny wpływ B-i

zastosować do całej części ciała, Juuod wymyślił przyrząd, zwany butem Junod’a, przyrząd ongi szeroko znany, ale zato mało używany. Junod chorą kończynę pomieszcza w skórzanym futerale, którego górny koniec zostaje ściśle przystosowany do ciała zapomocą elastycznej opaski. W pewnem miejscu futerału znajduje się otwór, przy którym umoco-wywa się rurkę gumową; na drugim końcu rurki znajduje się pompa ssąca z manometrem. Z użyciem tego przyrządu należy być ostrożnym, gdyż wskutek wywołania na ogromnej przestrzeni przekrwienia może powstać bezkrwistość mózgu, a jako jego następstwo, zemdlenie i inne przypadłości. Oprócz B-ek suchych używane są tak zwane B-i cięte. Po przystawieniu B-ek po kilku miuutach odejmujemy je i miejsce przekrwione nacinamy mniej lub więcej głęboko baniecznikiem (ob.), a następnie znów przystawiamy B-i, w które, wskutek zmniejszonego cśnienia, wypływa krew z miejsc naciętych. Manipulacye te możemy powtarzać względnie do pożądanej wielkości miej co wego upustu krwi. 1,r F-J

Bańki, piec smolarski murowany, okrągły, kształtu jajowatego, z wierzchu otwarty, służący do wysmażania, czyli pędzenia smoły.

Bańkiewicz Wincenty (f 1861 r.), skrzypek i kompozytor muzyczny. Pisał koncerty na skrzypce z towarzyszeniem orkiestry, fantazye z tematów ludowych, utwory salonowe i t. p. Za jego staraniem została założoną szkoła muzyczna we wsi Zarubińce (pod Żytomierzem) kosztem obywatela Pruszyńskiego, w której B. wykładał naukę gry skrzypcowej, śpiewu, zasad harmonii i t. p. B. utnarł w bardzo młodym wieku.

Bańkowski j. wydał: „Klucz do chemii dla gospodarza“. (Wilno, 1864 r.), „Zadanie ziemiańskie“ (Petersburg 1861 r.), „Elementarz polski“ (Petersburg, 1861, Warszawa 1862, stereotyp Orgelbranda). Tłomaczył dzieła Milla i Thackeraya. „Encyklopedya S. Orgelbranda synów“.

Bańska Bystrzyca, niemieckie Neusohl, łac. Ne-osolium, węg. Besztercze Banya, miasto w Węgrzech, ob. Bystrzyca.

Bańskie miasto, tyle, co miasto górnicze, ob. Bań.

Baour-Lormian Piotr Marya Franciszek Ludwik, (* 1770 r.—f 1854 r.), poeta francuski, od r. 1815 członek akademii, odznaczył się jako zacięty nieprzyjaciel szkoły romantycznej i walczył przeciw niej nietylko piórem, ale nawet w r. 1829, wspólnie z sześciu innymi literatami, wystąpił do rządu z petycyą, żeby wzbronił przedstawienia sztuk romantycznych w „Théâtre français“. Oprócz satyr i liryk, wydanych między innemi p. t. „Voilées poétiques et morales“ (1811), B. napisał kilka słabych dramatów („Omasis ou Joseph en Egypte“, „Mahomet II“) i romansów („Les nouveaux martyrs“, „Duranti“), oraz przetłómaczył udatnie „Poésies d’Ossian“ (1801).

Baobab, Ob. Àdansonia.

Bapaume, miasto francuskie, w departamencie Pas - de - Calais, w okręgu Arras, przy północnej drodze żelaznej, liczy 3,017 m. trudniących się wytłaczaniem oleju z maku i rzepaku,

114

fcincyklopedy* Powszechna llnstr. T V),

jS.

J. A.

li. K.

K. J.

kiem wymiotowym.

n

si

.7.

mm

m.

dlarstwem, gorzelnictwem, wyrobem muślinu, ba-reżu, batystu, chemikalii i t. d. W historyi B. pamiętne jest bitwą dwudniową w roku 1871 (2-go i 3-go stycznia), między północną armią francuską pod generałem Faidherbe’m, ciągnącą na pomoc oblężonej twierdzy Péronne, a prusakami pod dowództwem gen. Goebena. Po bitwie, w której z obu stron padło 3,200 łudzi, francuzi zmuszeni byli cofnąć się do Arras i Douai, nie osiągnąwszy zamierzonego celu zbliżenia się do Paryża.

Baphia (Afzel.. w Lodd. Bot. Cab., IV, t. 367). Drzażdża. Rodzaj należący do rodziny Strąkowych-Motylkowych, plemienia Szupinowych (Sophoreae), z którego znanych jest sześć czy siedm gatunków, żyjących w podrównikowej Afryce. Są to drzewa lub krzewy o liściach naprzemianległych, jednoli-steczkowych, opatrzonych w przylistki, o kwiatach białych lub żółtych, samotnych lub zebranych w wiązki w kątach liści, albo też ułożonych w małe grona wierzchołkowe. Owocem jest strąk równo-wązko-lancetowaty lub sierpowaty, otwierający się w dwie łupiny, zawierający ziarna kuliste lub jajowate. Najważniejszemi są gatunki: B. nitida z Siéra Leone i B. laurifolia H. Bn. z Gabonu. Drewno ich posiada przyjemną woń fijołków, znane pod angielską nazwą Cam-wood, jest bardzo poszukiwane do robót stolarskich, galanteryjnych, zawiera ono materyę barwiącą, używaną w Anglii do farbowania na kolor czerwony.

Baptai. Stowarzyszenie religijne, założone w Atenach pod orędownictwem Alcybiadesa i jego towarzyszów rozpusty. Czciło ono szczególniej boginię tracką Kotttyo, której kult bardzo był podobnym do kultu Matki bogów. Nazwa pochodzi od zanurzania się w wodzie (ßowrctCco), któremu poddawali się członkowie, niby środkowi oczyszczenia. Inne obrzędy zdają się przedstawiać samą tylko rozwiązłość: orgie nocne, pląsy wyuzdane, przy dźwiękach bębnów i rymbów, inicyacya z Dyonizosem i Kotyttą, oto główne rysy, zaznaczone w ułamkach jednej z komedyi Eupolisa (Fragm. comic. graec. str. 157), a przypomniane w 92 wierszu Juvenalisa satyry drugiej. Stowarzyszenie to, żywo chłostane na teatrze przez Eupolisa, nie trwało, zdaje się, dłużej, jak do skazania Alcybiadesa (Foucard: „Des assoc. rél. chez les Grees“, str. 57—60).

Baptanodon Marsh, (paleont). Rodzaj gadów z rodziny rybojaszczurów (Iditliyosauridae), bez zębów, co najwyżej z zaczątkowemi zębami u młodych okazów; wszystkie kości kończyn, z wyjątkiem ramieniowych i udowych, składają się z okrągłych krążków. Znaleziony w górnych warstwach jurajskich Ameryki północnej. Gatunek B. natans Marsh, z górnej jury Wyomingu.

Baptisia. (Vent, Dec. Gen., 9). Brat w a, Bap-tyska. Rodzaj roślin należących do rodziny Strąkowy ch-Mo tyłkowych, plemienia Truszlowych (Poda-lyrieae), złożony z roślin zielnych, trój listkowych, opatrzonych w przylistki różnej wielkości. Kwiaty żółte, błękitne lub białe, zebrane w grona wierzchołkowe lub przeciwległe względem liści. Owocem jest strąk jajowaty lub prawie kulisty, zawierający ziarna często z osnówką. Baptyski są właściwe Ameryce północnej. Znanych jest 12 gatunków. Niektóre z nich, szczególnie B. australis. R. Br. (Podalyria australis Vent) i B. minor Lehm, bywają czasami hodowane w Europie, w ogrodach, jako rośliny ozdobne. Lecz najważniejszą jest B. tindoria R. Br., przez Linnego nazwana Sophora tindoria, a przez Willdenowa Podalyria tindoria. Rośnie ona w Stanach Zjednoczonych, w lasach piaszczystych. Wszystkie jej części, bogate w barwnik niebieski, są używane w Ameryce północnej w miejsce indychtu. Korzeń, zwany pospolicie korzeniem dzikiego Indychtu, z wierzchu jest ciemnobrunatny, wewnątrz zaś żółty: posiada on zapach słaby, smak ostry i mdły. W małych dawkacn używa się jako środek antiseptyczny, ściągający, lecz w większych dozach jest gwałtownym środ-

J. A.

Baptisterium, wyraz pochodzenia greckiego, w różnych czasach, różne posiadał znaczenie. Grecy mianem B. oznaczali pewien oddział łaźni, w którym opłukiwano się przed wyjściem. U rzymian było to pomieszczenie w łaźniach ogóluych (thermae), w któ-rem urządzone były b a s s e n y (ob.) do pływania (cella frigidaria). B-a rzymskie miały zwykle formę cylindryczną, i o ile nie stanowiły całości z budynkiem głównym, kopulaste miały przykrycie. Ruiny tego rodzaju B-ów odkopano w Pompei. W świeci©

mm

Bal

Fig. 262. Wnętrze baptisterium pompejańskiego.

chrześcijańskim nazwą tą mianowano oddzielne budynki, niekiedy znacznych rozmiarów, z kopulastem przykryciem, w planie formę koła lub wielokąta posiadające, a przeznaczone za miejsce dopełniania aktu Chrztu św. W tym celu B. zaopatrzone było w zbiornik, zwykle prostokątnej figury, o trzech stopniach zejścia, napełniony wodą, w którym stawali * ci, którzy nowo przyjętymi mieli być do kościoła chrześcijańskiego. Obrzęd ten dopełniany był zwykle w tygodniu Wielkanocnym i w dzień Zesłania Ducha św., przez biskupa. Ze względu na publiczny charakter obrzędu wynika, iż budowa B-ów odnosić się może do czasów upaństwowienia religii chrześciań-skiej przez Konstantyna W-go, ze względu zaś na osobę, dopełniającą obrzędu, łatwem jest do wytłoma-czenia, dlaczego miejsce, na ten cel przeznaczone, znajdowało się w blizkości kość. katedral.,B-ya,jako budowle kościelne specyalnego przeznaczenia, wznoszone były tylko do XI-go wieku. Zwyczaj chrztów zbiorowych, w pewnych określonych peryodach czasu, zmienionym został, a natomiast w rytuale kościelnym zaprowadzono obowiązek chrztu nowonarodzonych, którego dopełniano w większych kościołach, zwanych „ecclesia baptismalis.“ Z zaprowadzeniem tej zmiany, miejsce B-ów zajmują chrzcielnice (ob.), które obecnie znajdować się już mogą we wszyst-tego obrzędu zasadę swego wyznania wiary, która chrzest poprzedzać powinna. Z istniejących jeszcze zabytków B-ów wymienić należy: w Rzymie (Loretańskie), we Plorencyi, Pizie i Rawennie. Z wyżej wymienionych, B-um w Pizie na szczególniejszą zasługuje uwagę, nie tylko ze względów architektonicznych zewnętrznych, ale i oryginalnych warunków akustycznych wnętrza, które jako wypadkowo fenomenalne uważać należy, kilka bowiem tonów głosu, wyśpiewanych w środku tego B-um, odzywa się echem, imitującem do złudzenia cały chór śpie-

W*«»?-''¹!.K < HtTeF. ®W    W®'I™

lug

1; V

mmmmm

Wpili

P-r T'"

MII

hi

fili

lût

Fig. 263. Baptisterium w Pizie.

kich bez wyjątku kościołach. Z jjjpo wyższych wzglę- j waków, niknący stopniowo, trwający jednak dość dów pamiątkowych, B-yów szukać należy tylko w da- i długi przeciąg czasu.    E- D-

wnem państwie rzymskiem, wschodniem i zachodniem. j Baptyści, (z greckiego ßaimanfc=ehrzeiciel) Ludy środkowej Europy, na wiarę chrześciańską na- ! sekta religijna kościoła ewangelickiego, przy po-wracane, ze względu na masy, chrzczone były | wstaniu swem zwana Anabaptystami (ob.), czyli w rzekach; po zaprowadzeniu zaś organizacyi ko- nowochrzczeńcami, jako nie uznająca chrztu nie-ścielnej pomiędzy nowonawróconymi, dopełnianie mowląt i wymagająca od zwolenników swoich chrztu niemowląt uczyniło budowę B-ów zupełnie wznowienia tego sakramentu, i to przez zanurzenie bezcelową. Zwyczaj chrztu dorosłych w zbiornikach, w wodzie. O początkach tej sekty i o jej prześla-znajdujących się w gmachu kościelnym, zachowała j dowaniach była już mowa w artykule o anabapty-jedna tylko sekta babtystów (ob.), przywiązując do stach. Później rozszerzyli się głównie w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn., oraz w Afryce, Indyach wschodnich i Chinach, gdzie mają swoje stacye misyjne. W Anglii, ze wszystkich dyssydentów, po kongregacyonistach, są najliczniejsi, na stałym zaś lądzie Europy wielu jest B-ów we Francyi, Niemczech, Danii, a zwłaszcza w Szwecyi. Pierwsza ich gmina w Niemczech powstała r. 1834 w Hamburgu, gdzie dziś mają główne swoje ognisko, i gdzie zbierają się na synod z całych Niemiec.

północnej 2,522,321, w Indyach 180,000, ogółem wszystkich 11,000,000.— „Ottuv słownik naućny“,— „Encyklopedya S. Orgelbranda Synów“.

Bar, miasteczko w gub. Podolskiej, pow. Laty-czewskim (dawniejsza ziemia Latyczewska województwa Podolskiego), na lewym brzegu Rowu (prawy dopływ Bohu), 18 w. od Wołkowiniec, sta-cyi dr. żel. Podwołoczyska—Odessa, ma kościół katolicki św. Mikołaja, dwie cerkwie, kilka garbarni, prowadzi nieznaczny handel, i liczy około 9,000

Zrazu prześladowani, dopiero w 1858 r. pozyskali tolerancyę. U nas, w drugiej połowie w. b. znaleźli m-ców. Parafia katolicka należy do dekanatu mo-także zwolenników głównie między ewangielikami, hylewskiego i obejmuje 5500 wiernych. B. nosił a po części i między katolikami rzymskimi, ale pierwotnie nazwę Rów, dzisiejszą nadała mu żona tylko niemcami; śród ewangelików polaków i litwi- Zygmunta I, Bona, na pamiątkę dziedzicznego księ-nów powodzenia nie mają, mimo że dość znaczna stwa Bari we Włoszech. Jej staraniom zawdzięcza-ich liczba i centralna stacya misyonarska znajduje ło miasto liczne swe przywileje, które przyczyniły się w Kłajpedzie. Należąc w gruncie do kościoła re- się do rozwoju jego handlu i dobrobytu,—Bona

Mm*?

/S

T,

iVl

V,

-VA

Idj

m

'■ 3

Kl

'A

mm

||fi;

'--.f

'•> A )

'    -.w

ii

■fill

L¹ • * *

Ii * Ï.ï

i:sn

:a

" ‘2' <Ł ^

mm

nmm**

•I

Pt

,z^5'-aa2L~~~I

ÊË

igiumuł¹

ji

llfI',";¹'

-,ł

Ü A LA

ait:.

Fig. 264. Ruiny zamku, kościół i szkoła w Barze (Kopia z Albumu Napoleona Ordy).

1610 Stanisław Żółkiewski, komendant twierdzy, zakłada kolegium jezuitów, które w r. 1781 przeszło pod zarząd Bazylijanów. Z dawnych świątyń i klasztorów po franciszkanach pozostały gruzy, w bazylijańskim klasztorze mieści się szkoła, założony przez X. Marka kościół karmelitów nie był skończony i mury jego stoją pustkami, kościół dominikański zamieniono na farę, a zamek w ruinie. B. po wielekroć ulegał klęskom wojennym: w 1452 r. palą go tatarzy, w wojnach kozackich przechodził kolejno w. ręce polaków, kozaków i tatarów— w 1648 r. zdobywa miasto Krzywonos i mieszkań-

formowanego, B. w r. 1691 rozpadli się na dwa j również wzniosła obronny zamek, otoczyła go wa-stronnictwa: na rygorystów, (Particular albo j łami i uczyniła z B-u pograniczną twierdzę. W roku Regular Baptists), trzymających się nauki Kalwina o predystynacyi oraz synodu dortrechckiego, i umiarkowanych (General, albo Free-Will-Bap-tists) zasad arminiańskich. Prócz tego, są i pomniejsze sekty: Seventh-Day-Baptists, (B. siódmego dnia), którzy święcą sobotę, Six Prin-ciples Baptists (B. sześciu zasad), którzy odrzucają wszelkie wyznanie wiary, prócz nauki, zawartej w liście VI w. 1—2 do żydów. B. w ogólności są zgromadzeniem niezależnem, tworzą wsze-lakoż unię, utrzymującą ostrą karność kościelną; mają swoje towarzystwa biblijne, biorące ważny udział w dobroczynności wewnętrznej i w misyach | ców w pień wycina,— następnie zajmują je turcy zewnętrznych (wpośród pogan). Liczba B-ów w Anglii | 1672 r., lecz Sobieski odbiera im Bar w 1674 r jest 250,000, w Niemczech 28,000, w Ameryce | mimo to, turcy zdobywają go ponownie i dzierżą

And: S.

•«g

My

rl.

mi

ii

">

And: S.

do 1699 r. W zeszłem stuleciu B. stał się sławnym przez zawiązanie konfederacyi w d. 9 lutego 1768 roku (ob. Polska—dzieje).

Bar, włoskie Antivari, starożytne Antibarum, miasto czarnogórskie w pobliżu m. Adryatyckiego, u stóp góry Rumia (1593 m.), stacya parowców Lloyda austryackiego, dawna siedziba arcybiskupa katolickiego (przeniesiona do Skodry-Skutari nad j ez. t, n.), ma starą cytadelę i około 2000 m-ców, przeważnie serbów, prowadzących handel solą, tytoniem i zbożem, w tym jedynym porcie czarnogórskim. B. zdobyty był przez turków w r. 1573 i w ich władzy pozostawał przeszło 300 lat—aż do r. 1878 w którym, d. 10 Stycznia po dwumie-sięcznem oblężeniu, wzięli go szturmem czarnogór-cy. Podczas wojny włoskiej 1859 r. w tutejszym porcie zgromadziły się floty: francuska i włoska, operujące przeciwko Austryi.    * And-s-

Bar, nazwa kilku miast francuskich, z tych ważniejsze: 1) B. le Duc, (w średnich wiekach Barrum i Barrum Ducis), w czasie gdy było głowiłem miastem hrabstwa Baru), stolica departamentu Mozy, na lewym brzegu rz. Ornain (z *sy-stematu Sekwany przez Marnę) skąd nazywa się także B. sur Ornain, i przy kanale łączącym Ren z Marną, 189 metr. nad p. m., stacya wschodniej dro-

mm.

jpjpss ;Jh1I • ’Esh’iF

,j

fftff

Fig. 265. Kościół św Piotra w Bar-lc-Duc.

gi żelaznej, 15,988 m-ców. Jest siedliskiem najwyższych władz departamentalnych, prowadzi handel winem szampańskiem i konserwami owocowemi, posiada liceum, seminaryum nauczycielskie, muzeum, bibliotekę (20,000 t.) oraz liczne fabryki, jakoto: szkła, porcelany, farbiarnie, tkalnie wyrobów ba-

wełnianych, fabryki obić, posadzki i t. p. Dolna część miasta jest nowszą i mieści w sobie wybitniejsze gmachy, jak ratusz, trzy kościoły, synagogę,—gdy tymczasem starożytniejsza dzielnica znajduje się na zboczu wzgórza i między wielu dawne-mi budowlami zawiera piękny kościół św. Stefana, z ciekawemi zabytkami sztuki średniowiecznej.— Tu urodził się marszałek Oudinot (1707) i marszałek Exelmanns (1775), obaj uczczeni pomnikami. Ze starożytnego zamku na wzgórzu, panującem nad całą okolicą, piękny widok na miasto i dolinę rzeki. Okrąg B. le D. składa się z 8 kantonów i ma 81,166 m-ców na 1438 km. Q. 2) B. sur Aube, stolica okręgu t. im. w departamencie Aube, na prawym brzegu rzeki Aube i przy drodze żelaznej Troyes-Chaumont, posiada garbarnie, dy-stylarnie, fabryki octu, gwoździ etc. prowadzi handel winem i zbożem, 4435 m-ców. Z dawnych budowli zasługują na uwagę dwa kościoły z XII w. resztki dawnych murów miejskich i starożytny most z kaplicą, wzniesioną na miejscu, skąd na rozkaz Karola VII, Aleksander Burbon strącony był do rzeki w 1441 r. W 1814 r. stoczyły tu wojska sprzymierzone dwie bitwy z cofającą się armią Xapoleona—w pierwszej, 24 stycznia, zwyciężył marszałek Mortier, w drugiej d. 27 lutego poniósł klęskę marszałek Oudinot. Jest to starożytna Se-gessera, średniowieczne Barnim ad Albim. Okrąg B. s. A. dzieli się na 4 kantony i ma 1014 km. □ oraz 38,896 m-ców. Z) B. sur Seine, stolica okręgu w departamencie Aube, na lewym brzegu Sekwany, przy drodze żelaznej Troyes-Chatillon, ożywiony handel drzewem, winem i wełną, fabryki szkła i papieru, dystylarnie, starożytny most na Sekwanie, 2651 m-ców. 3 lutego 1814 porażka sprzymierzonych przez gen. Michel a, dowódcę starej gwar-dyi. Okrąg B. s. S. dzieli się na 5 kantonów i ma 43,033 m-ców na 1231 km. □.

Bar, pierwiastek chemiczny, ob. Baryt.

Bar Hebraeus, ob. Abulfaradi.

Bar-Kochba czyli Bar-Kocheba, brzmieć musiało: Bar-Koziba co znaczy: z miasta Koziby czyli Kezib, położonego pomiędzy Tyrem i Akką, a według Renana Bar-Kozeba—„Syn Gwiazdy“. Imię to przybrał niejaki Szymon, wódz powstania żydów w Palestynie (131—135), aby uchodzić w przekonaniu ludu za Mesyasza, przepowiedzianego przez Ba-laama (ob.), w słowach następujących: „wznidzie gwiazda z Jakóba i powstanie laska z Izraela, i pobije książęta Moab, i spustoszy wszystkie syny Seth.“ (Numeri XXIV. 17). Było to za cesarza rzymskiego Adryana (ob.) który, zwiedzając Judeę, kazał odbudować Jeruzalem, ale zabronił tam wstępu żydom; kto z nich chciał płakać na zwaliskach swojej ojczyzny, złotem okupywać musiał prawo do tego. Żydzi więc, którzy, z rozkazu tegoż cesarza, użyci byli do wyrabiania broni, za podnietą znakomitego rabbi Akiby (ob.) podnieśli potężny rokosz, a na czele jego stanął B. K. Wyparł on wkrótce rzymian z Jeruzalem, ogłosił się królem, a nawet bić kazał swoje pieniądze, i dalej walczył tak pomyślnie* że zwycięztwami swemi sięgnął po za granice Palestyny właściwej, opanował 50 miast i wiele wio-

sek. Straszna to była wojna, żydzi ją prowadzili z wściekłością niewolników, mszczących się nad ujarzmicielami swoimi, pastwiąc się nad wrogami w sposób najokropniejszy, pijąc ich krew i pożerając ciało. Ale wódz Adryana, Juliusz Sewer, koniec temu położył i straszliwy wziął odwet. Pięćdziesiąt warowni i 980 miasteczek zburzono, zginęło 180,000 hebrajczyków z bronią w ręku, a niewiadomo ile od głodu i nędzy, z tych zaś, którzy przeżyli, jednych posprzedawano na targu za niewolników, drugich zagnano do Europy, najwięcej do Hiszpa- Lamiraulfa). nii. Sam B. K. miał zginąć przy zdobyciu przez rzymian - twierdzy Bettar. Było to już, z wyjątkiem kilku małej wagi poruszeń, ostatnie powstanie żydów,—terroryzm rzymian utrzymywał ich w uległości.—Jerozolima otrzymała nazwę: Aelia Capi-tolina. Na miejscu dawnego kościoła jerozolimskiego wzniesiono świątynię pogańską, drugą zaś na grobie Chrystusa, a dla odstręczenia żydów od tego miasta, wyrzeźbiono wieprza na bramie, wiodącej do Betleem. Graetz: „Gesch. d. Juden“ t. IV. Salzer: „Der Aufstand des Bar-Cochba“. 1877. Deren-bourg „Quelques notes sur la guerre de Bar-Koze-ba“, 1878. Du ruy „Hist, des Romains“ t. V. 1883. *

teozę B., a d. 30 t. m. odbyła się na cześć jego uroczystość w Awinionie; J. Chenier uczcił bohaterstwo jego hymnem pochwalnym, a sławili go także: Ranxin, T. Rousseau, Andrieux i Leonard Bourdon. Chwała jego nie przebrzmiała dotychczas: dnia 11 września 1881 r. miasto rodzinne wzniosło mu posąg, a jednej z ulic w Paryżu dano jego nazwisko.— Gustaw Bord w „Revue des questions historiques“, legendę o Franciszku B. poddał ścisłemu rozbiorowi krytycznemu. („Grande Encyclop. Frań.“

Bara Juliusz, (* w Tournay 1835 r.), belgijski mąż stanu; w brukselskim wolnym uniwersytecie otrzymał stopień doktora-agregata za rozprawę pod t. „Essai sur les rapports de l’Etat et des religions au point de vue constitutionnel“. Wybrany na reprezentanta do Izby przez rodzinne miasto, zasiadł na ławach stronnictwa liberalnego i zasłynął wkrótce jako głęboki znawca prawodawstwa i niepospolity mówca. Brał czynny udział we wszystkich ważniejszych rozprawach i między innemi był sprawozdawcą komisyi, która zadecydowała oddanie państwu zarządu scypendyów szkolnych, znajdującego się w rękach duchowieństwa. Mając lat 29, został ministrem sprawiedliwości i talentem swoim i pracą okazał się być godnym tak wysokiego stanowiska. Senat był mu przeciwnym; gdy B. przeprowadził przez Izbę poselską prawo, znoszące karę śmierci, i prawo „habeas corpus“, Senat je zwalił. Wybory w r. 1870 dały znów władzę stronnictwu katolickiemu; B. wystąpił z całą energią do walki, i interpelacyą swoją w sprawie Deckera, skompromitowanego przez bankructwo Langrand-Dumonceau, spowodował upadek mini-steryum Anethana. Po wyborach w r. 1878, które powołały do steru państwa stronnictwo liberalne, B. odzyskał tekę sprawiedliwości i zachował ją przez sześć lat. Od d. 15 czerwca 1884 r. nosi tytuł ministra stanu. W szeregach liberalnych B. cieszy się niezmierną popularnością, a partya przeciwna, jakkolwiek się go obawia, ceni go wielce za zdolności i bezinteresowność, jakich ciągłe daje

Baraba. Ob. Barabińskie stepy.

Barabas v. Barabasz Mikołaj, malarz węgierski (* 1810 r. w Markosfalwie), kształcił się w Wiedniu, potem w Rzymie, gdzie wydoskonaliwszy się w swoim zawodzie, osiadł w Buda-Pesz-cie. Zasłużył się wielce przez założenie towarzystwa sztuk pięknych, którego jest wice-prezesem; słynie jako wyborny portrecista i malarz rodzajowy; podróżował po całej Europie i odtworzył znakomitym swym pendzlem mnóstwo osób wybitnych, jak np., między innemi, cesarza Franciszka Józefa, ar-cyksięcia Józefa, hr. Szehenego, Kossuta, Liszta, śpiewaczkę Van Hasselt-Barth, tragika I. Aldrige i t. d. Od r 1834 jest członkiem Akademii pesz-

Bara Franciszek Józef (błędnie zwany niekiedy Barra), (* 30 lipca 1779 w Palaiseau, w dep. Sekwany i Oise’y—poniósł śmierć bohaterską 7 grudnia 1794 pod Cholet, w Wandei). Mając zaledwie lat trzynaście, uniesiony żądzą gorącą służenia sprawie rzeczy pospolitej, lubo zamłody jeszcze na żołnierza, przystał do generała Démarrés, walczącego z wandejczykami, i jako huzar towarzyszył mu we wszystkich potyczkach, starych wojaków zdumiewając swoją odwagą; raz nawet zmógł i pojmał dwóch wandejczyków, którzy byli uderzyli na niego. Aż nareszcie 7 grudnia 1793 roku, obsko-czony przez nieprzyjaciół, z dwoma końmi, które luzem prowadził, wolał zginąć, niźli się poddać i zawołać: „vive le roi“; jakoż, wykrzyknąwszy: „vive la république“, poległ pod ich razami. Démarrés, w entuzyastycznych wyrazach donosząc o tern ministrowi wojny, prosił konwencyę o opiekę nad ukochaną matką oraz młodszem rodzeństwem dziecka- dowody, bohatera. Zgromadzenie, wobec którego sam Robespierre z trybuny sławił heroizm paholęcia, żądając, aby zwłoki jego złożono w Panteonie, gorąco przyklasnęło temu żądaniu, na wniosek zaś Barère’a uchwaliło, aby na koszt rządu wykonać i rozesłać po wszystkich szkołach elementarnych ryciny, przedstawiające, jako wzór do naśladowania młodzi francuskiej, bohaterstwo i synowską miłość Franciszka B. Ani jedna, ani druga uchwała skutku nie odniosła, nie brakło wszakże innych dowodów uwielbienia i części: d. 10 prairiala przyjmowano w sali Konwencyi deputacyę gminy i towarzystwa „de Sceaux l’Unité“, z wieńcami i z posągami Franciszka B. i Agrykoli Viala, której towarzyszyli: matka, brat i siostra pierwszego, a na propozycyę teńskiej.

Barabasz, mężobójca, który znajdował się w wię-

Charlier’a konwencya uchwaliła, aby rodzina bohatera otrzymała uścisk bratni od prezydenta i zajęła zieniu w Jerozolimie, podczas kiedy Chrystusa sta-miejsce u jego boku, co też spełniono. Toż samo ; wiono na sąd przed Piłatem. Na uroczysty dzień d. 13 prairiala powtórzyło się w klubie jakobinów; | paschy, zwykł był wielkorządca uwalniać jednego d. 17 messidora teatr ulicy Feydeau wystawił apo- więźnia, któregoby lud zażądał; tym razem, na

M. 0.

f 1809).

3,000 dusz płci obojej.

pytanie Piłata, czy ma uwolnić Barabasza, czy też Jezusa, lud jednym głosem zawołał: Barabasza.— Orygeues powiada, że w wielu egzemplarzach ewan-gielii znajduje się, jakoby B. nazywał się także Jezusem; jakoż w tłómaczeniu armeńskiem napisano: „którego chcecie, wypuszczę wam: Jezusa Barabasza, czy Jezusa, którego zowią Chrystusem.

Barabasz V. Barabaszeńko Jan (f 5 maja 1648), dowódzca kozaków. Jako pułkownik czer-kaski kozaków regestrowych, przyjazny Rzplitej i pewnego wpływu na Niżu dnieprowym, wysyłany był w poselstwach parę razy do króla Władysława

IV-go. Pierwszy raz, wraz z głośnym później Chmielnickim, stawał przed królem w r. 1635, na zamku warszawskim „z powinszowaniem imienin“ i skargami, tudzież ' prośbą o obronę od różnych miejscowych ucisków. Prawdopodobnie należał i do tej deputacyi -kozackiej, która obecną była w roku 1633 na koronacyi królewskiej. Władysław IV poczynił wówczas kozakom pewne obietnice, których wyrazem był przywilej, wręczony deputacyi. Później, gdy Władysław pragnął urzeczywistnić zamierzoną wyprawę turecką i porozumieć się z kozaczyzną, wezwał przedniejszych z Niżu dnieprowego* (w r. 1646). Przybyli na wezwanie: B., wówczas jeszcze setnik czerkaski, Iwan Iliasz Ormianczyn (zwany Eliaszem, lub Eliaszenko), Nestoreńko i Bohdan Chmielnicki. Na naradach, które tajemnie w gronie zaufanych prowadził król z wysłańcami, postanowiono, iż regestr kozaków ma być powiększony do 12,000 głów, a na jego czele stanie B. w charakterze hetmana, czy też, jak inne twierdzą podania, Chmielnicki. Wtedy również Władysław wezwał kozaków do morskiej wyprawy przeciw turkom: przyjęli propozy-byę z radością i otrzymali od króla 6,000 talarów na flotylę rzeczną, z 60 statków złożoną, a wreszcie przywileje i listy, tudzież klejnoty hetmańskie (chorągiew z orłem, buławę kosztowną). Listy królewskie i przywileje B. przechowywał u siebie, w Czehrynie. Chmielnicki, mając zamiar wystąpić zbrojnie przeciw Rzplitej, dowiedział się od B-a, gdzie przechowuje owe dokumenty i kazał je wykraść, aby niemi lud burzyć. Po zbrój nem wystąpieniu Chmielnickiego, podczas gdy Stefan Potocki ciągnął przeciw niemu w głąb’ „pól dzikich“ lądem, i zna-’ lazł klęskę nad Żółtemi Wodami, jednocześnie przeciw rebeliantom z falą dnieprową płynęli kozacy regestrowi, pod dowództwem B-a. Ale podnieśli rokosz, zabili wodzów swych: B-a i Iliasza, i zamiast iść na zniesienie Chmielnickiego, połączyli się z jego obozem. Dnia 4 maja 1648 r. miał miejsce ów rokosz regestrowych na wodach Dniepru, a nazajutrz B., Iliasz, wraz ze starszyzną kozacką, jako wierną Rzplitej, wymordowani zostali (List Krzyszt. Grodzickiego, dowódzcy Kudaku, do hetm. Mikoł. Potockiego, z d. 9 maja 1648 r.).

Barabaud J a k ó b, francuski malarz zwierząt, a przedewszystkiem kwiatów (* 1772 Malował ptaki do czasopisma Le Vaillant’a, oraz do wielkiej publikacyi, wydawanej przez komisyę egipską; najznakomitszemi wszakże są te, które zdobią dzieło „Jardin de Plantes“. Na dwa lata przed śmiercią zamianowany został przez Napoleona I-go nauczycielem rysunków w szkole sztuk pięknych w Lugdunie.

Barabbino Szymo u. Rodem z Valle di Pol-cevera, znakomity malarz, uczeń Bern. Castello, względem którego tyle okazywał zawiści, że aż ten wydalić go musiał. Poczem B. malował w Nun-ziata del Luastato. Zasługi jego uznano po raz pierwszy w Medyolanie, gdzie malował do świątyń i pałaców. Powodowany chciwością B. trudnił się handlem. W więzieniu za długi, ze zmartwienia, życie zakończył. Najświetniejszy okres działalności jego artystycznej przypada na r. 1620.

Barabińskie stepy, w Syberyi zachodniej, między Obią i Irtyszem, ograniczone na południu zboczami Ałtaju, a na północy 56° równoleżnikiem. Jest to nieprzejrzana równina, lekko pochylona ku zachodowi, wzniesiona średnio 150 m. nad p. m;. żaden pagórek nie przerywa jednostajności płaszczyzny, żaden kamień nie sterczy na powierzchni gruntu, złożonego z czarnozieinu, gliny lub torfowiska. Niezliczone jeziora, których część zaledwie obejmują zwykłe mapy, pokrywają rozległą tę płaszczyznę; do nich, w leniwym biegu, uprowadzają wodę stepowe rzeki i strumienie, i giną w nich na zawsze, nie mając dość zasobów i odpowiedniego spadku, by się dostać do Irtysza lub Obi;^— przyczynia się do tego i nadzwyczajna suchość klimatu, pochłaniająca znaczną ilość wilgoci. Z tern wszystkiem cała ta kraina nie ma na sobie wyłącznej cechy stepu, nie brak jej bowiem wód stojących i bieżących, ani też lasów, które w stepach prawdziwych nie znajdują się wcale. Okolice z glebą czarnoziemną przydatne są wielce dla rolnictwa,—torfowiska zaś, silnie przejęte wilgocią, pokrywają się latem nader bujną trawą, która wy-wołaćby musiała rozwój hodowli zwierząt domowych na wielką skalę, gdyby szkodliwe czynniki klimatyczne nie stały temu na przeszkodzie. Zabójcze wyziewy z licznych jezior i bagnisk nadbrzeżnych są źródłem zarazy syberyjskiej, a chmary much i komarów—plagą ludzi i bydła. To też osady ludzkie zjawiają się tylko na krawędziach stepu, nad brzegami większych rzek oraz tani, gdzie warunki miejscowe nie dla pasterskiego, lecz dla rolniczego życia są przyjazne. Po lecie, w któ-rem upały dochodzą do 37° G. następuje surowa i śnieżna zima, z ostrym wiatrem północnym i z tak wielkiemi mrozami, że w nich drzewa pękają;— z tego to głównie powodu hodowla drzew owocowych zaprowadzić się nie daje. — Północną część stepu przecina droga handlowa i wojskowa z Omska przez Kaińsk do Koływania,—ta okolica jest też najlepiej zaludniona,—gdy tymczasem część południowa, bezleśna, nie ma prawie mieszkańców. Oprócz rossyan, głównych osadników kraju, zajmujących krawędzie B-ch s-ów, koczują tu Barabińcy, należący do szczepu tatarskiego;—wyznają oni islam i liczą około

And. S.

Barabra ob. Berabra,

Barack Karol August (* 1827), giermanista niemiecki, ogłosił drukiem wiele rękopiśmiennych

And-S.

And. S.

And. S.

W 1810 r.

zabytków literatury średniowiecznej, np. „Des Teu fels Netz“ (1863), „Zimmerische Chronik“ (1868 — 69) i t. d W r. 1870-ym, po zajęciu Strassburga przez wojska niemieckie, wydał patryotyczną odezwę do narodu, żeby pośpieszył drogą ofiarności publicznej odnowić w tern mieście zniszczoną bibliotekę; odezwa poskutkowała i B., w nagrodę za swoje zabiegi, mianowany został jej naczelnym bibliotekarzem, a obok tego i profesorem nowo-zało-żonego tamże uniwersytetu.

Baracoa, najstarsza osada hiszpańska na wyśpię Kubie, założona w 1512 r. przez Diego Velasqueza na wschodniem wybrzeżu, była długi czas głównem miastem, dziś podupadła, liczy zaledwie 3,000 m-ców, zajmujących się uprawą drzew owocowych, zwłaszcza południowych.

Baracu Jan (* 1772—f 1848), poeta rumuński, urzędnik magistratu w Braszowie; poezye jego cieszą się wielką popularnością, dla prostoty i lekkości stylu; celniejsze z nich są: „Powiastka o Argi-rze i pięknej Helenie“ (Sybiń, 1800) i „Upadek Jerozolimy“ w 8 pieśniach (1821).

Barada, rzeka w Syryi, ma źródła w Antyli-banie, płynie z razu ku południowi, międzygórską doliną szeroką, przez którą w starożytności wiodła droga z Damaszku do Heliopolis (Baalbek), wyłamuje się następnie doliną poprzeczną ku wschodowi, przecina Damaszek i w odległości 30 km. na wschód od tego miasta ginie w stepowem jeziorze Balir-el-Ateibeh, ubiegłszy około 120 km. Jest to biblijna A ban a (wiecznie płynąca), a Bardines Greków, którzy dawali jej nadto przydomek: Chry-sorrhoas=złotem płynąca.

Baradere, pierwotnie osada missyjna jezuitów założona 1589 r. dziś znaczne miasto handlowe w rzeczypospolitej Argentyńskiej, w stanie Buenos Aires, na prawym brzegu jednego z ramion dolnej Parany, połączone ze stolicą za pomocą drogi żelaznej, stacya ożywionej żeglugi parowej, około 8,000-mców.

Baradla, ob. Achtelecka jaskinia.

Baragnon Ludwik (* 24 listopada 1835 r.), mąż stanu francuski, wybitny przedstawiciel stronnictwa legitymistycznego, po zamachu grudniowym stanął w szeregach opozycyi zachowawczej przeciw drugiemu cesarstwu Podczas wojny 1870 r. brał udział w obronie narodowej w charakterze radcy municypalnego rodzinnego swego miasta, Nîmes; następnego roku, obrany do Zgromadzenia Narodowego jako deputowany departamentu Gard, głosował w Bordeaux, potem w Wersalu, ze stronnictwem monarchicznem. Agitował 1873 r. na rzecz hr. Chambord’a, do którego wyprawiony był do Frohsdorfu z adresem wiernopoddańczym. Przyczynił się do upadku Thiers’a (maj, 1873) i nagrodzony był przez monarchistów urzędem sekretarza stanu do spraw zagranicznych w reakcyjnym gabinecie Broglie’go (listopad t. r.). Po zamachu nieudanym monarchistów, w d. 16 maja 1876 r., usunął się od agitacyi politycznej, zasiadając odtąd w senacie, gdzie zaliczony został 1878 r. do liczby senatorów dożywotnich.

Baraguay d’Hilliers Ludwik, generał fran-cuski (* 1764 r. w Paryżu — f 1812 w Berlinie). Potomek znakomitego rodu, ukształcony niepospolicie, wstąpiwszy w młodych leciech do wojska, mimo to aż do r. 1789 był tylko porucznikiem w pułku alzackim, i dopiero rewolucya francuska, której zasady szczerze i odważnie wyznawał, otwarła przed nim świetną karyerę wojskową. Zostawszy adju-tantem Crillona, Labourdonnaye’a, a następnie Cus-tine’a (1792), odbył z odznaczeniem się kampanię w Palatynacie, uzyskał stopień generała brygady (1793) i okazał tak wysokie zdolności organizatorskie i strategiczne, że rząd powziął był zamiar zamianować go ministrem wojny. Wpa ił wszelakoż w niełaskę wrazz Custine’m i zosta ł uwięzionym (w listopadzie 1793); uniewinniony przez trybunał rewolucyjny (w lipcu 1794), wrócił do służby, jako szef sztabu w armii wewnętrznej. Za dyrektoryatu, odkomenderowany do armii włoskiej, otrzymał dowództwo w Lombardyi, zdobył Bergamo (17o6 r.) i wziął 4,000 jeńców pod Rivoli. W r. 1797 został generałem dywizyi, wyparł wojska austryackie z Tyrolu do Karyntyi, a po preliminaryach pokojowych w Leoben zamianowany był komendantem wojennym Wenecyi. W roku następnym, uczestnicząc w wyprawie do Egiptu, przyczynił się do zdobycia Malty, skąd wysłany przez Napoleona do Francyi ze sztandarami, zdobytemi na kawalerach, schwytany został przez anglików na morzu; uwolniony na słowo, musiał stanąć przed sądem pod zarzutem tchórzowstwa; uniewinniony, wstąpił jako szef sztabu do armii nadreńskiej, w której lewem skrzydłem dowodził. W r. 1800 towarzyszył generałowi Moreau do Niemiec i świetnie się przyczynił do powodzenia jego oręża. Po zawarciu pokoju w Lunevilu, B. w r. 1801 został inspektorem generalnym piechoty; w 1803 był przedstawiony przez kolegium wyborcze Eure i Loary na kandydata do senatu, w tymże roku otrzymał wielki krzyż legii honorowej, a w r. 1804 został generalnym pułkownikiem dragonów. Podczas kampanii niemieckiej 1805 r., dowodząc rezerwą kawaleryi, odznaczył się pod Sztutgardem, Eichingenem i na granicy czeskiej. W r. 1806 został komendantem wojennym we Friulu, potem (1808) po raz wtóry w Wenecyi; w 1809 towarzyszy księciu Eugeniuszowi w wyprawie austryackiej i przyczynia się do zwycięztwa nad Raaben. bierze udział w wojnie hiszpańskiej, gdzie w armii katalońskiej nowe laury zdobywa. Lecz smutnie kończy świetną swą karyerę w kampanii rossyjskiej, podczas której traci nieomal całą swoją dywizyę, a z nią względy Napoleona, który go usuwa od obowiązków. Zgryzota stąd podkopuje do reszty stargane jego zdrowie i zgon przyśpiesza. Pozostały po nim dwie córki i syn, Achilles, późniejszy marszałek cesarstwa francuskiego. — („Gr. Encyclop/' Lamiraulfa).

Baraguay d’Hilliers Achilles, hrabia, syn poprzedzającego (* 1795 r. w Paryżu — f 1878 w Amélie-les-Bains). W r. 1807 oddany do szkoły wojskowej, w 1812 został podporucznikiem 2 pułku strzelców konnych. W r. 1813 uczestniczył, jako adjutant marszałka Marmonfa, w kampanii niemieckiej; wtedy w bitwie pod Lipskiem kula armatnia

urwała mu pięść u lewej ręki. Oddawszy się Bur- pełnieniem „Rolanda szalonego“ Aryosta; współcześ-bonom po upadku Napoleona, nie chciał wejść ni (np. Cervantes) bardzo go chwalili, w służbę tego ostatniego podczas Stu dni, i dopiero po bitwie pod Waterloo do armii powrócił. Jako dowódzca batalionu, bierze udział 1823 r. w eks-pedycyi hiszpańskiej; pułkownikiem został 1830, za odznaczenie się przy zdobyciu Algieru. Od r. 1833 do 1836 był drugim komendantem szkoły w Saint Cyr; w 1836, jako generał brygady, odznacza się znowu w Algieryi pod komendą generała Bugeau, otrzymuje w r. 1843 stopień generał-porucznika i zostaje gubernatorem prowincyi Konstantyny. Odwołany na początku 1844, w r. 1847 dostaje urząd inspektora generalnego piechoty. W 1848, po rewolucyi lutowej, rząd tymczasowy oddaje mu dowództwo dywizyi Bezansońskiej, a departament

Baraillon Jan Fraciszek, był w końcu zeszłego wieku lekarzem w Chambon, poświęcał się wszakże, chętniej niż medycynie, życiu publicznemu i starożytnościom. Pisał rozprawy „o gorączce połówkowej“, „o wodnej puchlinie“, „o osobliwej postaci epilepsyi“—wszystkie zamieszczone w „Histoire et mémoires de la Soc. royale de Médecine“ (w latach 1784, 1785, 1786). Był on w 1792 deputowanym w konwencyi narodowej, członkiem komissyi oświecenia publicznego, sekretarzem Rady pięciuset, oraz Rady starszych; zwolennik tak zw. „liberté sans licence“—jeszcze 1814 był prokuratorem królewskiego trybunału w Chambon. Rok jego urodzenia i śmierci nie jest ściśle wiadomy.

Barak, znaczna rzeka w Indostanie, bierze początek na wyniosłościach Manipuru, w pobliżu granicy birmańskiej, pod Silczarem (Silchar) w Assainie wydostaje się na nizinę, przyjmując liczne dopływy z gór okolicznych,'następnie wchodzi doBengalu, gdzie ją dosięgają liczne ramiona dolnej Bramaputry, wreszcie pod Czandpur (Tschandpur) zlewa się z Megną, będącą właściwie najważniejszem ramieniem połączonego Gangesu i Bramaputry.—Długość całkowita wynosi około 550 km., obfitość wody wielka, zwłaszcza w porze dżdżystej, gdy rzeka występuje z brzegów i mułem użyźnia swe pobrzeża; żegluga ożywiona, głównie z powodu wielkich transportów herbaty, statki parowe dochodzą aż do Silczaru.

Barak (fran. baraque, hiszp. baraco). Pod tą nazwą rozumieć należy wszelkiego rodzaju budynki, dla pomieszczania ludzi przeznaczone, lekkiej i niewyszukanej konstrukcyi, na krótki przeciąg czasu wzniesione. Materyał do budowy B-ów zależy od rozporządzalności onym, rozmiary zaś i wewnętrzne urządzenia, od przeznaczenia B-ów. W szczególnych więc wypadkach B-i budują się z ziemi, ga-

F-n.

.... ^

Doubs wybiera go na członka konstytuanty. W r.

1849    już miał wejść do zgromadzenia prawodawczego, kiedy Ludwik Napoleon postawił go na czele korpusu francuskiego w Rzymie, gdzie on w roku

And. S.

mm

w i! ik

mm

1850    asystował powrotowi Piusa IX-go do stolicy.

Tegoż roku, powróciwszy do kraju, otrzymał wielki krzyż legii ho-

1 i??. 266. Baragua-y d llillicrs Acłiilos. norowej, a po głośnej destytucyi Changarnier’a (1851)—dowództwo armii paryskiej, które wszakże, z powodu zajęć swych w izbie prawodawczej, złożyć musiał po upływie sześciu miesięcy.

usmJBb! !..

Fig. 267. Barak.

łęzi obrzuconych gliną, kamieni na sucho, na mech lub glinę ułożonych i przykrywają się chrustem, słomą, deskami i t. p. Bńdowa B-ów znaną już była w w. XVII i praktykowaną przeważnie przez wojska oblegające, lub zaskoczone przykremi warunkami klimatycznemu W naszym wieku konstrukcya tego rodzaju budowli stała się naturalnem następstwem dłuższego postoju znacznej ilości wojsk w danej miejscowości, wzrostu ludności miejskiej, a niedostatecznej ilości szpitali i przytułków, nagromadzenia się znacznej ilości robotników w okolicach mało lub zupełnie niezaludnionych, spowodowanego rozpoczęciem robót publicznych, a wreszcie i względami ko-

W grudniu tegoż roku uczestniczył w zamachu stanu i należał do komisyi doradczej (1851—52). Podczas wojny z Rossyą, postawiony na czele bałtyckiego korpusu ekspedycyjnego, zdobywa szturmem Bomarsund (1854) i w nagrodę otrzymuje laskę marszałka Francyi. Następnie wchodzi do senatu i wkrótce potem zostaje jego wice-prezesem. W wojnie włoskiej 1859 r. dowodzi pierwszym korpusem armii francuskiej i odznacza się z nim pod Monte-bello, Malegnano i Solferino. Odtąd już ważniejszej roli nie odgrywał. W roku 1870, zamianowany gubernatorem wojennym Paryża, po kilku miesiącach podał się do dymisyi. Po zawarciu pokoju prezydował już tylko w komisyi śledczej w sprawie kapitulacyi (1871), oraz w radzie wojennej, sądzącej generała Cremera (1872). Ostatnie lata życia spędził zdała od spraw publicznych.—(„Gr. Encycl.“

Lamiraulfa).    *

Barahona de Soto Ludwik (f 1595), poeta hiszpański, oprócz liryk i satyr, napisał: „Las la-grimas de Angelica“ (część I w Granadzie 1586, całość w Barcelonie 1602—5), poemat, będący uzu-

115

Encyklopedya Powizechua Dattrowanai T. VI.

ni

E. I).

Był współpracownikiem wielu pism, i sam założył „Swobodę.“ (1867), potem „Prawdę“, których redagowanie naraziło go kilkakrotnie na procesy prasowe, a nawet kary więzienne. Od r. 1874 był odpowiedzialnym redaktorem „Narodowych listów“.

And. S.

Barakan, gatunek wełnianaj tkaniny, używanej dawniej w Polsce na odzież letnią męzką i na spódnice przez mieszczanki.

Barakbur, miasto w Indostanie, w prowincyi Bengalskiej, o 4 godz. na północ od Kalkutty, z której wiedzie gościniec bity, wysadzany wspaniałemi

F-n.

F-u.

Jonizacyjnemu Pomijając budowę B-ów wypadkowych, większość dziś budowanych, a bardzo rozpowszechnionych, posiada cel z góry określony, a pomimo charakteru czasowego i względów finansowych, wymaga pewnego uwzględnienia warunków, z przeznaczenia B-u wypływających. Za materyał, do budowy nowoczesnych B-ów służy przeważnie drzewo, a za pokrycie tektura smołowcowa, czyli tak zwana „papa“ (ob.), ze względu zaś na prze-

ki i i ii i i

jr u.........n,'i~T jl

Fig. 268. Barak szpitalny.

znaczenie, trzy główne rodzaje B-ów oznaczyć wypada: 1) Wojskowe, przeznaczone wyłącznie na koszary letnie lub zimowe; 2) Filantropijne, do rzędu których należą mieszkalne, szpitalne, noclegowe i t. p.; 3) Robotnicze, przeważnie tylko letnie. B-i są budynkami parterowemi, a liczne typy, wypracowane dla rozmaitego zastosowania, dają możność łatwego wyboru, odpowiadającego celom żądanym.

Barak wódz, ob. Hamilcar B a r c a.

Barak Józef (* 1833 w Pradze — f 1883 tamże), poeta i dziennikarz czeski, bardzo czynny w sprawie budzenia ducha narodowego po roku 1848.

Oprócz dziennikarstwa, oddziaływał na naród za pośrednictwem odczytów, które wygłaszał z wielkiem powodzeniem w różnych miejscowościach; zasłużył się też w sprawie teatru narodowego. Jako poeta, odznaczył się w liryce; pieśni jego wychodziły w różnych czasopismach i albumach literackich.

Baraka, rzeka w Afryce abisyńskiej (Chor. B.) ma źródła w krainie Tigre i bieg stale północny, płynie dziką doliną podłużną pośród urwistych skał lub stromych zboczy, zrzadka pokrytych roślinnością, i na południe od Suakimu wpada do m. Czerwonego. — Nad jej brzegami mieszka plemię Beni Amir.

drzewami; nazwisko wywodzi od baraków stale tu stojącego pułku piechoty, jest letnią rezydencyą wicekróla Indyj, który ma tu swój pałac, pięknym i obszernym otoczony parkiem, 12,000 m-ców.A,ld- s-Barakowe lazarety, ob. Szpitale.

Bar-Ali czyli Isa ben Ali, inaczej Ali Ben Isa (Jesu Ali) często brany za jednę i tę sarnę osobę z innym lekarzem arabskim IX stulecia, jest autorem znanego w łacińskim przekładzie dzieła o chorobach oczu, a wydanego jako dodatek do chirurgii Guido na (ob.) w dwóch pierwszych wydaniach „collectio chirurgica Veneta“ (1497—1499 r.).— O jego życiu tyle tylko wiemy, że prawdopodobnie mieszkał w Bagdadzie i umarł po 400 roku he-dżyry t. j. po 1010 r. ery chrześciańskiej. Dzieło powyższe, noszące po arabsku tytuł „Tedkirat el Kahhalin“ (Liber memorialis ophtalmicorum), zajmuje się w pierwszej części anatomią i fizyologią, w drugiej zewnętrznemu, w trzeciej wewnętrznemi chorobami oczu (myopia, hemeralopia, amblyopia), na końcu dodany spis alfabetyczny leków naocznych. Opracowane głównie podług Galena i H o n e i n a.

Baraesthesiometr (od greek: bar os ciężkość, a i s t e z i s czucie i metron miara) przyrząd do mierzenia tej odmiany czucia, które się zowie czuciem ucisku, lub obciążenia, podany przez Eulen-burga dla oznaczania najmniejszych różnic uciskowych, odczuwanych, jako takie, na miejscu badanem skóry.

Baralip, ob. S y 1 o g i z m,

Baralt Rafael Marya (* 1810—f 1860), historyk hiszpańsko-amerykański, rodem z Venezueli. Tu w r. 1830—31 brał udział w walce o swobody narodowe, później mieszkał czas jakiś w Paryżu, wreszcie osiadł w Hiszpanii i umarł w Madrycie. Napisał gruntowną „Historia de Venezuela“ (Paryż, 1841, 3 tomy) i wielkiej wartości „Diccionario de galicismos“ (1855).

Baran, ob. O w c a.

Baran (Arie s), gwiazdozbiór na półkuli północnej nieba, należący do gwiazd zodyaku, czyli zwierzyńca, t. j„ położony na ekliptyce, czyli na drodze, którą słońce w pozornym swym biegu rocznym przechodzi. Przypada on w kierunku linii, idącej od bieguna północnego przez Kasyopeę, Andromedę i Trójkąt; najłatwiej zaś odszukać go można, jeżeli od Aldebarana, czyli najświetniejszej gwiazdy kon-stelacyi Byka, poprowadzimy linię przez Plejady do Andromedy, a w szczególności do jej gwiazdy ß, wtedy znajdziemy B-a nieco na południe względem tej linii. Trzy największe gwiazdy tej konstelacyi tworzą trójkąt rozwartokątny i oznaczają głowę B-a, jedna z nich a (Harnal) jest 2-ej, druga ß 3-ej, a trzecia y (Mezartim) 4-ej wielkości; ogon oznaczony jest przez cztery mniejsze gwiazdki, w ogólności zaś gołem okiem widzialnych gwiazd obejmuje B. około 50. Pomiędzy B. a głową Meduzy w Perse uszu znajduje się drobny gwiazdozbiór Muchy.— W konstelacyi tej, a mianowicie obok wspomnianej wyżej gwiazdy Mezartim, przypadał przez 2,200 laty punkt równonocny wiosenny; ponieważ zaś wiosna na północnej półkuli ziemi zaczyna się, gdy słońce

N.

And. S.

do punktu tego dochodzi, wiosna zatem za czasów | (930 m.), Jaworzyna (1020 m.), Przysłop (1021 m.). Hipparcha i Ptolemeusza rozpoczynała się, gdy słońce i Na zachodniem stoku B-ej leżą dwa źródłowe stru-wstępowało do konstelacyi B-a. Z powodu wszakże ! mienie Wisły, przedzielone gałęzistym grzbietem precesyi, czyli poprzedzania punktów równonocnych j Przysłopu: połuduiową doliną tego grzbietu bieży (ob.) punkt wiosenny nie znajduje się już obecnie j Czarna, północną zaś Biała Wisła, które łączą się w gwiazdozbiorze B-a, ale w gwiazdozbiorze Ryb; zachowano wszakże oznaczenia starożytnych, początek więc wiosny i teraz wskazujemy znakiem B-a (\J), chociaż znak ten jest już tylko symbolicznym i mieści się w konstelacyi Ryb,—początek więc wiosny ma miejsce, gdy słońce wstępuje w znak Barana, czyli przechodzi w pozornym swym biegu rocznym do gwiazdozbioru Ryb. W mitologii greckiej nazwa gwiazdozbioru B-a wiąże się z legendą o baranie złotorunym, na którym Phrixus i Helia, dzieci króla Białej.

Atamasa, uciekły przed prześladowaniem macochy swej Ino; Helia utonęła w morzu, które odtąd od imienia jej nazywa się Hellespontem, Phrixus jednak przybył do Kolchidy, gdzie król Acetes, po zarżnięciu barana na ofiarę bogom, złote runo zawiesił w świątyni; B. wszakże, jako nieśmiertelny, wzniósł się do gwiazd. Według innej legendy ma to być B., który spraguione w Afryce wojsko Bachusa doprowadził cło źródła; Bachus wzniósł w tern miejscu świątynię ojcu swemu, Jowiszowi Ammonowi, i na posągu jego zawiesił rogi, samego zaś B-a umieścił na niebie, w miejscu, gdzie wschodzące słońce nowe życie przyrodzie zwiastuje. Niektórzy wszakże badacze tłómaczą nazwy gwiazdozbiorów zwierzyńcowych zajęciami rolniczemi dawnych Egipcyan, wią-

żącemi się z rocznym biegiem słońca (ob. Zwie-

s. li.

IŁ. J

rzyniec).

Baranagar, miasto w Indostanie, w prowiucyi Bengalskiej, w delcie Gangesu, nad ramieniem Hugli, o dwa km. na północ od Kalkuty, liczy 29,982 m-ców, a w tej liczbie 25,753 hindusów. Jest to znaczne miasto handlowe i letnia rezydencya bogatszych mieszkańców Kalkuty. Ludność miejscowa trudni się przędzeniem juty, oraz wytłaczaniem i wywozem oleju rycinowego.

Barancewicz Kazimierz (* 1851 w Petersburgu), beletrysta russki z rodziny polskiej, oficya-lista przy kolei konnej w Petersbugu. Jego nowele, drukowane w czasopismach; „^hjio“; „ BtcTHniru Eßponu“; „Pyconnu mmcjib“ i innych, wyszły zebrane W „IIopBHHHhlU CTpyHbl“ (1883); „Ilo^n meTOM-u“ (1885); „MaueHbirie pancKasbi“ (1887); Honbie pa3CKa?»bi“ (1889); „Orapoe u hoboc“ (1890); w r. 1888 wydał większą powieść p. t. „Patia“. B. jest potrosze romantykiem i pesymistą.

Baranczyńsk, osada górnicza na wschodnim stoku Uralu, w gubernii Per niskiej, w powiecie Wier-choturskim, składa się z dwóch części: Niższego B-a na południu i odległego o 10 km. Wyższego B-a na północy, w obydwóch wielkie fabryki żelaza, założone w połowie zeszłego wieku.

Baranek Boży, ob. Agnus De i.

Baranek scytyjski ob. Agnus castus.

Barania, obszerny, choć niewyniosły pień górski w Beskidzie zachodnim, na granicy Galicyi i Szląska Austryackiego 1214 m. nad p. m. Oddziela on górną Wisłę od prawego jej dopływu: górnej Soły, i wyrzuca kilka ramion niższych, jak: Czerwońcowa przy leśniczówce na Kotarzu (511 m.). Ze wschodniego i południowego stoku B-ej góry wody przez potok Bystrą spływają do Soły. W obszerniejszem znaczeniu B. nadaje nazwę całemu działowi Beskidu, ograniczonemu z południa przełęczą Jabłonkowską, z zachodu doliną Wisły do Skoczawy, z północy gościńcem bitym ze Skoczawy do Białej, wreszcie od wschodu doliną Soły do Żywca i następnie do liną Białej, którą wiedzie gościniec z Żywca do

And. S.

Baranie łby (geolog). Nazwę baranich łbów (roches moutonnées) noszą w nauce skały pewnej ty -powej postaci, zaokrąglonej i wygładzonej przez lodowce. Są to gładkie, wydłużone pagórki, których oś dłuższa równoległą jest zawsze do kierunku posuwania się zaokrąglającego je i wygładzającego lodowca, wskutek czego właśnie dłuższe osie tych pagórków są zawsze równoległe sobie. Liczne takie pagórki są ważne z tego mianowicie względu, że wskazują nietylko oś ruchu, czyli postępowy kierunek lodowca, który skały te zaokrąglił i wygładził, ale nadto punkt jego wyjścia; strona bowiem pagórka, punktowi temu odpowiadająca, wznosi się zawsze łagodnie, jest gładką i zaokrągloną, kiedy strona przeciwna, na kierunku ruchu lodowca, jest stroma, urywa się nagle, a jeśli jest zaokrąglona, to zawsze stromo.

Baraniecki Łukasz (* wpaźdz. 1798 r.—f 30 czerwca 1858), arcybiskup lwowski łaciński, urodził się we wsi Kabarowcacb, w złoczowskiem; kształcił się w Buczaczu, filozofii i teologii słuchał w uniwersytecie lwowskim. Wyświęcony na księdza przez Ankwicza 1 paźd. r. 1822, pracował jako wikaryusz i katecheta szkolny w Żółkwi, następnie jako wikaryusz katedralny we Lwowie do r. 1829. Pierwsze probostwo dostał w Hodowicy, w r. 1833 w Żórawnie; w 1836 mianowany kanonikiem katedr, lwowskim; z nominacyi 30 stycz. 1841 r. został dyrektorem pro-wincyonalnym gimnazyów galicyjskich. Od tego czasu posuwał się w godnościach szybko: otrzymał probostwo, następnie dziekanię katedralną lwowską, w marcu zaś 1849 r. mianowany został arcybiskupem. Prekonizowany w Rzymie 28 września 1849 r., wyświęcony 13 stycznia 1850 przez biskupa przemyskiego Wierzchlejskiego, instalował się nazajutrz. W r. 1851 zostaje radcą tajnym, członkiem wydziału stauowego, kuratorem honorowym towarzystwa pielęgnowania muzyki w Galicyi, prezesem komisyi zakładu ubogich. W r. 1854 jako delegat Galicyi jeździł do Wiednia na wesele cesarskie. Gorliwie wizytował swą dyecezyę, otworzył kilka nowych parafii, wzniósł parę kościołów, które zaopatrzył w sprzęty niezbędne; w dobrach własnych i obcych zakładał szkoły parafialne. Pochowany został we Lwowie, w kościele seminaryjnym. (Bartoszewicz w „Enc. Org.“ II, 848).

Baraniecki Tomasz, lekarz * 29 grudnia 1801 r, w okolicach Buczacza w Galicyi, w rzeczonem

p..

0\

Mi

|S

wf *r.

F-n.

Ä.ii

ff?

^ m

Br

ii

Fig. 270. Baraniecki Adryan.

Paris 1858“.

miasteczku ukończył nauki szkolne, dwuletni kurs filozofii we Lwowie (1817—1820) w 1820 przybył do Krzemieńca, 1821 udał się do Wilna gdzie rozpoczął studya lekarskie, 1825 stopień doktora uzyskał; następnego roku osiadł w Jarmolińcach na Podolu, gdzie zasłużył sobie na rozgłośne imię zdolnego lekarza i dzielnego obywatela. Zmarł 1859 r.; uczczony pomnikiem na grobie wystawiomym kosztem zbiorowym całej pro-wincyi. Jego życiorys z portretem podał „Tyg. illu-strow.“ (1860, w Nr. 18). Ogłosił drukiem: „De mor-bis sacci lacrima-

lis“ (Diss. Vilnae,

1825). — Przełożył na polski Bella ^ *’*&• ²⁶⁹- Baraniecki Tomasz.

Karola „Traktat

chirurgiczny o chorobach pęcherza, kanału uryno-wego it. d.“ pomnożony uwagami Jana Shaw z tablicą, WTilno, 1825, oraz Bruenninghausena Herm. Józefa: „O amputacyach w ogólności“ (Wilno, 1824). B. pisywał też i drukował nader wiele poezyi ulotnych.

Baraniecki Adryan lekarz, syn Tomasza, również lekarza (ob.), założyciel muzeum przemy-słowo-technicznego, oraz wyższych kursów żeńskich w Krakowie, inieyator zjazdów lekarskich polskich i tworzących się na nich wystaw lekarskich, gorący poplecznik oświaty kobiecej, (* 1828 r. w Jarmolińcach—f w Krakowie 1891 r.), nauk lekarskich słuchał w Kijowie, stopień doktorski uzyskał w Moskwie. Odbywszy podróż naukową za granicę o-siadł w Jarmolińcach, gdzie wkrótce zasłynął, jako biegły lekarz i gorliwy orędownik o-światy lu do w ej. 4 Wkrótce opuścił ■

Podole i przebywał czas jakiś na zachodzie Europy.

Od r. 1868 zamieszkał w Krakowie,'"gdzie założył własnym kosztem i staraniem znane Muzeum i ofiarował miastu. Należy on również do grona pierwszych założycieli stowarzyszenia lekarzy polskich w Paryżu (1858 r.), oraz lekarzy podolskich (1859). Życiorysy i portrety jego, oraz opisy Muzeum znaleźć można w Tyg. Ilustr. 1872, oraz Tyg. Powszech. 1880—a także we wszystkich pismach specyalnych, ilustrowanych i codziennych z roku jego śmierci (1891). Z prac drukiem ogłoszonych, w których B. zajmował się topografią lekarską, statystyką lekarską, dziejami, wymienić przychodzi i „O Janie Smerze,mniemanym lekarzu polskim“, Warszawa, 1862.—„Przyczynek do notatek o histo-ryi akuszeryi w Polsce d-ra Zieleniewskiego“. (Tyg. lek. 1861). — „O stowarzyszeniach lekarskich pro-wincyonalnych“ Lwów, 1861 — „Program topografii lekarskiej, przyjęty przez Tow. lek. Podolsk. i t. d. Lwów 1861“.—„O materyałach do topografiii i statystyki lekarskiej Podola“ Petersburg 1866,—dalej „Notice sur le petit lait en général et en particulier, sur les bains de petit lait en Bessarabie etc

F—n.

Baraniecki Mary a n Aleksander, współczesny matematyk polski, ur. d. 8 grudnia 1848 roku w Warszawie, gdzie uczęszczał do gimnazyum. W r. 1865 wstąpił na wydział fizyko-matematyczny b. Szkoły Głównej, w której, po ukończeniu studyów, pozyskał w r. 1869 stopień magistra nauk fizyko-matematyczny eh. W roku 1869/70 uczęszczał na niektóre wykłady w uniwersytecie petersburskim, w ciągu semestru zimowego 1870/1 przebywał w Krakowie, stamtąd zaś na semestr letni 1870/1 przeniósł się do Lipska. W uniwersytecie lipskim, po złożeniu egzaminów i obronie rozprawy p. t. „Ueber die gegen einander permutable Substitutionen“, otrzymał po r. 1871 stopień doktora filozofii. Następnie przebywał w Petersburgu i Moskwie; w uniwersytecie moskiewskim, po obronie rozprawy „O funkcyach hypergeometrycznych“, pozyskał w r. 1874 stopień magistra matematyki teoretycznej. Powróciwszy do Warszawy, został (1875) nauczycielem matematyki w gimnazyum Il-em i prawie jednocześnie (1876) otrzymał* prywatną docenturę w uniwersytecie warszawskim; obok tego uczył matematyki i w innych zakładach naukowych prywatnych i rządowych. Obowiązki nauczyciela gimnazyum pełnił do r. 1880, w uniwersytecie wykładał do roku 1885, w którym został powołany na stanowisko profesora zwyczajnego matematyki jednocześnie do dwóch zakładów naukowych: do uniwersytetu jagiellońskiego w Krakowie i do szkoły politechnicznej we Lwowie. Przyjął powołanie do uniwersytetu i w październiku 1885 r. objął katedrę zwyczajną matematyki w Krakowie, po profesorze Mertensie, który przeniósł się do szkoły politechnicznej w Gracu. Jednocześnie został zamianowany dyrektorem seminaryum matematycznego przy uniwersytecie jagiellońskim, w którym obecnie przebywa. — Podczas pobytu swego w Warszawie powziął myśl nader szczęśliwą i ważną—wydawania „Biblioteki matematyczno-fizycznej“, mającej za zadanie wzbogacenie literatury wzorowemi podręcznikami z dziedziny nauk matematyczno-fizycznych. Według planu, ułożonego przez B-ego, Biblioteka składać się miała z czterech seryj, odpowiadających czterem stopniom nauczania. Serya pierwsza, poświęcona nauczaniu początkowemu, obejmować mia-

ÜÉ

i#:

wm

Fig. 271. Baraniecki Maryan.

S. D.

F—n.

ła: początki arytmetyki, wiadomości początkowe z geometryi, wiadomości początkowe z fizyki, wiadomości początkowe z geografii fizycznej i meteorologii. Serya druga ma na widoku cele nauczania profesyonalnego i wogóle wychowania średniego, niższego stopnia—i wchodzą do niej: arytmetyka, geo-metrya elementarna w wykładzie przystępnym, krótki wykład początków algebry, przystępny wykład fizyki, kosmografia i geografia fizyczna z meteorologią, nauka rysunków technicznych. Serya trzecia, przeznaczona dla nauczania średniego, objąć ma: arytmetykę, zadania arytmetyczne, algebrę elementarną i teoryę przytoczeń liczebnych, geometryę elementarną, trygonometryę płaską i kulistą, miernictwo, fizykę, kosmografię i geografię fizyczną z meteorologią, geometryę wykreślną i mechanikę elementarną. Serya wreszcie czwarta objąć ma kursy nauczania wyższego w uniwersytetach i zakładach speeyalnych wyższych, a mianowicie: wstęp do analizy, rozwiązywanie równań liczebnych, teoryę ogólną równań algebraicznych, geometryę analityczną, geometryę syntetyczną, rachunek różniczkowy i całkowity z tomem ćwiczeń, rachunek wary acyjny, rachunek prawdopodobieństwa z metodą najmniejszych kwadratów, mechanikę teoretyczną, rachunki wy-kreślne. Według tego planu, Biblioteka składać się ma z 31 tomów, do których ma być jeszcze przyłączony tom dodatkowy, zawierający słownik matematyczno - fizyczny.

B. obszerny plan powyższy nietylko w szczegółach obmyślił, ale potrafił go też urzeczywistnić. Pozyskawszy zaś dla swego wydawnictwa zapomogę Kasy imienia Mianowskiego i, objąwszy wr. 1882 redakcyę, powołał do współudziału pracowników na polu matematyki i fizyki. Dziś, dzięki jego inicyatywie i zabiegliwej pracy, literatura nasza pozyskała już kilkanaście podręczników, w znacznej części bardzo cennych; obecnie, pod re-dakcyą Aleksandra Czajewicza, który, po wyje-ździe B-ego z Warszawy w r. 1885, objął redakcyę, wydawnictwo Biblioteki kroczy po wytkniętej drodze i spełnia ważne swe zadanie. Sam B. opracował dla Biblioteki dwie książki: „Arytmetykę“ i „Krótki wykład syntetyczny elementarnych własności przecięć stożkowych“, obie należące do seryi III. Wymieniamy ważniejsze prace B-ego, ogłoszone drukiem: wyżej wspomniane rozprawy, doktorską (Lipsk, 1871) i magistrowską (1874), dalej „Rozwinięcie na ułamek ciągły stosunku dwóch zupełnych całek eliptycznych, pierwszego i drugiego gatunku“ („Painięt-nik Towarzystwa Nauk ścisłych“, w Paryżu, tom VII, 1875); „O podstawieniach wymiennych“ (tamże, t. VII, 1875); „Arytmetyka i Algebra“, w „Panteonie wiedzy ludzkiej“ (Warszawa, 1875); „Dowód jednego zasadniczego twierdzenia, odnoszącego się do liypergeometrycznych funkcyj“ („Pam. Tow. Nauk ścisłych“, t. VIII, 1876); „Zasadnicze wnioski geometryczne z teoryi algebraicznej form kwadratowych podwójnych“ (tamże, VIII, 1876); „Otworzeniu systematu sprzężonego podstawień liniowych (XZi ATa7+,,)“ (tamże, tom X, 1878); „O wyznaczaniu wspólnych pierwiastków dwóch równań danych przy pomocy rugownika tych równań“ (tamże, t. X, 1878); „Teoryą wyznaczników, kurs uniwersytecki“ (Paryż, 1879), jeden z najobszerniejszych w tej gałęzi; wspomniane wyżej: „Arytmetykę“ (Warsz. 1881), w której zasługuje na szczególną uwagę: zarys historyczny rozwoju arytmetyki w Polsce (autor przygotowuje nowe wydanie tej książki) i „Krótki wykład syntetyczny elementarnych własności przecięć stożkowych“ (Warszawa, 1885). W Rozprawach i Sprawozdaniach Akademii krakowskiej (tom XIII, 1885) pomieścił dwie rozprawy: „O funkcyach Bernoullego“ i „O przekształceniu koła na przecięcie stożkowe“. Opracował i ogłosił w „Bibliotece pisarzów polskich“, wydawanej przez Akademię Umiejętności w Krakowie, uowe wydanie „Algorytmu“ ks. Tomasza Kłosa, z r. 1537 (Kraków, 1889). Pisywał artykuły i sprawozdania do rozmaitych czasopism polskich, zwłaszcza do „Ateneum“; w „Bncyklopedyi wychowawczej“ (t. IV, 1888) pomieścił artykuł o Kajetanie Garbińskim; od 1876 do 1881 podawał też sprawozdania o pracach matematycznych polskich do „Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik“. Obecnie drukuje w Krakowie: „Podręcznik algebry dla uczniów klas wyższych gimnazyów i szkół realnych“.

Barankiewicz M a c i ej, lekarz wileński z końca zeszłego i początku bieżącego stulecia, promowany na doktora 1802 r.—f w Wilnie 1829 r., pisał: „O własnościach głównicy żytniej (secale cornutum)“ w „Pam. tow. lek. Wileńsk.“— „Uwagi nad niepewnością znaczenia zaburzeń żołądkowych przy gorączkach“ (po francuzku w Graperona „Buli. de sc. med.“ 1809 r.)—„O krwotoku przy rwaniu zęba“ — „O womicie czarnym i macicy w guzy porosłej“— „O wakcynie, Wilno 1815“—polemiczne pismo „Odpowiedź na pismo A. Becu o łączeniu medycyny z chirurgią“ Warszawa, 1817.

Barankiewicz Ignacy (* 1818 w Warszawie), wielce utalentowany tłómacz poematów Byrona, z których wyjątki drukowała w r. 1843 „Biblioteka Warszawska“ („Paryzyna“, „Mazepa“, „Don Juan“) a w 1844 „Pielgrzym“, wydawany przez E. Zie-mięcką („Giaur“). Osobno ogłosił w Warszawie r. 1852 tłomaczenie powieści Georginy Fullerton: „Zamek Grantley“ 2 tomy, a r. 1862 z Wiktora Hugo: „Ernani, dramat w 5 aktach, wolny przekład wierszem“. Szczegóły biograficzne nieznane.

Baranów Aleksander, pierwszy rządca byłych posiadłości russkich w Ameryce półn. zachodniej (* 1746 r.—f 1819). Był dawniej kupcem w Kargo-polu, w gub. Ołoneckiej. R. 1790 zawezwany przez Sielichowa, który był zajął północno-amerykańską

W. G.

And. h.

wyspę Kadiak, do administracyi pozakładanych tam kantorów handlowych, udał się na wyznaczone sobie stanowisko, a ztamtąd szerzył z powodzeniem władztwo rossyjskie nad odnogą Berynga, czyli Ju-katu (1796), oraz dalej wzdłuż brzegu Oceanu Wielkiego, na Sitce, a nawet aż na terytoryum Stanów Zjednoczonych dzisiejszych. W ciągu dwudziesto-ośmioletniego jego zarządu, handel russki w tych stronach rozwinął się nad wszelkie spodziewanie; on-to pierwszy wszedł w stosunki handlowe z Kantonem, Manilą, wyspami Sandwich, Kalifornią, New-Yorkiem i pourządzał wielkie składy na Sitce, Kadiaku, Unalasce i indziej. Umarł, powracając do Rossyi. Majątku nie zostawił po sobie, choć obracał milionami; co rok wysyłał on do Rossyi zboża blizko za 20 milionów rubli, a po jego ustąpieniu wywóz spadł na 3 miliony. Od jego-to imienia Sitka nazywa się wyspą Baranowa.

Baranów M i k o ł aj, malarz ruski, szlachcic estoński (* 1810 r.), głuchoniemy od urodzenia, w r. 1824 kosztem cesarskim wysłany do Berlina, kształcił się pod kierunkiem prof. Wilh. Wacha. Wróciwszy do Petersburga, malował dla cesarzowej obrazy potoczne. „Strzelec na skale,“ „Strzelec przysłuchujący się śpiewom dziewcząt,“ jako też portrety kilku autorów dramatycznych.

Baranowa wyspa Z grupy wysp Aleksandra, na zachodniem wybrzeżu Ameryki pn., obacz Sitka.

Baranów, nazwa wielu miast, wsi i osad polskich, z tych ważniejsze; 1) B., dawniej miasteczko, dziś osada w gubernii Lubelskiej, w powiecie Nowo-aleksandryjsk., na lewym brzegu Wieprza, liczy około 1,800 m-ców, (w połowie żydów) ma kościół katolicki murowany i należy do gminy Wola Czołnowska. W XVII w. był tu zbór kalwiński i drukarnia.—2) B. miasteczko w W. X. Poznań., regencyi Poznańskiej, powiecie Kempińskim, o parę km. na południe od Kempna i przy drodze żelaznej Ostrów-Kluczbork, leży śród nizin, łąk i strumieni nad brzegiem stawu, ma dwa kościoły katolickie, jest miejscem urodzenia Wojciecha Baranowskiego, Arcybiskupa Gnieźnieńskiego i przyjaciela Jana Zamoyskiego, liczy około 1,000 m-ców, przeważnie katolików, zajmujących się rolnictwem.—3) B. miasteczko w Galicyi powiecie Tarnobrzeskim, na prawym brzegu Wisły, 160 metr. nad. p. m., ma starożytny kościół św. Jana z XV w., należy do dekanatu mieleckiego i liczy około 2,000 m-ców.—B., dziś podupadły, miał świetną przeszłość. Podniesiony do rzędu miast w 1354 r., prowadził ożywiony handel zbożem, posiadał wiele spichrzów, a mieszkańcy używali dobrobytu. Zamek tutejszy początkiem swoim sięga czasów Bolesława Krzywoustego; gościł on w swych murach Stefana Batorego, a później mieścił kalwiński zbór i szkoły. B. bowiem był schronieniem wielu różnowierców, przybyłych do Polski, i posiadał założoną w 1628 r. przez Piotrkowczyka drukarnię, w której obok kalwińskich dzieł i katolickie drukowano. Podczas najazdu szwedzkiego, Karol Gustaw d. .3 kwietnia 1656 r. zadaje wielką klęskę oddziałowi Pawła Sapiehy, wojewody wileńskiego. B., gniazdo rodziny Baranowskich herbu Grzymała, dostaje się w spadku Leszczyńskim, od których nabywają go książęta Wiśniowieccy, a po nich Lubomirscy, Małachowscy, wreszcie Krasiccy. Tutejszy zamek ulegał w ostatnich czasach klęskom pożaru; mieścił on w sobie piękny zbiór obrazów, oraz bibiotekę z rękopisami Ignacego Krasickiego i licznemi po tym pisarzu pamiątkami.

Baranowicz Łazarz (* 1593—f 1694), władyka i arcybiskup dyzunicki, czernihowski i Nowogródka Siewierskiego, pisarz XVII w. Pochodził z województw litewskich, gdzie wówczas i później spotykano szlachecką rodzinę Baranowiczów-Jełow-skich (z Jełowego, herbu Syrokomla lub Junosza). Młodem chłopięciem spotykamy go w Kijowie; uczy się tam i naucza sam później w Akademii, zostaje wreszcie rektorem tej instytucyi, dźwigniętej staraniem metropolity kijowskiego, Piotra Mohyły, kosztem zaś Anny z Hulewiczów Łozczyny, marszałko- ' wej mozyrskiej (1614). Wiernie trzymając się wiary greckiej, B. otrzymuje z rąk metropolity kijowskiego, Sylwestra Kossowa, inwestyturę na włady-ctwo czernihowskie, sakrę zaś aż za granicami Rzplitej, w Jassach, r. 1657, z rąk Gedeona, metropolity soczawskiego. Objęcie biskupstwa przedstawiało trudności; stolicę biskupią zajmował jeszcze Zosym, którego zgonu oczekując, Łazarz B. zamieszkał w Nowogródku Siewierskim, gdzie też, długo przebywając, drukował wiele swych prac. Co do swych przekonań, statecznie trzymał się stanu rzeczy, wytworzonego podczas ugody perejasław-skiej — i pod tym względem, gdy inni się chwieli, on był zawsze wiernym Wschodowi. Dlatego też ufają mu i nie czynią różnicy między nim a dawnymi poddanymi; w hramotach licznych i ukazach Aleksego Michajłowicza ślad tego widoczny. B. bierze udział w soborze Moskiewskim, usuwąjącym z urzędu patryarchę Nikona (1667).—(Ob. „Coópame ysaKOuemu Pyccnaro Tocy^ap...“ wyd. 1875, 1.1, str. 639). Również i w innych sprawach, tyczących się Zadnieprza, spotykamy często imię Łaz. B-a. Podpisuje on „pakta głuchowskie“, zawarte przez Aleksego Michąjłowicza z hetmanem zaporoskim, Mnohohresznym; obecny i czynny przy „paktach konotopskich“, z Samojłowiczem zaś radzi, aby w razie, gdy Kijów będzie musiał od Zadnieprza odpaść, stolicę metropolii przenieść do Czernihowa, podczas kiedy inni proponują Perejasław (loco cit. str. 790, 794, 798 i in.). W rzeczonych aktach B. nazywany wszędzie „arcybiskupem czernihowskim i nowogrodzkim“ (Nowogródka Siewierskiego). Pisał on wiele wierszy po polsku, a kazania w języku cerkiewno-russkim. Drukował swe prace w Kijowie (w drukarni Pieczarskiej Ławry), w Nowogródku Siewierskim, w Czernikowie; zachęcał przykładem innych do krzewienia światła. B. znanego Symeo-na Połockiego nazywa swym uczniem. Innocenty Kulczycki, pierwszy biskup prawosławny w Irkucku (około roku 1727), policzony do świętych cerkwi wschodniej, dziś patron Syberyi, czczony na przestrzeni od Uralu do oceanu Spokojnego, pisał po polsku i po łacinie ody na cześć B-a, nazywając go swym nauczycielem. B. był zapewne opiekunem tylko Kulczyckiego, bo, przyszedłszy na świat w końcu XVI wieku, nie mógł być nauczycielem ludzi

M. 2).

W. S.

1\ Cbm.

W. s.

XVIII wieku. Prace Kulczyckiego, który zabiegami własnemi, przy pomocy polaka, Pawła Malinowskiego, i lamy mongolskiego, krzewił światło nad Bajkałem, zawierają świadectwa wpływu Łazarza B-a i rozszerzania przez niego zamiłowania światła daleko na wschód. Gdy Aleksy Michajłowicz zakładał szkołę w Moskwie, odwołuje się do B-a, aby dał światłych nauczycieli, biegłych w sprawdzaniu tekstów tłómaczenia Biblii na język słowiański z greckiego—i ten mu ich dostarcza z grona swych nie-dgyś uczniów, którzy kształcili się w akademii kijowskiej. Posłano wówczas Ars. Satanowskiego i D. Ptyckiego („CoÖpame y3aKOneHm“, s. 162). Gdy B. w młodości nauczał w akademii, lud, kozactwo i niższe duchowieństwo nieprzyjaźnie patrzyli na zakład Piotra Mohyły, w którym prowadzono wykłady łacińskie. W r. 1634 tumult ludowy, przez kozaków wszczęty, groził śmiercią błahoczestywym mnichom za to, iż uczą łaciny; mnisi przygotowywali się na śmierć, jak pisze metropolita prawosł., Sylw. Kossow, świadek rozruchu. B. nawet pod koniec życia pilnie zabiega, aby jego prace nie zostały w rękopismach. W r. 1672 prosił on Aleksego Michajłowieża, aby kazał swym nakładem wydrukować w Moskwie jego kazania p. t. „Tpyöti“. Prośba nie została uwzględnioną; „Tpyóbi“ wyszły w druk. kij. Pieczarskiej Ławry, w r. 1674 (Ob. „PyccKin Apxnmj“, r. 1875). Inne prace B-a, w języku cerkiewno-russkim pisane, są: „Oropo^oicL Mapin Boropo^upu“, „Ejiaro^aTt“, „Meut ^y-xoBHhrn“ (1666) i wiele tejże religijno-polemicznej treści. Z prac polskich : „Żywoty świętych, ten Apollo pieje, jak ci działali, niech tak każdy dzieje" (Kijów, w druk. Ławry Pieczarskiej, 1670, str. 404; dedykowana „carowi Aleksemu Michajłowiczowi“); „Xięgi rodzaju“; „Xięgi śmierci“; „Lutnia Apollino-wa, każdej sprawie gotowa...“ (1671, wierszem, str. 542) i inne. Jocher w swym „Obrazie bibliograficznym“ i Juszyński w „Dykcyonarzu poetów polskich“ podają tytuły i wzmianki o licznych pracach polskich B-a. Obszerną jego biografię w „TKypii. Mmh. Hap. IIpocBbiii,.“ (1852), podał Stradomski. Pisali o B-u również w wydawnictwach peryodycz-nych polskich: w „Mrówce Poznańskiej“ (1821), w „Dzienniku Wileńskim“ (1823).

Baranowscy, ród tatarski, osiadły w Królestwie polskiem. Antoni B. był generał-inajorem pod Kościuszką. Uformował korpus, mający 1100 piechoty, 1400 jazdy. Komendę nad nim przed bitwą macie-jowicką miał jenerał Poniński. Po upadku Rzeczypospolitej, jako właściciel Winksznupia, Wił-kobolów, Rosi, Potylczów, Piłokalni (w augustow-skiem) zbudował jedyny meczet w Winksznupiu. Synowie jego: Maciej, Salich, Eliasz, Mustafa i Abraham podzielili się majątkiem i podupadli. (Listy Połujańskiego z gub. augustowskiej, 1857).

Baranowska Z Lipskich Agnieszka (* 16 kwietnia 1819—f 1891 w Poznaniu), poetka snująca pomysły z tematów ludowych i historycznych. Rodzice jej mieszkali w majątku własnym w Sieradzkiem, skąd w r. 1825 przenieśli się do W. ks. Poznańskiego. Napisała: „Starżowie, obraz z XI w. wierszem“. „Zamek kościański, obraz dramatyczny i z XVII w., osnuty na podaniach miejscowych“ (1885). W czasopismach mieszczą się różne jej wiersze. W rękopiśmie pozostało kilka dramatów historycznych i wiele pieśni.

Baranowska Tekla (ob. Bądarzewska).

Baranowski Wojciech, li. Jastrzębiec (* 1548 f 23 września 1613), arcybiskup gnieźnieński. Gniazdem B-ch Jastrzębców była wieś Baranów na Kujawach. Wojciech, syn Mikołaja i Zofii Gniazdowskiej h. Bogorya, dla zdolności i taktu został pisarzem kancelaryi koronnej za Zygmunta Augusta, i na tern stanowisku przetrwał do czasów Stefana Batorego. Za Batorego zbliżył się do Jana Zamoyskiego, za jego protekcyą otrzymał od króla intratne przy kościołach katedralnych posady. Dostał pre-zentę na kanonię (1580), w rok potem kanonię gnieźnieńską i t. p.; w obozie pod Pskowem mianowany został sekretarzem wielkim koronnym. W r. 1585 otrzymał biskupstwo przemyskie i pieczęć mniejszą koronną. Po śmierci Batorego popierał wybór Zygmunta III, po którego, wraz z innymi senatorami, jeździł do Gdańska. W r. 1589 towarzyszył królowi do Rewia, w nagrodę fatyg objął probostwo płockie; w r. 1590 zasiadł na biskupstwie płockiem, lecz pieczęć musiał złożyć w ręce Jana Tarnowskiego, późniejszego prymasa. Na 31 kwietnia 1593 r. zwołał synod dyecezyalny płocki, którego ustawy ogłosił drukiem; w Pułtusku ufundował seminaryum i powiększył kolegium jezuickie; w Warszawie rozpoczął (1593) przy ulicy Senatorskiej budowę pałacu, późniejszej rezydencyi prymacyalnej. W listopadzie r. 1595 jeździł jako poseł królewski do Rzymu, w sprawie ligi chrześciańskiej przeciwko Turkom. Na sejmie r. 1603 opierał się projektowi małżeństwa Zygmunta Iii-go z Konstancyą austryacką; j.w r. 1606 z woli izby poselskiej jeździł do Stężycy dla pogodzenia z królem rokoszan. Zostawszy w tymże roku biskupem kujawskim, zwołał do Włocławka synod, wykorzeniał w dyecezyi nadużycia osób duchownych i świeckich. Po śmierci Bernarda Maciejowskiego, zasiadł B. na stolicy prymasowskiej. Objął rządy archidyecezyi przez prokuratora 20 października r. 1608, 5-go grudnia odbył do Gniezna wjazd w towarzystwie biskupa poznańskiego, Andrzeja Opalińskiego, i licznego kleru. Ogłosił drukiem ustawy synodu prowiucyonalnego, odprawionego przez kardynała Maciejowskiego w Piotrkowie w r. 1607, reformował seminarya i bursy. Umarł w zamku łowickim, zkąd zwłoki przewieziono do Gniezna. Piotr Grochowski, archidyakon gnieźnieński, wystawił nieboszczykowi pomnik z odpowiednim napisem. B. wpływem swoim podniósł ubogą rodzinę. Brat jego, Jędrzej, kasztelan ciechanowski, pojął za żonę Dorotę Fredrównę, córkę kasztelana przemyskiego, i miał dwóch synów: Jana, starostę czorsztyńskiego i przasnyskiego, oraz Andrzeja proboszcza łowickiego, kanonika gnieźnieńskiego i krakowskiego (f 1631). Drugi brat prymasa, Maciej, kasztelan biechowski, miał z Katarzyną Wojnowską trzech synów: Jana, wojewodę sieradzkiego, starostę nowomiejskiego, Albrechta, kasztelana kamieńskiego, i Macieja. (Koryt-kowski: Arcybiskupi gnieźnieńscy, III, 593).

Baranowski Albrecht (f 1637), her. Jastrzę-

w. s.

854).

Lwów, 1883, t. I, str. 213).

Baranowski Bogusław (Piotr), herbu Ostoja, marszałek konfederacyi wojskowej w bezkrólewiu po śmierci Jana III. Pochodził z ziemi czerskiej,

w. s.

P. Chm.

biec, synowiec Wojciecha, arcb. gnieźnieńskiego, kasztelan kamieński. Za Batorego występuje z tytułem sekretarza królewskiego, za Zygmunta Iii-go posłuje na sejm r. 1602 i pełni różne posługi publiczne. Sejm z r. 1613 wydelegował go w charakterze komisarza do układów z wojskiem, które, z powodu niewypłaconego żołdu, pod przywództwem Cieklińskiego, skonfederowało się podczas wyprawy na Moskwę (1612). Zajmował później B. różne urzędy ziemskie, jak wojskiego pińczowskiego, pisarza ziemi łukowskiej, aż otrzymał kasztelanię kamieńską, należącą do pośledniejszych.

Baranowski Jan, herbu Jastrzębiec, synowiec Wojciecha arcb. gnieźnieńskiego, wojewoda sieradzki. Wielokrotnie za Zygmunta III posłował na sejmach i pełnił różne posługi publiczne, za co w r. 1619 otrzymał kasztelanię małogoską, oraz starostwa: przedborskie i korczyńskie, a w 1624 mianowany został wojewodą sieradzkim. W bezkrólewiu po śmierci Zygmunta III, na zjeździe szlachty sieradzkiej w Szadku, ściągnął na się wielkie oburzenie, że, za namową elektora brandenburskiego, proponował na tron polski króla szwedzkiego, Gustawa Adolfa. Po Zebrzydowskim otrzymał w r. 1634 starostwo nowomiejskie (Hubert, w „Enc. Org,“ II,

w. s.

Baranowski Stanisław z Rzeplina, herbu Rawicz, heraldyk polski. Kontynuacyę herbarza Paprockiego doprowadził do r. 1635, lecz jéj drukiem nie ogłosił. Rękopis posiadała biblioteka Załuskich.

Baranowski Stanisław, kasztelan wiski.— Był najprzód podkomorzym wiskim, w r. 1639 posłował na sejm warszawski. W trakcie dyskusyi o tytułach cudzoziemskich, izba poselska wyznaczyła delegatów do senatu i króla, pomiędzy którymi znajdował się B., szlachcic możny i wpływowy, jeden z głównych przeciwników polityki podkanclerzego Jerzego Ossolińskiego. Ossoliński robił mu różne wymówki, podkomorzy odpowiedział obraźli-wie, z powodu czego pierwszy, podniółszy palce w górę, rzekł: „Pamiętaj, baranie, że ja się jeszcze dobiorę do twego kożucha!“ Krzyknął na cały głos B., protestując, że gwałt cierpi. Jakób Sobieski, wojewoda bełzki, który stał opodal, przypadł na ten krzyk, nawrócił obu i doprowadził do tego, że się uściskali. Sprawa zdawała się być załatwioną, tymczasem w ostatni dzień sejmu B. wniósł przed izbę poselską skargę na podkanclerzego, „jako jegomość, nie respektując jego godności... bez względu, że reprezentował wówczas całą izbę, prywatnie go pofukał i kijem mu pogroził.“ Nastąpiło poruszenie umysłów, domagano się, aby król natychmiast tę niesłychaną zniewagę stanu rycerskiego sądził. Pomimo zabiegów króla i senatorów, sejm został zerwany. B., podobno przez malkontentów namówiony, umorzoną owym uściskiem urazę swoją wskrzesił i do rozejścia się sejmu w dniu ostatnim obradowania doprowadził. W r. 1650 otrzymał kasztelanię wiską (Kubala: „Jerzy Ossoliński,“

w. s.

był towarzyszem husarskim w kompanii Józefa Lubomirskiego, marszałka nadwornego koronnego. Par-tya wołyńska wojska koronnego, z powodu nieotrzymania ze skarbu Rzeczypospolitej żołdu, w sierpniu r. 1696 skonfederowała się pod Wiśniowcem, wyniósłszy na marszałka B-go. Pozbierawszy różne chorągwie, pociągnął B. pod Gliniany, gdzie nad obozem generalnym miał komendę kasztelan kamieniecki, Zaboklicki. Przeciągnąwszy na swą stronę chorągwie Zaboklickiego, wysłał B, na rozpoczęty 29 sierpnia sejm konwokacyjny siedmiu deputowanych z domaganiem się wypłaty żołdu za lat 9-ć dla 30,000 żołnierzy i z pogróżką, jako użyje egzekucyi wojskowej, jeżeli Rzeczpospolita żądaniu temu zadość nie uczyni. Sejm z powodu wycieńczonego skarbu wypłaty dokonać niemógł, został zresztą niebawem przez Horodeńskiego zerwany. Wtedy B. jął się ekze-kucyi wojskowej. 70,000 zł. ściągnął kontrybucyi z samego Lwowa, szturmem wziął Dunajów, żadna królewszczyzna na Rusi nie uniknęła łupieztwa konfederatów. Niebezpieczeństwo było tem większe, że Horodeński, po zerwaniu sejmu kouwokacyjnego, ofiarował B-emu swoje usługi i namawiał go do wciągnięcia do związku szlachty litewskiej. Kardynał Radziejowski napisał do B-go list w imieniu Rzeczypospolitej, o cierpliwość prosił i obiecał wyznaczenie komisyi traktatowej. Postąpienie takie kardynała wbiło B-go w pychę, spotęgowało zuchwalstwo jego. Wobec grożącego niebezpieczeństwa od Tatarów, którzy stanęli pod Kamieńcem, Rzeczpospolita wysłała do związku wojskowego komisarzy. Po licznych konferencyach z posłami konfederackimi i wyczerpaniu wszelkich środków, komisarze ogłosili B-go za buntownika, związkowych za nieprzyjaciół ojczyzny. Spowodowało to śród konfederatów popłoch, czterdzieści chorągwi powróciło zaraz do posłuszeństwa Rzeczypospolitej. Przerażony B. wyraził gotowość poddania się z resztą wojska. 11 maja 1697 w kościele bernardynów we Lwowie dokonał aktu submisyi. Upadł do nóg hetm. w. k. Jabłonowskiego, rozdarł akt nominacyi na marszałka, złożył chorągiew i prosił o przebaczenie. Według wszelkiego prawdopodobieństwa, do powstania konfederacyi związkowej B-go przyłożyło rękę jedno ze stronnictw politycznych, pragnące wprowadzić na tron swego kandydata, a używające zamętu wewnętrznego, jako środka dla dopięcia swych celów. Poszlakowano o tę robotę wdowę po Janie III, Maryę Kazimirę („Dyaryusz prawdziwy“ w dodatku do Rogalskiego „Dziejów Jana III,“ Warszawa, 1847).“

Baranowski Szymon, współczesny tłómacz i autor, rodem z W. ks. Poznańskiego. Pierwszą jego pracą był przekład poezyj Waleryusza Katulla, dokonany wierszem dość lichym, i wydany w „Bibliotece klasyków łacińskich“ edycyi Edw. hr. Raczyńskiego, we Wrocławiu 1839. Jemu też przypisują tłómaczenie poezyj Propercyusza, w tejże Bibliotece ogłoszone. Potem przełożył powiastkę Schmida: „Kanarek“ i napisał, według ustnego opowiadania, „Przygody starego żołnierza z 9 pułku księstwa Warszawskiego“. (Lipsk, 1857,_str. 107).

Baranowski Jan, astronom (* 1800 r. w Sławkowie—y 1879 w Lublinie), pobierał nauki gimna-

■ ii

Fig. 272. Baranowski Jan.

wieka“ Foissaca (2 t., 1858). Nadto wydał: „Wzory z trygonometryi prostokreślnej i kulistej“. Zamieszczał też artykuły naukowe w czasopismach, jak: „Historya magnetyzmu, przez Bequerela“ (w „Pamiętniku naukowym“ 1847); „Obraz postępu nauk astronomicznych i fizycznych w XVII wieku“ (wyjątek z II tomu „Kosmosu“, tamże, 1848); „Wzniesienie miasta Lublina nad poziom morza Baltyclde-wyznaczone z dostrzeżeń barometrycznych“ („Bibl. Warszaw.“ 1843); „Położenie geograficzne Warszawy“ (tamże, 1843); „Rzecz o magnetyzmie ziemi, według Bessla“ (tamże, 1844); „Obserwacye zorzy północnej, czynione w Warszawie od r. 1779 do 1842“ (tamże, 1844); „ Obserwatorya astronomiczne, uważane pod względem położenia geograficznego i najkrótszej odległości od Warszawy“ (tamże, 1844); „Zaćmienia słońca, uważane w Warszawie“ (tamże, 1844); „Przepisy podane przez Quete-let’a do czynienia postrzeżeń nad zjawiskami peryo-dycznemi“ (tamże, 1844); „Porównanie stanu powietrza na różnych punktach Europy, z dostrzeżeń meteorologicznych, jednocześnie czynionych i telegrafami elektrycznemi przesyłanych“ (tamże, 1858) i inne.

go,

«yalne w Krakowie, a następnie kształcił się w uniwersytecie warszawskim, gdzie w r. 1826 uzyskał stopień magistra filozofii i w tymże roku został ad-junktem w zakładanem właśnie obserwatoryum w Warszawie. W r. 1837 powołany został do wykładu astronomii na kursach dodatkowych i wykład ten prowadził aż do ich zamknięcia w r. 1842. W r. 1848, po śmierci Armińskiego, został dyrektorem obserwatoryum warszawskiego, a po otwarciu szkoły głównej w r. 1862 objął w niej katedrę astronomii i wykładał przez cały czas jej istnienia, t. j. do roku 1869: kosmografię, trygonometryę sferyczną, astronomię sferyczną i teoretyczną. W cią gu dwulecia 1864—1866 sprawował obowiązki dziekana wydziału fizyko-matematycznego. W r. 1870 opuścił stanowisko dyrektora obserwatoryum, a ostatnie lata życia przepędził w Lublinie, gdzie brat jego był biskupem.—W obserwatoryum, obok ob-serwacyj astronomicznych, prowadził pierwotnie codzienne dostrzeżenia meteorologiczne od 20-go listopada 1825 aż do roku 1838. Oznaczył drogę peryodycznej komety Bieli i rezultaty tej pracy ogłosił w rozprawach: „Bestimmung der Bahn des Biel a’schen Kometen“ („Astronomische Nachrichten“ t. XIII, z r. 1836), —„Neuste Elemente des Biela’schen Kometen“ (tamże, t.

XIV, z roku 1837), oraz w odbiciu li-tograficznem: „Observations astronomiques faites à l’observatoire de Varsovie“ (1836).

W latach następnych zajął się do-kładnem oznaczeniem długości geograficznej miasta Warszawy, a to metodą przewożenia zegarów do Pułkowy; praca ta, wykonana pod kierunkiem tamecznego dyrektora, znakomitego astronoma O. Struvego, wydała jako długość Warszawy względem południka paryskiego: 18° 41' 24.75" w łuku, czyli 1 god. 14 min. 45.65 sekund w czasie. Opis całej tej operacyi podał B. w „Bibliotece Warszawskiej“ w r. 1846. Z prac jego piśmienniczych najważniejszym jest przekład dzieła Kopernika: „O obrotach ciał niebieskich“ (Warszawa, 1854), przyczem zebrał listy i pisma Kopernika, zaledwie ze wzmianki znane; napisał nadto do dzieła tego, po łacinie i po polsku, przedmowę, zawierającą treść dzieła o obrotach. (O historyi i wartości tego przekładu ob. Kopernik). Wraz z Zejsznerem przełożył tom I słynnego „Kosmosu“ Humboldta (Warszawa, 1849), następnie zaś ogłosił przekład „Meteorologii, czyli nauki o zjawiskach, w powietrzu dostrzeganych, o ich związku i wpływie na królestwo organiczne, a głównie na czło-

Encyklopcdya Pnwtzeehna IluitT. T. VI.

S K.

Baranowski Jan Józef herbu Grzymała, znakomity finansista, rachmistrz, inżynier-wynalazca, przytem lingwista, (* 7 września r. 1805, w gub. Mińskiej, po w. Ihumeńskim, w Smiłowiczach, z ojca Marcina i matki Maryanny Szalkiewiczówny—f w Londynie 30 marca 1888 roku). Pierwsze nauki pobierał we wzorowym konwikcie szlacheckim ks. Misiona-rzy w Smiłowiczach, gimnazyum klasyczne skończył w Mińsku litewskim, jako celujący uczeń w matematyce, fizyce i językach nowożytnych. W roku 1821 słuchał medycyny we wszechnicy wileńskiej, lecz, pomimo znakomitych wykładów Józefa Franka i Seweryna Gałęzowskiego, nie czując powołania do fachu medycznego, oddał się studyom prawa i w r. 1825 ukończył kursa uniwersyteckie ze stopniem kandydata nauk jurydycznych. Wkrótce dawszy się poznać Ludwikowi Jelskiemu, ówczesnemu prezesowi Banku polskiego, pozyskał względy tego niepospolitego męża, który, oceniając nadzwyczajną bystrość w rachunku i pomysłowość B-go, przyjął go do boku swego, a w r. 1828 powierzył mu posadę podsekretarza banku w wydziale korespondencyi zagranicznej. Na tern stanowisku B. był prawą ręką prezesa głośnej instytucyi finansowej, a zarazem szczycił się poważaniem samego ministra skarbu Królestwa polskiego, księcia Franciszka Ksawerego Lubeckiego. W r. 1832 widzimy go na ziemi fzancuzkiej. Tu z kolei, jako pełen uzdolnień, zajmował ważne posady w domach handlowych i bankowych, mieszkając na przemian w Gray, Lyonie, w Chalon-sur-Saône. W r. 1837 powołany do Paryża przez wyżej wspomnianego

L. Jelskiego, zostawszy kasyerem w banku pod firmą: „Jelski, Dussard et Comp.“, uorganizował rachunkowość tej instytucyi i pracował w niej aż do chwili zlikwidowania rachunków, przez nieszczęśliwe bankructwo. W r. 1843, zarząd linii kolei żelaznej Paryż - Rouen - Havre polecił B. uregulowanie kasowości sposobem podwójnym, „en partie

116*

màm i

m v... >

ssii

Fig. 278. Baranowski Jan Józef.

double“, i jednocześnie mianował go inspektorem tej rachunkowości na całej linii. B. wywiązał się świetnie z zadania, a jego system kasowy, sta wszy się głośnym, przyjęty został na wszystkich drogach żelaznych we Francy i. Człowiek niezwykłej pracowitości, akuratności, pomysłowości i prawości charakteru, żywiąc w sobie popęd nieprzezwyciężony do wynalazków i mając mało na to czasu przy obowiązkach służbowych, opuszcza wygodną posadę na kolei w r. 1848, by zająć się pracą ściśle naukową. Jakoż zaraz, bo w roku 1849, na wystawie narodowej paryskiej, pomiędzy kilku machinami B-go odznaczała się niezmiernie ciekawa machina do kontrolowania wszelkich rachunków, pod nazwą „Taxe machine“, za którą Towarzystwo Zachęty („Société d’Encouragement“) nagrodziło go medalem; zaś od ministeryum robot publicznych otrzymał B. wielki medal, z wizerunkiem króla Ludwika Filipa, za automatyczny przyrząd do kontrolowania wszystkich taryf dróg żelaznych we Fran-cyi. W r. 1851, na wystawie powszechnej londyńskiej, przyznano B-mu wielki medal, t. zw. „Prize Medal“, wraz z dyplomem, podpisanym przez księcia Alberta, męża królów ej Wiktoryi, za machinę do drukowania w kilku kolorach i jak najdokładniej szego kontrolowania biletów kolejowych, teatralnych i innych. Za inny dowcipny wynalazek sygnalizowania na kolej ach żelaznych, za pomocą Ą autom atycznego ĘfKjMŁ aparatu,B-go spot- ™

kały liczne nagrody i system jego sygnalizowania wprowadzono na kolejach: z Paryża do Rouen i Strasburga, w Anglii, między^ Hackney i Kingsland i we Włoszech, pomiędzy Turynem i Genuą. Bądź co bądź, koroną jednak umysłowych prac B-go był genialny pomysł finansowy doraźnego wypłacenia przez Francyę Prusakom pięciu miliardów franków haraczu w 1871 r. Gdy B. przedstawił swój projekt min. skarbu Pouyer-Quertier’owi, ten mu podziękował serdecznie listem własnoręcznym, i chociaż Francya, uiszczając wrogom na poczekaniu niepomierną sumę, na zasadzie kombinacyi finansowej naszego ziomka, była mu winną ocalenie ekonomiczne, z tern wszystkiem uczony, sędziwy i bez środków materyalnych B., pomimo, iż się dopominał u dwóch prezydentów Rzeczypospolitej i kilku jej ministrów jakichkolwiek subsydyów na życie, odmówiono mu wszędzie należnej nagrody, czem zrażony nareszcie i oburzony słusznie, opuścił w roku 1872 niewdzięczną Francyę, udając się do Londynu, gdzie mu ofiarowano skromną posadę podse-

kretarza przy „polskiem towarzystwie literackiem“; nie mogąc wszakże utrzymać się z małego hono-raryum, musiał, wiekiem przygniecony luminarz, zarabiać ciężko piórem. Tak tedy, w r. 1879 wyszła w Londynie jego kieszonkowa gramatyka francuzka p. t. „Vade-Mecum de la Langue Française“ z najchlubniejszą aprobatą uczonego członka akademii paryskiej, E. Littrégo (mała 8-ka str. 223), w roku zaś 1884 słowniki fonetyczne wraz z prawidłami gramatycznemu polsko-angielski i angielsko-polski („Anglo-Połish Lexicon“) w Warszawie, nakładem Lesmana i Świszczowskiego. Słowniki te są przeznaczone dla anglików i polaków, chcących się uczyć wzajemnie języka obcego bez nauczyciela. Zarówno krytyka krajowa, jak i zagraniczna, wspomniała o tych żmudnych pracach bardzo życzliwie. Uczony nasz bibliograf, Estrejcher, podając spis dzieł Jana B-go astronoma, pomieszał go przez nie-wiadomość z Janem Józefem, którego życiorys tu skreśliliśmy. Mianowicie: przypisuje Estrejcher mylnie astronomowi B. następne dzieła, które są pióra w mowie będącego finansisty B. 1) „Taxe-machine pour obtenir les résultats de calculs le plus compliqués, môme ceux des changes et arbitrages de Banque, avec un contrôle instantané“. Paris Impr. de Napoléon Chier. 1848 r. 8-ka str. 35 i tablica in folio. 2) „Nouveau système de voter au moyen d'un scrutateur mécanique“. Paris 1849. 3) „Application de la taxe-machine“, Paris, 1849. 4) „Taxe-machine applicable à toutes les opérations de calcule“. Paris impr. E. Thunot 1855 r. kart. 15 (ob. u Estrejcha t. VI, str. 67). 5) „Notice sur un nouveau plan financier propre à faciliter et à rendre plus économiques les emprunts d’Etat, conçu et démontré en chiffres, d’après le tableau de calculs ci-joint par...“ Paris 1871 r. str. 8. 6) „Project de statuts pour la formation d’une société anonyme, sous le titre de Caise générale de France, d’après le mémoire, présenté à S. Majesté l’Empereur, et communiqué à L. L. E. E. Messieurs les Ministres de l’Intérieur et de Finances“. Paris, 1854 r. str, 15 fol. 7) „Signaux Baranowski, d’après les appareils modèles, fonetonant au passage de tous les trains. 8) Nouveau système de voter au moyen d’un appareil dit scrutateur mécanique“. Paris, 1849, str. 214 w 8-ce 1 tab. (Estreicher t. VI, str. 34). Nadto, wyszły w druku rzeczy B-ego następne, przez bibliografów naszych niezanotowane: a) „Notice sur les Signeaux Baranowski, d’après la gravure ci-jointe expliquant le mécanisme de deux systèmes tout a fait automatiques, destinés a prévenir le collisions de trains sur les chemins de fer“. Paris 1858, str. 16, duża tablica in folio, b) „Inventions mécaniques et travaux littéraires de Jean Joseph B-ski, d’après le machines, modèles et appareils de diverses dimensions, avec les dessins et spécifications de mécanisme, et relatifs ainsi que les principaux ouvrages scientifiques“. Paris 1886 r. Impr. A. Reiff. Jest to kompletny spis wszystkich wynalazków i prac autorskich B-go. Będąc już na schyłku życia, czując całą niesprawiedliwość Fran-cyi względem projektu finansowego, zaaplikowanego bez wynagrodzenia projektodawcy, i chcąc, aby

A. J:

Ji

A Ht

Baranowski

Kazimierz (* 1820, f 13 kwietnia 1862 w War-

sza wie), skrzypek, syn fabrykanta instrumentów smyczkowych i gitar, uczeń Ksawerego Oleszkiewicza.Ma-jąc lat 16, wstąpił do orkiestry teatru warszawskiego, z początku jako amator bezpłatny, następnie zaś od r. 1837 jako stały członek tejże orkiestry. B. odznaczał się niepospolitą siłą tonu, czystą into-nacyą i smyczkowaniem wybornem. Umarł na stanowisku pierwszego skrzypka orkiestry warszawskiej, której przez wiele lat był chlubą i ozdobą.

Baranowski Ignacy, współczesny lekarz warszawski, (* w Lublinie 1833 r.), nauki lekarskie ukoń-j czył w Dorpacie 1858 i tegoż roku został ordynatorem w szpitalu św. Ducha w Warszawie; 1859 r. odbył wycieczkę naukową za granicę, w 1862 objął obowiązki lekarza w szpitalu Dzieciątka Jezus, tegoż roku został adjunktem przy klinice terapeutycznej Szkoły Głównej. W uniwersytecie warszawskim został docentem terapii ogólnej i dyagnostyki lekarskiej, a od r. 1871 profesorem nadzwyczaj nym tych przedmiotów. Z powodu ukończenia 25 - lecia pracy zawodowej, Towarz. Lekarsk. Warsz. mianowało go członkiem honorowym, a pisma lekarskie podały jego życiorysy i szczegółową ocenę zasług naukowych i obywatelskich. B., śledzący bacznie postęp nauki, podczas ostatniego ruchu naukowego w spra- / wie leczenia gruźlicy sposobem Kocha, wespół z innymi lekarzami warszawskimi, zajął się pilnie zbadaniem jej klinicznego uprawnienia i wyniki ogłosił drukiem, oraz przedstawił w wyczerpują-

fe.

w przyszłości dokładnie wiedziano, że nie kto inny, tylko polak podał Francyi myśl zbawczą zaspokojenia kontrybucyi wojennej, tudzież aby spadkobiercy jego mieli w posiadaniu dowody prawne krzywdy, B-ki w r. 1885 złożył w bibliotece narodowej Ossolińskich we Lwowie 27 dokumentów oryginalnych, objaśniających całą sprawę jego projektu finansowego tak, aby wszystko mogło być sprawdzo-nem w danej chwili; jednocześnie zaś wyszła w Paryżu publikacya, zatytułowana: „Bordereau des papiers déposés à la bibliothèque nationale des Ossoliński à Lemberg, tels que: tables de calculs, mémoires, copies de lettres (adressées aux Ministres des Finances, et aux présidents de la République française, ainsi que différentes notes explicatives, présentées tant à eux qu’aux autres hommes d’Etat etc., sur le Plan financier, conçu et élaboré par Jean Joseph B-ski, ancien sous-secrétaire de la banque nationale de Pologne à Varsovie, pour l’Emprunt de 5 milliards de francs, que la France s’est engagée à payer à la Prusse comme indemnité de guerre, d’après le traité de paix, signé à Francfort sur-le-Main, en février 1871“. Impr. Ad. Reiff. Autor, streściwszy wszystkie fakta i dokumenta, kończy broszurkę temi znaczącemi słowy: „Ce sont des faits, qui prouvent jusqu’où cette combinaison fut jugée profitable au Trésor, tandis que B-ski attend encore une récompense, digne de la France, pour son travail. S’il ne l’obtenait pas de Gouvernement actuel, ou de tout autre, qui pourrait s’en suivre, plus tôt ou plus tard, ce serait le cas de dire: „II a travaillé pour le Roi de Prusse!“ Szczycąc się blizkim stosunkiem ze ś. p. B-im, i prowadząc z nim długo ożywioną korespondencyę, posiadam równie w moim zbiorku wszelkie materyały, dotyczące prac umysłowych tego niepospolitego rodaka. Jakoż w liście z dnia 9 września 1886 r. przysyłając mi swoje „Bordereau“, pisze mi: „teraz będziesz miał sposobność komunikować to wszystko rodakom, którzy po większej części, o moich pracach nie słyszeli, albo je przyznawali innemu B-mu, jak to uczynił Estreicher. Zdecydowałem się na niniejszą publikacyę, udowodnioną dokumentami urzędowemi, aby moje imię niebyło zagrzebane z moją śmiercią.“ Wiadomości treściwe o B-im, po raz pierwszy podały „Kłosy“ w r. 1880 (Nr. 893), a w roku 1881 to samo wyszła w przekładzie francuskim w Paryżu p. t. „Biographie de Jean Joseph Baranowski“ z portretem jego, wykonanym przez Holewińskiego str. 8 w 4-ce. Pośmiertne wspomnienie o nim umieszczo- j ne było w „Kraju“ Petersburskim, za rok 1888 Nr. j 14. O zgonie jego wzmiankowały podobnież inne pisma krajowe.

Baranowski Walenty, młodszy brat Jana, astronoma, biskup lubelski (* 1806 r. w Sławkowie— f 1879 r. d. 12 września w Lublinie). Kształcił się zrazu w Krakowie a następnie w Warszawie, gdzie wstąpił do zgromadzenia pijarów. Święcenie kapłańskie otrzymał r. 1834, poczem był proboszczem w Bychawce. W r. 1857 został biskupem Lormitańskim in partibus, w roku zaś 1869 otrzymał nominacyę na biskupstwo lubelskie. Wiele mu zawdzięcza katedra lubelska, w której, między in-nemi, wzniósł własnym kosztem pomnik dla Win centego Pola, oraz dla Sebastyana Klonowicza;

odznaczał się wymową kaznodziejską, której ślad pozostawił w ogłoszonych drukiem kilku przemówieniach pogrzebowych.    *

.1

ÆrJj

II

Fig. _74. Baranowski Walenty.

A. Pol.

R’Hjj

Fig. 275. Baranowski Ignacy.

eem, wspólnemi siłami dokonanem, sprawozdaniu , polski, (ur. 1844 r. w miasteczku Waszkowicach na na posiedzeniach Tow. Lek. Warsz. Jego hojności Bukowinie); kształcił się w gimnazyum w Stanisła-i szczeremu zajęciu się literaturą lekarską zawdzię- wowie, które ukończył w r. 1863; na uniwersyte-ezamy zbogacenie tej ostatniej przekładem patologii cie lwowskim był słuchaczem fakultetu filozoficzne-ogólnej Cohnheima, oraz patologii szczegółowej go od r. 1863 do 1867. W czasie pobytu na uni-Jaccoud’a; poświęcił bowiem na ich wydanie zna-•zny fundusz z własnej kieszeni. Członek licznych towarzystw naukowych, jest też B. od lat kilku prezesem kasy pomocy imienia Mianowskiego. Z prac jego naukowych (ob. Kośmińskiego Słownik) cytujemy: „Nonnulla de lentis humore aqueo imbibi-topost cataractar um operationes intumescentia,“ Dor-, pat, 1858. Diss. inaug.— „Uwagi nad urządzeniami służby zdrowia w Królestwie Polskiem,“ Pam. Tow.

wersytecie pracował głównie nad językoznawstwem, i literaturą polską, pod przewodnictwem profesora Antoniego Małeckiego, oraz nad geografią fizyczną.. Poświęcił się zawodowi pedagogicznemu, który z zamiłowaniem prawdziwem i pożytkiem publicznym uprawia. Od r. 1867 do 1871 wykładał w gimnazyum Franciszka Józefa we Lwowie języki: polski, łaciński, grecki i geografię Polski. W roku 1871 otrzymał prowizoryczną, a w r. 1874 stałą posadę w nowo-założonem seminaryum nauczycielskiem męskiem w Stanisławowie, gdzie uczył języka polskiego, russkiego, geografii i historyi; był też nauczycielem, a w r. 1876 dyrektorem prywatnej wyższej szkoły żeńskiej, utrzymywanej w tern mieście przez Oddział Towarzystwa Pedagogicznego. W r. 1877 Rada szkolna krajowa powołała B-ego na stanowisko inspektora okręgowego zamiejskiego, a w następnym roku—miejskiego, okręgu m. Lwowa. Na tern stanowisku rozwinął wielce pożyteczną działalność, którą oceniając, władze naczelne powołały B-ego na ważne stanowisko inspektora krajowego, od dnia 1 stycznia 1885 r. W Radzie szkolnej krajowej powierzono mu nadzór nad trzema seminaryami i nad szkołami ludowemi trzeciej części Galicyi (środkowej), w roku zaś 1889—spe-cyalnie nadzór nad trzema seminaryami żeńskiemi we Lwowie, Krakowie i Przemyślu; nadto dział referatów, statystyki szkół ludowych, oraz sprawozdań rocznych o stanie tych zakładów. Powierzano mu misye specyalne i prace przygotowawcze, np.. rokowanie w sprawie założenia schroniska księcia Lubomirskiego w Krakowie, w sprawie fundacyi barona Hirscha, w sprawie wydawnictw książek szkolnych dla szkół ludowych.—Po za czynnościami urzędowemi brał czynny udział we wszystkich przedsięwzięciach, mających na celu podniesienie szkolnictwa. W lutym 1868 r. był sekretarzem I-go walnego Zjazdu we Lwowie zawiązującego się Towarzystwa Pedagogicznego, od tego czasu członkiem Towarzystwa, a potem kilkakrotnie członkiem Zarządu Głównego. Pracował i na polu literackiemu Już w roku 1865 pisywał w „Dzienniku literackim“, wydawanym przez Jana Dobrzańskiego, i równocześnie należał do redakcyi „Tygodnika Naukowego“, który był organem młodzieży uniwersyteckiej; w r. 1866, wraz z kolegą swym, Hugonem Zatheyem, był pomocny prof. Małeckiemu, jako1 korektor przy wydaniu pism pośmiertnych Słowackiego; w r. 1868 — współpracownikiem „Szkoły“, której następnie, od r. 1883, w ciągu trzech lat był redaktorem. W r. 1875 wydał z Ludwikiem Dziedzickim znany i używany we wszystkich szkołach średnich Galicyi podręcznik geografii, który obecnie drukuje się już w VI-em wydaniu. Jego pióra są „Szkice etnograficzne z Bałkańskiego pół-

Lek. Warsz., 1862.—„Kilka uwag o odczytach p. Le-mercier i barona du Polet,“ Tyg. lek., 1859.— „Ka-zuistyczne spostrzeżenia o powikłanej wadzie serca,“

„Wypadki gorączek bagiennych,“ „Rak żołądka.“ —

F—n.

^Historya choroby prof. Lewitskiego.“ „Sprawozdaniem prac Chałubińskiego i Chojnowskiego,“ (druk. w „Pam. Tow. Lek.“ w latach 1873—1880).

Baranowski Stefan, uczony współczesny, ur. się w Petersburgu, był profesorem w Helsingforsie, a potem inspektorem szkół w Syberyi wschodniej.

Wynalazł Odometr i Planimetr, oraz lokomotywę, poruszaną ścieśnionem powietrzem, której próby robiono w Petersbugu r. 1862, a żywo przy tern zajmował się sprawami kolei żelaznych w Rossyi. —

Opisanie Planimetru swojego ogłosił po francusku w i Helsingforsie 1852 roku, p. t. „Description d’une

construction nouvelle, inventé par.....“ (4-o st. 11

z I tabl.), jako wyciąg z t. IV: „Acties delà Société des savans de Finlande.“ W Helsingforsie też wydał: „Klimatologische Karte der Erde,“ dwie tablice z tekstem (1849 r.).    *

w se-

W9p

’■

i’ Baranowski Antoni, biskup sufragan żmudz-ki, (* 1834 r. w gub. kowieńskiej), kształcił się minaryum w Wor-niach, wyższe zaś studya teologiczne odbywał w akademii duchownej w Petersburgu i pozyskał tam stopień magistra teologii. — Przez biskupa Bereśniewi-cza powołany został na stanowisko inspektora semi- .,|g| naryum w Kownie,    '

V"

II

Fig. 276. Baranowski Antoni.

w którem też pracował, jako profesor i katecheta, a czas wolny od obowiązków poświęcał studyom nad etnografią i językiem litewskim i był współpracownikiem Słownika litewskiego, wydawanego przez akademię petersburską. Biskupem sufraganem został mianowany wyspu“ w „Dzienniku polskim“ (1878); „Pedagogi-d. 24 marca r. 1884.    * ka Mickiewiczowska“ w „Gazecie lwowskiej“ (1888),.

Baranowski Bolesław, współczesny pedagog wydana potem oddzielnie przez Towarzystwo Pedagogiczne w książce pamiątkowej w r. 1890. Zaj- i 12) „Zarys hygieny szkolnej“ (Lwów, 1891, stremował się także publikacyami dla młodzieży i sam 138); 13) Hygiena, przystępnie wyłożona“ (wydanie-ogłosił kilka książeczek dla młodzieży i dla ludu, 2-e wespół z dr. Szpilmanem — Lwów, 1891, str. wydanych nakładem „Wydawnictwa dziełek ludo- 320); 14) „Przepisy praktyki szkolnej“ (Lwów, 1891,.

8. D.

wych“ w języku polskim i ruskim.

mera, wraz z jej teoryą (t.“ V).

Baranowski Mieczysław, współczesny pedagog polski (* 1851 r. w Wyżnicy). Szkołę ludową i gimnazyum ukończył w Stanisławowie, wydział filozoficzny uniwersytetu — we Lwowie w r. 1873. W r. 1877 objął stanowisko nauczyciela starszego w seminaryum nauczycielskiem w Stanisławowie. Przeniesiony po czterech latach służby do seminaryum nauczycielskiego w Tarnowie, gdzie przebył trzy lata; poczem powołany został do Przemyśla na stanowisko inspektora okręgowego szkół powiatu przemyskiego i dobromilskiego. Zamianowany następnie stałym profesorem starszym w seminaryum stanisławowskiem, powołany został równocześnie w r. 1887 na stanowisko inspektora szkół ludowych miasta Lwowa, gdzie obecnie przebywa. Rozwija działalność swoją w kierunku rozszerzania i ulepszania szkół ludowych. Za jego inspekcyi powstało pięć kursów uzupełniających przy szkole wydziałowej żeńskiej (trzy kursa robót, kurs handlowy, oraz kurs naukowy i praktyczny gospodarstwa domowego); za jego inicyatywą, dzięki ofiarności publicznej, weszły w życie t. zw. „korpusy wakacyjne“, t. j. uorganizowane wycieczki i zabawy w czasie feiyj dziatwy ze szkół ludowych, a także obiady dla głodnych dzieci szkolnych. Wyjeżdżał kilkakrotnie za granicę dla poznania stanu szkolnictwa w krajach zachoduiej Europy i dla uczestniczenia w kongresach wychowawczych i hygienicznych. Był współpracownikiem „Szkoły“, a w r. 1888-m, powołany przez Zarząd Główny Towarzystwa Pedagogicznego, objął naczelną redakcyę tego czasopisma/którą do tej pory prowadzi. Ogłosił wiele większych i mniejszych prac oraz artykułów z dziedziny pedagogiki, dydaktyki, metodyki, hygieny i geografii. Oto ważniejsze: 1) „O metodzie nauki geografii“ (Lwów, 1880, str. 35); 2) „Zarys hygieny i dydaktyki ciała i ducha, w zastosowaniu do młodzieży szkolnej“ | (Stanisławów, 1880, str. 84); 3) „Słońce, wykład popularny“ (Stanisławów, 1881, str. 60); 4) „Hygiena popularna“. Część I (Tarnów, 1883, str. 122); Część II (Tarnów, 1886, str. 140); 5) „Popularny wykład o powietrzu“ (Tarnów, 1883, str. 30); 6) „O morzu“ (Tarnów, 1884, str. 60);    7) „Na

jakie zgubne wpływy narażone jest zdrowie młodzieży w szkole“ i t. d. (Tarnów, 1884, str. 43); 8) „Pedagogika i dydaktyka, do użytku nauczycieli szkół ludowych i seininaryów nauczycielskich“ (Lwów, 1888, str. 196); 9) „O wychowaniu dziewcząt i uwzględnieniu obecnych stosunków i potrzeb“ (Lwów, 1889, str. 40); 10) „Nerwowość i wychowanie“ (Lwów, 1889, str. 40); 11) „Nauka poglądu, przewodnik metodyczny“ (Lwów, 1891, str. 77);

str. 144); 15) „Instrukeya do nowego elementarza Baranowski Stefan (* 1848—f 1886), inży- polskiego“ (Lwów, 1891, str. 48); 16) „Specyalna. nier górniczy, podał w „Pamiętniku Towarzystwa metodyka nauki historyi w szkołach ludowych“ nauk ścisłych“ w Paryżu, rozprawy: 1) „O naturze (Lwów, 1891, str. 16); 17) „O nauce gospodarstwa i przymiotach stali“ (t. IV), 2) „O obecnym stanie domowego w szkołach żeńskich“ (Lwów, 1891, str. fabrykacyi żelaza i stali, za pomocą metody Besse- 64);    18) „Specyalna metodyka nauki geografii

F. K.

s.u.

i historyi w szkołach ludowych“ (Lwów, 1892,-str. 80). W r. 1892, powołany do Rady szkolnej krajowej do opracowania nowych planów naukowych dla szkół ludowych sześcioklasowych miejskich, do-ułożenia programów książek do czytania, podręczników i do opracowania instrukcyi do nauczania wszystkich przedmiotów w szkołach ludowych.

Barante Piotr-Amable-Prosper Br u giere, baron de (* 10 czer. 1782—f21 list. 1866), mąż stanu i pisarz francuski, kształcił się w szkole politechnicznej; służbę publiczną rozpoczął pod kierunkiem, ojca, który był prefektem napoleońskim w Carcas-sone; 1802 r. otrzymał w Paryżu posadę, w ministe-ryum spraw wewu.; 1806 r. mianowany audytorem przy Radzie Stanu. Współpracował w tym czasie dla poczytnej „Décade philosophique.“ W sierpniu 1806 r., wyprawiony z poselstwem nadzwyczajnem do Hiszpanii, lecz już w listopadzie t. r. przeniesiony do Gdańska, dla zarządu intendenturą wojskową, w grudniu zaś do Warszawy. R. 1809 mianowany prefektem Wandei; 1813 r. prefektem departamentu Niższej Loary, gdzie do upadku cesarstwa pozostawał. Podczas Stu dni trzymał się na ostrożności, to też po powrocie Ludwika XVIII z Gandawy nie miał sobie przez rządy burbońskie zamkniętej kary ery politycznej, mimo długoletnią służbę napoleońską. Mianowany w 1815 radcą stanu, zarządzał czas jakiś w zastępstwie ministra sprawami wewn.; objął następnie wydział podatków; tegoż roku obrany do izby deputowanych, przyłączył się do umiarkowanego stronnictwa liberalnego, t. zw. „do-ktrynerów,“ dowodzonych przez Rogera Collard’a.— Brano mu to za złe u rządu, że, pomimo wysokiego stanowiska urzędowego, trzymał się zdaleka od głosicieli skrajnej reakcyi monarchicznej, reprezentowanej przez brata królewskiego, hr. d’Artois, późniejszego króla Karola X. Podniesiony do godności para (1819), B. w Izbie wyższej wiernym pozostał umiarkowanym zasadom liberalnym, z tego też względu po upadku gabinetu Decazes’a (1820 r.), gdy wzięły górę prądy reakcyjne, B. usunięty został z Rady Stanu. Ofiarowanej sobie natomiast ambasady w Kopenhadze nie przyjął. Poświęcił się odtąd przeważnie studyom historycznym i literackim, rzadko tylko, lecz dobitnie, zabierając głos w Iźbie parów przeeiw zmieniającym się kolejno gabinetom reakcyjnym. Wydał w tym czasie główne swoje dzieło: „Histoire des ducs de Bourgogne, de la maison de Valois“ (13 t., 1824 —1826), nietyle odznaczające się gruntownością badania historycznego, ile żywością opowiadania i charakterystyką, przypominającą późniejsze prace Thie-rego; doczekało się licznych wydań i zdobyło B-i

A.

N.

w 1810—1814 r.

fotel w akademii francuskiej (1828 r.). Rewolucya lipcowa 1830 skierowała go z powrotem na drogę polityczną ; głosował odtąd stale w Izbie parów z większością ministeryalną; cieszył się zaufaniem osobistem Ludwika Filipa. W paźdz. 1830 r. mianowany ambasadorem w Turynie przy królu sardyń-skim; 1835 r. wyprawiony z poselstwem do Petersburga, gdzie miał trudną misyę pozyskania dla rządów Ludwika Filipa cesarza Mikołaja, nieprzyjaźnie usposobionego dla dynastyi orleańskiej. Rewolucya lutowa 1848 r. ostatecznie skłoniła B-a do wycofania się ze świata politycznego. Zajął się odtąd wyłącznie badaniem dziejów XVII wieku i Rewolu-cyi francuskiej, ora>, spisaniem swoich pamiętników. Pośród licznych pism jego zasługują na wzmiankę: „Tableau de la littérature française au XVIII s.“ (1810), które uczyniło rozgłos młodemu jeszcze B-i, dzięki pochwałom pani de Staël; „Des communes et de l’aristocratie“ (1821); „M é 1 a n ge s h i s t o r i q u e s et littéraires“ (1836); „Histoire de la Convention nationale“ (6 t., 1851—1853), oraz „Histoire de Directoire“ (1855), interesujące dzisiaj jedynie ze stanowiska teoryi politycznej „do-ktrynerów;“ „Le parlement et la Fronde“ (1859 r.). Pośmiernie wydane „Souvenirs du baron du Barante 1782 — 1860“ publ. par Claude de B., dotychczas T. I, 1782—1813 (1891), pisane są trzeźwo i nadzwyczaj treściwie, lecz zbyt wyłącznie ze stanowiska orleanistowskego; poddają krytyce rządy i ludzi pierwszego cesarstwa, do którego dziejów mało zresztą dorzucają nowych szczegółów.

Baranya, komitat węgierski, w widłach rzecznych między Dunajem i Drawą, zajmuje przestrzeni 5133 km. □ i liczy 293,414 mieszk. (153,067 węgrów, 101,179 niemców, 1037 Słowaków, 33,553 serbów i nieco rumunów; pod względem wyznań liczy: 214,411 katolików, 12,550 wschód, obrządku, 58,230 protestantów i 7,483 żydów). W części północnej komitat jest górzysty, (wzgórza Meczek pod Pięciokościołami 681 m., na południu zaś przedstawia nizinę bardzo urodzajną; 18°/₀ powierzchni pokrywają lasy, w pobliżu Dunaju błota mohackie. Mieszkańcy trudnią się uprawą winogradu (wino willańskie) i tytoniu, rolnictwem, ogrodnictwem, a także rozwiniętą na wielką skalę hodowlą nierogacizny i owiec; obok tego wydobywają węgiel kamienny i rudę żelazną. Rybołówstwo rozwinięte na Dunaju i Drawie. Handel komitatu dość ożywiony, dzięki łatwej komunikacyi wodnej na obu wielkich rzekach i liniom kolei żelaznych (Buda-Pięciokościo-ły, Bacs-Pięciokościoły, Pięciokościoły-Mohacz z odnogą do Osieka). Stolicą komitatu są Pięciokościoły (węg. Pécs), a sam komitat dzieli się pod względem administracyjnym na siedm okręgów, których głów-nemi miastami są: Pięciokościoły, Siklos, Baranya-var, Mohacz, Pecswarod, Hegyhas i Szent-Lörincz. W. Okolicy Siklos, Harkauyi i Topolca, znajdują się lecznicze źródła mineralne.

Baranzane v. Ba ran z an o, Giovanni Antonio, źwany także Redemptus, filozof włoski, (* 1590 w Sërravalla, w Piemoncie—f w Morttargis 1622).

Wstąpił do zakonu Barnabitów, którzy prędko poznali się na wysokich jego zdolnościach i wysłali go na profesora filozofii do Annecy. On-to pierwszy wystąpił przeciwko wszechmocnej powadze Arystotelesa i dowiódł omylności pewnych jego teoryj, przez szkołę uważanych za niewzruszone. Był on gorącym zwolennikiem Kopernika, korespondował zaś z Bakonem i P. Mceronem; La Motte Levager wysoce go poważał, lecz śmierć przedwczeszna nie pozwoliła mu zająć w filozofii stanowiska wybitniejszego. Pozostały po nim dzieła następujące: „Ura-noscopia seu de Coelo, in qua universa coelorum doctrina tractatur“ (Genewa i Lugdun, 1617); „Novae opiniones phisicae, seu tomus primus secundae partis summae philosophiae Anneciensis“ (Lugdun, 1619), „Campus philosophicus in qua omnes dialecticae quae-stiones agittantur“ (Lugdun, 1620); „Nova de motu terrae Copernicana disputatio“.—Barelli: „Memorie dell’origine, fondatione ed uomini illustri Barnabiti“. Bayle: „Dictionnaire historique et critique“. Niceron: „Mémoires pour servir à l'histoire des hommes illustres“. G. de Grégory: „Istoria d’ella Vercellese letteratura“.    *

Baras Juliusz, pisarz rumuński, (* 1818 r. w Brodach austryackich—f 1863 r. w Bukareszcie). Pochodził z rodziny izraelskiej bukowińskiej, w Austryi odbył study a lekarskie i r. 1842 osiadł w Bukareszcie. Obcy, nieznany, zdołał wkrótce, zdobyć, dzięki zdolnościom swym i energii, wybitne stanowisko w przybranej swej ojczyźnie. W r. 1845 został zamianowany lekarzem obwodowym w Kra-jowie. Nabywszy znajomości gruntownej języka rumuńskiego, niezadługo był już w możności pisać w nim, jak rodowity rumun, i w r. 1851 wydał dzieło z zakresu nauk przyrodniczych, p. t. „Cuda natury“, potem „Podręcznik historyi naturalnej“ i „Podręcznik leśnictwa“. W r. 1856 założył czasopismo, poświęcone naukom przyrodniczym, p. t. „Izys“, które prowadził aż do r. 1859, a po dwuletniej przerwie wznowił p. t. „Przyroda“ (1861 — 1863). Oprócz tego, w r. 1857 wydawał dziennik, z celem oświecania swych współwyznawców i obrony ich praw społecznych, p. t. „Izraelita rumuński“. Pomimo licznych zajęć obowiązkowych, (profesora historyi naturalnej w akademii św. Sawy i nauczyciela w różnych zakładach naukowych, jako też dyrektora pierwszego szpitala dziecinnego w Rumunii), umiał znaleźć dość czasu i na zajęcia czysto literackie, których owocem jest między innemi dramat „Debora“.—Pumnul: „Lepturariu Rumanesc. * Barataria, zatoka w odnodze Meksykańskiej, na wybrzeżu stanu Luizyany, na południe od Nowego Orleanu. Brzegi ma płaskie, błotniste, zarosłe trzciną, wnętrze usiane mnóztwem wysepek, u wejścia do zatoki fort Livingstone z latarnią morską. Przez długi czas Bda była kryjówką rozbójników morskich, a między innemi słynnego flibustiera Lafitte’a

And. S.

Baratron. Nazwa w Atenach przepaści, w którą rzucano niektórych na śmierć skazanych, jakoteż trupy skazańców, innym rodzajem śmierci, np. przez truciznę, zamęczonych. Leżała ona w demie Keiria-dai, podmiejskim. Wzmianki ó niej znajdują się

u autorów greckich i u wszystkich spółczesnych,

K. K.

F: J.

N.

którzy pisali o demach.

Barateria (wyr. włoski, po francusku ba r rate rie) w języku żeglarskim znaczy każde działanie oszukańcze, lub prawu przeciwne, kapitana lub osady okrętów, ze szkodą ładunku statku przewozowego kupieckiego spełnione, np. umknięcie z okrętem, niepotrzebne zboczenie z kierunku przepisanego, samowolne opóźnienie podróży, prze-niewierzenie co do ładunku, handel ukradkowy, przemycanie i t. d. Niektórzy rozumieją pod wyrazem B. proste nawet uszkodzenie, przez niedbalstwo kapitana lub osady spowodowane. Podług niemieckiego prawa handlowego (art. 184) zabe-spieczający odpowiada za B-ę, gdy tymczasem prawo francuskie i hiszpańskie odpowiedzialność tę wyłącza, angielskie zaś, hollenderskie i północnoamerykańskie ją ogranicza, (porównaj: „Das Deutsche Handelsrecht“. Berlin, 1880.—„Des assurances maritimes et des avaries“. Paryż, także 1880 r.). Dawniejsi autorowie kryminalni zwali crimen bar-rateriae, lub barratariae, naruszenie prawa przez urzędników przekupionych.

Baratyński (właściwie Boratyński) Euge-niusz(*1800—f 1845), wybitny poetarusski, syn generała; rozpoczął nauki w szkole paziów w Petersburgu, ale za swawole młodości został z niej relegowany (1816) z utratą praw do wszelkiej służby rządowej. Po kilku latach pobytu w domu, na mocy osobnego pozwolenia wstąpił do wojska jako szeregowiec i z górą lat pięć przesłużył w Finlandyi; awansowany w 1825 na oficera, wziął dymisyę i, osiadłszy w Moskwie, oddał się literaturze, którą uprawiał i przedtem; młodzieńcze jego utwory chwalił Delwig, Puszkin i inni poeci, z którymi zabrał znajomość jeszcze w Petersburgu, gdy czynił starania o pozwolenie wstąpienia do wojska. Poematy: „Eda“ (1826); „Bal“ (1828); „Cyganka“ (1830), uczyniły go głośnym; niektórzy stawiali je obok utworów Puszkina. Najodpowiedniejszem wszakże polem poetyckiej twórczości B-go była liryka refleksyjna z odcieniem elegicznym. Wszędzie zresztą B. poddaje się wpływowi Byrona, a poniekąd i Puszkina. W r. 1843 B. uzyskał pozwolenie na wyjazd za granicę; udał się do Neapolu, ale tu zachorował i umarł; zwłoki spoczęły w Petersburgu.—Wszystkie utwory B-go z życiorysem wydał syn p. t. „CouHHema“ (Kazań, 1885, wyd. IV). Porówn. „Studyum Longinowa w „Russkim archiwie“ (rok 1864).

Barawa albo Brawa, miasto portowe na wschod-niem wybrzeżu Afryki, w kraju Somala, pod 1° 7' szer. połud. i 44° 4' dług. wschód., razem z okolicą leży w sferze interesów włoskich, należy jednak do sułtanatu zanzibarskiego. Mieszkańcy, których liczba wynosi około 5,000 osób, składają się przeważnie z somalisów, arabów i suahelów; trudnią się wyrabianiem tkanin bawełnianych i handlem, głównie niewolnikami; targi tutejsze są licznie odwiedzane przez rozmaite plemiona sąsiednie. Jako miasto portowe, zajmuje B., pomimo niezupełnie bezpiecznej przystani, pierwsze miejsce w rzędzie portów wschodniego wybrzeża Afryki, na przestrzeni od Mombazy do wyspy Sokotry. B., założona przez osadników arabskich, musiała w r. 1822 poddać się sułtanowi Maskatu; później atoli, zrzuciwszy z siebie tę zależność, oddała się pod opiekę Anglii. — W r. 1837 przyłączona do Zanzibaru, ostatecznie zaś władza sułtana zanzibarskiego nad tem miastem i jego okolicą, w promieniu dziesięciu mil morskich, potwierdzoną została umową angielsko-niemiecką, z 1 listopada 1886 r.

Barąez Sadok (* 29 kwietnia 1814 r.), dominikanin, historyk. Urodził się w Stanisławowie, na Pokuciu, z rodziców niezamożnych, pochodzenia ormiańskiego, i tamże studya szkolne odbywał. Szczep ormiański, od wieków osiadły w Polsce i zespolony ściśle z nową ojczyzną, dostarczył naszemu społeczeństwu znaczny zastęp ludzi niemałych uzdolnień i wybitnych obywateli. Ormianie w stosunkach ścisłych byli u nas z zakonem Dominikanów, często bowiefn zasilali sobą ten zakon. Stolica Apostolska chętnie zwykle Ormianom dawała dyspensę wstępowania do zakonu św. Dominika. W spisie prowin-cyałów dominikańskich prowincyi ruskiej, w ubiegłem stuleciu, w ciągu zaledwie lat kilkunastu, trzech widzimy ormian: Nicefora Hadziewicza (1747—1748),. Wincentego Spendowskiego (1756—1757) i Protazego Derjakubowicza (1766 — 1767), a oprócz tych wiele było postaci wybitnych w szacie dominikańskiej, z „czerwonym pasem“ prowincyi russkiej (noszonym na znak wielokrotnych za wiarę męczeńskich poświęceń), postaci, pochodzących ze szczepu ormiańskiego. Przyjaźń naszych dominikanów z Ormianami polskimi sięga bardzo odległych czasów. Ma ona swe źródło w posłannictwie misyjnem zakonu, który, spełniając je na wschodnich miedzach cywilizacyi, chętnie posługiwał się Ormianami, jako tłómaczami i znawcami stosunków. Język ormiański był koniecznym w XV i XVI w. dla misyj, idących ku Krymowi, ku Czarnemu morzu, w głąb stepów, gdzie karawana kupczących ormian wiele-kroć jedynem mogła być przytuliskiem i wskazówką dla misyonarzy. Stąd więc coraz bliższe zestosun-kowanie z tym szczepem, stąd staranie się dominikanów o wcielanie do swych szeregów młodych ormian. Lata stosunek ten cementowały—i chociaż zaszły zmiany w warunkach, wśród których później zakon się rozwijał, nie zachwiały się stosunki. Synowie ormiańskich rodzin, pragnący poświęcić się życiu klasztornemu, przeważnie sięgali po suknię św. Dominika. B. tak samo uczynił. W r. 1831 wstąpił do dominikanów we Lwowie, ale dużo przetrwał przeszkód, zanim nadeszła dyspensa z Rzymu i zanim Ormianie pozwolili mu przejść do innego obrządku. Oczekując na to, uczęszczał na kursa filozofii do Akademii, parę lat poświęcał się kursom wyższej teologii, a wreszcie przywdział suknię zakonu dominikańskiego i przybrał imię zakonne Sadok. W r. 1838 otrzymał święcenia kapłańskie. Życie, chociaż zamknięte w murach klasztornych, niosło mu wiele trosk: źródłem ich był brak zdrowia i ciągłe przenoszenie z klasztoru do klasztoru, co przeszkadzało studyom historycznym, które wcześnie rozpoczął, i przyczyniło się do zniszczenia księgozbioru, skrzętnie od dni pierwszej młodości zbiera-

nego. Najbliższe otoczenie przyczyniało mu utrą- j nów w Jarosławiu“ (1884); ,,Ponikwica“, monogra-pień: ludzie poziomi nie umieli w nim uszanować fia (1887); „Klasztor i kościół Dominikanów w Kra-ani zdolności, ani wyższych pragnień. W r. 1848 bierze udział w wypadkach, wstrząsających monarchią austryacką. Powoływano go na stanowiska również świeckie, polityczne, jak i na przeorstwa; za dni szybko nadeszłej reakcyi zrzeka się nawet duchownych stanowisk: zamienia w r. 1851 przeor-stwo na profesurę nauk biblijnych we Lwowie. Lecz i to krótko trwa; w roku 1855 zamyka się w celi klasztornej w Podkamieniu i z tej prawie zupełnie nie wychyla się od lat trzydziestu kilku. Nawet w celi mszę św. odprawia. Prowadzi życie pracowite, ascetyczne, oddane badaniom dziejowym. Od r. 1855 zaczynają się ukazywać jego prace w druku, skrzętnie przygotowywane, a drukowane prze- ocala, ważnie własnym nakładem. Około 1861 r. Zakon

kowie“ (Poznań, 1888); „Załoźce“, monografia (Poznań, 1889); „Smotrycki Melecy i Gołogóry“ (Poznań, 1889); „Cudowne obrazy Matki Najśw. w Polsce“ (Lwów, 1891, str. 309). Ten spis nie wyczerpuje całego szeregu prac B-a, drukowanych oddzielnie, a są przytem liczne jego artykuły historyczne, rozrzucone w różnych pismach peryodycznych. Posiada w tece korespondencyę, niegdyś bardzo ożywioną, z różnymi literatami, co z czasem może się stać cenną wskazówką dla opracowujących historyę ruchu umysłowego w dzielnicy podkarpackiej. Pomimo późnego wieku, O. Sadok B. do dziś pracuje i mnóstwo pamiątek i tradycyj od zagłady

m. n.

Barycz Tadeusz, rzeźbiarz polski, (* we Lwo-

«•* -

.i

?!

wyrabia mu w Rzymie stopień doktora św. teolo- wie. 1849 r.), z rodziny szlacheckiej obrządku orgii, a Tow. Naukowe Krakowskie (dzisiejsza Akad. miańskiego. Był w szkole kadetów w Hainburgu Um.) powołuje na członka korespondenta — jedy- w r. 1860 — 1864, następnie ukończył szkołę ne to dowody uznania, jakie otrzymał od społeczeń- realną we Lwowie, w sztuce kształcił się w szkole stwa. Pracowitość dziejopisa budzi podziw tern więk- sztuk pięknych w Krakowie, a następnie w Mona-szy, iż do murów ustronnego klasztoru, gdzie od wielu lat pędzi życie pus tein i cze, nie dochodzą wszystkie wieści ze świata naukowego i tern samem pu-blikacye lat ostatnich w pewnej mierze nie mogą mu być znane.

HtT

Fig. 277. Barącz Sadok. —

' //

Prace jego tem większego są znaczenia, iż prowadzone w warunkach trudnych ija-ko pierwsze usiłowania na polu prac historycznych w Galicyi, w epoce, gdy na tej niwie bardzo mało zrobiono i pracowników prawie zupełnie w tamtoczesnej Galicyi nie widziano. Prace B-a są rękopiśmienne i drukowane. Do rękopiśmiennych zaliczają się: „Kronika klasztorna“ (tom in-fol., str. 218); „Rozmaitości naukowe“ (t. in-fol., str. 310);

„Materyały do monografij krajowych“ (t. in 4-o, str.

Fig. 278. Głowa starca (rzeźba Barącza).

chium; w drugim roku pobytu otrzymał medal srebrny kompozycyę konkursową „Wojna“. Tam zrobił popiersie Libelta, „Anioła upadłego“ i wiele innych. We Lwowie zaś, na gmachu gimnazyalnym Franciszka Józefa, sześć figur z kamienia wykonał, popiersia profesorów Bryka i Biesiadeckiego, medaliony pp. Krzyżanowskiej, Liske i hr. Starzeńskiej, z mar-Następnie dwa lata przepędził we Florencyi, gdzie wykonał grupę w marni: „Venus i amor“,

za

462); „Katalog słynących cnotą i nauką Bazylianów“ (tom in folio, str. 270), obejmuje on około półtrzecia sta nazwisk, w porządku alfabetycznym ułożonych. Ważniejsze prace drukowane B-a są następujące: „Pamiątki miasta Żółkwi“ (wyd. 1852 i 1877 r.); „Pamiętnik dziejów polskich“ (wyd. 1855);

„Żywoty sławnych Ormian“ (1856); ,,Wiadomość •o klasztorze w Podkamieniu“ (1858); „Pamiątki m.

Stanisławowa“ (wyd. 1858); ,,Rys dziejów Zakonu kaznodziejskiego“ (2 t., 1860—65); „Pamiątki Jazło-wieckie“ (1862); „Rys dziejów ormiańskich“ (wyd.

muru.

1869); „Pamiętnik Ledochowskich domu“ (wyd. 1879):

.„Pamiątki Buczackie“ (1882); „Archiwum Dominika-

W. G.

And. S.

Walp. Ann., III, 624; VI, 97).

Barbacoas, miasto w południowo amerykańskiej rzeczypospolitej Kolumbii, w departamencie Cauca, na zachodnim stoku Kordylery Zachodniej v. Nadbrzeżnej, na lewym brzegu spławnej Telemby, 5,500 m-ców. Jest to dawna osada hiszpańska, założona 1600 r. w okolicy, obdarowanej nader gorącym kli-

And. S.

popiersia Tarasa Szewczenki, Teofila Lenartowicza, p. Sulimierskiej,pomnik grobowy Rudzkiego na cmentarz San-Miniato i inne. Po powrocie do Lwowa, pomnik z popiersiem hr. Dembińskiego w Goryni-czach, medaliony rodziców swoich, Franciszka Tępy, Henryka Rodakowskiego i Henryka Siemiradzkiego, artystów malarzów, popiersie ks. Leona Sapiechy, Ottona Hausnera z terracoty, Jana Nepomucena Kamieńskiego dla Teatru Lwowskiego. Pomniki grobowe: D-rowej Krawczyńskiej, Henryka Schmitta, z medalionem bronzowym Sobieskiego w Kałuszu, Chrzanowskiej w Trembowli, księdza Arcybiskupa Wierzchlejskiego w Archikatedrze Lwowskiej. Obecnie ukończył grupę z kamienia „Oszczędność“ na gmach Kasy Oszczędności we Lwowie. Na ostatniej wystawie międzynarodowej w Berlinie otrzymał zaszczytną wzmiankę za prace, z których najbardziej uderzającą głowę starca pomieszczamy. Pracownia artysty lwowska zapełniona studyami wy-bornemi zwierząt, pomysłami idealnami, stwierdza-jącemi niepospolite a oryginalne zdolności B-a—życie tryska ze wszystkich jego prac.

Barbacena, miasto w brazylijskiej prowincyi Minas Geraes na zachodnim stoku gór Sierra do Es-pinhaco, przy drodze żelaznej z Rio de Janeiro do Ouro-Preto, 1137 m. nad p. m. Miasto szybko rozwija się, dzięki łagodnemu i zdrowemu klimatowi, urodzajności gleby, oraz obfitości złota w okolicznych rzekach; 15,000 m-ców, uprawiających kawę i bawełnę i zajmujących się hodowlą bydła rogatego (sławny ser B.).

Barbacena Felisberto - Caldeira-Brant - Pontes, margrabia de ..., generał i mąż stanu brazylijski (1772 r. w San-Sebastino, w prowincyi Minas Geraes—f 1841 w Rio-Janeiro). Ojciec jego był z rodu Brantów i pochodził z Utrechtu; w Brazylii osiadł r. 1700. B. F. służył z początku w marynarce, a potem przeszedł do armii lądowej. Jego-to książę regent, zostawszy cesarzem brazylijskim, wysłał był do Portugalii (1823) dla układów względem uznania niezależności Brazylii i powierzał mu wiele innych rnisyj. Dwa razy byl on ministrem skarbu, a wreszcie (1826) przez cesarza D. Pedra zamianowany został senatorem dożywotnim. Brazylia wiele mu winna, między innemi zaś pierwszy statek parowy.    *

Barbacenia. Tężnica. Rodzaj roślin z działu jednoliściennych, ustanowiony przez Vandallego (w Eoem. Script., 98, t. 6, fig. 9), wraz z rodzajem Vellosia, tworzący plemię Vellosicae, w rodzinie Amarylkowatych (Amaryllideae). Posiada kwiaty foremne i obupłciowe, z osadnikiem bardzo wklęsłym, na którego skraju osadzony okwiat barwny, zewnątrz okryty włoskami gruczołkowatemi, sześcio-dzielny. Pręcików sześć, przeciwległych działkom okwiatu; nitki ich spłaszczone, u góry opatrzone w trzy zęby, z których środkowy podtrzymuje pyl-nik, przytwierdzony do niego podstawą lub grzbietem. Słupek o zalążni dolnej, trójkomorowej, wielo-zalążkowej, o szyjce trójdzielnej, zakończonej znamieniem trójgraniastem. Owoc—torebka wielona-sienna, otwierająca się w kierunku komór. Są to rośliny trwałe, rosnące w miejscach suchych, słonecznych, na górach brazylijskich, pomiędzy 14n a 23° stopniem szerokości geograficznej. Łodyga ich pojedyncza lub widlasto rozgałęziona, bardzo krótka lub od dwóch do trzech stóp wzniesiona, mająca na całej długości tylko szczątki liściowe lub ich ślady, a liście jedynie na wierzchołkach. Liście te, ułożone w wężownicę, są wązkie, rynienkowate, ostro-kończaste, tęgie i sztywne w nasadzie, posklejane sokiem lepkim i żywicznym. Ze gródka liści wychodzi jedna lub kilka szypułek, u góry omszonych włoskami gruczołkowateini, zakończonych pięknym i wielkim kwiatem barwy rozmaitej (Ob.

J. A.

matem, ale obfitującej w złoto.

Barbacola j. (ob. B a r b i r e a u).

Barbados (Barbadoes), wyspa najbardziej na wschód wysunięta z archipelagu Małych Antylskich (między 13° 2' a 13° 19' sz. pn. i 59° 25' a 59° 39’ dł. z. Gr.), po Jamajce naważniejsza osada angielska w Indyach Zachodnich, uważana za perłę tutejszych posiadłości brytańskich, ma kształt nieprawidłowego trójkąta, o brzegach łagodnie spadających ku morzu (z wyjątkiem wschodniego stromego), o powierzchni falistej, miejscami wzniesionej do 250 m. z odzielnym wierzchołkiem Hillaby (349 m.); przestrzeń wynosi 430 km. □. Wyspa składa się przeważnie ze skał wapiennych i koralowych i otoczona jest rafami koralowemi, a choć nie ma żadnycb oznak pochodzenia wulkanicznego, jednakże posiada kilka źródeł bitumicznych (żywicznych), dostarczających smaru i oleju do lamp (rodzaj dziegciu), kilka źródlisk mineralnych i słonych, prócz tego węgiel. Trzesięnia ziemi zdarzają się rzadko, natomiast orkany niszczą wyspę peryodycznie. B. posiada grunt nie tyle urodzajny, ile doskonale uprawiony i doprowadzony do wysokiej kultury; produkuje najlepszy gatunek trzciny cukrowej, a także kawę, bawełnę, indygo, tytoń, kukurydzę, zboża mało. Klimat umiarkowany i zdrowszy aniżeli na innych wyspach archipelagu, chorób miejscowych nie ma, śr. temp. r. 30° C. Mieszkańców liczy 182,000 (1889), z tych 10°/o białych, reszta negrów. Jest to najgęstsze w całej Ameryce zaludnienie: 423 głów na klm. Q. Sprawy oświaty znajdują się w dobrym stanie. Handel b. rozległy; główna gałąź przemysłu: wyrób cukru i wypalanie rumu (500 cukrowni i 37 dystylarni). Wyspą zarządza generalny gubernator angielski, wspólnie ze zgromadzeniem generalnem (General-Assembly), złożone z 12 członków rady, mianowanych przez koronę, i 24-ch reprezentantów, wybieranych przez posiadaczy ziemskich. Główne m. Bridgetown nad zatoką Car-lisle, na południowo - zachodniem wybrzeżu, posiada 36,000 mieszk., jest rezydencyą generalnego gubernatora, biskupa anglikańskiego i stacyą wojska angielskiego w Indyach Zachodnich. Na północy leży Speightstown z dwiema fortecami i przystanią,

116

£ncyklop«dya Pw«ieo*ma Uustr. T. VI.

M. R.

— B. jest

Dr A. P.

bohem“ (1677).

Barbara, żona Władysława Jagiellończyka, króla czeskiego i Węgier. Była wprzód żoną Macieja Korwina; owdowiawszy, w nadziei powtórnego zamąż-pójścia, dopomagała królowi, podówczas czeskiemu, Władysławowi Jagiellończykowi, do objęcia i tronu

a na wybrzeżu zach. Codrington-College — najważniejszy zakład wychowawczy w Indy ach Zach. B-os była odkryta w 1513 r. przez portugalczyka Pedro a Campos i nazwana Ficus Barbata, w 1605 r. przybyli tu anglicy i zatknęli chorągiew w imienin Jakóba I, który wyspę oddał w posiadanie ks. Marlborough, a ten odprzedał ją księciu Carlisle.— Pierwsi koloniści angielscy zjawiają się w r. 1625 pod wodzą Deana, który osiedlił się tu z trzydziestu towarzyszami. W 1652 r. B. przechodzi ostatecznie do korony. Gwałtowny orkan, przy jednoczes-nem trzesięniu ziemi, niszczy wyspę w 1780, a powstanie murzynów w 1816 r. Pierwotnie do gubernatorstwa B-os należała także część wysp „pod wiatrem“ (Windward Islands) a mianowicie: St. Lucia, St, Vincent, Grenada i Grenadyny, obecnie jednak te ostatnie znajdują się pod zarządem oddzielnego gubernatora, B. zaś stanowi samą w sobie jednostkę polityczną i administracyjną, zdrojowiskiem klimatycznem dla suchotników i sta-cyą zimową, warunki klimatyczne bar. dobre.

Barbanegre J ó z e f, baron * w Pontocq (dep. Niższych Pirenejów) 1792.—f w Paryżu 9 listopada 1830, generał francuski. Wstąpiwszy bardzo wcze śnie do wojska, był już pułkownikiem w bitwie pod Austerlitz, a generałem brygady w r. 1809; brał udział w bitwie pod Wagram i odbył kompanię rus-ską. Między innemi odznaczył się bohaterską obroną Huningue’i podczas Stu Dni.

Barbara święta, panna i męczenniczka, według jednych pisarzy kościelnych, poniosła męczeństwo w Nikomedyi, pod Maksyminem, będąc wprzód uczennicą Orygenesa; według drugich — pod Gale-ryuszem (306 r.), w Celesyryi, czy też w Heliopolis; wszyscy wszakże zgodnie podają, że była córką możnego nikomedyjczyka, Dyoskora, który, z powodu jej piękności niezwykłej, trzymał ją ukrytą od oczu ludzkich w odosobnionej wieży; lecz gdy na czas jakiś udał się w podróż, B., nawiedzona promieniem łaski Bożej, zapoznała się z nauką Chrystusową i chrzest przyjęła. O ezem kiedy się ojciec za powrotem dowiedział, i kiedy ona, ślubowawszy dziewictwo, odrzuciła ułożony przez niego bardzo świetny związek małżeński, zaciekły ten poganin wpadł w gniew tak srogi, iż sam oskarżył ją przed Marcyanem, rządcą Bitynii, o chrześciaństwo, i cieszył się, patrząc, jak ją smagano, jak szarpano jej ciało żelaznemi szponami, jak włóczono ją po ulicach miasta na urąganie, a nawet piersi jej powycinano. Wszystko to wszakże nie zachwiało jej niezłomnej stałości w wierze; a wtedy ojciec wyrok śmierci na nią uzyskał i sam się podjął go wykonać; lecz w tejże chwili, kiedy uciął jej głowę, padł rażony piorunem. Z tego-to zapewne powodu św. B. wzywaną jest w modlitwach podczas burzy i pożarów i uważaną za patronkę artylerzystów. Liczy się ona także do rzędu czternastu augzyliatorów, t. j. świętych, ratujących w ciężkiej potrzebie, którymi są, obok niej : śś. Błażej, Jerzy, Erazm, Wit, Małgorzata, Krzysztof, Pantaleon, Cyryak, Idzi czyli Egidyusz, Eustachy, Dyonizy, Akacyusz i Katarzyna. Pamiątkę jej kościół obchodzi d. 4 grudnia.—Spurius: „Vitae Sanc-torum“ (Kolonia, 1570—75; 5 t. in-fol.).

Barbara, ob. S y l o g i z m.

Barbara Cyllejska (de Cilly), córka Hermana II hr. Cyllejskiego, druga żona Zygmunta luksem-burgskiego, cesarza i króla Czech i Węgier. Starsza jej siostra była za hr. Gorycyi, młodsza za palaty-nem węgierskim Mikołajem z Gara, stryjeczna zaś, Anna, za Władysławem Jagiełłą królem polskim. Zaręczona Zygmuntowi w r. 1401, ale zaślubiona dopiero w siedm lat później, t.j. w r. 1408 (w grudniu). Na pamiątkę tego zdarzenia Zygmunt ustanowił order smoka i ułaskawił niektórych przestępców politycznych. Podczas nieobecności małżonka w Węgrzech (1413), sprawowała regencyę, mając sobie przydanego do rady palatyka Mikołaja z Gary. Trwoniła ona pieniądze na uczty, turnieje i łowy, a nadto pędziła życie rozwiązłe. Pomimo to, w r. 1429 wraz z mężem przyjętą została w poczet członków zakonu krzyżackiego w Malborgu. Polsce szkodziła intrygami, tak podczas zjazdu Zygmunta z Jagiełłą na Spiżu w r. 1412, jak w Łucku 1429. Albrecht austryacki, ożeniony z córką jej, Elżbietą, korzystając z niemocy teścia, postanowił wyrnódz od niego zapis dziedzictwa koron: czeskiej i węgierskiej. Gdy Zygmunt zdawał się przechylać po życzenia Albrechta, B., nienawidząca zięcia, wielce się tern zaniepokoiła. Utrakwiści jednak czescy, na których czele stali: Ptaczek z Pirksteinu, Alesz ze Sternberga i Jerzy z Podiebradu, tudzież inni panowie, obawiając się żarliwości religinej Albrechta, zamierzali przeprowadzić elekcyę jednego z synów Jagiełły, t. j. bądź Władysława, bądź Kazimierza. Wtedy B., mimo lat podeszłych, roić sobie poczęła plany małżeńskie z młodocianym Władysławem. Zmówiwszy się z bratem Fryderykiem i bratankiem Ulrykiem, Cyllejczykami, przystąpiła do stronnictwa panów utrakwistycznych, którzy domagali się od Zygmunta, aby adoptował Władysława i Kazimierza, lecz chciwy władzy Albrecht wywiózł go z Pragi do Znój ma na Morawach. Tutaj nakłonił Zygmunta do uwięzienia żony. Fryderyk i Ulryk Cyllejczy-kowie ratowali się ucieczką. Po śmierci Zygmunta (3 grudnia 1437 r.) Albrecht osadził ją więzieniu presburskiem na Węgrzech. Następnie, na żądanie stanów czeskich, uwolnił ją. Odtąd wdowa przebywała w Polsce, gdzie intrygami wiele szkody wyrządziła. Znosiła się ona listownie z Ulrykiem Cyl-lejskim, który, mianowany przez Albrechta namiestnikiem Czech, stracił urząd dla tej korespondecyi. Po śmierci atoli Albrechta, B. opuściła Polskę i osiadła w Melniku w Czechach, zadawalając się oprawą, zapewnioną jej zapisem zmarłego męża, Zygmunta. Źródła: Thureczy Chren. „Bartosii Chr.“ I, 199 , Aeneas Sylvins „Hist. Bohem.“ C. 58 Balbin „Miscel-lanea hist Bohem“ (1678—89), „Epitome hist, rerum

J. K. O.

węgierskiego. Król Władysław ożenił się z nią, al^~rychło wziął rozwód i pojął Annę de Foix.

Barbara (* 1478), córka Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. W r. 1496 wyszła za księcia Miśnii, Jerzego, syna Albrechta Śmiałego, który dał początek linii albertyńskiej (ob.) domu saskiego. Po śmierci ojca objął Jerzy (1500 r.) tron saski, który przeszedł po nim (r. 1534), jako bezdzietnym, na brata jego, Henryka Pobożnego.

Barbara Zapolska (* około 1494 — f 2 paźdz. 1515), pierwsza żona Zygmunta Starego, królowa polska. Z rodu węgierskiego Szńpolya, Zapolya, była córką Stefana Zapolyi, pana na Trenczynie, hrabiego spiskiego, wojewody siedmiogrodzkiego, (f 1499) i Jadwigi, córki Przemysława III, księcia cieszyńskiego, siostrą zaś Jana i Jerzego Zapolyów. Przepędziła młodość przy matce na zamku tren-czyńskim. O jej wychowaniu nic nie wiemy. Zabiegi o rękę siedmnastoletniej B-y rozpoczął Zygmunt I-y, król polski, z początkiem roku 1511. W marcu 1511 poseł jego, Piotr Tomicki, traktował w tej sprawie na dworze króla węgierskiego, Władysława Jagiellończyka, brata Zygmunta; ze strony Zapolyów działał spowiednik królewski, Michał Hamel, zapewniając króla, że zmarła żona jego, Anna, niejednokrotnie wychwalała cnoty Zapolyanki. (Nego-cyacye te w „Schedius Zeitschrift von und für Ungarn“, Peszt, 1802, str. 162). W małżeństwie tem tkwił głębszy zamiar polityczny. Brat B-y, Jan Zapolya, najpotężniejszy wówczas magnat węgierski i wojewoda siedmiogrodzki, stał na czele stronnictwa, przeciwnego przyłączeniu Węgier do krajów, podlegających dziedzicznie rakuskiej rodzinie Habsburgów, a starał się o rękę córki króla] Władysława, Anny, o którą zabiegał także Maksymilian, cesarz niemiecki, dla jednego z wnuków swoich, Karola lub Ferdynanda. Łączenie się króla polskiego związkiem rodzinnym z Zapolyami budziło w cesarzu obawy o zapewnioną traktatami sukce-syę węgierską. (Por. Liske X. „Studya z dziejów wieku XVI“, Poznań, 1867; str. 11). Daremnie jednakże stronnictwo austryackie, z Jerzym Szatmń-rim, biskupem Pięciu kościołów, na czele, starało się przeszkodzić ślubowi Zygmunta z B-ą, daremnie słał Maksymilian Jerzego Stertza do Krakowa, swatając króla z siostrą Ludwika Gonzagi z książąt mantuańskich. Wuj B-y, książę Kazimierz cieszyński, przybył z powiernikiem Zapolyów, Hamelem, do Krakowa, gdzie stanął 2 grud. 1511 r. i zawarł traktat małżeński („Acta Tomiciana“, t. I, „Ys 228). Postanowiono odbyć zaślubiny jak najrychlej. Zygmunt wyprawił po narzeczoną do Trenczyna Jana Lubrańskiego, biskupa poznańskiego, Krzysztofa Szydłowieckiego, podkanclerzego i kasztelana sando-mirskiego, i Łukasza hr. z Górki, generała wielkopolskiego. B-e towarzyszyła do Polski matka, ks. Jadwiga, brat, Jan Zapolya. i wuj, Kazimierz; król oczekiwał narzeczonej pod Łobzowem, w namiocie, z świetnym orszakiem dygnitarzy i dworzan. Maciej Drzewicki, biskup przemyski, witał w Krakowie królowę przemową w imieniu chorego biskupa krakowskiego, Jana Konarskiego. W niedzielę, 8 lutego 1512 r. odbył się ślub, koronacya i wesele.

Mowę miał na niem legat papieski, Jan Staphileus, poseł Juliusza II, zapraszającego Polskę do obesłania soboru lateraneńskiego. Wiersze pisali z powodu zaślubin królewskich: Andrzej Krzycki, znany poeta, a odtąd kanclerz królowej, i Jan Dantyszek („Acta Tomiciana“, II, str. 17—38). Opis wesela podaje dokładnie historyk Decyusz, naoczny świadek (Por. Hirschberg A. „O życiu i pismach J. L. Decyusza“, Lwów, 1874, str. 100—1). B. wnosiła mężowi 100,000 dukatów węgierskich posagu; Zygmunt zapisywał jej takież wiano na dobrach królewskich; praw do sukcesyi po rodzicach zrzekała się królowa (Tranzakcye w Dogiela „Codex dipl.“ I, 119—121; Katona „Hist. Hungariae“, XVIII, 630—41). Pożycie ich małżeńskie trwało trzy lata, siedm miesięcy i 26 dni. Z początku nie rozłączali się małżonkowie. B. jeździła z królem do Poznania, gdzie urodziła się pierwsza ich córka, Jadwiga, dnia 15-go marca 1513 roku, w domu biskupów poznańskich (A. Tomiciana. II, 140). Potem podążyła z Zygmuntem 28 maja t. r. do Wilna, zostawiwszy córkę pod opieką siostry króla, Elżbiety. Od 11-go sierpnia 1513 do 22-go lipca 1514 r. mieszkali oboje królestwo w stolicy Litwy. Rozłączyli się dopiero, kiedy Zygmunt wyprawił się do obozu pod Mińsk, na wojnę przeciw Moskwie. Żona pozostała w Wilnie pod opieką Macieja Drzewickiego, biskupa przemyskiego. Już 16 sierpnia pisał król z obozu do B-y, aby „tęsknotę po nim cierpliwie znosiła“; 28 sierpnia donosił jej o odniesionem zwycięstwie. W ostatnich dniach września powrócił do Wilna. Imieniem B-y witał go wierszem Krzycki (A. Tomiciana. III, 160, 191—3). Z początkiem roku 1515 wracali oboje do Krakowa, gdzie stanęli 4 lutego, ale 5 marca t. r. wyjechał Zygmunt na zjazd z bratem, Władysławem, do Preszburga, po-czem mieli obaj spotkać się z cesarzem Maksymilianem (Kongres wiedeński z r. 1515). Pod wpływem polityki i intryg Maksymiliana, podburzającego wielkiego mistrza krzyżaków i w. księcia moskiewskiego na Polskę, zrzekał się król polski zamiarów, zaślubieniem Zapolyanki zamanifestowanych. B., oczekująca potomka, pozostała w Krakowie z Elżbietą. Zygmunt często do żony pisywał: dowiadywał się pilnie o jej zdrowie, prosił o cierpliwe znoszenie długiej, sześć miesięcy trwającej, rozłąki, przestrzegał, aby zbyt długo nie wysiadywała w kościele i t. p., donosił o postępach rokowań i o ne-gocyacyach politycznych. Listów tych, pisanych po łacinie, a dowodzących czułej miłości króla ku żonie, jest w „Aktach Tomicyanach“ 22; z odpowiedzi B-y zachowały się tylko dwie: z 7 marca i 15 czerwca, skreślone prawdopodobnie przez jej kanclerza, Krzyckiego. Zbliżające się rozwiązanie żony napawało Zygmunt i troską i obawą; zalecał jej skrupulatnie słuchać wskazówek starszych kobiet, zostających na służbie u B-y, i rad przybocznego lekarza, Leonarda Pieczychowskiego. Dnia 1 lipca 1515 r. powiła drugą córkę, której dano na imię Anna (zmarła dzieckiem 1520 r.). Dnia 19 sierpnia powrócił król do Krakowa, ale zastał żonę chorą. Mimo najstaranniejsze pielęgnowanie, kiedy już zdawała się powracać do zdrowia, nagle wyzionęła

ducha na rękach Krzyckiego, który o tem tak pisze tegoż dnia do Piotra Tomickiego: „Królowa Jej M. inaczej skonała, niż bywało podczas zwykłych pa-roksyzmów, które ją wczoraj jeszcze często napadały, tak, iż nie spostrzegliśmy się o jej skonaniu, aż wyzionęła ducha, co bardzo prędko się stało, gdym ją, pogrążony w boleści, na ręku trzymał“

niego potomka znakomitego rodu, wojewodę nowogrodzkiego, a od r. 1539 trockiego, pana na Giera-nonach, człowieka od niei znacznie starszego (w r. 1515 brał już udział w kongresie wiedeńskim). Zachował się spis bogatej wyprawy, danej wtedy przez rodziców Barbarze (dr. w Balińskiego Pam. I, 10—21). Gastold zmarł 18 grudnia 1542 r. bezpotomnie. Młoda, piękna wdowa, „pani wojewodzina trocka,“ opuściła wtedy Gieranony i zamieszkała z matką w Wilnie, na dworze zmarłego w r. 1541 ojca. Dwór Radziwiłłowski wznosił się za wschod-nio-północną bramą miasta, po lewej stronie Wilii; otaczał go duży ogród o cienistych szpalerach lip i jodeł. Tuż obok, oddzielony tylko uliczką i Wi-lenką, stał niższy zamek królewski, w którym rezydował Zygmunt August, mający od roku 1544-go oddane sobie przez ojca rządy Litwy, od śmierci Elżbiety (f 15-go stycznia 1545), także wdowiec. B-ę widywał Zygm. August już w gronie pań dworskich, otaczających zmarłą żonę, ale nie poświęcił jej wówczas większej uwagi. Dopiero teraz, pod wpływem opowiadań i namów dworzan, dał się nakłonić do odwiedzenia wojewodziny trockiej (por. Gratiani, De vita Commendoni, Parisiis, 1669, str. 112). Dalszy przebieg rzeczy opisuje latopis litewski (rkp. bibl. uniw. w Wilnie): „Potem król August, gdy pochował ciało małżonki swojej, jako pan młody i nie mogący powstrzymać przyrodzonego popędu do białych-głów, począł kochać panią Barbarę Radziwiłłównę... A król począł chodzić do niej nocą, kazawszy sobie zrobić przejście z zamku do jej dworu, a bywał u niej często i było słychać o tem po całej ziemi polskiej i litewskiej. A bracia jej, t. j. rodzony i stryjeczni, prosili króla, aby poprzestał tego i nie chodził do ich siostry, a domowi ich takiej niesławy nie wyrządzał. Król obiecał im nie chodzić więcej do nich, i przez czas niemały nie chodził; ale nakoniec, nie mogąc oprzeć się przyrodzonej krewkości, poszedł do niej samotrzeć. A panowie Radziwiłłowie pilnie tego strzegli i gdy król poszedł do ich siostry, wnet do niego tam poszli i powiedzieli mu: „Miłościwy królu! nie mieliście już do naszej siostry chodzić, a czemużeście teraz przyszli?“ Król zaś odpowiedział im: „a co wiecie? może teraźniejsze przyjście moje do waszej siostry sprawi wam wielką chwałę, zaszczyt i pożytek.“ Oni odrzekli : „Boże to daj! I wnet przyprowadzili plebana, którego mieli już na pogotowiu, i zaślubili króla z siostrą swoją potajemnie“ (ustęp dr. w Niemcewicza Pam. I i później kilka razy). Było to pod koniec września 1547 r. Małżeństwo pozostało tajemnicą, ale było t. z. powszechną tajemnicą: już wkrótce mówiono o niem w Krakowie (J. Hosii Epi-stolae. Crac. Acad. I, Nr. 280). Z. August postanowił pojechać na sejm do Piotrkowa, tam rodzicom wyznać, co zaszło, i ująć sobie senatorów. Dla tego odesłał B-ę do Dubinek, do zamku Radziwiłłów, siedm mil od Wilna odległego. Z matką, bratem i Stanisławem Dowoyną, starostą mereckim, dworzaninem i lekarzem, przybyła tam B. 19 listopada

(Acta Tomiciana. III, 422). Wypadek nagły przypisywano powszechnie winie Pieczychowskiego, ale, zdaje się, niesłusznie, bo król nie stracił do niego zaufania i do r. 1517 zachował w godności lekarza nadwornego. Pogrzeb B-y odbył się z wielką wspaniałością. Ciało jej złożono w kaplicy królewskiej w kościele na Piasku, a potem przeniesiono do kaplicy, którą kazał Zygmunt budować Włochom przy katedrze (t. zw. później „Zygmuntowska“). Wielki żal zostawiła zmarła królowa po sobie. Mąż ciężką włożył żałobę, serdeczny po niej objawiał smutek.

Pożycie Zygmunta z B-ą było, wedle zgodnych świadectw współczesnych, czułe, przykładne i bez zarzutu. Była bowiem B. kobietą zarówno niezwykłej piękności, jak cnót niepospolitych. Pochwały, lakierni obsypuje ją Decyusz w historyi, a Krzycki w żałobnym wierszu, potwierdzają wzmianki w listach współczesnych i zdania, wypowiedziane przez innych pisarzy, tak polskich, jak węgierskich. W kronice Tomicyanów notuje Górski: „Rex vehementer doluit regine mortem, amabat eam valde, quia optima erat regina“ (III, 422: „Król bolał gwałtownie nad śmiercią królowej, kochał ją bardzo, bo najlepszą była królową“). Marcin Kromer nazywa ją w mowie pogrzebowej na cześć Zygmunta I (1548)

„pobożną panią“; Bielski zapisuje, że „dla wielkiej pobożności, ku królowi małżonkowi wiary i powolności, a ku wszystkim ludziom niewymownej dobroci, ludzkości i ku ubogim szczodrobliwości, i dla innych wszelakich cnót, musieli ją wszyscy ludzie miłować“. Pisał o B-e Aleksander Przezdziecki, p. t.

„Zygmunt I i Barbara Zapolya“, w dziele „Jagiellonki Polskie“, tom I-y (Kraków, 1868), str.

1—50.

L. K-l.

Barbara Radziwiłłówna (* ok. 1520 f 8 maja 1551), druga żona Zygmunta Augusta, królowa polska. Była córką Jerzego Radziwiłła, kasztelana wileńskiego, hetmana w. ks. lit., i Barbary Kolanka Wolskiej, kasztelanki sandomierskiej, panina Szczuczynie. Radziwiłłowie w XV wieku zaczęli rość w bogactwa i godności, a w XVI należeli już do najznakomitszych rodów litewskich. Jerzy Radziwiłł miał syna Mikołaja (zw. Rudym) i dwie córki: Barbarę i Annę (żonę 1° voto Piotra Kiszki, 2° Symeona Janusza ks. Holszańskiego, 3° Mikołaja Paca). B., urodzona około 1520, odebrała staranne wychowanie, wspomina o tem Rysiński (B. Radivilis w rkp. cyt. w Balińskiego Pamiętnikach o B. R.), świadczy korespondencya jej, zachowana w bibliotece niebo-rowskiej i drukiem ogłoszona. Językiem polskim władała znakomicie; podobno znała włoski i łaciński. Odznaczała się niepospolitą pięknością, czego dowodzą jej portrety, zachowane w Nieświeżu i w Muzeum ks. Czartoryskich, posiadała też w wy- j 1547. Nazajutrz, wskutek wstrząśnienia na złych sokim stopniu sztukę podobania się. W r. 1538 drogach i żalu po rozłączeniu się z* Mężem, zacho-wyszła za Stanisława Gastolda (Gasztonda), ostat- ' rowała i poroniła, Z. August zaś, przybywszy do

IW'

iii

r-

ij

ne m

11

Sf)

i;

il

»4

/-■

■i

ii

m»

•!

\V

WM

Kl

ï

il

/m VIS ,/1

UNS

^gpsis

^^4®®WTiBEMsP®t®iTÏ

%\

Do artykułu: „Barbara Radziwiłówna“.

/^'K\ A,

fo ^3“    ;

4/    isj «V, A.

t /: # *

J A

^ ÿ *

0- <$• (&

\\o

v0

O

»

k^L

-

v

Piotrkowa, zwlekał z wyznaniem. Matka Bona dowiedziała się o ślubie od wojewody Tęczyńskiego, ale mężowi nie powiedziała nic o tern. Z. August ojca próbował, czy by na takie małżeństwo pozwolił, ale starzec oburzył się. Zygmunt Stary nie dowiedział się za życia o istotnym stanie rzeczy; świadczy o tern list jego z marca do Hieronima Chodkiewicza, w którym pisze, „że wieści dochodzą, iż król chce się żenić z Gasztołdową“ (Przez-dzieckiego, Jagiellonki, I, 348). Natomiast zwierzył się młody król kilku senatorom, jak biskupowi krakowskiemu Maciejowskiemu, hetmanowi Janowi Tarnowskiemu, a nawet do Stan. Łaskiego pisał 2 lutego 1548: „Po rodzicach odkryliśmy rzecz radom“ i załączył asygnatę na 500 talarów, „abyście ochot-niejsi byli w tych tam służbach naszych“ (Baliński 1. c. I, 100 — 3). B. spędzała tymczasem chwile rozłąki na modlitwie, włożyła ubogi strój reguły św. Bernarda i pisała częste listy do męża. Mamy ich siedm z tego czasu w bibliotece nieborow-skiej (druk. wszÿstkie w Przezdzieckiego Jagiellonkach- t. I, niektóre u Balińskiego t. I). Z listów tych poznać można doskonale B-ę: jej miłość ku królowi, wyrażaną może przesadnie, ale pewnie szczerą, wykwintność i zręczność jej umysłu w zrozumieniu tego, czego król potrzebuje i pragnie (Por.

nością panowie rady W. X., że król z tą panią potajemnie ślub brał, i serdecznie tego żałowali, i poczęli upominać i ze łzami prosić króla, aby tego nie czynił i nierównej sobie, poddanki swej, za małżonkę nie brał. Potem wszystkim ludziom i wszystkiej ziemi było to ożenienie królewskie bardzo niemiłe i wielu temu wiary dawać nie chciało; mnóstwo paszkwilów o tóm pisano i przylepiano do ścian zamku, ratusza i dworów pańskich i przynoszono królowi...“ Nie był więc czas po temu, aby B. jechała do stolicy lub król do Dubinek. Rozłąka ta jednakże zrodziła w umyśle jej gryzące wątpliwości, które objawiła w liście do męża: „Ja, sługa W.

K.    M. najniższa (pisała), nigdym nie wątpiła w łasce W. K. M mego miłościwego pana, którąrn nad wszystką godność i zasługi swe od W. K. M. zawsze aż podziśczas znała; i dziś tedy, nic w niej nie wątpiąc, ani żadne wątpienie mnie o łasce W. K. M. mego miłościwego pana k’temu nie przywiodło; tylko mnie to nie pomału boli, iż ja, będąc tak bliżu boku W. K. M., nic nie słyszę o zdrowiu W. K. M., swego mił. pana, strzegąc się tego, aby W. K. M., czego panie Boże racz zachować, na ten czas jako na zdrowiu swem z tej pracy, a z drogi dalekiej a niepogodnej, nie używał przeciwnego szczęścia. A iż też sama na ono tak długo nie patrzę, acz mi jest niepomału tęskno, wszakże nie moja ale W. K. Mości wola niech się we wszem ze mną dzieje...“ Z listem tym jeździł do Wilna brat B-y, Mikołaj, który czuwał, pilnie nad sprawą siostry, a niczego tak nie pragnął, jak, „aby ujrzał na głowie jej koronę; wtedy już chętnie umrze.“ Z. August tymczasem sam skrycie przygotowywał wszystko trafnie i czekał tylko sposobnej chwili. Kiedy więc otrzymał wiadomość o śmierci ojca, Zygmunta Starego, zaraz stanowcze wezwanie napisał (12-go kwietnia r. 1548) do Dubinek, aby „małżonka jutro przyjechała do Wilna, za dobrą godzinę w noc, pokryjomu, ale certe, certissime, aby jutro, atque ite-rum, aby jutro wyjechała“ i zamieszkała w dworze Radziwiłłowskim. Dnia zaś 17 kwietnia, o godzinie 19-ej (o 1-ej) powołał król do siebie panów rad litewskich, posłał ich po B-ę, sam ją u drzwi zamku powitał „ozdobną rzeczą“ i powiedział, iż „za wolą Bożą już z B-ą brał ślub obyczajem powszechnym chrześciańskim“ (Stryjkowski, Kronika, str. 761). Niemo przyjęli panowie słowa królewskie. Tegoż dnia dwór i Wilno, a niebawem Litwa i Korona dowiedziały się o ogłoszeniu prawnego związku Z. Augusta z B-ą. Z. August, wysławszy przodem brata stryjecznego B., Jana, kraj czego W. X. L., do matki i rad koronnych, wyjechał potem natychmiast do Krakowa, gdzie 1 maja stanął. Drugi brat stryjeczny B., Mikołaj Radziw. Czarny, marszałek W. X.

L. , człek zdolny i sprytny, podążył z polecenia królewskiego także do Krakowa. Już 20 maja pisał on do Mikołaja Rudego i „Ja się nadziewam, że wszystko w Polszczę, dali Bóg, pójdzie podług myśli a żądania naszego.“ B.. pozostała jednakże aż do września 1548 w Wdnie. Z czasu tego nie znamy żadnego listu B-y, chociaż nie ulega wątpliwo-

Finkei L. Charakterystyka Z. Augusta, Lwów 1888).

Nazywa się „służebnicą, wieczną niewolnicą swego pana i dobrodzieja;“ zdrowie jego waży sobie „nad wszystkie pociechy na świecie;“ prosi, aby bronił jej i „zachowywał pod skrzydły obrony swej,“ chociaż dodaje: „jeżeli W. K. M. pan mój ze mną, któż przeciw mnie ?“ Śle małżonkowi drobne padarunki, dowody pamięci swej i o pamięć prosi; prócz pierścieni, wzajemnie sobie posyłanych, zegarek: „aby W. K. M., patrząc na te dwanaście godzin, chociaż jednę sobie obrać raczył, w którejbym ja, najmniejsza sługa W. K. M., mogła być w pamięci W. K. M.

■ zachowana.“ Czasami niepokoiła się B. długiem oddaleniem męża, zwłaszcza, że nieprzyjaciele radzi rozpuszczali wieści, że Z. August w miłości ostyga i skłania się ku innym kobietom. (Por. Baliński 1. c. 1. 91—2). Król zaprzeczył ostro „plotkom tym pani podskarbiny“ (Hornostajowej), zapewniał o jed-nostajnem swem uczuciu, pilnie dowiadywał się o zdrowiu B-ÿ, w listach pisanych do brata jej, Mikołaja Rudego, i do Dowoyny, którzy mu znowu donosili o tęsknocie B-y, o jej ustawicznem oczekiwaniu, „rychło ujrzy kogo, coby powiedział: owo król jedzie!“ Spodziewała się bowiem, że będzie jej wolno wyjechać naprzeciw do Mordasowa, jak Z. August z bratem B-y umówił się. Ale nadzieje te zawiodły: król jawnie działać jeszcze nie mógł. Mimo wiadomości o bolesnej niepewności B-y, kazał jej pozostać w Dubinkach, chociaż sam powracał do Wilna. „W rzeczach naszych (pisał, usprawiedliwiając się i uspokajając), nadziewamy się od królowej Imci matki niemałego ciosu...“ „ale radzić będziemy, jako stale a nie płocho, ani żadną bojaźnią, dalibóg.“ W samem Wilnie czekała go burza ze strony panów, zawistnych Radziwiłłom. „Wszyscy zjechali się do Wilna, do króla; (pisze wyżej cytowany ści, że pisywała często do męża, który w zacbo-latopisiec), a gdy usłyszeli i dowiedzieli się z pew- wanych odpowiedziach uspakajał troski, rady da-

wał i t. p. Ułożywszy nieco sprawy po śmierci ojca, polecił dopiero Z. August B-e jechać do Polski, dokładnie określając jej drogę, towarzyszy, strój nawet. Droga szła na Grodno, Bielsk; jechali z B-ą brat Mikołaj Rudy, brat stryjeczny Jan i jego żona, Kieżgałło i inni. W Janowie przyłączył się Jan Tarło, podczaszy J. K. M.; w Łoszycach, u granic Korony, powitał B-ę Floryau Zebrzydowski w 200-cie koni dworzan, imieniem króla, pod Łuko wem wyjechali naprzeciw panowie rady (Piotr Firlej, Jan Kościelecki, Andrzej z Tęczyna, biskup płocki Noskowski, który miał mowę do B-y) i panie: Anna Odrowążówna, księżna mazowiecka, z córką, Firlejowa, Mielecka, pani sądecka, i wiele innych, i towarzyszyli B-e aż do Radomia. Ćwierć mili pod Radomiem oczekiwał ją Z. August. „Na polu stal J. K. M. po prawej ręce, jakoby dwadzieścia sążni od drogi ; tam było posłano od króla aż do drogi po ziemi czarne lyońskie sukno, królowej kolebka aż do sukna przyszła, tuże królowa wysiadła i szła do króla, a król do niej; tu prawie w połowicy oue-go sukna się przywitali. Podkanclerzy (Mikołaj Grabią) od króla witał królową J. M. dosyć poczciwie, ale pan lubelski (Stanislaw Maciejowski) rzecz od królowej uczynił ku królowi tak poczciwą, poważną i pokorną, iż się wszem ludziom podobała, a wszędy tern allegował: „J. K. M., moja miłosierna Pani, widocznie poddana służebniczka i małżonka W,

X. M. swegn M. P.“ Temże się to najwięcej podobało, iż pokornie było“ (list Mikołaja Rudego do matki z Jedlnej 28 wsześnia 1548). Przez cały październik mieszkali oboje królestwo w Radomiu, bawiąc się łowami i odwiedzinami panów okolicznych, nie bez myśli pozyskania ich sobie. W tym samym celu jeździł Mikołaj, brat B., do biskupa krakowskiego, Samuela Maciejowskiego i do hetmana Tarnowskiego, a chciał nawet odwiedzić Kmitę. Zbierał się bowiem sejm w Piotrkowie, na którym, za podnietą Bony i Kmity, sprawa B-y, miała być przedmiotem burzliwych obrad. Rozrzucano też gęsto paszkwile po kraju (Por. Balińskiego Pamiętniki t. I, Dod. VIII, str. 291 —301), uwłaczano nawet czci i sławie Radziwiłłówny. Na sejm ten pojechał w listopadzie Z. August, pozostawiając żonę w Radomiu, w tęsknem jak zawsze oczekiwaniu, pełną niepokoju o wynik obrad sejmowych. Posiadamy dy-aryusz tego sejmu, (ogłoszony w I-m tomie Scrip-tores rerum polonicarum, str. 161 — 258), z którego znamy dokładnie przebieg sprawy mał-żeńswa królewskiego. Odpowiedź zaś króla na natarczywe nalegania, aby „małżeństwo to precz puścić raczył,“ własnoręcznie napisaną przez Zygm. Augusta, znalazł Lachowicz (Pamiętniki do dziejów Polski, Wilno 1842, I, 290 — 91). „Małżonkę naszą, mówił na sejmie król, iżbyśmy mieli opuścić, tego się nam uczynić nie godzi, gdyżeśmy przysięgli jej do śmierci naszej nie opuszczać“ i t. d.— Mimo to, burza trwała dalej. Arcybiskup Dzierz-gowski nawet przemawiał za opuszczeniem żony, przyrzekając grzech królewski „w porzuceniu owej niewiasty rozdzielić na wszystkich mężczyzn;“ Jan Tęczyński, wojewoda sandomierski, rzekł, że wolałby Solimana w Krakowie oglądać, niż mieć tę za

królową w Polsce.“ Butnie stawiał się Piotr Kmita i wielu z posłów. Bronili króla: S. Maciejowski i J. Tarnowski, występując w roli medyatorów. Z. August sam dał dowody wielkiej zręczności i odwagi, żony opuścić nie chciał i wytrwał przy swo-jem postanowieniu. Wtedy żądała opozycya, aby B. nie była przynajmniej koronowaną królową. Nie zezwolił i na to król, podtrzymywany wtem przez brata B-ry, który w obszernóm piśmie z Radomia przedstawia koronacyę siostry jako rzecz ważną dla ich wspólnego potomstwa. Milcząco jednakże musiał zgodzić się na odroczenie koronacyi do następnego sejmu. Dopiero po ukończonym sejmie 9 lutego 1549 r., połączyli się małżonkowie w Nowem Mieście Korczynie, dokąd B. udała się z Radomia.

Z królem przybyło wielu'" panów, a nawet takich, „którzyfpierwej przeciw niemu byli“ (Barbara do brata). 12 lutego pojechali oboje do Krakowa, gdzie 13 odprawili wjazd z wielką okazałością. (Opisuje go St. Pieniążek, dworzanin królewski, por. Baliński, I, 215 — 220). Witali ich mieszczanie przed miastem, duchowieństwo w kościele. Piotr Myszkowski mówił do króla po łacinie, po polsku do królowej, której imieniem dał biskup krakowski -„cudną odpowiedź.“ „A tak już odetchnęła dusza moja (pisał St. Maciejowski, ochmistrz B.), gdyżeśmy do tego przecie dopłynęli, z czego już wżdy wszyscy ludzie więcej uciechy biorą, aniżeliśmy się nadziewali.“ (Baliński, I, 221—3). Rok 1549 spłynął spokojnie dla królewskiej pary w Krakowie i Niepołomicach. Szczęście zabłysło dla obojga, ale prawie równocześnie odezwało się „zwykłe cierpienie B.—kamień.“ Pisze o tern jej ochmistrz w lutym 1549, ona sama w maju do brata, w lipcu do matki; w sierpniu donosi Z. August Mikołajowi Rudemu, że „przypadła na królową choroba, bardzo ciężki kamień.“ Mimo to w listach B-y z tego czasu znać błogi stan spokoju, który następował po tylu ciężkich przejściach. Królowa starała się o zgodę między braćmi, zręcznie zabiegała niesnaskom między mężem i bratem, umiała wyprosić, niejedną łaskę dla rodziny swojej. Kró) zajął się znowu zapewnieniem losu małżonki na wypadek jej owdowienia, i sporządził akt oprawy, mocą którego zapisywał jej zamek kowieński z wielu miastami • i dworami. (Baliński I, dod. X). Nie mógł się nadziwić dr. J. Lang, poseł cesarski, jakim przepychem król otacza królową, jak ją kocha, na jakie naraża się dla niej koszta (Relacya Langa w Przez-dzieckiego Jagiellonkach, V, 52 — 3). Robiono jej nawet z tego powodu ciężkie zarzuty, bo oszczędności Zygmunta Starego , a nawet dobra stołu królewskiego, poszły niebawem na utrzymanie dworu. Nadto mówiono, że wyniośle traktuje swe otoczenie. Skarżyły się na to panie dworu, użalał ochmistrz ^ królowej. Brat stryjeczny, Mikołaj Czarny, pisze, że „królowej przypisują gniew i leniwe ubieranie się: musi czasem król czekać godzinę, nim się wy-durda“ (Baliński 1. c. II, 10). Z. August wybaczał to B-e, która panowała nad nim w zupełności. „Nasz pan wszystko u królowej przesiedzi,“ mawiali ludzie; „ona wszystko może, jeśli się uprze.“ Ale do spraw państwa nie mieszała się, wedle zgodnych świadectw. Z sekretów tualetowyeh B. znamy jeden, własnoręcznym dopiskiem jej w liście do matki stwierdzony: „Mileńka Pani Mateńko! W. M. bar-zo proszę o bielidło, bo go ni troszeńki nie mam“ (list z r. 1549, Nr. 25 w Jagiellonkach Przezdziec-kiego, t. I). — Nie ustała też w zupełności niechęć ku B-e, zwłaszcza w Wielkopolsce usposobienie szlachty było ciągle jej przeciwne. Król chciał z żoną tam jechać; bracia jej odradzili, „dla gęstych a częstych lekkości, które tam królową potykać będą i dla niebezpieczeństw jej.“ Ale na koronacyę godzili się powoli nawet przeciwnicy B-y, chociaż Bona nie dawała za wygraną i starała się nawet kraj-czego Radziwiłła usposobić przeciw siostrze. Mawiała nieraz, że „wolałaby raczej śmierć, niż gdyby koronacya B-y dojść miała.“ Ale i tutaj okazał król wielką w działaniu zręczność. Pozyskał dla sprawy żony swojej (wskutek zawikłań politycznych na Węgrzech) Ferdynanda, króla rzymskiego; posłowie jego, stary Heberstem i Jan Lang, udawali się do Bony, do Gomolipa. Marszałek Radziwiłł pracował „papką i czapką.“ Duchowieństwo, wobec szerzącej się herezyi i głośnej sprawy Orzechowskiego, stawało się do ustępstw coraz skłonniejszem. Na drugim sejmie w Piotrkowie w r. 1550 szli już prymas i biskupi królowi na rękę; godził się na koronacyę Kmita, Górka i Tęczyński. Kmita odprowadził króla po sejmie do Krakowa, przywitał z wielką czcią królową, zasiadł u stołu królewskiego i prosił o łaskę odwiedzenia go w Wiśniczu. Przez cały czas sejmu, od maja do lipca, pozostawała B. w Krakowie; wracającego małżonka oczekiwała niecierpliwie i z radością witała. 24 sierpnia pojechali oboje z marszałkiem Radziwiłłem do Kmitów i przez trzy dni byli z okazałością królewską podejmowani na zamku wiśnickim. 7 grudnia odbyła się w Krakowie koronacya, gorąco upragniona przez B-ę i jej rodzinę. Włożył jej koronę na głowę prymas Dzierzgowski, wśród wielkich uroczystości. Ale B. na życzenia miała odpowiadać: „Do innej mnie korony Pan Niebieski powołał! — Proścież Go tedy za mną, aby to ziemskie berło na palmę niebieską zamienił, a miłego męża mojego w żalu po mnie utulił“ (Baliński III, 189). Choroba B-y, wzmagała się z każdym dniem. Zrobił jej się „wrzód (apostema) na żywocie,“ trzeba go było „rzezać;“ siły opadały, każde wzruszenie szkodziło bardzo królowej. Z początkiem marca 1551-go pisał Z. August do brata: „Ale panie wojewodo, widzimy i sami, co ab s que magno dolore od nas pisano być nie może, że Jej M. zdrowie w niemałej niebezpieczności jest teraz.“ Król czuwał nad łożem żony dniem i nocą; już się nawet do czarów uciekał. Na szczęście „wrzód sam się odtworzył za przyłożeniem dwóch plastrów bardzo lekkich, w których bardzo maluszkie cor-rosiva były“ (list Nr. 64 i 65), ulga nastąpiła chwilowa, chociaż niebezpieczeństwo nie minęło.— Na domiar, nie chciała B. słuchać doktorów „podczas oczyszczenia ropy z wrzodu płynącej.“ Około 1-go kwietnia błysnęła lepsza nadzieja, bo „wrzód ciekł bardzo dobrze, a twardość na żywocie ginęła.“ Nie mało też wpłynęło na polepszenie, że wreszcie, ostatnia w Polsce, uznała synową Bona i przysłała jej na Wielkanoc (31 marca 1551) życzenia przez posła, ks. Franciska Lismanina, którego B-ra w łóżku, w otoczeniu pań dworskich, przyjmowała. Zyg. August nie dowierzał jednak matce i obawiał się trucizny. Polepszenie okazało się przemijającem. Wrzody wprawdzie jeden po drugim otwierały się, ale gorączka wzmagała się, coraz częściej nawiedzała schorowany organizm. Z początku maja poczęły „wielkie mdłości przychodzić.“ Myślano im zapobiedz z pomocą zmiany powietrza; król kazał sporządzić wielką karetę, aby w niej przewieźć żonę i zrobić wyłom w bramie miejskiej. Ale już było zapóźno. Rozkład krwi postępował szybko. Wyziewy chorej były podobno tak wstrętnemi, że uciekali od nich ludzie, jak od zarazy; jeden Z. August wytrwał przy łożu żony. 8-go maja 1551, po przyjęciu Sakramentów, zmarła B-a w samo południe. Orzechowski nazywa chorobę jej rakiem (cancer); mimo to, nie obyło się bez podejrzeń otrucia, o które pomawiano Bonę. Pochowaną została B-a w Wilnie. Stało to się na jej życzenie, o którem pisze Z. August do brata, Mikołaja Rudego, zaklinającego króla, aby tej hańby rodzinie jego nie czynił: „zrównałeś ją z pomazańcy Bożemi,“ aby ją „między ciała innych królów położono.“ Król na to się nie godził. 26-go maja ruszył żałobny orszak ku Wilnu; król jechał za zwłokami na koniu; na noc składano je w kościółkach po drodze. 23-go czerwca odbył się wspaniały pogrzeb w Wilnie, poczem ciało B-y złożono obok Elżbiety, pierwszej żony Z. Augusta, w kaplicy św. Kazimierza. Nagrobek podaje Starowolski w Monumenta Sarma-tarum (Crac. 1655). Król bolał serdecznie z powodu śmierci B-ry, jak-to sam wyraził w ślicznym liście, pełnym prostoty, do brata B-y. Rzeczy jej przechowywał przez życie całe, wspominał o niej nieraz, np. w liście z 4 stycznia 1563 do Mikołaja Radziwiłła Czarnego; portret jej kazał sobie przynieść (Górnickiemn) na dzień przed śmiercią. Charakterystyka B-ry wynika jasno z tego, cośmy powyżej podali. Mimo to, była ona przedmiotem poważnego sporu między Michałem Balińskim i Karolem Szajnochą. Baliński, wydał dzieło p. t. „Pamiętniki o królowej Barbarze“ (Warszawa, 1837 t. 2 wyd. 2, w Piniach historycznych, Warsz. 1843, t. I —II), w których zebrane materyały przeplótł opowiadaniem, pełnem eutuzyazmu dla B-ry, przed-stawiającem ją w świetle idealnej kobiety: czułej kochanki, dobrej żony i t. d. Uległ autor wpływowi poetów, którzy obrali sobie za bohaterkę królo-lową, zwłaszcza tragedyi Felińskiego; opuszczał też nieraz grunt źródłowy. Przeciw temu wystąpił Szajnocha w szkicu pod tytułem „Barbara Radziwiłłówna,“ (druk. wiele razy por. Dzieła, Warszawa, 1876 r L), a opierając się na tym samym materyale, nie oceniając go nawet krytycznie, osnuł rzecz wprost przeciwną, że B-ra „jako kobieta, starsza od Z. Augusta moralnie, wiedziała dokładnie wszystkie światowe zyski swojego związku. Późniejsze okoliczności aż nazbyt one oświetlają, w jakiej cenie był u niej ostatni tego związku tryumf — korona.“ Baliński nie omieszkał od-

r, F-i.

K

|| A

IV

Ig

if

1%

Fig. 279. Barbarea.

j. a.

K. K.

dla Włoch.

powiedzieć; odpowiedź jego w następnych wydaniach Szkiców pomieścił Szajnocha, zaopatrując je w noty. Metoda obu studyów jest jednakową. Dalszy krok w badaniach nad B-ą zrobił dopiero Przezdziecki (Jagiellonki Polskie, Kraków 1868, t. I i (1788) V.), pomnażając materyał nowemi, bardzo ważnemi przyczynkami, zwłaszcza z biblioteki nie-borowskiej. Listów B-y znamy 44, (8 do Z. Augusta, 33 do brata, 1 do matki, 2 do synowców, niektóre tylko własnoręczne, lub z dopiskami własno-ręcznemi, inne przez sekretarza królowej, Stanisława Koszuckiego). Z nich charakter jej łatwo da się odtworzyć.

Barbarea R. Br. Barbarka albo Gorczy-cznik. Rodzaj roślin, należący do rodziny Krzyżowych (Cruciferae), ma cechy następujące: Kielich z czterech listków wzniesionych i prawie równych w podstawie.

Koro na z czterech płatków paznogcio-wych i całkowitych.

Pręcików 6 cztero-silnych i bezzębnych.

Znamię główkowate.

Łuszczyna wydłużona, ściśniona, 4-graniasta, o 2 łupinach łódkowatych, o przegrodzie beznerwowej, o łożyskach tępych w grzbiecie i zale-dwie wystających.

Nasion wiele, spłaszczonych, wiszących,

1-szeregowych, na sznureczkach nitecz-kowatych i wolnych.

Liścienie żaś płaskie, dolegające do rostka, podnoszącego się wzdłuż szpary zetknięcia się ich brzegów. Są to rośliny zielne, właściwe strefie umiarkowanej całej kuli ziemskiej, o liściach naprzemianległych lub mniej więcej wcinanych, klapowanych, zatokowych i o kwiatach zebranych w grona, opatrzone w przykwiatki lub bez nich. Opisanych jest około 10 gatunków, z których w naszej florze znajdują się trzy, a mianowicie; B. vulgaris R. Br., B. iberica Willd. i B. stricta Andrzej. Zresztą dwa ostatnie przez wielu autorów poczytują się tylko za odmiany pierwszej. Barbarka pospolita (B. vulgaris) u dawnych autorów B arbora lub Ziele św. Barbary, później Rzeżucha zimowa, jest zielem 2-rocz-nem, o korzeniu wrzecionowatym, gałęzistym, o łodydze wzniesionej, odstająco gałęzistej; liście dolne lirowate, o łacie końcowej bardzo wielkiej, najczęściej okrągławej, a w nasadzie nieco sercowatej, łatkach zaś bocznych 2—4 parowych; liście górne całkowite, przewrotnie jajowate, głęboko ząbkowane. Płatki korony prawie 2 razy od kielicha dłuższe. Kwiaty złocisto żółte. Wysoka 1—2'. Powszechna po polach wilgotnych, po nad strumieniami, rzekami i po zaroślach. Kwitnie w maju i czerwcu.

Z niej ziele św. Barbary—herba Barbarae, smaku rzeżuchowatego, używane bywało jak rzeżucho we; młode liście jadają miejscami za sałatę.

Barbareskl Ob. Barbarya.

Barbaricarii (barbaricani, barbarii). W cesarstwie wschodnio-rzymskiem rękodzielnicy, naśladujący hafty złote, srebrne i różnokolorowe z tkanin zagranicznych (barbarzyńskich) skąd zapewne i nazwa robotników), przez nakładanie złota i srebra na żelazo i bronz, naprzykład na naczyniach, a zwłaszcza na broni, który to kunszt nazywał się chry-zografią, a dziś nazwalibyśmy go złotnictwem. Pracowali oni, pod nadzorem urzędników dworskich, w fabrykach cesarskich, mianowicie w Konstantynopolu, Antyochii i Cezarei Kappadocyjskiej; ale fabryki takie istniały i na zachodzie: w Arelacie, Reimsie i Trewirze. Notatkę tę, w każdym razie stanowiącą przyczynek do historyi przemysłu starożytnego, a opartą głównie na dziele Böokinga: „Notifia dignitatum“ (Bonn, 1853), podaje filolog francuski G. Humbert w „Diction, des Antiq.“, wydanie Daremberga i Saglio.

Barbarigo Agostino (* 1485—f 1501), doża wenecki, nastąpił po bracie, Marku; walczył z tur-kami na wschodzie i, zwoławszy wszystkich nieprzyjaciół Karola VIII, utworzył przeciw niemu t. zw. „ligę wenecką“, która doprowadziła do bitwy pod Fornuovo (1495). Nabywszy od Katarzyny Cor-naro, spadkobierczyni Lusignanów, Cypr za 8,000 dukatów rocznej renty, wcielił tę wyspę do posiadłości rzeczypospolitej.    r-

Barbarigo Gregorio (* w Weneeyi 27 marca 1579 — f 1616), syn Jana Franciszka, dyplomata wenecki. Zajmując kolejno różne stanowiska w kanc-lerstwie św. Marka, otrzymał r. 1608 ambasadę w Turynie po Piotrze Contarinim, i pozostał na tern stanowisku do r. 1612. Depesze ambasady, przechowane w archiwum dei Frari, wykazują niepospolitą zręczność, jakiej B. dał dowody przy wyśledzeniu planów Karola - Emanuela, który, party z jednej strony przez Hiszpanię, h z drugiej przez Francyę, pragnąc wyjść z fatalnego położenia, umyślił zawrzeć przymierze z królem angielskim i w tym celu wydelegował do Londynu zaufanego wysłannika z propozycyą połączenia węzłem małżeńskim księcia Piemontu z jedną z księżniczek angielskich, a księcia Walii z księżniczką Maryą sabaudzką. Tak, jak B. przewidywał, ne-gocyacye powyższe pozostały bez skutku. Wysłany roku 1613, jako ambasador, do Anglii, B. stanął w Londynie dopiero 1 maja 1616 r., po drodze bowiem poruczono mu zatrzymać się w Coire, a potem w Zurychu, gdzie należało stawić czoło dyplo-macyi francuskiej, która tak w kraju Gryzonów, jak i w Szwajcaryi, zostawiała wolną rękę agentom hiszpańskim, usiłującym doprowadzić do połączenia obu połów domu austryackiego, przez Gotard, Splügen lub Stel vio. Była to kwesty a nader żywotna B. nie zdołał jednakże odnowić pomiędzy Wenecyą a Związkiem Gryzonów przymierza. Papiery, tyczące się tych negocyacyj, zachowane są w archiwum dei Frari (filz nry 3 i 4, „Svizzeri e

Grisoni)“. Wiele szczegółów z działalności B. mieści się także w „Legatio rhetica“ Karola Paschala i w zbierze depesz tegoż ambasadora, znajdującym się w „ Bibliothèque nationale “    ( ms. f. fr. ff.

10718, 18042; f. Dupuy, 830).— „Gr. Eticycl.“ La-mirault’a.    r-

B arbari Jacopo de, malarz wenecki (* około 1450—fl515). Przed r. 1500 kształcił się w mieście swojem rodzinnem; później przeniósł się w północne strony Europy, gdzie znalazł niby drugą ojczyznę. Zrazu najdłużej przebywał w Norymberdze, potem był malarzem nadwornym biskupa Utrechc-kiego Jana z Burgundyi, oraz arcyksiężnej Markety w Brukselli. W Niemczech znany jest pod nazwiskiem Jakóba Włocha (Jacob Walch), a w dziejach sztuki rytowniczej zowie się „mistrzem z kaduce-uszem“, z powodu godła, którem miedzioryty swoje oznaczał. B. godny jest uwagi, głównie jako pośrednik pomiędzy sztuką włoską a niemiecką, na którą-to ostatnią wywierał w pływ swemi malowidłami i ryciąami, — sam Dürer przyznaje się do tego, jak potężnie mistrz Jakób oddziaływał na niego. Niezawodnie, przed zupełnem opuszczeniem Wenecyi, musiał B. przez jakiś czas przebywać w Niemczech, gdzie szerokie zabrał stosuuki i na uczył się rytownictwa pod wpływem Wolgemutha. W kunszcie swoim z początku szedł w ślady Bel-liuiego; później zachowywał cechy weneckie, zmieszane wszakże już z żywiołami północnemi. Obrazów po nim pozostało niewiele; niektóre znajdują się w galeryi drezdeńskiej. Dawniej „mistrza z kaduceuszem“ uważano za niemca, nowsze stüdya wszelakoż przekonały, że Jakób Włoch i B. są jedną i tąż samą osobą. Do poznania tego artysty przyczynił się najbardziej Dr. M. Tausing (w życiorysie Durera); Lemorlieff (Morelli).    *

Barbarini, pejzażysta, w roku 1833 przebywał w Wiedniu; malował obrazy olejne; bardzo piękne są jego akwarele.

Barbarorum leges. Przed wielką wędrówką narodów, ludy germańskie nie posiadały prawa pisanego (z wyjątkiem Gotów, podług Jornandesa). Rządziły się one według prawa obyczajowego, o którem nawet nie wiemy, czy było ono ujęte w jakie stałe formuły i symbole. Wielka wędrówka narodów, wytwarzając cały szereg państw germańskich na ziemiach zachodniego cesarstwa rzymskiego, podała pierwsze hasło do spisywania prawa obyczajowego germańskiego i do układania w oddzielnych królestwach kodeksów, na wzór istniejących już ko-dyfikacyj prawa rzymskiego. Zetknięcie się germanów w charakterze zwyciężców i zaborców z wyższymi o wiele pod względem cywilizacyi rzymskimi prowincyałami wytworzyło mnóztwo nowych stosunków prawnych, dla których nie wystarczały proste i z łona jednolitej ludności powstałe normy obyczajowe germańskie. Nowe warunki życia wymagały tak ustalenia dawnego prawa, jak i zaprowadzenia pewnych zmian, a nawet zapożyczenia niektórych instytutów wprost z prawa rzymskiego. Przedwszystkiem domagały się uregulowania stosunków między zwyciężcaini i zwyciężonymi, dotyczących własności ziemskiej, a także wszelkiego rodzaju

Enoykloptdr* Fowiceehn* Iluttrow»na- T. VI.

zajść i przestępstw charakteru kryminalnego. Przyjęcie chrześciaństwa przez ludy germańskie zwiększyło jeszcze poczucie konieczności zmian w prawie obyczajowem pogańskiem, co nie mogło znowu być uskutecznione w krótkim czasie inaczej, jak za pomocą kodyfikacyj. W taki więc sposób, niedługo po ostatecznem ustaleniu się nowego porządku rzeczy, powstał w państwach germańskich, założonych na gruzach cesarstwa rzymskiego, cały szereg prawodawstw pisanych, które, jako przeznaczone jedynie dla użytku germanów, otrzymały u rzymian nazwę praw dla barbarzyńców (B-um leges), dla odróżnienia od tak zwanych „leges romanae“ t. j. kodyflkacyj prawa rzymskiego, ułożonych przez królów germańskich dla użytku swoich poddanych romańskiego pochodzenia, (ob. autejustiniana juris-prudentia przy końcu). Przyczyną tego rozdwojenia prawodawstwa w krajach germańskich była zasada prawa osobistego, czyli raczej rodowego, której hołdowali germanowie, i na mocy której każdy żył wedłng prawa, właściwego temu narodowi lub tej klasie ludności, do której należał z urodzenia. Tak więc istniały obok siebie dwa kodeksy wizygockie: jeden lex rotnana Visigothorum i drugi, odpowiedni, lex b&rbara, dwa burgundzkie i t. d. W stosunkach mieszanych, np. w zajściach procesowych między germanami i rzymianami, przyjmowano za normę postępowania sądowego prawo germańskie, o ile sprawa nie dotykała kwestyj kościelnych i religijnych, lub też o ile strony nie umówiły się zawczasu przy zawieraniu ugody, że będą załatwiały wszelkie zajścia, z danej ugody wypływające, zgodnie z zasadami prawa rzymskiego. Duchowni, bez względu na narodowość, a także kościoły, klasztory i tak zwane „piae Causae“ (zakłady dobroczyne) rządziły się zawsze i wszędzie według prawa rzymskiego. B. I., pisane przeważnie przez duchownych, lub rzymskich prowincyałów, były układane, dla braku wyrobionego języka literackiego germańskiego, w języku łacińskim, wprawdzie bardzo niepoprawnym, upstrzonym mnóztwem wyrazów germańskich, lub zlatynizowanych. Nie doszły one do nas w pierwotnej postaci. W ciągu wieków tekst pierwotny uległ licznym zmianom i przekształceniom. Karol Wielki, dbały o stan prawa narodowego germańskiego, zażądał przed sejmem 802 roku wiadomości o prawie, panującem we wszystkich częściach jego monarchii, i kazał przedstawić sobie na sejm teksty w możliwie najpoprawniejszych rękopisach. Na sejmie tym w Akwizgranie dodano do istniejących już spisów nowe prawa, które powstały z biegiem czasu, a nie weszły w skład kodesów.—Treścią narodowych prawodawstw germańskich jest przeważnie prawo karne, szczególnie określenie kar i grzywien za zabójstwa i kalectwa, a także kar za rozboje i złamanie ugód pokojowych; dalej idzie prawo państwowe, prawa króla i jego urzędników, stosunki kościelne, sądy i prawo procesualne; prawo zaś familijne, spadkowe, rzeczowe i obligacyjne—traktowane krótko i pobieżnie. Należy przypuszczać, że te stosunki pozostały i nadal przeważnie pod panowaniem prawa obyczajowego. B. 1. mają wiele cech wspólnych, opierających się na pokrewieństwie plemiennem; różnice, jakkolwiek

118

bardzo liczne, dają się przeważnie spostrzegać w po- j Receswiuda, zaczął obowiązywać od końca VII-go stanowieniach przypadkowych, lnb mniejszej wagi. j wieku, tak gotów, jak i rzymian. Przejrzane później Nie mało też zawierają B. 1. materyału, zapożyczonego z prawa rzymskiego. Dla nauki jednak prawa rzymskiego nie ma ten materyał prawie żadnej wartości, gdyż tak brzmienie odnośnych artykułów zupełnie jest zmienione, jak i treść ich zastosowana do germańskich poglądów i obyczajów.—Odsyłając czytelników po szczegółowy opis pojedyńczych ko-dyfikacyj, składających zbiorowe pojęcie B. 1., do odnośnych artykułów „Encyklopedyi“ ograniczamy się w tern miejscu ich wyliczeniem. 1) Lex Salica, najstarożytniejsze prawo narodowe germańskie, używane było w północnej Prancyi. Napisane przed przyjęciem przez Franków chrześciaństwa, rozszerzone później i poprawione przez Chlodoweusza (511), istniało prawo Salickie w czterech tekstach, które

przez Egikę (701) i Witicę L. V., nazywane wtedy także forum judicum, pozostało kodeksem obowiązującym w Hiszpanii do połowy XIII-go wieku. Za Ferdynanda Iii-go (1234) przetłumaczone na staro-kastylski język pod tytułem: „Juero-Juzgo“ (forum judicum—trybunał sądowy), utraciło ono ostatecznie swój charakter B. l.—l 1) Anglosaskie prawa, jedyne z B. 1. pisane nie w łacińskim języku, były w użyciu w Anglii od końca YLgo do XI-go stulecia. Na tern kończymy wyszczególnienie prawodawstw składających tak zwane B. 1. Nie należy zaliczać do nich, jak to czynią niektórzy, tak zwanych kapitularyów Karola W-go (ob.) i formuł (formulae), ogłoszonych w IX wieku, kiedy już zaczęła znikać różnica w prawnem położeniu między germanami i rzym-

t. s.

Barbarossa czyli Rudobrody, przezwisko na-

Barbarossa (Bracia). Nazwisko to historycy europejscy nadali dwóm głośnym korsarzom, którzy się właściwie nazywali: Harudż i Chajreddin, a którzy założyli w północnej Afryce państwo Algier, dziś do Francyi należące. Harudż, czyli Horuk (* ok. 1473 r. w Mola na wyśpię Metelinie — f 1518), był synem ubogiego garncarza i, wedle historyków europejskich, wyznawał wiarę chrześciańską; podług wschodnich zaś — był muzułmaninem. Mając lat dwadzieścia, przyjął służbę na tureckim statku i zaraz odznaczył się rzadką energią. Wzięty do niewoli przez chrześcian, uciekł z wyspy Rodos, otrzymał dowództwo dwóch galiot i, przybrawszy sobie do pomocy dwóch swoich braci: Chair-ed-dina i Isza-ka, popłynął na brzegi Tunisu (1505); tu wyrobił sobie pozwolenie na składanie łupów najprzód na wyspie Bżerba, a następnie w Golecie; potem spustoszył wybrzeża Sycylii, Kalabryi i coraz dalej szerzył swe napady w zachodniej części morza oród-ziemnego. Powodzenie to tak go rozzuchwaliło, zamyślił założyć sobie państwo niepodległe. To też chętnie przyjął wezwanie drobnych władzców algierskich, chcących z jego pomocą stawić opór hiszpa-nom, którzy zagrażali opanowaniem tego kraju. Pierwsza wyprawa, skierowana na Bugię, zostającą w ręku hiszpanów, wcale się nie powiodła; Harudż, przy oblężeniu tego miasta ciężko raniony w rękę, musiał puddać się amputacyi i, ustąpiwszy do Tunisu, zdać na brata swego, Chair-ed-dina, dalsze niepokojenie chrześcian. W tym-to czasie, gdy Harudż

wiele razy były przeglądane przez królów francu- skimi antochtonami. skich. WIX wieku prawo Salickie zostało prze-tłómaczone na język górnoniemiecki. (Ob. prawo dane we Włoszech cesarzowi Fryderykowi I (ob.), Salickie). 2) Lex Ripuaria seu Ripuariorum (ob.), z domu Sztaufów. było używane przeważnie na brzegach dolnego Renu.

Napisane prawdopodobnie po wygnaniu króla Teo-doryka (511—534), przerobione i dopełnione przez dodatki z prawa Salickiego za Dagoberta I-go, B. 1. było dla tak zwanych franków rypuarskich przez długi czas prawem obowiązującem. Dopiero za czasów Karola Wielkiego powstał na dolnym Renie nowy kodeks, zwany Ksautnejskiem prawem ziem-skiem (Xautner Gaurecht ob.), który zastąpił B. 1.—

3) Lex Burgundionum (lex gundobalda ob.), napisane dla Burgundyi za króla Gundobalda około 500 r., było w użyciu w południowej Francyi i w dzisiejszej ozwajcaryi.—4) Lex Allemannorum (ob.), napisane w 550 r. pod nazwą: „Pactum“ za Dagoberta I-go, dopełnione i ostatecznie ogłoszone w popraw nem wydaniu za Karola Wielkiego. — 5) Lex Bajuva-riorum (ob. wyr: Bawarów dawnych prawo), ułożone za Dagoberta I-go z wyżej wymienionego pactum, z kodeksu westgockiego i z prawo -dawstw anglosaskich.—6) Leges longobardicae, zebrane poraź pierwszy za króla Rotarysa (643), dopełnione stopniowo za Grymoalda (062), Luitpranda (712—744), Rachisa (746) i Aistulfa (748—754), w końcu XI-go wieku systematycznie uporządkowane, "opatrzone glossematami (ob.) były wydane w trzech księgach pod tytułem Loinbarda (oh.).—

7) Lex Angliorum et Verinorum hoc est Thuringorum.

dzielnej obrony Chair-ed-dina, wszystkie schronione

Ukazało się to prawo po przyjęciu chrześciaństwa przez Turyngów i było przejrzane na sejmie w Ak-wisgrauie w 802 roku. Składa się ono z pomieszania anglo-weryńskich, sasko-fryzyjskich i frank- skazany był na nieczynność, admirał Andrzej Doria skich elementów prawnych.—8) Lex Frisionum i 9) ' wysadził wojsko swoje w Golecie i zniszczył, mimo Lex Sasorum powstały obydwa za Karola W-go.

10) Lex Visigothorum (ob.). Prawo to ukazało się j tam okręty dwóch korsarzy. Ci wszakże wkrótce po raz pierwszy za króla Ejryka (466—484) i było ! nową flotę wysztyftowali. Powtórny ich napad na przerobione za Rekkareda (586—601). Służyło ono ! Bugię nie udał się, równie jak pierwszy; mocno tern tylko dla germanów, gdy dla rzymian, zamieszka- j niepowodzeniem dotknięty, Harudż obrócił wszystkie łych w państwie wizygockiem, istniał oddzielny ko- ! siły przeciwko miasteczku Dżidzali i zdobył je uaj deks prawa rzymskiego, lex romana Visigothorum. j genueńczykach (1514). Miasteczko to stało się punk-Za króla Hiudaswiada (642 — 652), I. V. zostało | tern środkowym działań jego wojennych. Nęceni bo-z gruntu przerobione i ogłoszone jako nowy kodeks, ¹ gatemi łupami, zbiegali się pod sztandary braci-kor-który, poprawiony jeszcze przez następnego króla ! sarzy ze wszech stron różni awanturnicy-»-i wkrótce

sława ich tak posła, że znów muzułmanie algierscy postanowili prosić ich o pomoc przeciw chrze-ścianom. Hiszpanie wznieśli już warownię Peńon na jednej z otaczających port algierski wysepek. Se^im-ben-Tunii, panujący w Algierze, zwrócił się do *braci B-ów, którzy pośpieszyli natychmiast; a kiedy z jednej strony Chair-ed-din wiódł potężną flotę pod Algier, z drugiej—Hanidż, ciągnąc za sobą liczne wojsko kabylów, wkroczył do miasta i zaraz wystawił w niem silną bateryę przeciw Peńonowi; nie myślał wszakże działać na rzecz Selima, lecz przeciwnie—zamordował go w łaźni i sam się ogłosił panem Algieru. Ludność, słusznie oburzona tą zdradą, połączyła się z chrześcianami, postanowiwszy wziąć mu życie za życie; lecz Harudż, w porę się dowiedziawszy o tvm zamachu, udaremnił go i główniejszych spiskowców skazał na śmierć w strasznych męczarniach. Zaledwie wszakże, uszedł tego niebezpieczeństwa, gdy no wem zagroziła mu eskadra hiszpańska; lecz burza, która się zerwała za jej nadejściem, a jeszcze bardziej złe rozporządzenia admirała hiszpańskiego, Diego de Vera, dały łatwe zwycięztwo Harudżowi, który odtąd mógł mniemać,^że już zupełnie swego dzieła dokonał. Tymczasem król Tenesu, Mulej-Abu-Abdallah, lękając się. losu Selima, sam wystąpił zaczepnie przeciwko braciom, chcąc im Algier odebrać, lecz został porażony na głowę i wyparty potem z Tenesu, który Harudż zajął bez walki. Tam przybyło do niego poselstwo od mieszkańców Tlemcenu z prośbą, aby uwolnił ich od wdziercy, Abu-Zeyana. Harudż zaraz wyciągnął w pole, rozbił Abu-Zeyana i zajął Tlem-cen, w którym chciał utwierdzić swą władzę; ale wkrótce został oblężony w tern mieście przez margrabiego Comaresa, gubernatora Oranu, który nadciągnął tam ze swera wojskiem, ażeby tron tlem-ceński przywrócić prawemu dziedzicowi, synowcowi Abu-Zeyana, Abu-Hammu. Osaczony przez nieprzyjaciół, pozbawiony żywności, napróżno Harudż usiłował dostać się do Udżdy, gdzie spodziewał się spotkać posiłki, oczekiwane od cesarza Maroku; wojska hiszpańskie naścignęły go nad Rio-Salado, gdzie, po krótkiej utarczce, poległ z bronią w ręku na placu boju.— 2) Barbarossa II Chajreddin, czyli Doch e raddin, albo Chizr (* 1490—f 1550). Znajdował się w Algierze, kiedy się dowiedział o śmierci starszego brata swego, Harudża. Łatwo mu przyszło objąć władzę zwierzchniczą nad nowein państwem, założonem przez niego; bojąc się wszakże, aby chrześcianie, ośmieleni świeżo odniesionem zwycięztwem, nie przedsięwzięli nowej przeciw Algierowi wyprawy, prosił sułtana tureckiego o pomoc, obiecując płacić mu za to haracz. Selim I rad przyjął hołdownictwo nowego państwa algierskiego, nadał janczarom tego miasta prawa i przywileje takie same, jakie mieli janczarowie w Konstantynopolu, i posłał swemu nowemu wasalowi dwutysięczne wojsko tureckie. Dzięki onym posiłkom, oraz poparciu, jakie u krajowców umiał pozyskać, Ch., bezpieczny wobec chrześcian, zwrócił wszystkie swoje usiłowania ku rozwojowi pirateryi. Klęska floty hiszpańskiej w nieszczęśliwej ekspedycyi na Algier w roku 1520 rozzuchwaliła jeszcze bardziej korsarzy. Wkrótce Ch. opanował Kollo, Konstan-tynę i Bonę — i, zawładnąwszy tym sposobem już większą częścią pobrzeża algierskiego, zajął się or-ganizacyą zarządu, nie zaniedbując wypraw morskich. W r. 1529 w pobliżu wysp Balearskich pojmał całą eskadrę hiszpańską pod wodzą admirała Portundo; w następnym zdobył szturmem twierdzę algierską, Peńon. i rozkazał zrównać ją z ziemią, a z gruzów jej usypać groblę, która dotąd łączy wysepkę Peńon z lądem stałym. W r. 1531 admirał Andrzej Doria uderzył był na Cherchel i usiłował zniszczyć roboty, przedsięwzięte w tym porcie przez Ch-a. W r. 1532 tunetańczycy, niezadowoleni ze swego władzcy, Mulej-Hassana, wezwali Ch-a, aby objął panowanie nad nimi. Nie ufając własnym swym siłom, prosił on o pomoc sułtana Solimana I i otrzymał od niego 8,000 wojska tureckiego. Natenczas, zostawiwszy w Algierze Hassan-Agę, wyruszył na spotkanie nadciągających posiłków, wraz z niemi wylądował bez oporu w Goleeie i bez wystrzału zajął Tunis (1534); wówczas Mulej-Hassan zwrócił się- do Karola V, ten zaś miał jeszcze inne, ważniejsze powody do rozprawienia się z zuchwałym korsarzem. boliman bowiem Wspaniały, sułtan turecki, lubo zawarł był z cesarzem pokój, ro/.ciągał wszakże ony tylko do krajów niemieckich i nie krępował się wcale w wojennych przedsięwzięciach swoich na morzu Śródziemnem. Właśnie w tym czasie zbudował wielką flotę, złożoną z 90 galer i 200 statków pomniejszych. Gdy Ch. przybył do Konstantynopola, w celu pozyskania protekcyi i posiłków, Soliman wolał wziąć go do swojej służby; zamianował go więc admirałem z tytułem beglerbega i pensyą 14,000 dukatów rocznie. Mając przytem własnych 18 okrętów, rzucił się Ch. na Włochy w r. 1534, spalił Cetrano, wyciął do nogi mieszkańców S. Lucida, zniszczył Procidę i Ter-racinę w królestwie neapolitańskiem, nawiedził Sardynię, zostawił pamięć po sobie na wyspie Capri (dziś jeszcze jego imieniem nazywają się schody w grocie Lazurowej). Były to wszystko posiadłości Karola V-go. Więc w r. 1535 osobiście poprowadził cesarz słynną wyprawę tunetańską, złożoną ze 107 okrętów wojennych i 300 statków transportowych. Golettę zdobył szturmem, a w Tunisie zbuntowali się zaraz jeńcy chrześciańscy i Ch. musiał uchodzić, lubo miał 50,000 wojska. Po odpłynięciu wszakże Karola V wrócił, Mulej-Hassana wypędził i wkrótce wznowił swe wyprawy morskie. Widzimy go już w wojnie, która wybuchła r. 1537 między turkami a wenecyanami: opanował Castię w pro-wincyi Otranto, a potem połączył się z Solimanem. W roku następnym spotkał się pod Prewezą z flotą Andrzeja Dorii, ale admirał geuueński cofnął się przed groźnym przeciwnikiem bez bitwy. Zwycię-ztwa Ch-a, który w r. 1539 opanował Castelnuovo w Dalmacyi i Cattaro, do wenecyan należące, zmusiły tych ostatnich do proszenia o pokój. Powtórna wyprawa Karola V na Algier, w r. 1541, nie udała się z powodu burzy. Po kilku leciech odpoczynku, Ch. r. 1543 znów się puścił na morze, na pomoc Franciszkowi I w IV-ej wojnie jego z Karolem Y; spustoszywszy brzegi Kalabryi, opanował Gaetę w królestwie neapolitańskiem, potem znów Yilla-franca, porwał 14,000 ludzi w niewolę i 200 mniszek dla sułtana, a nareszcie obiegł Niceę spoinie z francuzami, ale musiał od niej odstąpić, była bowiem należycie prowidowaną przez załogę hiszpańską pod dowództwem margrabiego de Guast. Odprowadził więc flotę swą do Marsylii, gdzie dał się we znaki nadbrzeżnym mieszkańcom, tak, że sam Franciszek odprawił go, zapłaciwszy 800,000 liwrów (1544). Powracając do Konstantynopola, spustoszył wyspę Elbę, państwo Sienny, wyspy: Ischię, Proci-dę i Lipari. Była to ostatnia jego wyprawa. Odtąd przemieszkiwał stale w Konstantynopolu śród zbytków i przepychu i tam życie zakończył, licząc blisko 66 lat wieku. Pozostała po nim t. zw. Regencya algierska była najgroźniejszem z państw rozbójniczych Barbaresków. Liczni jeńcy byli chwytani co rok; bogatsi płacili okup, ubodzy pełnili posługi niewolnicze u właścicieli ziemskich, lub wiosłowali przez całe życie, przykuci do galer deja. — 3) Trzeci brat, I s z a k, słaby tylko brał udział w założeniu państwa algierskiego. Zamianowany królem Tenesu, z rezydencyą w El-Kalao, był zdradziecko zamordowany r. 1518, podczas kiedy opuszczał miasto, oddawszy je na mocy kapitulacyi wojsku hiszpańskiemu, pod dowództwem Dom Marcina d’Argole, który był przyprowadził z sobą posiłki arabów, pozostałych wiernymi Abu-Hammu, królowi Tlemcenu. — Haedo: „Histoire des rois d’Alger“, przełożona przez H. D. de Grammont (Algier, 1881).—Sauder Rang i Ferdynand Denis: „Fondation de la Régence d’Alger, Histoire de Barberousse“ (Paryż, 1837, 2 t.). — Zinkeisen; „Geschichte des osmanischen Reiches in Europa“ (Gotha, 1854, tom II).

Barbaroux Karol J an-Mar y a (* 6-go marca 1767, f 25 kwietnia 1794 r.), członek Konwencyi francuskiej. Idąc za rozbudzonem powszechnie w tej epoce zamiłowaniem do nauk ścisłych, poświęcił się z początku studyom przyrodniczym; słuchał wykładu optyki u Marat’a (ob.) od którego zapewne niewiele się nauczył; sam był nawet wynalazcą nowego elektrometru, i w duchu pseudoklasycznym napisał „Odę do elektryczności.“ Przerzucił się następnie na studya prawne i w Marsylii, swojem mieście rodzinnem, z powodzeniem rozpoczął prak-ktykę obrończą. Zapalny jego umysł przejął się gorąco zasadami rewolucyjnemi; w charakterze sekretarza municypalności marsylskiej odznaczył się odrazu wymową i skrajnością przekonań; wyprawiony w imieniu miasta do Paryża, złożył 27 lipca 1792 na stole Zgromadzenia prawodawczego petycyę, podpisaną przez przedstawicieli 23-ch sekcyj miejskich Marsylii, domagającą się detronizacyi Ludwika XVI. Zapisał się zarazem do klubu Jakobinów, gdzie umiał pozyskać sobie Robespierre’a; sam jednak dostał się pod kierunek żyrondystów (ob.) i wszedł w stosunki bliższe z panią Roland i Buzot’em (ob.). 10 sierpnia t. r., kiedy ostatecznie obaloną została władza królewska, ostrożnie siedział w domu, nie będąc pewnym powodzenia zamachu, który był prze-dewszystkiem dziełem żyrondystów i Dantona; wszakże sprowadzone przez B. do Paryża tłumy mar-sylczyków, pod jego ukrytym kierunkiem, szły tego dnia na czele ruchu powstańczego. Po powrocie do

Marsylii B., czczony jako jeden z pierwszych fundatorów Rzpltej, obrany został jednogłośnie posłem do Konwencyi z departametu Bouches du Rhône. W Konwencyi od pierwszej chwili wybuchła była walka między t. zw. Górą, t. j. skrajnem stronnictwem jakóbińskiem, dowodzonem przez Robespierre’a i Dantona, a żyrondystami; B. w imieniu tych ostatnich wielokrotnie z największą gwałtownością napadał na Robespierre’a, Marat’a i municypalność paryską. Zbyt namiętne ataki jego i Louvet’a (ob.) chybiały celu (wrzesień, październik 1792); a nawet w Marsylii utracił B. z tego powodu dawną popularność. Na sesyi Konwencyi z d. 30 grud. 1792, kiedy Wojciech Turski (ob.) wniósł petycyę, dopominającą się pomocy Rzpltej, B. zabrał głos w przychylnych słowach; za jego wnioskiem petycyę Turskiego odesłano do komitetu dyplomatycznego dla ułożenia z niej raportu, do czego jednakże nie dopuściły wypadki. Podczas procesu Ludwika XVI (styczeń 1793) B. domagał się z początku sankcyi narodowej¹* co dawało nadzieję uratowania życia królewskiego; ostatecznie uległ groźbom Góry i głosował za karą śmierci. Jako sekretarz Konwencyi, członek komitetu Ocalenia Publicznego i Komisyi konstytucyjnej, wielostronnie był czynny, mając zarazem, przy swojem usposobieniu gwałtownem, częstą sposobność do kolizyi z przywódcami Góry ; to też na liście proskrypcyjnej żyrondystów, zatwierdzonej przez Konwencyę 31 maja i 2 czerwca 1793 roku, nazwisko jego figurowało na czele, a niezależnie od tego, Kouwencya, idąc za wnioskiem Saint-Just’a, ogłosiła B. w szczególności zdrajcą ojczyzny. Na razie B. z nielicznymi towarzyszami zdążył ratować się ucieczką z Paryża; po drodze, w Caën, poznał Karolinę Corday (ob.), którą wymowa gwałtowna B. utwierdziła w powziętym zamiarze zamordowania Marat’a ; jednak powstały jakoby między nimi stosunek miłosny należy do legendy historycznej. Razem z Buzot’ein i Pétionem, B. ukrył się w Saint-Emilion w pobliżu Bordeaux. Wytropieni tutaj przez wysłańców jakobińskich, opuścili swoje schronienie; zniecierpliwiony B. strzelił do siebie, lecz tylko zranił się ciężko, był pochwycony, przewieziony do Bordeaux, wpół żywy zaniesiony na szafot i gilotynowany, W Saint-Emiiion napisał swoje „Mémoires'“ ogłoszone w połowie przez syna, 1822, ed. II uzupełniona, lecz niekompletna jednak, wydana 1866 r. Temperament gorący południowca, młodość, piękność męska — (pani Roland w swoich „Pamiętnikach“ nazywa go Antinohsem)—uczyniły z B. postać legendową rewolucyi. Syn jego, Karol Ogé B. (* 16 września 1782, f 5 sierpnia 1867 r.). jakkolwiek zwyczajem rewolucyjuym dał mu ojciec szczególne imię chrzestne po powstańczym wodzu murzyńskim na San-Domingo, był niemniej lojalnym urzędnikiem Ludwika Filipa, a następnie stronnikiem zamachu grudniowego i senatorem (1858) za Napoleona III. Wydał „Pamiętniki“ ojca, ogłosił też kompilacyjną „Histoire des Etats-Unis d’A mériqu e.“

Barbarus Hermolaus, (Barbaro Ermolao), wenecyanin rodu wysokiego (*1454—fl493), prawnik, filozof i jeden z najgorliwszych krzewicieli

studyów klasycznych w dobie przejścia od scholastyki do badań samodzielnych. Był profesorem filozofii w Padwie, potem senat wenecki posyłał go dla przeprowadzenia ważnych układów do cesarza Fryderyka III i syna jego Maksymiliana, a w r. 1486 zamianował posłem rzeczypospolitej na dworze Ojca

S-go, który dał mu nominacyę na patryarchę akwilejskiego. B. był przeciwnikiem scholastyki, nawracał ku czystym źródłom filozofii starożytnej. Ku temu też celowi zinierzałała i działalność jego pisarska: tłómaczył i wykładał Arystotelesa; ułożył koinpendya jego etyki i wiadomości przyrodniczych.

Grecy barbarzyńcami mienili wszystkie ludy, nie należące do rzeszy helleńskiej. Z początku wyraz ten oznaczał tylko ludzi, mówiących językiem niezrozumiałym hellenowi: Homer go jednak nie używa, tylko karyjczycy są tam nazwani „barbarofonoj “ (Iliada; 11, 867), którzy mówią niezrozumiale (w tym sensie prawdopodobnie jak u Słowian „niemcy“). W każdym razie oznacza to już pewien wstręt rasowy, do którego następnie przyłącza się u greków przeświadczenie o swej wyższości nad ludami ziemi, dzięki wielkim zwycięztwom, prawom, naukom, sztukom i całej kulturze. Ztąd do wyrazu B. przywiązywali oni pewne wyobrażenie niższości plemiennej, przeznaczenie do służenia im, aż nareszcie wyraz ten stał się niemal jednoznacznikiem dzikości i bezprawia, przeciw czemu protestowali jednak niektórzy pisarze greccy późniejsi (Eratostenes, u Strabo-na, Î, 66)» — Za grekami wyraz ten w podobnem znaczeniu i podobną koleją przeszedł i do Rzymian. Tylko u nich, za cesarstwa, zaczęto odróżniać B-ów, wcielonych do państwa rzymskiego od niewcielonych i inaczej też ich traktowano: wewnętrznym przyznawano v do pewnego stopnia opiekę prawną; kiedy B. zewnętrzni (alienigeni), nawet przy zupełnym pokoju, pozostawali na dyskrecyi Rzymian, którzy mogli zajmować ich mienie i osobę, a w granice państwa wpuszczali tylko na mocy szczególnego upoważnienia. To oddalanie B-ców od granic było jakby przeczuciem grożącego od nich niebezpieczeństwa. Edykty cesarskie i wszystkie środki przez rząd, począwszy od Augusta, zaprowadzane, dążyły do zorganizowania obrony kresów (limen imperii), do utworzenia granicy sztucznej w braku naturalnej, do odepchnięcia jaknajdalej ludności barbarzyńskich, których obawiano się gromadnego najścia, lub cząstkowego napadu, a nawet powolnego zalewu. Czasami traktaty wzbraniały niektórym z nich, jak kwadom, markomanom, i t. p. pobytu w pewnym promieniu poza granicami cesarstwa, utrzymywania łodzi na rzekach, np. na Dunaju, a statki rzymskie odbywały ścisły nadzór nad osobami i towarami, niedopuszczanemi specyalnie w obręb państwa. W r. 70 po Chr., delegaci tenkterów skarżą się obywatelom osady Colonia Agrippinensis na ten system, który germanom dozwala tylko bez broni i pod eskortą rzymską wchodzić w granice państwa (Tacyt: Hist. IV; 63, 65), i to jeszcze za opłatą. Ale spekulanci rzymscy mogli wogóle na swe ryzyko zapuszczać się w krainy B-ów za towarami, popłatne-mi w Rzymie, jak skóry, bursztyn, ze Wschodu jedwabie, tkaniny i t. p. Niekiedy też ustanawiano nad granicą targi upoważnione, rodzaj jarmarków neutralnych, dla przywozu i sprzedaży niektórych wytworów barbarzyńskich. Tak wyznaczono jeden dzień i jedno miejsce dla markomanów; w r. 180 słychać o targu pod nadzorem rzymskiego setnika. Na wschodzie były miejsca i stacye określone dla wprowadzenia towarów perskich i indyjskich. Otóż

Po-za tern poprawił całą historyę naturalną Pliniusza („Castigationes Plinianae Herinolai Barbari Aqui-lensis, pontificis“ Rzym, 1492) „Secundae Castigationes“ Rzym, 1495, drugie wydanie w Bazylei,

1534), ułożył komentarz Dioskorydesa („Herinolai Barbari in Dioscoridem corollariorum libri V“), wydał pochwałę doży Niccola Marcella i pozostawił w rękopisach mnóztwo listów i wierszy.    *

Barbary św. ziele, oh. Barbare a.

Barbarya, ob. Berberya.

Barbaryzm językowy oznacza wyraz, niepotrzebnie z obcego we własnym języku używany. Nazwa pochodzi z greckiego: barbarisinós=l) mówienie językiem obcym 2) używanie wyrazów obcych; barbarismus w łacinie oznacza to samo. Szczególnie od czasów gramatyka łacińskiego Donata (IV w. po Chr.) zaczęto w świecie rzymskim bronić się od napływu wyrazów obcych, tak zwanych barbarzyńskich; w wiekach średnich uczono w szkołach unikania barbaryzmów (ma się rozumieć w stosunku do języka łacińskiego). U nas, jako przykłady barbaryzmów, przytoczyć można używanie wyrazów: ki ein er, banhof, pech, trotuar, b e-niuar, wual, w miejsce, pałata, rozpiska, zamiast odpowiednich swojskich.

Barbaryzm w stylistyce oznacza wadę wyrażenia myśli, grzeszącą przeciwko czystości języka, którym się mówi lub pisze. Wynika ona zazwyczaj z przejmowania się składnią i frazeologią języków cudzoziemskich, najczęściej zatem pojawia się u narodów, które wiele zapożyczają z mowy i literatury obcej. Stosownie do języka, z którego pochodzą obce w danej mowie zwroty, B-y przybierają nazwy poszczególne: latynizmów, germanizmów, gali-cyzmów i t. p. W naszym języku, z powodu warunków jego dziejowego rozwoju, ukazały się najprzód czechizmy i latynizmy; w wieku XVITI-tym zagęściły się galicyzmy, w XIX, w niektórych mianowicie gałęziach piśmiennictwa i w niektórych prowincyach, zjawiły się germanizmy oraz rute-nizmy. Unikać B-ów jest obowiązkiem każdego sumiennego pisarza, ze względu zarówno na jasność jak na rodowitość wyrażenia. Słusznie powiedział Jan Śniadecki o B-ach: ,,Wciska się do naszej mowy ta zaraza, albo przez niebaczność i lenistwo piszących, albo przez ubieganie się nie tak za myślą, jako raczej za polubionem słowem obcem, niemal i wszystko, co na rzecz stosunków między-które nas wciąga w cały sposób mówienia cudzo- narodowych daje się wyzbierać z prawodawstwa

ziemski“.

rzymskiego względnie do B-w zewnętrznych, w wie-Barbarzyńcy (ßapßapot, Barbari: wyraz ma- kach pierwszych po Chr.; świadczy to przedewszyst-jący pochodzić aż od sanskryckiego Barbara-s). kiem o wielkiej powściągliwości rzymian względem

P. Cbm

związków z cudzoziemcami zagranicznymi, o ich j rza Justyniana, słowianina, i innych. Prawa odma-wstręcie i obawie; znaczy zaś bardzo mało, bo ogranicza się tylko do stosunków już nawet nie handlowych, ale wprost kramarskich, i to nie na mocy stałego układu, lecz wskutek doraźnych upoważnień, mogących być cofniętemi w każdej chwili.

wiane, B. wzięli sobie sami. (Gerlach i Teuffel: art. „Barbari“ (w Realencyklopedie, Paulego). Humbert: art. „Barbari“ (w Diet. des Antiq. wyd. Saglio i Daremberg). — E. Léotard: „Essai sur la condition des Barbares“ (Paryż, 1873). Ważnein też jest dawne dzieło Rotha: „Ueber Sinn und Gebrauch des Wortes Barbar“ (w Norymberdze, 1814). Dużo szczegółów stosunku rzymian do B-ów zachodn. znajdzie czytelnik w dziełach Amad. Thierrego.K-

Barbaste, miasteczko w departamencie francuskim Lot et Garonne, przy uściu rzeki Gélise de Baise (lewy dopływ Garonny), fabryki korków, piękny most gotycki o 7 arkadach, warowny młyn zdobny w wieże, pochodzący z XIV w. Henryk IV zwał się sam żartobliwie młynarzem z wież B.

Barbastro, stolica okręgu w hiszpańskim departamencie Huesca, na południowym stoku Pirenejów środkowych, przy zlewie rzek Vera i Cinca (system^t Ebro przez Segre), i przy odnodze drogi żelaznej Barcelona - Saragosa, siedlisko biskupa, piękna i starożytna katedra, garbarnie—8500 mieszkańców.

<1.

K.

Z tern wszystkiem, zazna-

O związkach bliższych, jak np. o prawie małżeństwa, testamentu, nabycia własności gruntowej w obrębie państwa, (z czego korzystali peregrini), zdołanie słychać, a niebezpieczeństwo ogólnego najazdu B-w, począwszy zwłaszcza od III wieku, jeszcze stosunek ten z nimi pogorszyło.

And. S.

czyć trzeba rzadkie i szczególne wyjątki od tego powszechnego rygoru. Jakoż, już w samych początkach cesarstwa, cesarze, zawierając traktaty ze zwyciężonymi królami B-w, przyznawali niekiedy prawo obywatelstwa już to im samym (Tacyt Ann. I, II;

And. S.

Bar b auli Anna L etycy a (* 1743 — f 1825), z domu Aikin, siostra lekarza Jaua A-a, autorka angielska, dała się korzystnie poznać jako poetka, ogłaszając w r. 1773 swoje „Poems“, które w tymże jeszcze roku doczekały się czterech wydań. Zachęcona powodzeniem, ogłosiła drukiem: „Miscella-neous pièces in prosa“ (1773), które także cieszyły się wielką poczytnością. W r. 1474 wyszła za mąż za Rochemonta B., kaznodzieję dysenterów z Palgrave, założyła z nim szkołę męską i oddała się głównie uprawie literatury pedagogicznej. Do prac jej w tym kierunku należą: „Devotional pièces“, „Early lessons for childern“ i #„Hymns in prose“, drukowane wielokrotnie w Anglii (ostatnio 1864) i tłómaczone na różne języki; na polski przełożyła Klementyna z Tańskich Hofmanowa (Warsz. 1826). W sędziwym wieku żywo interesowała się sprawami społeczne mi, jak świadczy o tem między innemi jej list poetycki do Wilberforce’a, w sprawie zniesienia niewolnictwa murzynów (1791) i „Eigli-teeu hundred and eleven“ (1811), poemat treści polityczno-społecznej. Dzieła jej wydała jej siostrzenica, Łucya Aikin, p. t. „Works of A. L. B.“ (Londyn, 1825; 2 tomy).—P o r ó w n. Le Breton: „Memoir of Mrs. B.“ (Londyn, 1874) i Murcli: „ Mrs. B. and her contemporaries “ ( Londyn, 1877).

Barbazan (Arnaut-Guilhem), seigneur de... znakomity kapitan francuski * 1360 f 1431. Ród jego był jednym z najstarożytniejszych i najszlachetniejszych w kraju Bigorre i skolligaeony z potężnym domem de Foix.

B-n podróżował niemało „po tej i tamtej stronie morza,“ a wróciwszy do Fran-cyi, służył z kolei to u ks. Orleańskiego, to u ks. de Berry, to znowuż u delfinów: Ludwika i Karola. Od r. 1404— 1405 należał do składu wojska, wysłanego pod dowództwem konetabla d’Albret’a na obronę Gwienny. Po zabójstwie Ludwika Orleańskiego wszedł do służby ks. de Berry i był jednym z głównych przewódców stronnictwa Armagnac’ôw

Vellejus Pat: II), już też znaczniejszym mężom ich plemienia, dowodem król germański Arminiusz,— a nawet całym pokoleniom (Dio Cassius, 71). Ustępstwo jednak takie nie nadawało prawa do dostojeństw obywatelskich, chyba za sankcyą osobną i nadzwyczajną, która się później dopiero, za cesarstwa Wschodniego, upowszechniła na rzecz B-w sprzymierzonych (foederati), dopuszczanych do pewnych stopni wojskowych, a Konstantyn jednego nawet takiego obdarzył konsulatem. Nadto Ulpianus świadczy, iż zwyczaj upoważniał rządców prowincyj do opatrzenia B-w zewnętrznych, wysyłanych -v poselstwie lub innej jakiej sprawie, podarunkami, pochodzącemu ze spieniężenia własności osób, skazanych na śmierć (pannicularia). Koustytucya Leona i Antemiusza zatwierdza wyjątkowo rozprządzenia testamentowe, odnoszące się do wykupu jeńców, choćby one wychodziły od B-ńca. Bez względu na te ustępstwa, czynione wyjątkowo, okolicznościowo i jakby pod naciskiem pewnych doraźnych przyczyn politycznych, B. alienigeni traktowani byli bardzo surowo. To tylko pewna, że dosyć wcześnie, bo już za Tacyta: (Hist: IV, Germ: 29), dozwolono pewnym plemionom osiedlać się na kresach, z zachowaniem przez pewien czas rodzinnych obyczajów, dopóki nie uznano za właściwe poddać ich pod prawo rzymskie. Wiele z tych pokoleń powołano do służby wojskowej pod nazwą: beneficiarii (ob.), coloni, de-dititii, foederati, gentiles, laeti. Od czasu zwłaszcza Marka Aureliusza widzimy w składzie siły zbrojnej rzymskiej B-w, służących w charakterze najmitów (auxiliarii), których wybierano i zpośród zwyciężonych. Klaudyusz i Probus rozdzielili nawet pewne ich gromady pomiędzy legiony. W cesarstwie wscho-dniem prawie całe wojsko składało się z B-w, pod-niektóremi z powyższych nazw. Za Konstantyna oni-to stanowili głównie straż pałacową i spełniali funkcye wojskowe, otrzymywali nawet konsulaty.

Samem ciążeniem liczby i widokami wyniesienia się, napływ B-w w granice państwa stał się nieuniknionym. a ułatwiała go coraz większa słabość żywiołu starorzymskiego, zwłasza na wschodzie. Tam też, wskutek upadku charakteru ludności miejscowej, świeża krew plemion obcych torowała sobie drogę przepływu, tak iż często B-w widzimy u steru władzy; dość wspomnieć Stylikona, wandala, cesa-

(ob.), w których wojnie z Burgundczykami odznaczył [ garni krytycznemi: „Fabliaux et contes frauç. de się rozgłośnie. W 1410, wespół z Raulern de Con- j XII, XIII, XIV et XV siècles“ (Paryż, 1756; 3 t.); court, pobił i wziął w niewolę hr. de la Marche; „L’ordre de chevalerie“ (Paryż, 1750) i kilka in-późiiiej wszakże odparty, omal sam nie wpadł w rę- , nych zabytków. Biblioteka arseualska posiada w ręce sławnego Boucicault. Po bitwie nieszczęśliwej j kopisie jego słownik staro-francuski. pod Azincourt (1415) dowodził oddziałem wojska, :    Barbe, wyspa na rzece Saonie we francuskim

przeznaczonego do obrony króla, delfina Ludwika, departamencie Rodanu, o 2 km. na północ od Lu-księcia Gwienny, oraz miasta Paryża. Był on wte- : gdunu, ulubione miejsce spaceru lugduńczyków. dy pod bezpośrednieini rozkazami delfina, który go I Karol W. zbudował tu zamek i założył księgo-cenił wysoko i zrobił swoim podkomorzym. Gdy j zbiór, zawierający wiele cennych rękopisów—(li-Burgundczycy podstępnie weszli do Paryża 28 ma- | brairie de Charlemagne) który przez liugonotów ja 1418 r., B. wraz z Tanneguym du Chatel upro- j został zniszczony' w 1562 r.    A‘id. s.

Barbé-Marbois Franciszek, margrabia de, mąż stanu francuski (* 31 stycznia 1745 r.—f 12 styczu. 1837). Dzięki poparciu marszałka de Ca-stries, ministra marynarki, otrzymuje urząd konsula królewskiego w Stanach Zjednoczonych, mianowany następnie zarządzającym wyspą San-Domingo, gdzie, użyteczną działalnością administracyjną, zasłużył sobie na podziękę królewską (1789). Do po-

'zwróconej przeciw Dyrektoryatowi; po zwycięztwie dyrektorów, B. aresztowany (we wrześ. 1797) i deportowany. Ułaskawdony przez Bonapartego, dzięki wstawiennictwu konsula Lebrun’a; po zamachu 18 brumaira (9 listop. 1799) wrócił do Paryża i wstąpił na służbę do nowego władcy. 1802 r. mianowany dyrektorem skarbu, następnie ministrem finansów. Na tern stanowisku posiadał w początku zaufanie pierwszego konsula; 1803 r. pomyślnie doprowadził do skutku sprzedaż Luizy any Stanom Zjednoczonym A. P. przez rząd francuski za cenę 81 mil. fr.; otrzymuje tytuł hrabiego. Wszakże 1806 r. przez niezręczną operacyę finansową spowodował B. raptowny spadek papierów publicznych;

wadzi! delfina Karola do Melun, a w trzy dni potem usiłował odzyskać Paryż, lecz porażony w krwawej bitwie na przedmieściu ś-go Antoniego, musiał odstąpić. Dopomógł później delfinowi do zdobycia Tours na księciu burgundzkim (w grudniu 1418), a następnie odebrał Montberon. R. 1419 brał czynny udział w układach pomiędzy delfinem a.Janem Nieustraszonym, ale nie należał do uknucia zasadzki; owszem, głośno potępiał tę zbrodnię niepolityczną, j wrocie do kraju pracuje w wydziale spraw zagr. W r. 1420, w ciągu czterech miesięcy z górą, męż- (1790); następnego roku wyprawiouyz księciem deNoa-nie bronił Melun’u przeciw Henrykowi V, królowi illes do Ratyzbony dla prowadzeuia układów z Rze-augielskiemu, i tylko głodem był zmuszony do ka- szą Niemiecką w sprawie odszkodowania panów pitulacyi. Henryk V-ty przyrzekł mu wolność pod niemieckich, osiadłych w Alzacyi, za wywłaszcze-warunkiem, ażeby dowiódł, że nie należał do zabój- nie ich posiadłości przez Zgromadzenie Ustawo-stwa ks. burgundzkiego. Więziono go jednak (i420 dawcze. Był później obrany merem Metzu; J795 r. —23) w wielkiej nędzy, naprzód w Kastylii a na- od departamentu Mozelli otrzymuje mandat posel-stępuie w Château Gaillard. Karol VII ofiarował ski do Rady Starych, gdzie oskarżony o zdradę za niego okup, lecz żądania anglików były niepo- stanu przez Talliena (ob.) z powodu udziału, w cza-dobne do wypełnienia; aż dopiero kiedy La Hire sie poprzedniej misyi w Niemczech, w rokowaniach w 1440 zdobył Chateau Gaillard, B. odzyskał wol- emigrantów z królem pruskim i Leopoldem na ność, nie chciał jednakże wprzód opuścić więzienia, zjeździe w Pillnitz (1791), uwolniony został B., lecz aż nim gubernator augielski, Kingston, nie zwolnił nie oczyszczony z tego zarzutu. W tym czasie (1796) go ze słowa. Powróciwszy na dwór francuski, B-n brał potajemnie udział w agitacyi rojalistycznej, zajął znowu swe miejsce w radzie, a wkrótce został zamianowany generalnym namiestnikiem królewskim w Szampanii. Po oddaniu tej prowincyi przez Henryka VI księciu burgundzkiemu, B. walczył nieustannie z anglo-burgundczykami i wiele miast im odebrał. A kiedy regent Bedford wezwał przeciwko niemu hrabiego Arundela oraz sławnego kapitana burgundzkiego, Villiers de 1’Ile-Adam, on z pomocą Regnault’a de Viguola, brata Li?-Hire’a, uderzył na nich w miejscu obwarowanein pod Croi-sette i zmiótł do szczętu (w czerwcu 1430 roku).

Ruszył potem z. La-Hirem i Santrailles’em, aby wespół z hr. Vendôme, dać odsiecz oblężonemu Compiègne (24 października 1430), w pięć miesięcy po schwytaniu przez burgundczyków Joanny Darc pod w Paryżu wypadło użyć siły zbrojnej dla powstrzy-tem miastem. W grudniu tegoż roku wziął przez mania zaniepokojonych tłumów, cisnących się do kapitulacyę, po trzymiesięcznem oblężeniu, zamek Banku francuskiego. Napoleon, po powrocie ze Chappel, a w czerwcu roku następnego — Anglure. świetnej kampanii, zakończonej bitwą pod Auster-Wkrótce potem zakończył świetną swą karyerę śmier- J litz, podwójnie był dotknięty tym wypadkiem; B. cią w bitwie pod Bulgnéville, (d. 2 lipca 1431 r.) j natychmiast oddalony, surową otrzymał naganę; Zwłoki jego, złożone w kościele w Vaucouleu s, i gdy się tłómaczył, że nie jest przecie złodziejem: Henryk VII kazał przewieźć do Saint-Denis. Za „żałuję, odparł szorstko cesarz, nieuczciwość ma bohaterskie czyny swoje i cześć niepokalaną, on-to swoje granice, głupota ich nie ma“. Mimo to, pierwszy, przed Ludwikiem de La Tremoille i przed w 1808 r. B. znów mianowany prezesem Izby Obra-Bayardem, był przezwany: „Chevalier sans ; chunkowej; zaś 1813 r. senatorem. Jednak 1814 r. reproche.“ „Gr. Encycl. franc. Lamirault’a.“ * pierwszy pośpieszył z przywitaniem restauracyi Barbasan Stefan (* 1696—f 1770), badacz j burbońskiej i sam redagował akt o detronizaeyi języka i literatury staro-francuskiej, wydał z uwa- Napoleona. Nagrodzony od Ludwika XVIII podnie-wo autorstwa najczęściej.

sieniem do godności para, odznaczył się serwiliz-mem za pierwszej i drugiej restauracyi; podczas Stu dni trzymał się w ukryciu. 1815 r. w mini-steryum Richelieugo zostaje ministrem sprawiedliwości; Guizot był w tym czasie jego sekretarzem i głównym pomocnikiem. Nie zadowolnił nawet B. reakcyjnych żywiołów rojalistycznych; już 10 maja 1816 r. usunięty z gabinetu. Jednak do końca życia piastował wysokie godności w administracyi finansów za rządów Karola X i Ludwika Filipa.— Ogłosił „Essai des finances de Saint-Domingue" (1792), „Historyę Luizyany" (i829), opis Guyany, dokąd był zesłany, i in.—Wydał też „Listy margrabiny de Pompadour 1746—62“ (2 t. 1771). A-Barbedette Hipolit (* 1827 r.), kompozytor i polityk francuzki; po ukończeniu studyów prawnych oddał się zawodowi sądowniczemu, jednocześnie z zapałem uprawiając muzykę, co mu szybko zjednało rozgłos w świecie artystycznym. Rzuciwszy w r. 1870 zawód sądowniczy, poświęcił się całkowicie muzyce, ale w r. 1876 nagle zwrócił się do polityki, wystąpiwszy najpierw podwa-kroć, aczkolwiek bezskutecznie, w roli kandydata republikańskiego podczas wyborów sejmowych. Dopiero w r. 1878 większością głosów obrany był posłem, a w r. 1885 wysłany przez departament Charente-Iuférieur do senatu. Prace swe polityczne i studya o muzykach znakomitszych (między nimi i o Chopin’ie) wydał później razem pod ogólnym tytułem: „Essai et critique". Studya te są następujące: O Szubercie (1865), Mendelssonie (1868), Chopin’ie (1869), Beethowenie (1870), Weberze ( 18 73), Haydnie (1874) i o Glucku (1882); prócz tego napisał study urn o ludowych pieśniach polskich („Chants populaires de la Pologne", 1870) i utworzył około 100 kompozycyj na fortepian, skrzypce i do śpiewu.

sobie równych i nie miały. Rozpowszechnił wiele

dzieł artystów współczesnych, pozostawiając im pra-

w; o.

Barber Tomasz, malarz angielski naszej epoki, wielce uzdolniony. Biegły w technice, pracom swym nadać jest w stanie wykończenie artystyczne. Największą wartość mają konie, ze względu na charakter i postawę; dzieła jego są mistrzowskie.

Barbera Ludwik (* 1840 roku w Neapolu), filozof włoski, po ukończeniu nauk w uniwersytecie pizańskim otrzymał katedrę filozofii w. Bolonii. Do ważniejszych prac jego filozoficznych należą: ,,Gli elementi della metafisica del bene“ (Flo-rencya, 1864), „Lezioni di logica inventiva“ (Piza,

1866), ,,Prolusione al corso della filosofia morale“ (Rzym, 1872), ,,Introduzione allo studio del calcolo“ (Bolonia, 1881), ,,I simplici contemporanei, owero critica del calcolo infiuitesimale" (Turyn, 1883) i inne.    N

N.

N.

Barbereau j., ob. Barbireau.

Barberini, książęca rodzina włoska, pochodzę-

Barbera bracia, jedna z głośniejszycli firm wydawniczych włoskich we Florencyi, założona przez Celestyna Bianchi i Kaspra B. około 1854 r., później zostająca w ręku tego ostatniego. Kasper B. (* 1818—f 1880) kształcił się we Florencyi, gdzie ukończył politechuikę, potem praktykował w handlu w Sardynii, nakoniec osiadł w Turynie, gdzie pracował w księgarni Gianniniego i Fiorego, a w r. 1854 był sekretarzem wydawcy Lemonniera i jednym z członków drukarni narodowej. Założył czasopisma: „La Nazionale", „Biblioteca dramatica", „Biblioteca scientifica" (1860), „Biblioteca scholasti-ca" (1867), „Biblioteca popolare" i t. d. Prócz tego napisał: „Memorie di un editore", wydane w roku 1883 przez synów jego: Piotra i Ludwika, którzy odziedziczyli po ojcu firmę wydawniczą pod,nazwą: „Bracia B.“ (Fratelli B.). Firma ta wydała wiele dzieł naukowych rzadkich, jak np. wszystkie pisma Barbedienne Ferdynand, przemysłowiec fran- Galileusza. Ludwik B. w młodości swej opracowy-cuski, ur. w Saiut-Martin-de-Fernay w 1810 roku, wał życiorysy nakładzców włoskich, jak np. Batte-z rodziców ubogich, rolników. Był w Paryżu po- glia, Passiglia i napisał rozprawę o rozwoju księ-czątkowo w nauce u siodlarza, w składzie papieru garstwa włoskiego, i obić; sam taki skład posiadając, doszedł do dobrobytu, a w r. 1833, artystycznemi popędami natchniony, wziął się do reprodukcyi z bronzu arcydzieł rzeź- nia toskańskiego, która wzięła nazwisko od żałoby starożytnej i z czasów odrodzenia. W r. 1839 żonego przez siebie zamku Barberino di Val d’Eisa, przypadkiem poznał Achillesa Collasa, wynalazcę Jeden z członków tej rodziny, Franciszek (1264— przyrządu do zmniejszania, ze ścisłością materna- 1348), osiadł stale we Florencyi, gdzie otrzymał tyczną, płaskorzeźb i posągów, wszedł z nim stopień doktora obojga praw. Pozostawił po sobie w spółkę i wsławił wyroby swoje, znane dziś świa- dwa dzieła: „Documenti d’amore" i „Regimento tu*całemu. Najznakomitsze dzieła sztuki starożyt- delle donne". Jeden z jego potomków 1) Antoni nej i włoskiej wyszły w reprodukcyach z jego pra- B. (f 1571), przeniósł się do Rzymu i, ożeniony cowni, zasilanej współpracownictwem artystów. Or- z Kamilą Balbadori, pozostawił trzech synów: Ka-namentacye dekoracyjne doznały też jego opieki rola, Mateusza i Antoniego, z których jeden, Ma-i rozwoju, a następnie kopie bronzów chińskich teusz B. obrany był papieżem w r. 1623 d. 6 sier-i japońskich i emalie w bronz wpalane, na sposób pnia i panował pod imieniem Urbana Vlll-go (ob.), europejski. Od 1850 r. rozpoczęła istotnie rozpo- Synowiec jego, syn Karola, 3) Franciszek B. (* 1597 wszechniać się sława domu tego, a nagrody wysta- —f 1679), głośny dyplomata rzymski, zostawszy wowe płynęły jedna po drugiej: 1851 r. londyńska, kardynałem w r. 1623, posłany był przez stryja a za nią cały szereg, który po r. 1873 doprowa- papieża do Francyi i Hiszpanii, w celu usunięcia dził B-a do najwyższych zaszczytów, bo do godności nieporozumień między temi monarchiami wynikłych komandora legii honorowej. Najgorliwszymi współ- z powodu sprawy o Waltelinę, niezmiernie zawi-pracownikami jego byli: artysta-rzeźbiarz Konstanty kłanej. Jednakże B. nie był zdolnym do rozwikła-Sevin i cyzeler Attarge. Bronzy też B-a nie mają nia podobnej sprawy, tembardziej że i Francya,

i Hiszpania nie życzyły sobie interwencyi papieskiej, a Richelieu i Olivarez umieli udaremnić wszel-_ kie usiłowania kuryi rzymskiej. B. pomimo protestu Filipa de Bethune, posła francuzkiego w Rzymie, wsiadłszy na okręt w Civita-Vecchia, wylądował w Tulonie w asystencyi Gwizyusza. Rozpoczęte pertraktacye ciągnęły się przez cztery miesiące bez żadnych rezultatów. Gdy potem B. chciał udać się do Hiszpanii, było już zapóźno. Olivarez gościł go wprawdzie kilka tygodni, ale, bez jego wiedzy, z posłem francuskim, Du Fargis, podpisał ugodę w Monęon (1626), co było dla B-ego śmiertelną obrazą. Ta podróż dyplomatyczna B-ego zajęła ogromnie umysły publiczności i wywołała wiele broszur, z których ważniejsze są: „Réception du cardinal B. en France“, „Sommaire de la négociation du Légat“, „Conseil célèbre tenu â Fontainebleau le 29 sept. 1625, sur la négociation du Légat“. B. piastował urząd bibliotekarza w Watykanie, ale po śmierci Urbana VIII-go, gdy nowy papież, Inocenty X-ty, żądał od niego zwrotu 48-iu milion, skudów, jakoby nieprawnie wziętych z kasy papieskiej, B. z rodziną swą zmuszony był uciekać do Francyi pod opiekę kardynała Mazariniego, któremu, po długich usiłowaniach, udało się pogodzić papieża z rodziną B. Wówczas Franciszek B. mógł wrócić do Rzymu i w r. 1666 mianowany był przez papieża Aleksandra VII-go biskupem Ostyi i Velletri. W Rzymie, przy pomocy uczonego Leona Allacci, utworzył słynny księgozbiór B-ich (ob); pozostawił po sobie w przekładzie na język włoski dzieła Marka Aureliusza (Rzym, 1667 r.). Znany był ze swej szczodrobliwości; zwłaszcza chętnie wspierał biedaków i wydawał ogromne sumy na cele religijne. Tak np. Maksymilian Bawarski dostał od niego 30,000 skudów tytułem nagrody za udział w wojnie trzydziestoletniej, tyleż wzięła Marya Henryka, żona króla angielskiego Karola I-go, wreszcie ogromne sumy dostała We-necya, podczas wojny z turkami o Kandyę. 4) Antoni B., brat papieża Urbana VIII (* 1569—f 1646), zamłodu wstąpił do zakonu kapucynów, w r. 1624, pomimo miernego wykształcenia i dość pospolitych zdolności umysłowych, podniesiony był do godności kardynała, nakoniec w r. 1625 otrzymał biskupstwo w Sinigalii; jednakże, nawykły do cichego życia klasztornego, we dwa lata potem złożył tę godność i osiadł stale w Rzymie, gdzie poprzestał na tytule najwyższego penitencyaryusza. Od r. 1646 był bibliotekarzem Watykanu, po Franciszku. Antoni B. znany jest jako fundator kilku kościołów.

5) Antoni B. młodszy (* 1607—f 1671), brat Franciszka, przeor w zakonie S. Jana Jerozolimskiego, mianowany przez stryja swego, Urbana VIII, kardynałem w r. 1627, przez cały czas panowania tego papieża był generałem wojsk papieskich i często posłował, jako legat i dworak różnych książąt włoskich. Chcąc dla swego rodu zyskać księztwo Urbino i nie mogąc dojść do celu drogą dyplomatyczną, podbudził papieża do wypowiedzenia w r. 1641 wojny księciu Parmy i Urbino, Odoardowi Farnese. B.,jakkolwiÄ w krótkim czasie zwyciężył przeciwnika, jednakże chciał teraz

Kncykl»p«4y» Powtiaekna ilułtr T. Tl.

i Parmę zagarnąć, skutkiem czego wojna przedłużyła się do roku 1644 i skończyła dla niego niepomyślnie. Po wstąpieniu na tron papiezki Inocen-tego X-go Antoni zmuszony był uciekać do Fran-cyi, a wszystkie jego dobra uległy konfiskacie. Wróciwszy później do Rzymu, mianowany był w r. 1652 biskupem Poitiers. Był to człowiek bardzo wykształcony, odznaczający się nawet talentem poetycznym; pozostawił po sobie poezye włoskie i łacińskie. 6) Tadeusz B. (f 1647), syn Karola, mianowany był przez stryja swego, papieża Urbana VIII, generałem i prefektem Rzymu; za pośrednictwem tegoż papieża, ożenił się z Anną Co-lonuą, córką księcia Pagliano, u którego rodzina B-ich kupiła księztwo Palestrino. Tadeusz B. został grandem hiszpańskim (tytuł ów od tej pory jest ^dziedzicznym w rodzinie B.) i otrzymał order złotego runa, a rzeczpospolita wenecka, w nagrodę za pomoc pieniężną, udzieloną podczas wojny z Turcyą, zaliczyła go w poczet swoich nobili. 7) Mateusz B., syn Tadeusza, ożeniony z Olimpią Giustiniani, córką Andrzeja, księcia Bassano, krewną papieża Inocentego X-go, pozostawił czterech synów, z których Franciszek B. (* 1662—f 1738) był audytorem stolicy apostolskiej, i kardynałem. Inocenty XII-ty wysłał go, jako swego legata, do Rawenny, gdzie Franciszek założył seminaryum. Później, będąc biskupem w Ostyi i Velletri, odnowił w tern ostatniem mieście kościół katedralny. Umarł dziekanem kolegium kardynałów. Brat jego 8) Urban B. pozostawił syna Mateusza, który umarł w dziecięctwie, i córkę Kornelię, jedyną spadkobierczynię imienia rodziny B-ich, której ostatnim męskim potomkiem był kardynał 9) Franciszek. Młoda Kornelia poślubiła księcia basanelskiego Juliusza Cezara Colonna di Sciarra (* 1702—f 1787), który, zgodnie z ostatnią wolą kardynała Franciszka, przyjął nazwisko B-ich i herb ich (w polu błękitnem trzy złote pszczoły). Pozostali po nim synowie 10) Urban i 11) Karol, stali się założycielami dwóch gałęzi nowej rodziny B-ich: B.-Co-lonna i B. Colonna di Sciarra. Z ich potomków wybitniejszymi byli synowie Karola: 12) Franciszek (* 1772—f 1853), książę Palestrino, generał gwardyi papiezkiej, i 13) Benedykt (* 1788— f 1863), mianowany przez papieża Leona XII-go w r. 1828 kardynałem, protektor klasztoru karmelitanek bosych „del Verbo divino“, zwanych Bar-berine; zakon ten założony był w r. 1639 przez papieża Urbana VIII-go.

Barberinich biblioteka i zbiory w Rzymie, umieszczone w przepysznym pałacu tej rodziny, zbudowanym w r. 1624 przez kardynała Franciszka Barberini, (ob.). Pałac ten, wzniesiony podług planu trzech budowniczych: Karola Maderna, Franciszka Borroinini i Wawrzyńca Berniui, mieści w sobie, prócz księgozbioru, galeryę obrazów i zbiory starożytności. Galerya obrazów, niegdyś jedna z największych w Rzymie, obecnie znacznie uszczuplona skutkiem częstych podziałów między członkami rodziny i sprzedaży częściowej, zajmuje dziś tylko trzy pokoje i liczy 93 obrazy, z których najcenniej-mi są: Rafaela (Fornarina), Guido Reniego (Béatrice

119

j. u.

N.

Dr. A. P.

Cenci), Tycyana, Albrechta Dürera i innych. Starożytności i posągi częścią umieszczone są w bibliotece, częścią w różnych komnatach pałacu; z nich należy wymienić: napis grobowy Scypionów, wmurowany przy wejściu do biblioteki, posąg Laodamii, (Friderichs Wolters, Gipsabgüsse nr. 498) i t. d. Niektóre z tych dzieł sztuki i zabytków starożytności były sprzedane, jak np. „Faun Barberinich“, zdobiący dziś bibliotekę w Monachium (Brunn: „Beschreibung der Glyptothek“, wyd. 4 str. 120), lub „Waza portlandzka, albo Barbernich“, przechowywana w Muzeum Brytańskiem w Londynie, i t. d. Biblioteka, utworzona przez kardynała Franciszka B., a powiększana przez innych późniejszych członków tej rodziny (znaczny dział jej stanowi część księgozbioru Strozzich, przeniesionego z Florencyi), liczyła w zeszlem stuleciu przeszło 100,000 książek i 10,000 rękopisów; iakkolwiek znacznie zmniejszona, stanowi obecnie po watykańskim najznakomitszy księgozbiór w Rzymie, ma bowiem 60,000 tomów dzieł i przeszło 8,000 rękopisów, między któremi są: Dantego, Galileusza, Tassa, Bellarminy, następnie: biblia mezopotainska z IV w., mszał z miniaturami sławnego malarza chorwackiego Juliusza Klowiusza i t. d. W r. 1681 wyszedł katalog dzieł drukowanych tej biblioteki: „Index bibliothecae, quam Franc. Barberinus S. R. E. vicecancellarius magni-ticentissimus suae familiae ad Quirinalem aedes ma-gnificentiores reddidit“. Katalog ów wyszedł w dwóch tomach; autorem jego mienią sławnego Łukasza Holszteina; tom trzeci, w którym miał być umieszczony spis rękopisów, nie wyszedł.

Barberino, nazwa dwóch gmin w Toskanii, 1) B. di Mugello w okręgu florenckim, nad rzeką Sieve, w odległości 25 kil. na północ od Florencyi, posiada wiele pięknych willi (willa Caffegiolo) i liczy 10,444 m-ców, trudniących się jedwabnic-twem i wyrabianiem kapeluszy słomkowych. 2) B. di Val d’Eisa, również w okręgu florenckim, na wyniosłości między dwiema dolinami: Pesy i Elsy o 27 kil. na południe od Florencyi, liczy 10,540 m-ców. Jest miejscem urodzenia papieża Urbana VIII-go i posiada piękny pałac głośnej w swoim czasie rodziny Barberinich.

Bąrberino Francesco, prawnik włoski, sędzia i notaryusz (* w r. 1264 w Barberino di Val— f we Florencyi w r. 1348, uczeń Brunetta Latiniho, brał udział w mnogich soborach kościelnych, jako sekretarz biskupi i przebywał wielokrotnie w Awi-nionie. Napisał ,,I documenti d’Amore“ (wyd. Ubal-diniego, Rzym 1640 r.), dziełko, traktujące stylem nieco lekkim i wierszem najrozmaitszej miary o filozofii moralnej; jego także zdaje się być pracą ,,I)el reggimento e de’ costumi delle donne (wyd. Aliazi, Rzym, 1815. C. Baudi Bolonia 1875) książka podająca językiem pięknym, wierszem zmięszanym z prozą różne, niekiedy bardzo swawolne prawidła, któremi kobieta w różnych dobach rządzić się powinna. Por. Thomes: ,,F. da B. et la littérature provençale en Italie au moyen age“ (Paryż, 1883).

Barbern, wieś w Kurlandyi, zdroje siarczane o ciepłocie 6° R., odległe o 65 wiorst od miasta Mitawy.

Barbés, Ar mand, revolucyonista francuski (* 18 października 1809 r.—f 26 czerwca 1870 r.), po śmierci ojca, zamożnego kupca na wyspie Gwadelupie, który mu dość znaczną fortunę zostawił w spadku, przybył 1830 r., nazajutrz po rewolu-cyi lipcowej, do Paryża, gdzie zapisał się na fakultet prawny. Zgłosił się jednocześnie do Stefana Arago (ob.), ofiarując mu majątek swój i życie dla spożytkowania na rzecz sprawy republikańskiej. W kwietniu 1834 r. należał do zamieszek powstańczych w Paryżu, zwróconych przeciw rządom Ludwika Filipa. Osadzony w więzieniu Sainte-Pélagie, dopiero 1835 odzyskał wolność, lecz po to tylko, aby ułatwić ucieczkę z tego więzienia swoim przyjaciołom politycznym, Marrast’owi i Cavaignac’owi (ob.) zapomoeą podkopu podziemnego. Odtąd uczestniczył we wszystkich sprzysiężeniach republikańskich przeciw monarchii lipcowej. W marcu 1836 r. skazany na rok wieży za potajemną fabrykacyę prochu. 1837 r. założył razem z Blanquim (ob.), stowarzyszenie rewolucyjne „Praw człowieka“. Należał do przywódców powstania w dniu 12 maja 1839 r. przy wzięciu odwachu w gmachu Conciergerie, ranny w głowę, dowodzi obroną barykad, lecz nie może poruszyć ludności paryskiej i po krwawej walce aresztowany z bronią w ręku. Oddany pod sąd parów (27 czerwca 1839), oskarżony o zbrodnię stanu, zrzeka się obrony, przyjmując całą odpowiedzialność na siebie, na śmierć skazany (12 lipca). Wyrok wywołał niesłychane poruszenie w stolicy; nazajutrz odbyły się burzliwe manifestacye przed pałacem Bourbon; deputacya z 3000 studentów udała się do ministerymn sprawiedliwości. Wiktor Hugo w sławnym wierszu zwrócił się do króla, żądając ułaskawienia B-a, który sam nie chciał przedsięwziąć żadnych w tym celu kroków. Mimo oporu ministrów, a zwłaszcza marszałka Soulfa, Ludwik Filip ułaskawienie podpisał; kara śmierci zmieniona na dożywotnie ciężkie roboty, następnie na deportacyę, w końcu na zamknięcie w wieży. Osadzony w więzieniu w Nîmes, B., uwolniony dopiero przez rewolucyę lutową 1848 r., powraca do Paryża, obrany prezesem Klubu Rewolucyi i pułkownikiem gwardyi narodowej, staje ponownie na czele ruchu ludowego; z początku nie odmawiał poparcia rządowi prowizorycznemu, gdzie w osobach Ledru-Rollin’a i Ludwika Bianca (ob.) miał starych przyjaciół. 13 kwietnia t. r. obrany do zgromadzenia Ustawodawczego od departamentu Aude, głosował ze skrajnem stronnictwem Góry. Niebawem, zbliżywszy się do przywódców socyalistycznycli, zajął wrogie stanowisko względem rządu prowizorycznego; uczestniczył w powstaniu z d. 15 maja t. r., lecz aresztowany i uwięziony w twierdzy Vincennes, w kwietniu 1849 r. pod sąd oddany, uznany winnym podniecania do wojny domowej i grabieży — (istotnie B. domagał się nałożenia na bogaczy podatku w wysokości jednego miliarda) — skazany na zamknięcie dożywotnie. Z więzienia w listach otwartych do dzienników przepowiadał zamach grudniowy Ludwika Napoleona (jeszcze w lutym 1850 r.). 1854 r. ułaskawiony przez Napoleona III za sym-

B. nie zna

jak u GuydeChauliaca, wyziewy z jaskiń ziemnych, jak u C. v. Meyer ber g a, rozkłady wód, wyziewy ze zwłok i zarażenie przez grabarzy i t. d. do których się zarazek czepia. Oprócz wymienionych powyżej prac Barbette’a, oraz jego „Anmer-kingen of d’anatomische Schriften van C, de B ils“ (Amsterdam, 1659), dzieła jego wyszły jako: „Opera anatomica ehirurgica ad circnlorum sanguinis motum aliaque, recentiorum inventa accomodatus accedit de peste tractatus observationibus illustratus“ (Lejda 1672). Toż samo z przypisami St. Joannes a Mangeta (w Lejdzie, 1672, w Lyonie, 1687, w Londynie, 1687). — „Praxis mediea cum observationibus J osep hi Decker (Lejda, 1659; Lyon, 1659). W niemieckim przekładzie „Pauli Barbette ana-tomisch chirurgische Schreiten i t. d. von P li i 1 i p p o J a c o b o W a 1 d s c li m i d t“ (Frankfurt n. M. 1683).

Barbey d’Aurevilly, -Juliusz Amadeusz (* 1808—f 1889), literat i powieściopisarz francuski w duchu klerykalnym, nabył trwalszego rozgłosu dopiero w r. 1841 romansem „L’amour impossible“, po którym nastąpiły inne. Celniejsze z nich są: „Une vieille maîtresse“ (1851), „L’ensorcelée“ (1854), „Le chevalier Destouches“ (1864), „Un prêtre marié“ (1864), „Ce qui ne meurt pas“ (1884), oraz zbiór nowel „Les diaboliques“ (1874), które z powodu wielkiej drastyczności musiał z obiegu wycofać i dopiero w r. 1883 mógł bez przeszkody ponownie wydać, -lako krytyk literacki, B. był współpracownikiem wielu pism; sądy jego cechuje wielka niepodległość i śmiałość, ale często też bywały stronne i paradoksalne. Okazuje się to najwidoczniej w „Quarante médaillons de l’académie française (1863) i „Goethe et Diderot“ (1880). Jego artykuły i studya krytyczne wyszły zebrane w „Dix-neuvième siècle“ (1861—65); „Critiques ou les juges jugés“ (1885), „Sensations d’art“ (1886) i t. d. Monarchiczuo-teokratyczne przekonania B-a uwydatniają się najlepiej w jego „Les prophètes du passé (1851).—Porów. Buet „J. B. d’A. Impressions et souvenirs“. (Par. 1891)

Barbey Edward, minister francuski (* 2 września 1831 r.), ukończył szkołę marynarki w Brest, brał udział w kampanii krymskiej, 1862 r. wziął dymisyę i oddał się zajęciom przemysłowym; 1870 r. służył przeciw niemcom; mianowany dowódzcą artyleryi przez rząd obrony narodowej, odznaczył się przy oblężeniu Paryża. R. 1883 obrany senatorem od departamentu Tarn, przyłączył się do lewicy republikańskiej; często zabierał głos w senacie w sprawach kolonialnych i marynarki; okazuje umiarkowane przekonania republikańskie. W maju 1887 r. w ministeryum Rouvier’a objął wydział marynarki i kolonij, który piastował do upadku gabinetu, w listopadzie 1887 r. Mianowany ponownie ministrem marynarki w gabinecie Freycinefa (1890), raz jeszcze został usunięty, po upadku tego gabinetu w d. 18 lutego 1892 r.; następcą jego w ministeryum Loubefa został Cavaignac.

Barbezieux: l) B. (Barbisellum), stolica okręgu i kantonu francuskiego w departamencie Charente, położona amfiteatralnie na wzgórzu, w odległości 31 kil. na południo-zachód od Angoulême i połą-

patyczne odezwanie się o kampanii krymskiej, wypuszczony na wolność, przybywa do Paryża i ogłasza w dziennikach manifest otwarty, gdzie potępia rząd cesarski, odmawia przyjęcia ułaskawienia i domaga się' uwięzienia. Gdy go, mimo to, zostawiono w spokoju, opuścił kraj, udał się do Brukseli, następnie do Hiszpanii, później zamieszkał w Hadze. Obrany w listopadzie 1869 r. od trzeciego okręgu Paryża do Izby deputowanych, nie mógł z powodu choroby wykonywać mandatu. Zmarł w Hadze, w przeddzień klęski swego narodu. Por. Jules Clarétie: „Armand B.“.

Barbette Paweł, chirurg amsterdamski z XVII wieku, autor przez długi czas słynnej „Chirurgia Barbettiana“, pochodził ze Strasburga, gdzie ojciec jego, także chirurg, był jego pierwszym nauczycielem. W przedmowie do swej chirurgii, napisanej* pierwotnie po holenderska „Chirurgie seu Heelkonst na de lieedentages pratyk beschreven“ (Amsterdam, 1657), a wzorowanej na starszych podręcznikach, mianowicie też na znanej „Chirurgia parva“ Guy de Chanłiaca powiada on, że zamierza możliwie po krotce zebrać to wszystko, co starzy i nowi godnego wiadomości przedstawili, oraz utrzymać związek chirurgii z medycyną wewnętrzną, bez której nie może być skuteczną. Dzieło rozpoczyna się od tak zwanych operacyj małych, do których chirurgowie mieli prawo, a więc: przepukliny, złamania kości, zwichnięcia i choroby narządów płciowych. Amputa-cye zna B. tylko przy gangrenie członków, operuje o ile możności nie w stawach, lecz w częściach zdrowych (o jakie 2—4 pałce po nad zgangreuowa-nem miejscem), co przekłada nad metodę F abrita i usa (wyłuszczanie). Przy operacyi kamienia zna operacyę z dużym i małym przyborem „der grosen und kleinen Grathschaft“. Część druga opisuje o-brzmienia, do których należą też zapalenia i róża, dalej‘rany, wrzody, pizetoki i ropnie, jeszcze podwiązywania naczyń, przeciw krwotokom używa jeszcze zawsze tylko leków ściągających, ucisku i rozpalonego żelaza. To, co powiadają o nim, że pierwszy stosował i dokładnie opisał „gastroto-mię“,przy zagłobiekiszek, ograniczyć wypada do tego, że wypowiada zdania, iżby tam, gdzie zwykłe środki, oraz kilkakroó przystawiane bańki duże suche, nie pomagają, raczej przeciąć mięśnie, niż pozwolić choremu umrzeć bez pomocy. Drugiem jego dziełem jest „Anatomia practica (także pierwotnie po holendersku) Afte entleding des menschelychen lie-ehaams“ (Amsterdam, 1659), którą zwyczajem dawnych chirurgów po wykładzie chirurgii dołącza, dodając do opisu każdej części ciała wskazanie do jej operowania w praktyce. Mówi też obszernie o tworzeniu się krwi, o trawieniu i krwi obiegu.

W pracy o morowej zarazie, „Tractatus de peste cum notis Fredericii Decken“ (Lejda, 1657 czy 1667?) zowie tę chorobę „morbus incomprehensi-bilis“. Spostrzegał on ją w 1655 podczas jednej z ostatnich epidemii środkowej Europy i opisuje podług tych spotrzeżeń; dzieli ją na dwie postacie: bezgorączkową z guzami w pachwinach i t. d., oraz gorączkową. Przyczynę stanowią dla B-a, jak i dla jego poprzedników: wola Boża, konstelacye gwiazd,

s II.

wszędzie podziw pięknym głosem mezzosopranowym, doskonałą techniką i wysokim smakiem artystycznym. Jakkolwiek B. wszystkie rodzaje muzyki wokalnej uprawia z powodzeniem zupełnem, celuje wszakże w wykonywaniu pieśni, zwłaszcza też aryj i canzonet starych mistrzów włoskich i francuskich; pod tym ostatnim względem, B. jest nieporównaną, i niewątpliwie najlepszą dziś śpiewaczką w Europie.    A' ¹ °¹⁻

czona drogą żelazną z linią Angoulême-Rochefort; posiada kościół św. Mateusza w stylu romańskim z XII w., wyższą szkołę żeńską i 2813 m-ców, trudniących się wyrobem płótna i bednarstwem, a nadto prowadzących handel truflami, zbożem, serem, spirytusem i drobiem, znanym wogóle pod nazwą „drobiu B.“ 2) B. okrąg w departamencie Charente, dzieli się na sześć kantonów i ośmdzie-siąt gmin z 47,912 m-cami.

Barbezieux, markiz (* 1664 r.—f 1701 r.), minister wojny francuski, drugi syn sławnego Lou-vois. Ludwik XIV, pomimo czujnej zawsze zazdrości o władzę, miał zwjczaj powoływania synów na urzędy, sprawowane przez ojców, jeśli nie stawała na zawadzie widoczna niezdatność (jak to miało miejsce właśnie ze starszym synem), B. miał za-ledwo rok 24-ty życia, co dało Wilhelmowi III-mu Orańskiemu okazyę do żartowania z dziwnych gustów króla francuskiego, który bierze sobie ministra młodego, a żonę starą (p. de Maintenon). Przyczyna istotna tkwiła w zamniemaniu, jakoby on sam Ludwik XIV, formował swoich ministrów. Na uwagi odpowiadał wręcz, że wykształci syna, tak samo jak uformował ojca. B. był dosyć zdolny i ruchliwy, ale do tak trudnego urzędu wcale nieuzdolniony, a przytem lekkomyślny i uciechom oddany. Częstokroć nie stawił się do gabinetu królewskiego po nocnej hulance i usprawiedliwiał się zmyśloną chorobą. Objął on po ojcu niezmierną, nigdy dotąd niewidzianą, potęgę wojenną: 14,170 dział w marynarce, 630 dział polowych i 10000 w arsenałach lądowych, 400,000 żołnierza w armiach i 100,000 na flocie. Już początki nowych rządów, czyli raczej nierządu, zapisały się fatalnie w historyi: klęska w bitwie morskiej koło przylądka La Hogue (1692) wynikła w znacznej mierze z niedostatecznego zaopatrzenia floty, a najbardziej ze złego prochu, na co skarżył się admirał Tourville do ministerium, ale bez skutku. B. namówił niejakiego Grandvala do uknucia spisku na życie Wilhelma III, lecz tern skompromitował króla swego i żadnej korzyści nie przysporzył. Grandval poniósł karę szubienicy i ćwier-towania. Wojska lądowe były pilnowane dosyć umiejętnie przez samego króla; jednakże zakrada się nieporządek w rekrutowaniu, uzbrojeniu, karności. Noailles podczas wyprawy hiszpańskiej w roku 1694 doznaje .nawet przeszkód i utrudnień od hardego młodzika ministra. Marszałek Luxembourg swym talentem utrzymywał jeszcze sławę oręża francuskiego, ale z śmiercią jego rozpoczął się szereg niepowodzeń, które trwały aż do zawarcia pokoju Ryswickiego (1697). Niedługo wybuchła nowa, jeszcze straszniejsza wojna o sukcesyę hiszpańską, lecz na początku jej B. umarł z wycieńczenia organizmu życiem hulaszczem. Henri Martin: „Histoire de France“ XIV, 153, 155, 157, 166, 199.Macaulay: „Historyof England.“ VII, 33.

Barbi Alicya (ur. 1861 r. w Modenie),

N.

T. K.

Barbiano di Belgiojoso d’Este, włoska rodzina najpierw hrabiowska, a w r. 1769 podniesiona do godności książęcej. Drogą związku małżeńskiego jednego z jej członków, ks. Alberyka (XII), z Anną Ricciarde d’Este, otrzymała tytuł margrabiów d’Este. Początek swój wyprowadza od hrabiów di Cunio (IX st.). Nazwisko swe bierze od nazwy zamku Barbiano w Comacchia i miasta Belgiojoso w okolicach Pawii. Wybituiejszymi członkami tej rodziny byli: 1) Alberyk I^B. (* 1349—f 1409), znakomity wojownik swego czasu, utworzył pierwszą kompanię wojska we Włoszech pod nazwą stowarzyszenia św. Jerzego, w którem wyćwiczyli się sławni później kondotierzy włoscy XV w. Fac-cino Cane, Braccio da Montone, Ceccolino dei Mi-ehelotti, Franciszek Sforza i t. d. Z początku B. służył anty-papieżowi Klemensowi VII i toczył bitwy pod Cesene w r. 1377 i pod Marino w r. 1379; następnie ofiarował swe usługi Karolowi III, królowi neapolitańskiemu, który mianował go w roku 1384 konetablem, nakoniec przeszedł na służbę do Jana Galeazza Viscontiego, księcia Medyolanu, i był po jego śmierci opiekunem pozostałych po nim sierot. 2) Giovanni-Giacomo (Jan-Jakób) (* 1565—-f 1626) służył w wojsku hiszpańskiem, niemieckiem i francuskiem. W r. 1603 powołany z Niderlandów, gdzie zyskał sławę zdolnego dowódcy, do Węgier, dla objęcia rządów gubernatora nad Węgrami górnemi z rezydencyą w Koszycach, rozpoczął swą wstępną działalność od zamykania kościołów protestanckich, co wywołało przeciw niemu wielką burzę ze strony szlachty i ludu węgierskiego; 3) Krystyna B. (* 1808—f 1871), córka Izydora, księcia Trivulzio, w r. 1824 wyszła za mąż za księcia Emila B.; przejęta nawskroś ideą zjednoczenia Włoch, brała udział w powstaniu 1830 r. w Państwie Kościelnem, potem wyjechała do Paryża, gdzie zaprzyjaźniła się- z Mignefem, Augustem Thierrym i innymi uczonymi francus-kimi, co znacznie się przyczyniło do przerzucenia się jej na pole piśmiennicze. W r. 1843 założyła dziennik „Gazzetta italiana“, w r. 1845 tygodnik „Ausonia“; prócz tego pisywała do różnych gazet francuskich, przełożyła „Scienza nuova“ Vico na język francuski i wydała w tymże języku dzieło p. t. „Essai sur la formation du dogme catholique“ (Paryż, 1846). Burzliwy rok 1848 powołał ją napowrót do Włoch, gdzie własnym kosztem wystawiła oddział ochotników; ale po zwycięztwach słynna współczesna śpiewaczka koncertowa, uczeń- Radeckiego znów zmuszona była szukać schronie-niea prof. Zamboniego w Bolonii. Po raz pierwszy nia w Paryżu. W r. 1849 brała udział w powsta-wystąpiła publicznie w koncercie dworskim w Rzy- niu rzymskiem i po raz trzeci musiała uciekać z oj-mie 1880 r. Odtąd podróżuje po całej prawie Eu- czyzny, udając się tym razem do Grecyi i Azyi ropie, (była kilkakrotnie i w Warszawie), budząc Mniejszej. Będąc na wygnaniu, pisywała „Wspo-

mnienia“ (Souvenirs d’exil), drukowane w „National“ i w wielu inszych czasopismach francuskich; oprócz tego napisała także dziełko p. t. „Nozioni di sto-ria ad uso dei fanciulli“. W r. 1856 wróciła do Paryża i dalej pracowała na polu literackiem, wydając kolejno: „Emina, Récits turco-asiatiques“

przez niego ocalonych od wandalizmu rewolucyi, powstała biblioteka dyrektoryatu i B. został ,jej kustoszem; w r. 1807, został prywatnym bibliotekarzem cesarza Napoleona I i pozakładał dla niego księgozbiory w Rambouillet, Trianon, Compiègne i inne. Po upadku Napoleona, aż do r. 1821 utrzymał się na stanowisku bibliotekarza królewskiego. Najważniejszą jego pracą jest „Dictionnaire des ouvrages anonymes et pseudonymes“ (1806—1809, 4 tomy; nowe wyd. 1871 — 79, 4 tomy); uzupełnieniem jej jest Demanne’a „Nouveau recueil“ (1834).

Barbier Karol, oficer artyleryi, żył w początku wieku bieżącego. Uchodzi za wynalazcę pisma dla ociemniałych, w historyi jednak tego przedmiotu ma małe znaczenie. Stworzył on wprawdzie system kryptograficzny, nie pierwszy jednak w swoim rodzaju. Pewne grupy kropek wypukłych oznaczają litery; grupy te jednak obejmowały zawiele kropek, były trudne do spamiętania i zajmowały zbyt wiele miejsca. System ten nie był zresztą kompletny, albowiem nie obejmował cyfr, ani znaków przestankowych i nie dał się zastosować do muzyki. Zasługa B-a ogranicza się do tego, że system jego posłużył za punkt wyjścia Ludwikowi Braille (ob.) przy układaniu znakomitego anagliptograficznego systemu, który, ogłoszony w r. 1829, w ostatnich dopiero czasach należycie został oceniony i szybko się rozpowszechnił.

Barbier Henryk August ,(*^1805 r. w Paryżu—f 1882 r. w Nizzy), wybitny^poeta^francuzki, syn zamożnego adwokata; po ukończeniu studyów prawnych, jako człowiek majątkowo niezależny, oddał się literaturze. Zasłynął odrazu podczas rewolucyi lipcowej, gdy po obaleniu rządów Karola X-go, ogłosił w „Revue de Paris“ poemat „La

(Paryż 1856, 2 t.), „L’Asie Mineure et la Syrie“,

(tamże 1858, 2 t.) i „Scènes de la vie turque“

(tamże 1858). W r. 1858 owdowiała, a w rok potem przedsięwzięła podróż po Włoszech w interesie polityki Cavoura i założyła w Medyolanie czasopismo „Italia“. Ostatnie jej prace są: „Histoire de la maison de Savoie“ (Paryż 1860) i „Réflexions sur l'état actuel de l’Italie et sur son avenir“ (tamże, 1869). 4) Karol B. (* 1815), malarz -i- literat, był uczniem malarza Hayeza. Znanych jest kilka jego obrazów treści historycznej. Poświęciwszy się literaturze, wystąpił najpierw z dramatem historycznym „Cicco Simonetta“, odegranym po raz pierwszy na scenie teatru w Monza w r. 1858.

Wł U i.

N.

Potem począł pisywać romanse („II conte di vir-tii“, „Republicani e Sforzeschi“, i dzieła pedago-giczno-filozoficzne („Scuola e famiglia“ i „La no-stra casa“). Do r. 1860 był prezesem akademii sztuk pięknych w Medyolanie; po śmierci Manzo-niego (1873) obrany był prezesem instytutu lom-bardzkiego (Istituto Lombardo). Głową rodziny B. w czasie obecnym jest książę Emil, margrabia d’Este- (* 1855), syn księcia Antoniego.

Barbié du Bocage Jean Denis (* 1760 r.— f 1825), geograf i filolog francuzki; po ukończeniu kolegium Mazariniego był mianowany profesorem w Sorbonie, a potem i prezesem stowarzyszenia geograficznego, które sam założył w r. 1821. Najpierw zyskał rozgłos przez wydanie atlasu do dzieła Barthélemiego: ,,Voyage du jeune Anacharsis“

iâ«s Vs

(1789). Potem wydał bardzo starannie wykonane plany i mapy do dzieła Choiseula-Gouffier’a: „Voyage pittoresque en Grèce“, i mapę odwrotu wojsk greckich pod Ksenofontem. Razem z Sainte-Croix opracował „Mémoires historiques et géographiques“

(Paryż, 1797), dzieło naukowe o krajach, położonych między morzem Czarnem i Kaspijskiem.

\

lew®

Mmś

WM

e m

-----

i:    j

. :

■f.

ggf- y Sfct..

s-sssiilÉi

iisis

W r. 1807 z polecenia ministeryum wojny ułożył mapę Morei, którą się kierowała ekspedycya fran-' cuska do Grecyi w r. 1828. W r. 1816 wydał atlas do studyów nad dziejami starożytnemi. Z dwóch jego synów, Jan Wilhelm U 1793—f 1845 r.) ogłosił wiele geograficznych dzieł i atlasów, zaś Aleksander Fryderyk (* 1798—f 1834 r.) był profesorem geografii na wydziale filozoficznym w Paryżu i członkiem towarzystwa archeologicznego; wydał:

N.

„Traité géographie général“ (1832) i „Dictionnaire géographique de la bible“ (1834).

Fig. 280. Barb er Henryk August.

Barbier Wilhelm, zwany u nas Barberyuszem, francuz, inżynier. Z zalecenia hetmana Karola Chodkiewicza za zasługi otrzymał na sejmie z roku 1607 szlachectwo (Siarrczyński- „Obraz wieku pan.

Zygmunta III“, I, 18).

Barbier Antoni Aleksander (* 1765— curée“, ostrą satyrę na tych, co nie biorąc udziału f 1825), głośny bibliograf francuski, delegowany w ruchu narodowym, pragnęli ciągnąć wszelkie przez konwencyę narodową do zbierania ksiąg korzyści z jego skutków. Następnie ukazały się i dzieł sztuki w skasowanych klasztorach. Z ksiąg, inne, również dosadne pociski na ówczesne stosuu-

Al. Cni.

a. roi.

ki i obyczaje. Wyszły one zebrane p. t. „Iambes“ (1831). Późniejsze nie dorównały im ani natchnieniem, ani siłą szorstkiej wprawdzie dykcyi, są to: „II pianto“ (1833) i „Lazare“ (1837), do których wątku dostarczyło mu zwiedzenie Włoch i Anglii; w pierwszym ponuremi barwami maluje polityczną nicość Włoch, w drugim—nędzę niższych warstw ludności angielskiej i irlandczyków. Mniej jeszcze zajęcia obudziły: „Chants civils et religieux“ (1841) i „Rimes héroïques“ (1843), jak również i późniejsze zbiory: „Silves“ (1864) i „Satyres“ (1865). W ostatnich latach życia B. więcej uprawiał nowelistykę, ale z małem powodzeniem; do niej należą: „Trois passions“ (1867), i „Contes du soir“ (1879) i inne. W r. 1884 wyszły jego „Poésies posthumes“.— Jako źle widziany od Napoleona III, B. dopiero w r. 1869 otrzymał krzesło w akademii francuskiej.

Barbier Paweł Juliusz (* 1822 w Paryżu), dramaturg francuski, autor wielu libret, jak up. do „Psychy“ Thomasa, „Fausta“ Gounoda, „Franciszki z Rimini“ tegoż kompozytora i innych. Jako komedyopisarz, dał się poznać w r. 1847 jednoaktówką „L’ombre de Molière“; po niej nastąpiły sztuki: „Un drame de familie“ (1849), „Jenny l’ouvrière“ (1850), „La fileuse“ (1852), „Le maître de la maison“ (1866), „Un retour de la jeunesse“ (1877) i t. d., pisane w części przy udziale innych autorów. Podczas wojny francusko-pruskiej, napisał patryotyczne pieśni, które ogłosił drukiem p. t. „Le frauc-tireur, chansons de guerre“ (1871). W r. 1887 został kierownikiem opery komicznej w Paryżu.

Barbier de Meynard Kazimierz A dr y an, (* 1827 r. w Marsylii), współczesny oryentalista francuski, członek akademii napisów, był czas jakiś konsulem w Persyi, później został profesorem w Collège de France; wydał krytycznie różne teksty wschodnie i opracował „Dictionnaire géographique, historique et littéraire de la Perse et des contrées adjacentes“ (1861) i „Dictionnaire turc-français“ (1885).

L’arbier Fryderyk Stefan, (* 15 listopada 1829, w Metz), kompozytor muzyczny, uczeń Darondeau w Bourges. Napisał około 30 operetek, po większej części jednoaktowych, z których najwięcej powodzenia miały: „Le mariage de Colombine“, i „Une nuit à Séville“.

Barbier de Montauld Ksawery (* 1830), archeolog francuski, ogłosił drukiem wiele poważnych prac, jak np. „Les souterrains et le trésor de S. Pierre à Rome“ (1866), „Les églises de Rome étudiées au point de vue archéologique“ (1877), „Chefs d’oeuvre de la sculpture religieuse à Rome à l’époque de la renaissar.ee“ (1878) i t. d.

Barbiera Karol Rafael, (* 1851 r. w Wene-cyi), poeta i literat włoski, oprócz poezyi, ogłosił drukiem wiele studyów literackich, jak np. „Francesco Dali’ Ougaro“ (1873), „Poesie d’ Ippolito Nievo“ (1883), „Poesie di C. Porta“ (1884), „I po-eti della patria ricordati al popolo italiano“ (1886), „I poeti artigiani“ (1888) i t. d.

Barbiere Domenico del. Malarz i miedzio-rytnik ur. we Florencyi około r. 1506, znany pod imieniem: „Domenico Fiorentino“. Vasari chwali go wielce i wynosi, jako jednego z lepszych uczniów mistrza Rosso. Vasari, zowiąc go niezwykłych zasług rysownikiem, widzi w nim rzadki talent malarski. Miedzioryty zalicza do najlepszych. Wszystkie prawie sztychy wykonane zręcznie i pewną ręką, rzadkie są, Bartsch pomiędzy innemi wymienia następujące: „Ukamienowanie św. Stefana“, dzieło wyborne w zakresie rysunku i rytownictwa; „Venus i Mars z Erosem“ w stylu Rossa; “Zgromadzenie mężów i niewiast“; „Niewiasta skrzydlata w chwale“ i t. d.

Barbiéri Ludwik. Nieznany malarz, którego jeden tylko obraz „św. Paschalisa“ wymienia As-coso: obraz ten znajduje się w kościele św, Katarzyny w Bolonii. Szczegóły życia, miejsce urodzenia, a nawet czas rozkwitu artysty, są tajemnicą. Praca, przedstawiająca Sereditę Pelegrina Laziosa, w chwili, gdy ślepemu starcowi wzrok przywraca, znamionuje znakomitego rysownika i malarza.

Barbiéri Jan Mar y a (* 1519—f 1574), historyk i literat włoski, kanclerz księcia modeń-skiego, napisał „La guerra d’Attila, flagello di Bio“ (1568) i „Dell’ origine délia poesia rimata“, (Modena, 1790); w dziele tern, na podstawie stu-dyów nad poezyą trubadurów, wyprowadzał z niej początek poezyi włoskiej.

Barbiéri Francesco. Zwany inaczej il Le-gnago, ze względu na miejsce rodzinne; uczeń Ric-chia a w części Carpionia, bjł znakomitym pejzażystą, malarzem postaci i perspektywy. Pełen życia i ognia w malarstwie, słaby rysownik, ile że zbyt późno ćwiczyć się począł w rysunku, pozostawił kilka wielkich obrazów. Urn. w Weronie roku 1698 w 75 roku życia.

Barbiéri Józef (* 1783—f 1852), poeta i kaznodzieja włoski, mnich benedyktyński; był czas jakiś profesorem wymowy w Padwie. Z poezyj jego lepsze są; „Le stagioni“ w 4 pieśniach (1805) i „Poe-matti descrittivi e didascalici“ (1829). Jako kaznodzieja wydał: „Orazioni quaresimali“ (1837, 8 tomów) i t. d.

Barbiéri Karol Emanuel di (* 22 paźdz. 1822 r. w Genui—j 28 września 1867 w Peszcie), znakomity kapelmistrz, uczeń Mercadantego. W 1845 roku był dyrektorem opery wiedeńskiej, 1847—berlińskiej, 1853 — w Rio de Janeiro, nakoniec opery narodowej w Peszcie. B. pisał także opery, z których „Perdita, ein Wintermärchen“ (1865 r.) obiegła prawie wszystkie sceny niemieckie.

Barbiéri Francisco Asenjo (* 3 sierp. 1823 w Madrycie), kompozytor muzyczny, wychowaniec konserwatoryum madryckiego. B. napisał znaczną liczbę operetek, z których największem cieszyły się powodzeniem: „Jugar eon fuego“ (1851), „La He-chicera“, „La espadade Bernardo“, „El marques de Caravaca“ i „Gloria y Peluca“; oprócz tego, skomponował wiele hymnów, motetów, uwertur, pieśni i t. p. W 1847 r. był sekretarzem towarzystwa, popierającego operetkę narodową; od 1859 urządzał „Concerts spirituels“; w 1868 został mianowany profesorem harmonii i historyi muzyki

A. Pol.

cyj-

w konserwatoryum madryckiem, a w 1873—członkiem akademii sztuk pięknych.

Barbiéri Ulises (* 1842 r. w Mantui), współczesny powieściopisarz i dziennikarz włoski: redaguje w Genui pismo socyalistyczne: „Combattiamo“. Z licznych jego romansów, któremi zasłużył sobie na przydomek „krwawego“, ważniejsze są: „II pa-lazzo del diavolo“ (1868, 2 tomy) i „II filio della Nina di Trastevere“ (1875).

Barbireâu Jacques, zwany także: Barbe-reau, Barbiriau, lub Barbacola, (f 8 sierp, 1491 w Antwerpii), znakomity kontrapunkcista niderlandzki, kapelmistrz chóru przy katedrze w Antwerpii. Biblioteka cesarska w Wiedniu posiada w manuskrypcie kilka mszy i innych jego kompozy-

A. Po).

szych stanowisk w rzeczypospolitej i odznaczył się głównie w służbie dyplomatycznej. R. 1454 zawarł pokój w Lodi pomiędzy Wenecyą a księciem Me-dyolanu; r. 1461 wysłany był razem z Bernardem Giustiniano, jako ambasador, do Francyi, by uczcić wstąpienie na tron Ludwika XI. Mowa łacińska, jaką przy tej uroczystości wypowiedział B. w Tours, zachowaną została w zbiorze, nazwanym: „Oratio-nes aliquot patriciorum venetorum“ (Padwa, 1719; in 4-o).    r-

Barboni Leopold (* 1848), powieściopisarz włoski, w r. 1867 ogłosił romans historyczny: „Teda Gualandi“, później „Selvaggia Borghini“, „Bona di Savoja“ (1872), „Coscienza di rè“ (1875), „Mar-tirio di donna“ (1876), „La cognata di Innocenzo X“ (1887) i inne.

MW

bil

<*•

W)

'H

Vir

’-Œ

; ’k

h"

ii

Barbiton, lubBarbitos, starożytny grecki instrument muzyczny strunowy, służył do towarzyszenia śpiewom. O budowie i kształcie tego, przez poetów helleńskich ulubionego, instrumentu, niepewne doszły do nas wieści. Według legendy starogreckiej, B. został wynaleziony przez Melpomenę, udoskonalony przez Terpandra i Alkajosa, słynnego poetę lesbijskiego, (i podobno dobrego wirtuoza na tym instrumencie), a przez Anakreonta rozpowszechniony w całej Helladzie. B. opisany przez Dyonizyusza z Halikarnasu, posiadał 7 strun i był zbudowany z kości słoniowej w kształcie liry.

Barbo Paolo (* w Wenecyi około r. 1415

A. Poi.

'tyr'

ir _

4)]b-

._y

Fig. 281. Fragment fresku, przedstawiającego „Aurorę“ Fr. Barbierego w willi Ludovisi w Rzymie.

Barbora, ob. Barbarea.

Barbosa-Machado D i o g o (* 1682—f 1772), historyk i bibliograf portugalski; jako członek akademii historycznej w Lizbonie, ogłosił drukiem różne źródła dziejowe i opracował: „Memorias para a historia de Portugal“ (Lizbona, 1736—51; 4 tomy), traktujące o czasach króla Sebastyana, i bardzo cenną dla dziejów literatury portugalskiej: „Biblio-teca lusitana historica, critica e chronologica“ (Lizb. 1741—59; 4 tomy).

Barbot Prosper, pejzażysta paryski (* w Nantes 1798 r.), uczeń Watelet’a i J. Coigneta; kształcił się we Włoszech, pracował w kraju. Obrazy f tamże 1464), wenecki mąż stanu. Był bratem I B-a przedstawiają po większej części zwaliska i bu-papieża Pawła II (Piotra B.); zajmował kilka wyż- | dowie, jako to: „Widok teatru w Taormina w Sy-

W. J. Skrz.

M. R.

\i

lis

nilu

!"

\.v

cylii“ i „Widok Agrygentu“, obadwa jednakowych rozmiarów, za które B. otrzymał medal złoty. Pochodzą one z r. 1827.

Barbotan, stara miejscowość kąpielowa w południowo-zachodniej Francyi, w departamencie Gers, w pobliżu miasta kantonowego Cazaubon,606 m-ców, posiada kościółek z XI w., obszerny zakład kąpielowy i źródła siarczane i żeleziste 26°—38° C., używane do picia, kąpieli i natrysków;—kąpiele błotne, skuteczne są w cierpieniach reumatycznych, częściowego paraliżu i w chorobach skórnych. Przeciętnie chorych bywa tu około 1000 osób rocznie. N-

Barbou, rodzina francuskich drukarzy, słynna w XVI-ym wieku. Protoplasta jej, Jan B., założył drukarnię w Lyonie i wydał w r. 1537 „Oeuvres de Ciem. Marat,“ drukowane czcionkami nader pięknego, a wówczas nieznanego, pochyłego kroju (dzisiejsze cursive). Hugon B., syn poprzedzającego, posiadał drukarnię w Limoges i drukował, między innemi, wytworną edycyę dzieła: „Lettres de Cicéron à Atticus.“ Jan Józef B., prawnuk ostatniego, nabył w r. 1740 jedną z większych księgarń paryskich. Józef Gerard B., pasierb Jana, objął w posiadanie, po śmierci ojczyma, ową księgarnię nakładową i dał się korzystnie poznać zbiorowem wydaniem łacińskich klasyków, do dziś poszukiwanem. Wydawnictwo to, rozpoczęte było w r. 1743, przez Antoniego Coustellier i doprowadzone przez B. do 76 tomów. Na bratanku Józefa, Hugonie, zmarłym w Paryżu 1808 r., wygasła rodzina.

Barbou Alfred (* 1846), historyk i publicysta francuski; oprócz artykułów w różnjch dziennikach republikańskich, ogłosił drukiem kilka większych prac historycznych: „Histoire du ministère Polignac“ (1877), „Les trois républiques françaises“ (1878) i „La vie de Victor Hugo“ (1885).

Barbour Jan (f 1395), najstarszy poeta szkocki, od r. 1357 arcydyakon w Aberdeenie, wielce ceniony przez współczesnych dla swej nauki, jak tego dowodzi jego misya dyplomatyczna do Anglii, w sprawie wykupienia z niewoli króla Dawida II. W „The Bruce“ opiewał wierszem dzieje króla Roberta II. Oprócz tego zostały po nim wierszowane żywoty pięćdziesięciu świętych i fragmenty poematu o wojnie trojańskiej; poemat zaś „The Brut“ zaginął. — „The Bruce“ wydał Pinkerton (Edymburg, 1790; 3 tomy) i Jamieson z życiorysem autora (Edynburg, 1820; 2 tomy); Żywoty świętych i fragmenty wojny trojańskiej—Horstmann, p. t. „Legendensammlung“ (Heilbronn, 1881—82, 2 tomy).

Barbuda, jedna z wysp archip. Małych Anty-lów, należąca do tak zw. „Wysp nad wiatrem“ pod 17° sz. pn. i 62° dł. z. Gr. Powierzchnia B-y jest równa i tylko na wschodzie podnosi się tarasami koralowemi do wysokości 63 m., przestrzeń— 189 km. kw.; grunt urodzajny, roślinność bujna, ogromne lasy pokrywają ziemię, klimat łagodny, i dzięki orzeźwiającemu passatowi bardzo zdrowy, tak, iż chorzy zjeżdżają się tutaj z innych wysp na kuracyę. Ludność wynosi zaledwie około 900 dusz (1884), przeważnie negrów, którzy trudnią się hodowlą bydła, a także uprawą bawełny, tytoniu, kukurydzy i trzciny cukrowej. B. należy do anglików, którzy ją zajęli 1628 r. W r. 1680 wyspa dostała się lennem prawem rodzinie Codrington i dotąd pozostaje w jej posiadaniu. Pod względem sądowym należy do okręgu Antiguy (wyspa leżąca na południe od B-y), a pod względem politycznym podlega władzy gubernatora wysp „nad wiatrem“ (Leeward Islands). Jedyny punkt zaludniony —osada Codrington-Village. Portu dogodnego nie ma, gdyż brzegi, równie jak i cieśnina, oddzielająca B-ę od Antiguy, są bardzo niebezpieczne dla okrętów.

Barbula. Zwójek, Rodzaj mchów z działu wierzchołko-zarodniowych (Musci acrocarpi), odnoszący się wedle układu Schimpera do rodziny Trićhostomeae. Cechy jego są następujące: Organy płciowe zespolone, lub męskie od żeńskich oddzielone, na jednym i tymże osobniku, lub na osobnikr.ch różnych, otoczone otół-ką, której listki nie różnią się od zwykłych liści. Plemnie pomieszane ze wstawkami maczugawa-temi, na końcu wydętemu Czepeczek dość wielki, kaptur-kowaty. Puszka już wzniesiona, już mnie więcej nagięta na szczeci dość długiej, podługowato - jajowa, lub walcowata. Koło w otworze pojedyńcze o 32 zębach nitkowatych, bardzo wydłużonych, w podstawie spojonych do różnej wysokości w rurkę błoniastą, której powierzchnia często bywa rozdzielona krzyżuj ącemi się z sobą linijami na kwadraciki, nakształt szachownicy. W swobodnej części zęby te są razem zwinięte

T„ „ ,    W WęŻOWnicę, zestroić 282. Barbura muralis. 1) Pokroj.    -ii

2) Torebka powiększona z czepecz- TD Pr(iwej ku lewej, kiera. 3) Kołootworze powiększone. W której bywa od 2

do 4 skrętów. Zwójki, są to roślinki drobne, różnych postaci, prawie wszystkie trwałe; niektóre tylko gatunki są jednoroczne. Organy płciowe, a następnie zarodnie, t. j. puszki, są wierzchołkowe; nowe przeto pędy rozwijają się pod niemi. Gatunki trwałe są silnie rozgałęzione, o gałęziach w górę wniesionych. Korzonki rozwijają się tylko u spodu łodygi. Liście ułożone w kilka szeregów, opatrzone w nerw walcowaty, pół-walcowaty, albo płaski, utkane, przy podstawie organu, z komórek na zarysie prostokątnych lub sześciokątnych, a przy wierzchołku kwadratowych, wypełnionych zielenią. Mchy

.1. A.

H.

. Barca, miasto główne meksykańskiego departamentu t. im., w stanie Jalisco, przy drodze żelaznej Meksyk-Guadalajara, na prawym brzegu Rio Lerma, w pobliżu jej uścia do jeziora Chapala, liczy wraz z okolicznemi osadami 22,890 m-ców, zajmujących się hodowlą bydła i wyrobem sera na

And. S.

K.K.

And. S

te rosną na ziemi, na kamieniach, rzadziej na pniacli drzew; są bardzo rozpowszechnione prawie na całej kuli ziemskiej. Najpospolitsze u nas są: Zw⁷ojek murowy (B. muralis Timm.), częsty na starych murach, na których tw⁷orzy delikatne, gęste darnin-ki, i Zwójek wsi owy (B. ruralis Brid.), porastający wszędzie piasczyska, stare pnie, mury i skały, na słońce wystawione, zwłaszcza też po w⁷siach dachy słomiane — czyniąc tym sposobem wielką przysługę przez utrwalenie pokrycia domów, już zkąd inąd zgniłego.

Barbus, ob. Brzan a.

Barby, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, rejencyi magdeburskiej, okręgu Kalbe, na lewym brzegu Elby w odległości trzech km. niżej uścia Sali, przy drodze żelaznej z Berlina do Koblencyi, jest siedliskiem sądu okręgowego pierwszej instan-cyi, posiada zamek starożytny, dwa kościoły, se-minaryum nauczycielskie, szkołę przemysłowy, zakład dla ociemniałych, cukrownię i liczy 5,820 m., trudniących się budowaniem statków⁷, żeglugą, rolnictwem i handlem zboża. Hrabstwo B. zostawało pierwotnie w posiadaniu hrabiów⁷ t. im. Po wygaśnięciu ich w linii męskiej (1659) — przeszło na linią żeńską, w osobie księcia Augusta Saehsen-Weissenfels, którego syn Henryk był założycielem linii Sachsen B. — W r. 1746 hrabstwo dostaje się kurfirstowi Saskiemu—w r. zaś 1807 nowo utworzonemu krôlestw'u Westfalskiemu, po którego roz-wiązanin, w r. 1815, przechodzi pod panowanie pruskie.

wielką skalę.

Barcani, prawdopodobnie żaden lud osobny, tylko odmiennej to formy nazwa hyrkanów⁷, powstała od perskiego wyrazu Verkaniya, zamiast greckiego Hirkania. Według Ktezyasza, Astyages, po strąceniu go przez Cyrusa, przeniósł się do B-ów. Podług Kurcyusza (III, 2), dostarczyli oni Daryuszowi Kodomanowi 12,000 wojska.

Barcellona, miasto na północnem wybrzeżu Sycylii W' departamencie Messyny, leży wr bardzo urodzajnej i zdrowej okolicy o 3 km. od morza, u podnóża gałęzistej góry Pozzo di Polo i przy drodze żelaznej z Messyny do Palermo, liczy 14,735 m-ców (gmina 21,993), trudniących się handlem, wyrobem tkanin jedwabnych i wełnianych. Po złączeniu się z sąsiedniem miasteczkiem Pozzo di Gotto, nazywa się także B. P. di G.

Barcellos, miasto w brazylijskiej prowincyi Amazonas. na prawym brzegu rzeki Rio-Negro, o 110 kil. powyżej uścia rzeki Rio Branco, niegdyś było stolicą okręgu Rio-Negro i liczyło około 12,000 m-ców; obecnie ustąpiło pierwszeństwa pod względem handlowym i wogóle rozwoju wewnętrznego obecnej stolicy prowincyi, miastu Manaos nad Amazonką i liczy zaledwie 2,000 m-ców⁷.

Earcellos Piotr, hrabia, de (f 1350), poeta i historyk portugalski, syn nieślubny króla Dyoni-zego. Pieśni jego („Livro das cantigas“) zaginęły, z wyjątkiem 9, zachowanych w⁷ Cancioneiro waty-kańskiem i wydrukowanych p. t. „Trovas e Cantares“ (Madryt, 1849). Natomiast ocalało ważne jego dzieło: „Nobiliario“ (Rzym, 1640 i Lizbona, 1858, w I tomie „Portugalliae monumentu historica“), zawierające życiorysy poetów⁷ portugalskich i genealogie rodów szlacheckich.

Barcelona. I ) B., najludniejszy departament Hiszpanii; 7,690 km. □, 899,264 (1887) m-ców, t. j. 117 na 1 km. □, a przytem najbardziej przemysłowy, najlepiej uprawmy i najzamożniejszy w calem państwie. Orograficznie zajmuje południowa odnogi Pirenejów⁷ wschodnich, stąd kraj jest przeważnie górzysty. Największe wyniosłości przedstawia łańcuch Sierra de Cadi (2535 m.) na granicy départ. Leridy, oraz S-ra de Monseny (1699 m.) na granicy départ. Gerony; lecz i wmętrze departamentu przecinają dość znaczne pasma, jak Mon-serrat (1238 m.), Ping Rodos (1058 m.). Rzek większych niema, pomimo to jednak kraj należycie jest zwilżany przez liczne rzeki mniejsze, jak np. Llob-regat, Besos, Tordera, Ter. Klimat wogóle suchy; nad morzem i w niższych miejscowościach bardzo łagodny, na górach surowy. Gleba z natury niezbyt urodzajna, ale pod wpływem pracowitości i umiejętności mieszkańców wydaje obficie: jarzyny, owoce, oliwę, wino, drzewa morwmwe i zboże (przysłowie: „Katalończyk i ze skały chleb zbiera“). Obok rolnictwa rozwijają się równomiernie i inne gałęzie zajęć ludzkich, jak: górnictwo (kopalnie soli kamiennej, w⁷ęgla kamiennego, żelaza), pasterstwo (hodowla bydła rogatego na stokach górskich), przemysł fabryczny na wdelką skalę (wyrób tkanin wełnianych, bawełnianych, jedwabnych, szkła, papieru, korków z obszernych lasów dębu korkowego etc.),— wreszcie handel, znajdujący ułatwienie w⁷ licznych, choć mało dogodnych portach nadbrzeżnych, oraz w gęstej sieci dróg żelaznych i wybornie utrzymanych gościńców bitych. Departament B-y dzieli się obecnie na 12 okręgów, utworzony zaś został w r. 1833 z części dawnej prowincyi Katalonii, z której powstały jednocześnie departamenty: Tarragona, Lerida i Gerona. — 2) B., stolica poprzedniego departamentu i zarazem najpierwsze miasto w całej Hiszpanii pod względem przemysłu i handlu, a drugie co do wielkości po Madrycie (243,077 m-ców, zaś z przyległemi miastami i przedmieściami przeszło 320,000 m-ców). Znaczenie B-y, jej stanowisko w państwie i rozwój, choć powolny, ale stały, objaśniają się dogodnem położeniem geograficznem i miejsowemi warunkami. Znajdując się pośrodku ubogiego w dobre porty wybrzeża katalońskiego, między uściami dwóch rzek: Llobregatu i Besos,— leżąc wśród żyznej i pracowicie pielęgnowanej huer-ty, mając przystań dogodną i głęboką, choć niezupełnie od gwałtowności wiatrów zabezpieczoną, będąc wreszcie portem krainy przemysłowej, w przyrodzone skarby zasobnej i z całego półwyspu najbardziej do serca Europy zbliżonej, B. oddawna stała się ogniskiem żywej i przedsiębiorczej działalności katalończyków, wielkim składem towarów europej-

120

Łncjkloped}» 1'owizechca,,Iluitionana; X. VI.

And. S. i Dr. A. P.

skich, dla Hiszpanii przeznaczonych, wielką fabryką, przerabiającą płody miejscowe, siedliskiem dobrobytu, łączącego w sobie komfort i wygodę najpierw-szych miast europejskich. To też B. jest zarazem najpiękniejszem i najschludniejszem miastem półwyspu, odbij aj ącem jaskrawo od innych nawet wielkich miast hiszpańskich, zazwyczaj ponurych i zaniedbanych. Leży ono na samem wybrzeżu, od którego wybiega językowaty półwysep — i tworzy tym sposobem zatokę; na nim rozsiadło się ludne i ruchliwe przedmieście Barceloneta, zamieszkałe głównie przez rybaków i majtków, zabudowane je-nostajnemi domami i posiadające latarnię morską oraz cytadelę. Inna cytadela wznosi się w stronie południowej, na skale urwistej, czerwonawej, 191 m. wysokiej: jest to Montjuich, prawdopodobnie starożytna Mons Jovis. Niezależnie od tego broni miasta kilka innych warowni, tak od lądu, jak i od morza; właściwa B. podnosi się amfiteatralnie wgłąb’ kraju, ulice ma w starszej dzielnicy wązkie i nieregularne, w nowszej proste i szerokie, wszędzie jednak dobrze zabrukowane, starannie utrzymane i piękne-mi gmachami w nowoczesnym stylu zabudowane. Wspaniała ulica Rambla, przeszło dwa kilometry długa, wysadzana aleją akacyj, sykomor i platanów, należy do najpiękniejszych w świecie i jest ogniskiem największego ruchu, przepychu i bogactwa. W niej zbiegają się ze stron obu liczne ulice drugorzędne, przy niej stoją najpiękniejsze teatry, hotele, kawiarnie, restauracye i magazyny. Stare miasto, nad morzem położone, oddzielone było przedtem od nowego murami fortecznemi i fosą, — dziś, po zburzeniu murów i wyrównaniu gruntu, obie części tworzą jednolitą całość. Do najpiękniejszych gmachów zaliczyć należy: starożytny pałac hrabiów B-y a królów Aragonii, katedrę św. Eulalii, patronki miasta (1298—1428), w stylu gotyckim,—kościół S. Maria del Mar (1328 —1383), wiele innych kościołów, przeszło dwadzieścia klasztorów, gmach giełdy (Casa Lonja), teatr, jeden z najwspanialszych i największych w Hiszpanii,—dawny pałac inkwizytorów (dziś instytut ociemniałych), ratusz, pałac audyencyi z archiwum aragońskiem (XIV stul.), pałac biskupi, stary cmentarz etc. B. jest siedliskiem kapitana generalnego i najwyższych władz departamentu, oraz rezydencyą arcybiskupa Tarragony; posiada trybunał handlowy, uniwersytet, szkołę marynarki, inżynieryi i artyleryi, szkołę handlową, akademię sztuk pięknych, wzorowo urządzone więzienie, dom sierot, sześć szpitali, kilka teatrów, cyrki, oraz mnóstwo zakładów i instytucyj dobroczynnych, naukowych i kredytowych, jak: gimnazya, muzea, biblioteki publiczne, towarzystwa asekuracyjne, banki i t. p. Przemysł rozwija się szybko i wszechstronnie, fabryki skupiają się głównie na krawędziach miasta i prawie wyłącznie poruszane są parą; pierwsze miejsce zajmują fabryki tkanin bawełnianych, a dalej wyrobów jedwabnych, wełnianych, papieru, szkła, odlewnie żelaza, działolejnie, młyny parowe, warsztaty okrętowe, garbarnie, drukarnie tkanin, far-biarnie, fabryki wyrobów metalowych, przetworów chemicznych i t. d. Handel B-y nie jest wszech

światowym, okręty jej nie pływają po wszystkich morzach—i pod tym względem ustępuje ona wielu iunym miastom Europy; pomimo to, ogólny obrót stawia ją w rzędzie najpierwszych portów m. Śródziemnego. Sprzyja temu sieć kolei żelaznych, których ogniskiem jest B., oraz przystań należytej głębokości, pozwalająca największym statkom kupieckim przybijać do brzegu. Wprawdzie wspomniane wyżej rzeki: Llobregat i Besos, składają w morzu znaczną ilość stałych osadów i przez to dno jego podwyższają, jednakże—z drugiej strony—przedsiębrane są stale roboty dla pogłębiania portu w razie potrzeby. Wartość wywozu stanowi około 250 mil. franków; składają się nań głównie: jedwab’ surowy, koronki, wino, owoce południowe, drzewo korkowe, mydło, wyroby skórzane, tkaniny, mąka i t. p. Przywóz dosięga 325 mil. franków i składa się z bawełny surowej, żelaza, zboża, ryb, towarów krótkich, farb, cukru, drzewa, węgla kamiennego, spirytusu, towarów galanteryjnych i modnych i t. p. Najżywszy obrót wiedzie B. z Marsylią, Genuą, Lizboną, Liwerpoołem, Rio de Janeiro, Buenos Ayres i Hamburgiem. W r. 1883 liczba okrętów wpływających i wypływających wynosiła 8,571, a ich ładowność 3,205,000 tonu. Okolica miasta, obok ma-lowniczości, zaleca się staranną uprawą gruntu, jest przytem gęsto zaludnioną. Dookoła leżą liczne miasta i osady, niekiedy nawet znaczne, jak np. Gracia, która liczy 35,000 m-ców i jest ulubionem miejscem pobytu bogatych barcelończyków, posiadających tu swe pałace, wille i ogrody,— jak Sans_ (16,000 m-ców), S. Martia (25,000 m-ców), S. An-dre’s de Palomar (15,000 m-ców) i inne. Wszystkie te miejscowości, powiązane dobrze utrzymanemi gościńcami biteini lub koleją konną, tonące wśród zieleni gajów oliwnych i pomarańczowych, zamieszkałe przez ludność skrzętną i pracowitą, pełne fabryk i rozległych parków, kościołów, pałaców, willi i schludnych domków, stanowią razem doskonałe uzupełnienie wielkiej swej metropolii, której charakterowi pod każdym względem wybornie odpowiadają. — B., pomimo łagodnego klimatu (średnia temperatura roczna 17u C.), pomimo zasłonienia od wiatrów północnych dość wyuiosłeini wzgórzami, ma warunki zdrowotne arcyniekorzystne. Endemicznie panuje tu malaria, a niekiedy pojawia się i żółta febra. Kąpiele morskie zimne i ciepłe, urządzenia kąpielowe wspaniałe.

Dzieje. Wielu uczonych, a między innymi i Movers, mniema, że B. musiała być pierwotnie kolonią fenicką, a lubo to muiemanie opiera się jedynie na dawnej nazwie miasta—Barcino, jest wsze-lakoż prawdopodobne; rzecz ciekawa, że Strabou jej ani wspomina, a Pomponiusz Mela wymienia tylko jako małe miasteczko. Za czasów Pliniusza była ona osadą rzymską, zwaną Faventia, napisy zaś dochowały nazwę jej urzędową: Colonia Faventia Julia Augusta Pi a. Barcino w epoce owej nader małe miało znaczenie w porównaniu z Tarraco, stolicą całej tej części półwyspu, i dopiero w początkach wieków średnich pewnej wagi nabrało. W r, 746 było ono rezydencyą wal ego

-t-

jg=a^fe--^

1®W

; •

jg

■

:' • '

F

atĘg

-L

#

M

ś

R

§

I

sa

.

g=ô

sa

"; À

m

ga

ggF

ds$

.: •

IRImfeyp \ f ? ^ï

i n

Ï3È5

>4;

■

mw^mr

I

K^TSsSFl

ß

*

■-“ ="^5-'

W'Wâ

m*

.

:

vP

m

m s

'..-;-V --:

■ cü,

i.-

MÆ

vr-:

E:-r

Æ

-rr

M^-rn

1

vrs^

-i*

v:

,a

■

:

»

• -W,

Sf

, a

mp

m

<<■*> "

u;.

as

peai

Iv

fc --^a.

-■£ - zll-l-

ipfeiÄ-:!

•f

1

1

mm

Fig.|'283. Barcelona od strony morza.

«

;' .• :~-

□

mm

mm

f

üpk

•ï'

gi 1:'

1^5

iâ

;~... . -

sa

ii

■Li'

«i

ï

m&m 1 -'•■ -'ïS'ti

pm

- •._

Contemporaine“, 14-e ed. (1890).

Barcelona 1) B. do r. 1881 stan, obecnie pro-wincya w rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Wenezueli, w stanie Bermudez 39,490 km. □ 123,280 m-ców. Zajmuje kraj bardzo urodzajny, ale niedostatecznie uprawiany, ma klimat gorący, jednak zdrowy; wybrzeżu morza towarzyszą wyniosłości, dosięgające 2,000 m. 2) B., właściwie Nueva B., stolica poprzedniej prowincyi i całego stanu Ber- % mudez, przy uściu Aragwy do m. Karybskiego 11,424 mców (przedtem 18,000), którzy prowadzą ożywiony handel miejscowemi produktami: bawełną, tytoniem, kakao, skórami, bydłem rogatem etc. Portu broni cytadela (Ensenada de B.). W okolicy kopalnie węgla kamiennego, eksploatowane przez francuzów. Założone w 1634 r., było świadkiem klęski, jaką Mac Gregor i Bermudez zadali wojskom Mo-rillosa 20 września 1816, oraz zwycięztwa, jakie Boliwar odniósł nad powstańcami 3-go lutego 1817 roku.

And. S.

muzułmańskiego; po sławnej wyprawie Karola W. (777) i urządzeniu Marchii hiszpańskiej w r. 795, wkrótce, w r. 801, B. wyzwoloną została z rąk sa-racenów; zarządzał nią graf gocki, Bera; odtąd była ona stolicą Marchii hiszpańskiej, do której, od roku 817, przyłączoną została Septymania. Później nosi też nazwę „Marchii Barcinony“. Należała do państwa frankońskiego przez cały czas panowania domu Karolingów; nawet po śmierci ostatniego z nich, baronowie tej marchii jeździli jeszcze na obiór nowego króla, Hugona Kapeta. Ale pauujący od r. 1000 król Nawarry, Sancho II Wielki, wśród zwycięskich bojów z maurami tworzy samoistne państwo, które przed śmiercią w 1034 r. podzielił między czterech synów, a wtedy B. staje się hrabstwem. Przez poślubienie aragońskiej królewny, Petronilli, hrabia B-y, Remon Berenguer V, został w r. 1157 królem Aragonii. Od tego czasu B. stała się jednym z najbardziej ożywionych portów morza Śródziemnego; w nim-to królowie aragońscy trzymali część najlepszą swej floty, z niego-to przedsiębrali wyprawy na wyspy Balearskie, Sycylię, Neapol, Korsykę i Sardynię, a marynarze katalońscy należeli do rzędu najdzielniejszych i najbieglej szych w wiekach XIV i XV. Gdy ustały wojny z maurami, aragończycy zajęli się przemysłem i handlem: więc żeglarze z B-y wywozili rtęć, żelazo, wełnę i wyroby mau-rytańskie do Włoch, Konstantynopola, Syryi, Ale-ksandryi—na swych okrętach, drogą zaś lądową zasilali jarmarki francuskie; potem, w XIV w., posunęli się do Brügge i Antwerpii, wielkich miast handlowych Flandryi, oraz do Londynu. Spółzawodni-czyli z Genuą i niejednokrotnie pokonywali jej floty w bitwach. Znaczne rozmiary obrotów handlowych ściągnęły tu wekslarzy włoskich, ale w roku 1265 wzbroniono im pobytu w mieście; sami bowiem bar-celończycy rozwinęli znakomicie stosunki kredytowe. Rada miejska B-y zapewniała każdemu wierzycielowi akceptacyę i wypłatę wekslu po okazaniu, a warunek ten był przestrzegany z taką ścisłością, że zaznaczano nietylko dzień, ale i godzinę okazania wekslu. Prawa morskie króla aragońskiego, Don Pedra IV, były brane za wzór nawet w Wenecyi; zwano je „Consolato del mare“. W r. 1401 w B-ie powstał najpierwszy bank dyskontowy, który udzielał i monarchom pożyczek. .Wekslarze barcelońscy osiadali w wielu miastach zagranicznych. W r. 1640 B. powstała przeciwko Filipowi IV z powodu cen-tralizacyjnych planów Olivareza; vice-król, Colonua, i kilku ministrów poniosło śmierć od zbuntowanych mieszkańców; za tym przykładem poszła cała Katalonia, podniosła rokosz i poddała się królowi francuskiemu formalnym traktatem 1641 r. W istocie, przychodziły tu wojska francuskie i walka trwała przez lat 13; Katalonia uległa królowi hiszpańskiemu dopiero wtedy, gdy jej poręczono zachowanie prastarych przywilejów, fueros. W roku 1677 B. zdobyta była przez Vendôme’a, potem oddana znów Hiszpanii na mocy traktatu ryswickiego. W r. 1705 oświadczyła się za arcyksięciem Karolem, którego tu właśnie obwołano królem hiszpańskim; natenczas Filip V wojskiem swojem otoczył miasto, ale wziąć go nie zdołał i dopiero 1714 r. zdobył je Berwick,

mimo obrony rozpaczliwej mieszkańców. W r. 1808 generał francuski, Duchesne, zawładnął cytadelą przez podstęp i aż do r. J 814 hiszpanie nadaremnie usiłowali ją odzyskać. W okresie następnym B. była ogniskiem idei liberalnych: od r. 1827 do 1832 ciągle się buntowała przeciw swemu gubernatorowi, hrabiemu de Espańa. W lipeu i sierpniu r. 1835 spalono w niej klasztory i wiele fabryk, gen. Bassę zamordowano, a w styczniu 1836 wytępiono karli-stów. W listopadzie 1842 r. krwawy rokosz stłumiono tylko przez zbombardowanie miasta. W roku następnym zawiązała się w B-ie junta rewolucyjna, która złożyła Espartera z regencyi i ogłosiła pełno-letność królowej Izabeli. Odtąd miasto cieszyło się stałym pokojem, dzięki któremu rozwinął się pomyślnie jego przemysł i ludność szybko wzrosła.—■ Ramirez y Gonzales Remigio: „Compendio de Historia de Espańa“ (Madryt, 1871); historye handlu: Scherera, Beera etc. — Chéruel: „Hist, de la minorité de Louis XIV“ (Paryż, 1879).—Maréchal: „Hist.

T. K.

And. S.

Barcelonette, stolica okręgu t. im., we francuskim departamencie Alp niższych, na prawym brzegu rz. Ubaye (systemat Rodanu przez Durance). Leży w wązkiej malowniczej dolinie u stóp góry G-d Béj-rard, w wysokości 1,113 m. nad p. m., posiada kolegium, tkalnie jedwabiu i wełny, zabytki dawnej warowni z XIII stulecia i około 2,000 m-ców. Założona przez Rajmunda Berengara w 1231 r. Okręg B. 1,151 km. □ i 15,477 m-ców.

Barceloński traktat był zawarty d. 19 stycznia 1493 r. przez króla francuskiego, Karola VIII-go, z Ferdynandem Katolickim przed pierwszą wojną włoską (ob). Mając zamiar opanować królestwo Neapo-litańskie, Karol VIII pragnął pozyskać przyjaźń Ferdynanda, jako krewnego tam panującej dynastyi. W tym celu zwrócił zastawione przed 18-tu laty jego ojcu: Roussilon i Cerdagne, bez wypłaty kapitału. Ferdynand zobowiązał się do ścisłego przymierza, z warunkiem dawania pomocy przeciwko wszystkim nieprzyjaciołom „oprócz Zastępcy Chrystusa“. To zastrzeżenie zniweczyło główny cel traktatu, albowiem papież był suzerenein królestwa Neapolitańskiego. To też Ferdynand miał dosta-

T. K.

K. J.

'i

U.

HP

b’ig. 284. Barcewicz Stanisław.

A. Pol.

E u.

Barchatnaja kniga (aksamitna księga), ustanowiona w Rossyi do wpisywania znakomitych rodów. Jest ona dwojaka: jedna dla szlachty (o której będzie niżej, ob. Rodowodów księga), druga dla znakomitszych familij kupieckich. Ta ostatnia ustanowioną została 1 stycznia (st. st.) 1807 r. manifestem cesarza Aleksandra I-go o różnego rodzaju nowych przywilejach dla kupiectwa. Manifest ten, między innemi, poleca ministrowi handlu (kommer-eyi) otworzyć t. z w. „aksamitną księgę“, w czerwonej aksamitnej oprawie, która miała uwiecznić pamięć pierwszorzędnego, czyli pierwszej gildyi kupiectwa, i razem podaje szczegółowe o tej księdze przepisy (weszły one do „Zbioru praw“, T. IX, wyd. 1876 r., art. 1143 — 1146). Wpisywanie do tej księgi ma się odbywać nie częściej, jak co lat sześć (art. 1144), i odbywa się z pewną uroczysto-

teozny powód później do wzięcia udziału w lidze weneckiej przeciwko Karolowi VIII.

Barcenit (miner.). Jest to pewna materya kopalna z Huitzuco w Meksyku, stanowiąca ścisłą mieszaninę cynobru i tlenniku antymonu (Sb₂0₃), która, według J. W. Malleta, jest mieszaniną kwasu antymonuego z solą antymonową wapnia i rtęci—i jako taka, nie powinna być uważana za gatunek mineralny samoistny.

Barcewicz St a nisła w (* w Warszawie 16 kwietnia 1858 r.), jeden z najznakomitszych skrzypków współczesnych. Rodzice jego: Karol, urzędnik poczty warszawskiej, i Kasylda z domu Szymańska, dali mu wychowanie staranne, gdy zaś niepospolite zaczął objawiać zdolności do gry na skrzypcach, powierzyli go opiece Dresslera, później Władysława Górskiego, nakoniec oddali do miejscowego instytutu muzycznego, gdzie przez czas jakiś uprawiał grę na skrzypcach pod kierunkiem Apolinarego Kątskiego.

Idąc za radą słynnego Lauba, B. o-puścił Instytut warszawski i przeniósł się do konserwa tory urn w M o s k w i e, gdzie Mikołaj Rubinstein, dyrek. kon-serwatoryum, wyrobił mu stypen-dÿum. Tu kształcił się w grze skrzypcowej pod okiem Lauba, teoryę zaś muzyki studyował pod kierunkiem Czajkowskiego. Po trzech latach nauki systematycznej i gorliwej, B. ukończył konserwa-toryum moskiewskie w 1876 roku, a ukończył nader chlubnie, gdyż został nagrodzony medalem złotym. W dwa lata zaś później zdobył sobie w Paryżu jednogłośne uznanie ogółu krytyki tamtejszej. W 1881 r. grał z równetn powodzeniem w „Ge-wandhauzie“ lipskim, następnie w Szwecyi, Norwegii, Anglii i w Prusach. Po koncercie swym w stolicy Norwegii, B. został zaszczycony—wraz ze Svend-senem—tytułem członka honorowego „Towarzystwa muzyki kameralnej“ w Chrystyanii. W maju 1885 r., objął miejsce pierwszego skrzypka w operze warszawskiej, a jednocześnie posadę profesora gry skrzypcowej w Instytucie muzycznym. Jako wirtuoz, B. wyróżnia się z grona najznakomitszych nawet skrzypków doby ostatniej: tonem bajecznie silnym, pełnym i miękkim, oraz grą, pełną gorącego uczucia, przemawiającego do głębi duszy słuchacza.

Barchan (wł. baracane, niein. baechent v. par-chend, fr. fatalne, ang. fustain). Ścisła tkanina, w trzy lub cztery nitki wiązana, czysto bawełniana, lub z małą domieszką lnu. Osnowa bywa z nici cienkiej, mocno kręconej, wątek zaś z grubej, mało kręconej, wskutek czego, w dawniejszym wyrobie B-ii,

i prawa strona tkaniny bywała gładką, lewa zaś wło-chatą, Z udoskonaleniem wyrobu, dzisiejsze B-y, względnie do rodzaju nitek, wiązania a nawet sposobu tkania, różnych bywają odmian. B., z obydwóch stron gładki, podobny jest do tak zwanej „croisé“ (ob.), grubszy jednak od niej i ściślej tkany. B. zwyczajny włochaty, w ten sposób tkany, iż ²/₃, ³/₄ lub Ys nitek mało kręconego wątku z lewej pozostaje strony; następnie ręcznie albo też maszynowo przeczesują go, wskutek czego roztrzę-pione w części nici wątku tworzą więcej lub mniej puszystą powierzchnię lewej strony tkaniny, prawa zaś pozostaje gładką. B. atłasowy, na sposób atłasu (ob.) bywa tkany i zwykle w pięć nitek wiązany. B. prążkowy, posiada wątek bardzo gruby, często z dwóch lub trzech nitek złożony, osnowę zaś z nici cienkich, tkany bywa zwyczajnie, wskutek czego grube nici wątku na tkaninie przedstawiają rodzaj prążków, równolegle idących. Odmienny gatunek więcej udoskonalonego wyrobu przedstawia tak zwany B. „piqué“, z prawej strony gładki, w wypukłe desenie wzorowany, z lewej zaś włochaty. Wątek tego rodzaju B-u składa się z nitek podwójnych: cienkich, mocno kręconych, i grubych, słabo kręconych, a te ostatnie, co pewną ilość nitek, wiążą się z osnową, wytwarzając tym sposobem wzory, na prawej stronie tkaniny uwydatnione. Jako materyał miękki, gruby i ciepły, a stosunkowo nie drogi, B. bardzo rozpowszechniony jest w handlu i używany na ciepłe ubrania. Udoskonalone w ostatnich czasach sposoby wyrobu B-ów, a szczególniej drukowania onych, dały materyałowi temu szersze zastosowanie, szczególniej zaś B-owi z dwóch stron gładkiemu, który, drukowany w piękne wzory, używany jest na sukienki dziecinne, kaftaniki, spódnice, a nawet wykwintniejsze kostiumy damskie. Większe fabryki tkanin i drukarnie B-ów znajdują się w południowej Austryi, w Czechach, na Morawach i w Saksonii, u nas przeważnie Łódź i Zawiercie dostarczają wyrobów barchanowych, nietyl-ko na potrzeby miejscowe, ale i na rynki dalekiego Wschodu. Rodzaj B-ów znanym był u nas już za czasów Zygmunta Iii-go i na tę tkaninę naznaczono cło w r. 1659 (vol. leg. VI, 529); służył on na spódnice w prze zimowej, lub na podszycie płaszczów dla dworskich i uboższej szlachty.

ścią podczas wyborów do Rady miasta (Dumy), ; Pragi“ (1879); „Stan obecny wodociągów warszaw-w obecności naczelnika stolicy. Osoba, której na- skich“ (1888 r.)" zwisko ma być wpisane do księgi, zaprasza na świadków kilka osób ze znakomitszej szlachty, które gencyi Bydgoskiej, powiecie Żnińskim, na lewym

K. K.

Barcin, miasteczko w W. X. Poznańskiem, re-

też na księdze poświadczają to wpisanie (uwaga do art. 1144). Księga dzieli się na dwie części. Do pierwszej wpisują się te familie kupieckie, których wnuk dowiedzie, że jego ojciec i dziad zajmowali nieskazitelne miejsce w wyższych gildyach. Imię tego wnuka, a po nim wszystkich jego zstępnych w linii prostej wpisują się stale do księgi, dopóki który z nich nie splami się. Do części drugiej wnoszą się linie boczne tych samych rodów, chociażby „przyćmionych“ w głównej gałęzi (art. 1145). Do tej księgi mogą być wpisane tylko osoby chrześ-ciańskiego wyznania, dla kupiectwa bowiem malio-metańskiego manifest z roku 1807 ustanawia oddzielną księgę w Kazaniu (art. 1146). — („Rus. Encykl.“).    _

Barchusen Jan Konrad, lekarz (znany też pod nazwiskiem Bark hause na) * w Horn (ks. Lippe Detmold) 1666 r.—f w Utrechcie 1723). Studyował w Berlinie, Moguncyi, Wiedniu. W 1690 wydał w Frankfarcie „Synopsis pharmaceutica“; z wenec-kiemi wojskami udał się do Turcyi, w 1694 przybył do Utrechtu, gdzie dawał prywatne lekcye chemii. W 1678 został lektorem publicznym i miał swą „oratio de nepenthe“. W 1703 utworzono dla niego nadzwyczajną katedrę chemii, na której rozpoczął wykłady mową „oratio de antiquitate che-miae“. Był to erudyt wielki, ale w dziełach swoich wszystko bezładnie spisywał, co widać dowodnie w jego „Historia medicinae, in qua si non onmia, pleraque saltum medicorum ratiocinia, dogmata, hypothèses i t. d. pertractantur“, którą później przerobił na „De medicinae origine et progressu disser-tationes“, wydanie ostatnie jeszcze w roku jego śmierci (1723). Aczkolwiek przez Boerhavego -chwalony z powodu upodobania w chemii, był jego przeciwnikiem w poglądzie, jakoby sama chemia była podstawą medycyny, żądając raczej ścisłej podstawowej znajomości anatomii, oraz stwierdzając, że czynności żywotne dają się też mechanicznie tłómaczyć, wreszcie, że tylko doświadczenie podwalinę istotną medycyny stanowi. Jego „Collecta medicinae practicae generalis“ (Amsterdam, 1715) zostały nieprzychylnie ocenione przez Hallera, zarówno jak i przez F rein da w jego „Historia medicinae“ (ob.). Chemia zawdzięcza B-owi odkrycie kwasu bursztynowego, kilka pism o badaniach analitycznych krwi, żółci, o trawieniu i ostatecznych produktach tegoż,jak na jego czasy dość dokładnych. K'n Barcickie starostwo W województwie krakowskim, powiecie sandeckim. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Andrzeja i Urszuli z Morzkow-skich, małż. Morzkowskicli. Płaciło kwarty złp. 2574, gr. 4, denarów 4.

Barcikowski Aleksander, (* 1825 r.) inżynier miejski w Warszawie, drukował liczne artykuły w przedmiocie robót inżynierskich w Warszawie, w „Przeglądzie Technicznym“, z których ważniejsze: „Nowy kanał przechodzący pod Trębacką i t. d.“ (1878 r.); „Odprowadzenie ścieków z przedmieścia

And. S.

brzegu Noteci i przy drodze żelaznej z Inowrocławia do Rogoźna, około 1000 m-ców, w połowie katolików. Okolica bagnista, niezdrowa (febra), ludność, prócz rolnictwem, trudni się wydobywaniem wapna. Jako miasto, wspominany jest B. w XVI wieku. W 1794 r. utarczka wojsk polskich, pod gen. Dąbrowskim, z pruskiemi, pod Szekelim.

Earciński Antoni (f 1878 r. w Warszawie), nauczyciel matematyki i inspektor gimnazyum w Warszawie, następnie dyrektor zarządu żeglugi

.fi iffP

'■«»j

PSBB

Fig. 285. Barciński Antoni.

parowej. Wydał: „O giełdzie londyńskiej“ (Warszawa 1829). „O giełdzie paryskiej i t. d.“ Warszawa 1802 i 1836), „O rachunkowości kupieckiej“ (3 t. 1833— 35), „Popularny wykład początków arytmetyki“, 8° str. 232, (obejmujący liczenie, działania na liczbach całkowitych, wiadomości o miarach i wagach, działanie na liczbach wielorakich i zastosowanie działań arytmetycznych do rozwiązywania zagadnień; autor prowadzi wykład, zwłaszcza z początku, sposobem rozmów pomiędzy nauczycielem i dziećmi); wreszcie w roku 1877 „Buchalteryę handlową“. Żona B-go, Izabella z Chopin’ôw, wraz z siostrą, Ludwiką Jędrzejewiczową, wydały bezimiennie kilka prac, poświęconych nauce młodzieży.— „Encykl. S. Orgelbranda synów“.    *

Barckhausia (Moench. Meth., 537). Sekcya rodzaju Crépis L., odznaczająca się okrywą, złożoną z przykwiatków—wewnętrznych łódkowatych, po okwitnieniu w nasadzie zgrubiałych—i niełupkami, po większej części dziobkiem zakończonemu

W. s.

Barclay Wiliam (* 1541 r. w Szkocyi, w Aberdeen—f 1605); skutkiem nieporozumień z następcą tronu po królowej Maryi, na której dworze mieszkał, udał się w r. 1573 do Francy i i, po ukończeniu studyów prawa * w Bourges, powołany był w r. 1577 na posadę pierwszego profesora prawa do Pont-à-Mousson, w Lotaryngii. Protekcya i poważanie, którem się cieszył B. na dworze księcia Lotaryngii, Karola VUI-go, były przyczyną niechęci jezuitów ku niemu, skutkiem czego zmuszony był opuścić Francyę i wrócić do Anglii. Jakób I-szy, ofiarowywał mu katedrę prawa, ale pod warunkiem odstąpienia od katolicyzmu. B. odmówił i wrócił do Francyi, gdie został powtórnie profesorem prawa w Angers i utrzymał się na tej posadzie do

ju

Od r. 1615

J. A.

śmierci. Z licznych prac jego naukowych zasługują na uwagę: „De potestate papae“ (Londyn, 1607), „De regno et regali potestate“ (Paryż 1600) i „Com-meutarius in tit. Pandectarum de rebus creditis et de jurejurando“ (Paryż, 1605).

Barclay Aleksander (f 1552), poeta angielski, z powołania ksiądz, napisał, a raczej przerobił na angielski kilka poematów, między innemi „Narrenschiff“ p. t. „The shyp of folys“ (Lond., 1509); on też pierwszy uprawiał po angielsku „The ecloges“ (Lond. bez ozn. r.).

Barclay Jan (* 1582 w Pont à Mousson — f 1621 w Rzymie), wybitny poeta nowo - łaciński z pochodzenia szkot, kształcił się u jezuitów w Pont à Mousson (we Francyi), gdzie ojciec jego, Wilhelm, był profesorem prawa; w r. 1703 wraz z ojcem przeniósł się do Anglii i ogłosił swój poemat ,,Eu-phormionis satyricon“ (Lond,, 1603), skierowany głównie przeciw jezuitom; uzupełnieniem tego poematu jest „Apologia Euphormionis“ (Lond., 1610). W ,,Icon animorum“ (Lond. 1614), usiłował podać charakterystykę różnych narodów, mieszkał w Rzymie i tu napisał „Argenis“ (Paryż, 1621), poemat satyryczny, w którym, na tle fantastycznej fabuły, zawarł wiele aluzyj do życia dworu francuskiego z czasów Ligi; poemat ten cieszył się wielką poczytnością i był tłómaczotiy na różne języki; na polski przerobił Wacław Potocki (ob.).

Barclay Robert (* 1648 w Gordonstownie w Szkocyi — f 1690 w Aberdeenie), gorliwy wyznawca i obrońca sekty kwakrów, młodzieńcze lata spędził na nauce w Paryżu i tu przyjął katolicyzm; po powrocie wszakże do kraju, w r. 1667, za przykładem ojca, przystąpił do sekty kwakrów i w r. 1670 ogłosił w ich obronie „Truth cleared of calumnies“; w r. 1673 wydał ,,Katechismus“, a w kilka lat potem „Apologia theologiae vere christianae“ (1676), dzieło to, zawierające całkowity wykład poglądów kwakierskich, wydał później po angielsku p. A. ,,An apology for the true Christian divinity“ (1678). Wspólnie z Williamem Pennern (ob.) odbywał podróże po Anglii, Holandyi i Niemczech w celu rozszerzenia swojej nauki i z tego powodu był kilkakrotnie więziony.

Barclay Robert. Wielki miłośnik botaniki i ogrodnictwa. W r. 1781 zawiązawszy bliższe stosunki z Aitonem, Sir J. E. Smithem, Sir. J. Ban-ksem i Curtisem, zaproponował im wydawnictwo botanicznego, ilustrowanego dzieła: „Botanical Magazine“, które też zaraz i przyszło do skutku pod re-dakcyą Curtisa. Od roku 18u5 zamieszkał w majętności swej Buryhill, gdzie zajmował się historyą naturalną i, pobudowawszy obszerne szklarnie, rozwinął rozległą kulturę roślin egzotycznych, sprowadzanych w wielkiej liczbie z Peru, Chili, Meksyku i z innych krajów. Przytem stale zasilał swemi rysunkami roślin świeżo powstały za jego inicyatywą „Botanical Magazine“. Jedna z meksykańskich roślin, Maurandia Barklai/ana, od jego nazwiska nosi gatunkową nazwę. Umarł 22 października 1830 r.

Barclay de Tolly, szkocka rodzina (B. of Tolly), która w XVII wieku wyemigrowała z ojczyzny i osiedliła się w Rydze. Jeden z jej członków, syn burmistrza, Gotthart czyli B o h d a n, służył w wojsku russkiem i otrzymał rangę olicera, wraz ze szlachectwem. Trzecim synem jego jest M i c h a ł, książę, feldmarszałek, jeden z najznakomitszych wodzów russkich (* 1761—f 14 maja 1818 r.). Wychowany starannie, od niemowlęctwa prawie, przez wuja, brygadyera van Wernulena, w r. 1769, a więc w 8 roku życia, B. został zapisauy do pułku kirasyerów jako kapral; w r. 1776 przeniesiony do pskowskiego pułku karabinierów, tam awansował na kometa (1778). Dowódzca dywizyi inflanckiej, gen. Patkul, poznał się na zdolnościach młodego oficera, wziął go do siebie na adjutanta, potem polecił hrabiemu Anhalt, który przeniósł go w r. 1786 do finlandzkiego korpusu jegrów. Należąc do składu Jekate-rynosławskiej armii, B. brał udział w oblężeniu Oczakowa w roku 1788, za co otrzymał order św. Włodzimierza kl. IV-ej i rangę sekund-majora. W r. 1789 uczestniczył w bitwie pod Kauszanami, w oblężeniu Akermanu i Bender. W roku 1790, razem z księciem Bernburg, został powołany do Finlan-dyi, gdzie się toczyła wojna ze Szwedami; pełnił tam obowiązki dyżurnego majora, a po bitwie pod Pardanoski (18 kwietnia) został premier-majorem. Po ukończeniu wojny szwedzkiej, B. przeniesiony został do petersburskiego pułku grenadyerów. W r. 1794, jako dowódzca batalionu, wkroczył w granice rzeczypospolitej polskiej, odznaczył się przy wzięciu Wilna i rozbił oddział Grabowskiego pod Grodnem, za co otrzymał order św. Jerzego 4 st. D. 7 marca 1798 r. został pułkownikiem i szefem 4-go pułku jegrów, dnia zaś 2 marca 1799 r. -generał-majorem. Pod koniec 18U5 r., na początku wojny z Francyą, B. na czele kolumny wojska wszedł do Prus i dotarł do Szląska; ale po bitwie pod Austerlitz, która wstrzymała czynności wojenne, wrócił do kraju. Następnie w roku 1806 dowodził częścią awangardy, przeznaczoną na obronę brzegów Wisły; później odznaczył się w bitwie pod Pułtuskiem d. 24 stycznia 1807 r., dowodząc aryergardą podczas odwrotu do Landsberga i Pruskiej Iławy (Preusisch-Eylau), dał możność armii Bennigsena zebrać się pod tern ostatniem miastem i utrzymać się tam na pozycyi. Następnie bronił samego miasta przed francuzami, lecz 26 stycznia został postrzelony w prawą rękę i musiał z wojska ustąpić. Za tę kampanię otrzymał, prócz kilku orderów, rangę generał-lejtnanta i tytuł szefa 6-ej dywizyi. Zaledwie uleczony, już w roku następnym brał czynny udział w wojnie szwedzkiej: jako dowódzca przodowego korpusu, działał od strony S. Michael i wyparł nieprzyjaciela na północ; na początku czerwca zajął Kuopio i 19 czerw, rozbił tutaj wojsko szwedzkie przy wylądowaniu; w końcu czerwca, z powodu choroby, musiał armię opuścić, ale na początku roku następnego znowu do niej przybył; 7 marca wystąpił z m. Va-sy, przeszedł w 3 dni po lodzie zatokę Botnicką (Kwarken) i zajął na brzegu szwedzkim miasto Umeo. Rezultatem tej śmiałej wyprawy był pokój ze Szwecyą i przyłączenie Nowej Finlandyi do Ros-syi. Za te zasługi B. został mianowany generałem piechoty, generał - gubernatorem Finlandyi i wodzem wojsk finlandzkich; przy zawarciu poko

ju otrzymał order Aleksandra Newskiego. Rządy Podczas rozejmn, B. brał udział w rokowaniach jego w Pinlandyi odznaczały się sprawiedliwością, kongresu prazkiego, a kiedy następnie kroki wo* a w sprawach wojskowych przestrzeganiem ścisłej jenne rozpoczęły się na nowo i Austrya przyłączyła karności. D. 20 stycznia 1810 r. B. został mianowany ministrem wojny. Wobec wynikły cli już nieporozumień z Francyą, działalność jego zwrócona była głównie ku ulepszeniu uzbrojenia i admini-stracyi wojskowej; za jego urzędowania była wydana t. z w. „Ustawa zarządu wielkiej armii czynnej“ (yupejK^eme ^juj ynpaBJieHm öojiliuoio jvfcn-CTByioin,eio apMieio), w której dokładnie określone są prawa i obowiązki wszystkich rang wojskowych.

się do przymierza przeciw Francyi, B. poddał się pod dowództwo ks. Schwarzenberga i na czele sto-tysięcznej armii russko-pruskiej wszedł w końcu lipca do Czech, zmierzając na Drezno. Po bitwie pod Dreznem B. colnął się przez Maxen i Dipold-swalde pod Kulm. Tutaj d. 18 sierpnia, objąwszy dowództwo nad walczącem wojskiem, w zastępstwie ciężko rannego hr. Ostermana-Tołstoja, pobił korpus Vendamme’a; d. 4, 5 i 6 października, pod Lipskiem, jako dowódca centrum, złożonego z korpusu gen. Wittgenstejna i pruskiego gen. Kleista, tudzież: russkich grenadyerów i gwardyi, głównie się przyczynił do zwycięztwa; zą to otrzymał tytuł hrabiego; oprócz tego, cesarz austryacki nadał mu krzyż komandorski Maryi Teresy, król pruski zaś order orła czarnego. Po przejściu wojsk sprzymierzonych przez Ren, B. zostawał czas jakiś w Altkirch, gdzie pracował nad reorganizacyą wojska swego. W r. 1814-m wkroczył w granice Francyi, stoczył bitwę pod Brienne-le-Château (za co otrzymał szpadę z dya-mentami i laurami), pod Arsis-sur-Aube i Fercham-penoise ; następnie brał udział w radzie wojennej pod Vitry, gdzie zapadło postanowienie iść na Paryż. W bitwie pod Paryżem, nie doczekawszy się Szląskiego wojska, atakował wzgórza pomiędzy Romainville i Nantes, zdobył Belle-ville i tern przyśpieszył kapitulacyę miasta. Za to otrzymał stopień feldmarszałka i od króla szwedzkiego order miecza 1-ej kl. Po zawarciu pokoju, towarzyszył cesarzowi Aleksandrowi do Londynu; po powrocie był wodzem 1-ej armii, konsystującej w Księztwie Warszawskiem. Przy rozpoczęciu kampanii w roku 1815, wystąpił z tą armią przez Wrocław ku Renowi i wkroczył znowu do Francyi. Gdy bitwa pod Waterloo i abdykacya Napoleona położyły kres dalszej wojnie, B. zajął główną kwaterę w Vertu, gdzie 30 sierpnia cesarz Aleksander zrobił wielki przegląd wobec sprzymierzonych monarchów; tu B. otrzymał tytuł księcia, następnie od króla francuskiego LudwikaXVI order Legii houorowej I-ej kl od ks. Regenta angielskiego order Łaźni I-ej kl.,. od króla Holandyi order Wilhelma I-ej kl. i od króla Saskiego order Henryka. Po przybyciu do Paryża, król francuski dał mu order ś-go Ludwika, a z Londynu przysłano mu szpadę, dyamentami zdobną. Po powrocie do kraju, główna kwatera jego armii była w Mohylewie nad Dniestrem. Nie długo jednak przeby wał tam B.; z powodu słabości zdrowia uzyskał sobie dłuższy urlop i wyjechał dowód; w drodze jednakże, w Justerburgu pod Królewcem, umarł. Pochowany w swoim majątku Bekliof. — W r. 1803, B. ożenił się z Heleną Smitten, z domu Bekliof; miał z niej jedy naka syna, Ernesta Ma-g nu s a, fligiel-adjutanta i pułkownika gwardyi. Cesarz Mikołaj kazał wystawić B-wi pomniki: w Pe-

W r. 1811 B. otrzymał order św. Włodzimierza 1 st.

HF*'

Oks-..

Fig. 286.

Barclay de Tolly Mikołaj.

•y

tersburgu i Dorpacie.

Earclaya prasa, zbudowana w 1822 przez londyńskiego mechanika Mathewsa B-a, lóżniła się od pospolicie wówczas używanych tern, że odbijano na niej, nie za pomocą pizyciągania diąga (bengla),

Na początku r. 1812 był B. wodzem 1-ej zachodniej armii. Wiedząc, że w walnej bitwie Napoleona zwyciężyć niepodobna, B. użył systemu ciągłego cofania się, nie dając zdobyć nad sobą stanowczej przewagi i nużąc nieprzyjaciela ciągłemi podjazdami i drobnemi utarczkami. Tak cofał się on od Dry-zy do Smoleńska, stoczył bitwę pod Witebskiem (13 i 14 lipca), pod Smoleńskiem połączył się z Ba-grationem i ustępował dalej ku Moskwie. Pod Care-wem-Zajmiszczem miał wydać francuzom walną bitwę, ale niezadowolenie wojska z ciągłego cofania się i głośne szemranie opinii publicznej, która mu nie ufała, jakonierodowitemu rossyaninowi, zmusiły rząd do odebrania z rąk jego komendy naczelnej. 17-go sierpnia przybył do obozu Kutuzow i B., bez szemrania i wahania, poddał się jego rozkazom. W bitwie pod Borodinem, B. komenderował prawem -skrzydłem i środkiem armii; za odznaczenie się otrzymał order Jerzego 2-ej kl. Na radzie wojennej we wsi Filach, przed oddaniem Moskwy, B. pierwszy dał głos za opuszczeniem stolicy i dalszym odwrotem. Zaraz po bitwie pod Borodinem, B. zachorował; w Tarutinie zaś choroba jego tak się wzmogła, że musiał znowu armię opuścić. Na początku r. 1813 (4 lutego) został w⁷odzem 3-ej armii, obiegł z nią Toruń, który mu się poddał d. 4 kwietnia. Tymczasem główna armia, po bitwie pod Lützen, cofnęła się na Budy szyn (Bautzen), dokąd kazano iść B-owi. Zaledwie się jednak połączył z russko-pruską armią, gdy przyszła wiadomość, że korpusy gen. Lauristona i marsz. Neya dążyły ku głównej armii Napoleona, w celu połączenia się z nią. B. wystąpił 7 maja, pobił Lauristona pod Königswört i wrócił pod Budyszyn, gdzie zaraz potem, 8 i 9 maja, sprawował dowództwo nad prawem skrzydłem armii głównej. Po śmierci Kutu-zowa, zostawał pod rozkazami młodszego od siebie generała hr. Wittgenstejna, ale już 11 maja, z woli cesarza i króla pruskiego, oraz na prośbę samego Wittgenstejna, przyjął od niego komendę naczelną.

W .1 Skrę.

St. Rew.

Po podbiciu Walii

■lecz prżez obracanie szrubą. Nadzwyczajną czystość druku okupywać jednak było trzeba nader powolną czynnością, co też prasie B., nie zapewniło rozpo-wszéchnienia.

Barcsay, nazwisko rodu węgierskiego z Siedmiogrodu, którego dwóch członków odznaczyło się, w polityce i literaturze. — 1) Acatius B., wysłany r. 1658 jako delegat do wielkiego wezyra Kiuprili, został przez niego zamianowany księciem Siedmiogrodu na miejsce Kemenógo, lecz, ulegając presyi współziomków, abdykował w r. 1600; róku następnego, gdy się pokusił o odebranie rządów, został przez przeciwników uwięziony i stracony. — 2) Abraham B. poeta i oficer węgierski, (* 1742— f 1806), Wstąpił do gwardyi przybocznej Maryi Teresy; zaprzyjaźniwszy się ściśle z towarzyszem broni, Besseiiyei’em (ob.) uległ jego wpływom i przeszedł na katolicyzm. Wspólnie z przyjacielem wprowadził do literatury język węgierski. Poezye jego mają przeważnie tło mitologiczne. B. odbył kilka kampanii za Józefa II i otrzymał stopień pułkownika.r-

Barć. Nazwę tę nosi drzewo, w lesie lub na polu rosnące, wskutek starości i rozlicznych chorób, w pewnej od ziemi wysokości wypróchniałe i tworzące w pniu puste miejsce, w którem pszczoły obrały sobie mieszkanie. Licznie rozrzucone po obszernych niegdyś lasach, takie drzewa dawały przytułek obficie rojącym się pszczołom dzikim, zanim człowiek odkrył ich kryjówkę i wynalazł sposoby korzystania z nagromadzonych przez nie zapasów wosku i miodu, tak na własny użytek, jako też na sprzedaż, gdyż produkt ten w czasach, w których cukier był jeszcze wyłącznie towarem kolonialnym, stanowił ważną rubrykę dochodu. Naturalne wydrążenie, czyli dziupla w drzewie, przedstawia wszakże nie małe trudności przy podbieraniu miodu, ztąd człowiek przemyśliwał nad sposobami urządzenia tego wydrążenia tak, aby, odpowiadając potrzebie pszczół, stało się zarazem dogodniejsze dla pozyskania tak chciwie poszukiwanego miodu i wosku. Tak powstała barć właściwa, zwana w języku bartniczym dzień i ą, albo drzewem dzianein, to jest z dziuplą wyrobioną i rozszerzoną stosownie do potrzeby, z otworem większym, dającym do niej łatwiejszy przystęp, a w czasie, gdy nie zachodziła potrzeba niepokojenia pszczół, zamykanym stosownie obrobionym kawałkiem bała, zwanym zat worem lub dłużni ą. Z postępem czasu, gdy się lasy przerzedziły, lub całkowicie zostały wycięte, pszczoły, nawykłe do obfitego pożywienia, jakiego im roślinność leśna dostarczała, nie mogły się utrzymać w takiej, jak dawniej, ilości i musiałyby zginąć, gdyby im człowiek nie przyszedł z pomocą, chociaż, powiedzmy prawdę, nie zawsze skuteczną i dobrze obmyślaną. Wypiłowano zatem część pnia, obejmującą dziuplę, z zamieszkałemi w niej pszczo-ami, i przewieziono ją w pobliże mieszkań ludzkich, gdzie pszczoły znajdowały pożywienie na kwiatach roślin, rosnących na polach, w ogrodach i sadach, oraz na łąkach. Taka barć przybrała nazwę pnia, kłody, czyli po prostu ula, i dała początek domowemu pszczelnictwu. Pierwiastkowe

Kn-'łlil<'r*'i'ys Twsicchn* Iluitr T VI.

zaś leśne barcie znikają stopniowo i w niedługim już czasie należeć będą do wspomnień niepowrot-nej przeszłości.

Bard, w ścisłem znaczeniu tego wyrazu jest to nazwa, nadawana przez ludy celtyckie pieśniarzom różnego uzdolnienia i stanowiska. Irlandczycy np. nazywali b-ami pieśniarzy ludowych bez żadnego wykształcenia, i prawa irlandzkie nie przyznawały im żadnych przywilejów. W starożytnej Galii, b-wie zajmowali — jak się zdaje — stanowisko podrzędne i znikli, nie zostawiwszy żadnych wyraźniejszych śladów swojej działalności, w początkach wieków średnich, gdy i język galów zamarł i wyszedł z użycia. Wybitne natómiast stanowisko zajmowali oni u brytów i Walijczyków; do nich też stosuje się pospolicie nazwa b-ów, jako pieśniarzy-poetów. Istotnie, średniowieczna literatura narodowa Walijczyków i brytów jest ich dziełem; w pieśniach swoich oddawali oni cześć zasłudze, opłakiwali klęski i zgon walecznych, podniecali męstwo wojowników, wychwalali panujących; znali nadto pieśni swoich poprzedników, dawne dzieje i tradycye narodowe. Ze względu na pochodzenie, uzdolnienie, a więcej jeszcze wykształcenie, polegające na znajomości kunsztu poetyckiego, dawnych tradycyj narodowych i pieśni, dzielili się b-owie hierarchicznie na różne stopnie; z wyjątkiem wszakże b-ów wędrownych (clerwr); wszyscy zażywali wielkiej powagi i mieli sobie prawem przyznane różne korzyści i przywileje. Największe znaczenie mieli b-owie domowi (teuluwr); każdy pan walijski trzymał b-da domowego, który na jego usługi poświęcał swój talent, przechowywał dzieje rodu, wychowywał i kształcił dzieci, bywał powiernikiem i doradcą. B-owie domowi książąt i królów walijskich odgrywali tę samą rolę i korzystali z przywilejów wyższych urzędników dworskich. Zresztą, w różnych państewkach walijskich i różnemi czasy, zarówno podział, jak i przywileje b-ów były nieco różne. W każdym razie, wpływ ich był bardzo wielki, nie tylko na życie domowe, ale i polityczne; niejednokrotnie odgrywali oni rolę rozjemców w sprawach i waśniach sąsiedzkich, godzili lub podżegali do walki poróżnionych książąt i zawsze występowali jako wrogowie anglo-sasów, a później anglików. Od w. XII-go b-owie, może dla nadania sobie większej powagi, zaczynają otaczać się tajemniczością i przemawiać w swoich poezyach tonem mistycznym oddawna już zgasłego druidyzmu (ob.); tworzyli poezye na tle teologii druidycznej i podawali je za utwory dawnych b-ów z w. V-go: Aneuriua, Taliesina, MyrdJina i innych; twierdzili nawet, że ostatni był twórcą ich hierar-chiczno-eechowej organizacyi. przez Anglię (1284), b-owie przetrwali jeszcze kilka wieków; urządzali nawet podawnemu popisy poetyckie w Aberffraw, Mathiavall i innych miejscach, aż do czasów królowej Elżbiety : pomimo to, istnienie ich zostało podkopane; w w. XVII byli już rzadkością, a w następnym znikli zupełnie. W drugiej połowie zeszłego wieku, badacze i miłośnicy rzeczy narodowych zaczęli zbierać i studyować utwory b-ów, potworzyły się nawet w tym celu stowarzyszenia, jak np. Gwyneddigion society (1770), Cam-

And. S.

And. S.

>.

N.

brian society (1818) i inne. Utwory b-ów opubli-kowane znaleźć można w Evansa „Specimen of the ancient welsh poetry“ (1764), Jonesa, William-sa i Owena „Myvyrian archaiology of Wales“ (1801 ■— 1803), Skenesa „Four ancient books of Wales“ (1869) i innych. Szczegółowo o b-ach walijskich pisał Th. Stephens w „The literaturę of the Kymry“ (Llandovery, 1849) i F. Walter w „Das alte Wales“ (Bonn, 1859).

Bard, wioska w Piemoncie, w dolinie Dory Bal-tei, w pobliżu m. Donnas, na drodze z Aosty do Ivrei; ponad nią, na zboczu góry M-t de F Aigle, •wznosi się na stromej skale twierdza, strzegąca wejścia z przełęczy ś-go Bernarda na nizinę Lom-bardzką; wspomina o niej historya już w XI wieku, była powielekroć oblegana, ostatni raz przez Napoleona, który ją zburzyć polecił, wszakże król Sardyń-ski, Karol Albert odbudował ją 1825 r.

Bardai, główne miasto krainy Tu albo Tibesti w Saharze środkowej ^20° 40' sz. pn. 17° 20' dł. wd. Gr.) na północno-wschodnim stoku góry Tarso— leży w okolicy dość urodzajnej i—jak świadczy dr. Nachtigal, który tędy do Sudanu przechodził w r. 1869—nieźle przez deszcze skrapianej; stąd mieszkańcy zajmują się z korzyścią ogrodnictwem i hodowlą palmy daktylowej, a także fig i granatów; chów zwierząt domowych, a zwłaszcza wielbłądów, owiec i kóz bardzo rozwinięty.— W B-aï ma rezy-dencyą sułtan Tibesti.

Bardanek, syn. Lepnika najeżonego (Echinosper-mum Lappula Lehm.), ob. ten wyraz.

Bardas, dostojnik grecki (f 866), brat cesarzowej Teodory, żony Teofila, który, umierając, zostawił małoletniego syna Michała III. Podczas regen-cyi owdowiałej siostry, B. począł torować sobie drogę do władzy najwyższej. Z jego rozkazu i za zezwoleniem Michała, kanclerz (logotetos) Teoktys-tos był zabity, gdy zaś Teodora złożyła władzę a chorowity cesarz okazał się zupełnie niezdolnym do sprawowania rządów, B. w roku 862-im został ogłoszony cezarem. Rządził mądrze i sprawiedliwie. Protegował naukę i sztukę, ulepszał sądownictwo, w pałacu Magnaurskim otworzył nową akademię, przy której zbudował osobny dom dla uczonych ri wyznaczył im stałe dochody za bezpłatne uczenie młodzieży. Atoli wkrótce B. znalazł niebezpiecznego dla siebie przeciwnika w osobie Bazylego, koniuszego, rodem słowianina, cieszącego się wielkiemi łaskami Michała. Cezar usiłował pozbawić go łask, co dało Bazylemu powód do wystąpienia przeciw niemu z ostrzeżeniem, jakoby miał zamiar zabicia cesarza Michała. Jakoż w obecności cesarza, zabity został ręką Bazylego. N-Bardas Fokas (f 989) i Bard. Skleros (f 990), dwaj wodzowie greccy za panowania cesarza Bazylego II; obaj dążyli do przywłaszczenia sobie korony, ale, szkodząc sobie nawzajem, nie zdołali dopiąć swojego celu. B. Skleros najpierw powstał i kazał ogłosić się cesarzem; wówczas wystąpił przeciw niemu B-s Fokas, i pobiwszy go, zmusił do ucieczki do Arabii; poczem sam ogłosił się cesarzem. Wtedy wrócił B. Skleros i wystąpił z wojskiem przeciw swemu przeciwnikowi, jednakże pobity, dostał się do niewoli. W r. 989 sam cesarz Bazyli wyruszył przeciw Fokasowi, którego spotkał w pobliżu Abydos. Tu padł, tknięty apopleksyą, (niektórzy przypuszczają, że był otruty). Wówczas B. Skleros, wypuszczony z niewoli, upokorzył się przed cesarzem i następnie otrzymał dość znaczne urzędy.

Bardeleben, stary ród niemiecki, osiedlony początkowo w Magdeburgu i znany już w XII st. Z biegiem czasu podzielił się na kilka gałęzi. Do wybitniejszych jego członków należą: 1) Karol Aleksander B. (1770 — 1813), niemiecki mąż stanu, w r. 1812, jako pruski komisarz cywilny, prowadził przez Prusy wojska Napoleona, idące na Rossyę. W r. 1813, razem z lir. Ludwikiem Dohna, był mianowany najpierw inspektorem, a potem dywizyjnym naczelnikiem „obrony ziemskiej“, którą sam organizował zgodnie z postanowieniem sejmu królewieckiego. W bitwie pod Kostrzyniem z francuzami odniósł śmiertelną ranę. Syn jego, 2) Kurt B. (* 1796 —f 1854), także mąż stanu, wstąpił do wojska pruskiego w r. 1813 i znajdował się w bitwach pod Dreznem, Culmem, Ligny, Belle Alliance i t. d. W r. 1840 brał udział w podaniu petycyi do króla Fryderyka Wilhelma IV-go o nadanie konstytucji. Na sejmie w r. 1847 był członkiem lewicy i występował przeciw polityce rządu, a zwłaszcza przeciw czynnościom Bodelschwinga. W r. 1848 uczestniczył w rozprawach sejmowych we Frankfurcie i w narodowem zgromadzeniu pruskiem.

Bardeleben, nazwisko dwóch lekarzy niemieckich ojca i syna. Ojciec, Henryk Adolf, profesor chirurgii i autor znanego podręcznika chirurgicznego ur. 1819 r. we Frankfurcie nad Odrą, studyo-wał w Berlinie, Heidelbergu, ponownie w Berlinie i Paryżu; promowany 1841 r. Już 1840, będąc asystentem u Naegelego, akuszera w Heidelbergu, zamierzał poświęcić się położnictwu. Później jednak,, zachęcony przez Bischoffa w Giessen, zajął się więcej czysto naukowemi studyami. Kolejno był prosektorem w Giessen, profesorem w Gryfii, lekarzem konsultantem generalnym armii (1868), wreszcie profesorem chirurgii w Berlinie. Oprócz dzieła „Lehrbuch der Chirurgie und Operationslehre“, które doczekało się 9-u wydań, drukował liczne rozprawy w archiwach fizyologicznych, anatomicznych, w gazecie chirurgicznej, w pamiętniku towarzystwa chirurgicznego i t. d. B. był też długoletnim prezesem Berlińskiego towarz. lekarskiego. Syn jego Karol B. profesor w Jenie, ur. 1849 w Giessein uczył się w Gryfii, Heidelbergu, Lipsku, w Berlinie, pod Arnoldem, Helmholz em, Hisem, Y ir-h o w em, S chwalb em, promowany 1871 r. w Berlinie. Od 1873 był prosektorem i profesorem nadzwyczajnym; jest autorem licznych prac anatomicznych (opracowywał też część anatomiczną w powyżej cytowanym podręczniku chirurgicznym swego ojca), między któremi zasługują na uwagę: „Beitraege zur Anatonie des Wirbelsäeule“ (1874).—„Die Ge-setzmaessigkeit des Knochenbaues und Seine allgemeine Bedeutung“.—„Anleitung zum Praepariren < der Muskeln“ i t. d.—„Ueber sogenannte Verbrecher

l'-n.

And. S.

s.

letzte Gnostiker“ (Lipsk, 1864).

Bardiglio (miner.). Włoska nazwa pewnej odmiany marmuru, dobywanego z okolic Seravezzy i Carrary, pięknej ciemno-błękitnej barwy, z białe-mi żyłkami. Piękne jego okazy płacą się po 1000— 1200 franków za metr sześcienny; pośledniejsze w szarą barwę w padające, z czarnemi często żył-

K. J.

Gehirne“.—„Ueber das Episternum des Menschen“ i w. in.

Bardengau. Tak się pierwotnie nazywała kraina w ziemi sasów, w późniejszem księstwie lune-burskiem, zajmująca wschodnią część, w kształcie trójkąta, dzisiejszej pruskiej prowincyi hanowerskiej. Cała ta kraina zamieszkaną była przez słowian z plemienia bodrytów, do którego na południu należeli drewanie i glinianie. Północna część, w której ludność słowiańska była rzadsza, a do której w ściślejszem znaczeniu stosuje się nazwa B., graniczyła z rzekami: Łabą i Ilmenau, oraz górami Gorde. Sascy bardowie (Barden), którzy zawładnęli tym krajem, byli wespół z nordalbingami głównymi uczestnikami walk niemieckich ze słowianami, nad dolną Łabą. Oni-to pomagali Budwinowi, synowi Gotszalka, przeciw Krukowi i razem z nim pobici byli nad Pluną 1071 r., potem znów wspierali Henryka Gotszalkowicza w boju na Smilowem polu z lutykami i bodrytami (1093 r.). W owych czasach granica między słowianami a niemcami szła przez Luneburg. Z końcem XIV w. część północna krainy B. zupełnie już zniemczoną została; południowa zaś, t. j. ziemia drewańska i gliniań-ska, najdłużej ze wszystkich słowian nadbałtyckich opierały się germanizacyi, a mianowicie aż do końca w. XVIII, gdy już zamarła tu zupełnie mowa słowiańska.— („Ottuv slovnik naućny“).

Bardera (Berderah, Bal-Tir) miasto w Afryce, w kraju Somalów, na lewym brzegu rzeki Jub (Wumbu) pod 2° 20' sz. pu. i 42° 25' dł. wd. Gr. 110 m. nad. p. m.—siedlisko fanatycznej sekty ma-hometańskiej, wrogiej dla obcych; ważny punkt dla handlu skórami i kością słoniową. Tu d. 2 paźd. 1865 zamordowani zostali z rozkazu miejscowego sułtana dwaj podróżnicy niemieccy: Baron Klaus v. der Decken i Linek, oraz pięciu przewodników.

Bardes albo Bardia (u Herodota Smerdys), młodszy syn Cyrusa, króla perskiego, brat Kamby-zesa, młodzieniec bardzo lubiony przez persów; otrzymał z woli ojca zarząd wschodniemi częściami monarchii perskiej : Baktryą, Chorasamią, Partyą i Karinanią. B. potrafił dokończyć pomyślnie rozpoczętego przez ojca podboju krain turańskich, co mu zjednało wielką miłość i poważanie u poddanych, a natomiast stało się przyczyną zazdrości i podejrzeń ze strony Kambyzesa, który potajemnie kazał go zabić z powodu jakiegoś spisku. Wiedziało o tein zaledwo kilku powierników królewskich, a w ich liczbie niejaki Prexaspes, którego Herodot uważa za zabójcę B-a. Wkrótce potem Kambyzes przed-sięwziął wyprawę do Egiptu, a ludność Persy i, niezadowolona z jego zbyt surowych rządów, postanowiła na tronie osadzić B-a, przypuszczając, że on żyje i tylko jest więziony w ukryciu przez brata. Z takiego nastroju umysłów skorzystał niejaki Gaumata, mag, med rodem, który brał udział w zabójstwie B-a. Wiedząc, że jest podobnym do niego, przybrał jego imię i zimą w r. 523 lub 522, na górze Arakadri, ogłosił się królem perskim. Gdy wieść o tein doszła do Egiptu, Kambyzes natychmiast ruszył z powrotem do Azyi. Cała Medya wówczas oświadczyła się jawnie za samozwańcem;

w prowincyach zachodnich uwijali się agenci, usiłując pociągnąć ludność obietnicą zwolnienia od. podatków na lat trzy. Wówczas Kambyzes ogłosił publicznie śmierć brata, ale wkrótce umarł z rany, zadanej sobie mieczem przez nieostrożność (522). W tym czasie Babilon oświadczył się za Gaumatą, co popchnęło do stanowczego działania siedmiu znakomitszych panów perskich, na których czele stał Daryusz, syn Hystaspa. Ten, przekonawszy się, że ów fałszywy B. jest oszustem, któremu już dawniej za jakieś przewinienie obcięto uszy, pojmał go w twierdzy Sikajauwati w Nisach, prowincyi me-dyjskiej, i spoinie z towarzyszami zamordował go (w końcu 522). Hutecker: „Uber den falschen Smerdis (Królewiec 1885), Prasek: „Kambyses a podani starovêké“ (Praga czeska, 1855).

Bardesanes, B a r-D e i s a n^rSyn Deisanu (rzeki w Syryi, nad której brzegami urodził się około r. 154), filozof i poeta, jeden z ostatnich mistrzów gnostycyzmu (ob.) szkoły filozoficzno-teologicznej, uprawiającej wiedzę wiary (yvwoiç), w odróżnieniu od samej wiary, w pierwszych wiekach chrze-ściaństwa. Nauczał w Edessie, wygłaszając swoje poglądy w formie hymnów—stąd nazywany hymno-logiem. Utwory te zaginęły; znamy je tylko z wyjątków, cytowanych przez przeciwników gnostycyzmu, głównie pisarzy kościelnych. Sw. Hieronim przyznaje B-owi dar wymowy i polot poetycki. Z ówczesnego stanowiska były to pierwsze próby filozofii chrześciaństwa, z dzisiejszego—jest to zbiór fan-tazyj na temat zagadn eń religijnych judaizmu i cliry-styanizmu, z domieszką wpływów mitologii perskiej i greckiej. To jeden, to drugi pierwiastek przeważał w różnych odłamach szkoły gnostyków, którzy w wykładzie filozoficznym alegoryj starego i nowego Testamentu mniej lub więcej oddalali się od orto-doksyi chrześciańskiej. B. należał do tych, którzy stali najbliżej nauki kościelnej. W przeciwieństwie do fatalizmu astrologów, uznawał on wolną wolę człowieka, narówni z aniołami. Człowiek nie jest złym z natury, ale staje się nim z własnej woli. W kosmogonii Ojciec życia tworzy świat, nie biblijnie, lecz zoomorficznie, z udziałem bóstwa żeńskiego. Duch ludzki mieszka w duszy, tak jak dusza mieszka w ciele. B. zmarł po r. 224. Wyznawców jego nauki spotykamy jeszcze w IV w., prawdopodobnie . dzięki temu, że była ona bardziej chrze-ściańską, niż innych gnostyków i mniej zawiłą. O B-ie pisał pierwszy August Halni: „Bardesanes gnosti-cus, Syrorum primus hymnologus“ (Lipsk, 1819). W nowszych czasach—A. Merx: „Bardesanes von Edessa“ (Halle, 1863) i Hilgenfeld: „Bardesanes, der

j. o.

kami, po 900 fr.

Bardijow, Ob. B a r d y j o w.

Bardili Krzysztof Godfryd, filozof niemiecki z końca z. w., którego system przedstawia je-

J. O-

A:.d. S.

T. M.

And. S.

dno z drobnych ogniw przejściowych od Kanta do Schellinga i Hegla. Ur. 1761 r. w Blaubeuren (Wir-temberg), w r. 1794 nauczyciel filozofii w gimn. sztudgardzkiem: w 1798 wydał bezimiennie listy o początku metafizyki, a w 1800 główne swoje dzieło „Grundriss der ersten Logik‘‘; f 1808. B. stoi na stanowisku opozycyjnem względem transcendentalnego idealizmu Kanta, nazywając własny swój system „racyonalnym realizmem“. Z tego tytułu mógłby być uważany za poprzednika Herbarta, ale duchem i sposobem filozofowania zbliża się raczej do Schellinga i Hegla, swoich następców, a w kilku punktach i naśladowców, którym jednak znacznie ustępuje talentem pisarskim i ścisłością dyalekty-ki. Wbrew idealistom, B. uznaje odrębność natury i ducha, ale łączy je, jak później Schelling, w Absolucie. Myśl, rozlana we wszechświecie, w człowieku dochodzi do świadomości (jak u Hegla); prawa, rządzące zjawiskami w przyrodzie, stoją się prawami assocyacyi psychologicznej w duszy ludzkiej; myślenie, wbrew Kantowi, może doprowadzić do poznania istoty rzeczy; logika (jak u Hegla) jest zarazem ontologią (nauką o początku rzeczy). System B. nie doczekał się specyalnego opracowania i zginął w powodzi pokantowskich systemaci-ków, ale być może, że pobudził niejednego z następców do bezpłodnych zresztą spekulaeyj.

Bardin J a n, malarz historyczny (* w Montpellier r. 1732—f r. 1809), uczeń mistrzów Langrenée i Pierre’a, w r. 1764 otrzymał wielką nagrodę za obraz, przedstawiający Tulliusza. W malowaniu ciał trzymał się zasad swego ojca. W Rzymie kształcił się na wzorach wielkich mistrzów i muiej był ma-nierzystą, niż inni współcześni. Słynny z akademickiego systemu; z obrazów jego najsławniejsze są: „św. Katarzyna śród doktorów“, obraz ten zjednał mu wstęp do Akademii: ,,św. Mikołaj“; „św. Bernard“; „Zachwycenie św. Teresy“; „Pokłon Mędrców“; „Andromacha płacząca nad trupem Hektora“. Pozostawił też mnóstwo rysunków. B. został członkiem Instytutu, a około r. 1788 dyrektorem szkoły sztuk pięknych w Orleanie; zyskał wielką sławę, był mistrzem Da vida i Regnault’a, w starości zaniewidział i zmarł w nędzy.

BarditllS (miejscow. Bar dli i), obronny okrzyk dawnych Germanów, który poczynał się przytłumionym szmerem i wzrastał do okropnego wrzasku, towarzyszyło mu zaś jęczenie (ululatus) kobiet: według Tacyta Germ. 3.

Bardo, ob. Płoch a.

Bardolino, miasto główne okręgu t. im., we włoskim departamencie Werony, na wschodniem wybrzeżu jeziora Garda, stacya parostatków na linii Riva - Peschiera, 1,711 m-ców. Między B., a leżą-cem na wschód Rivoli dwudniowa bitwa między austryakami i francuzami 14 i 15 stycz. 1797.

Bardon Michał Franciszek d’André, malarz i miedziorytnik z Aix w Provancyi (* 1700— t 1783). Był uczniem mistrza Vanloo, pracował dla wielu świątyń w Paryżu, a r. 1737 otrzymał miejsce w Akademii król. Został następnie dyrektorem Akademii w Marsylii, przebywał w Paryżu, gdzie cieszył się względami markiza de Masigny, któremu wszystkie naukowe prace swoje poświęcił. Napisał studyum o malarstwie i rzeźbie, życiorys

C. Vanloo, zasady rysunku, dzieje powszechne w stosunku do sztuk pięknych, które wyszły w r. 1769 w trzech tomach. Dzieło o ubiorach i obyczajach: ,,Costumes et usages“, pierwsze tego rodzaju. Jeden z jego obrazów przedstawia „Chrystusa na krzyżu i Magdalenę“. Podług wzoru B-a, Fes-sard wykonał wielki klęcznik Ludwika XV, a Bale* clion dwa obrazy: ,.1’Enfance“ i „la Naissance“.

Bardon czyli Bardów Ja ii, malarż berliński pastelowy, posiadający w swoim czasie wzię-tość. Wykształcony pod Le Sueurem, był istotnie zdolnym artystą, wiele jednakże z jego robót potraciło już świeżość farb pierwotną. Po r. 1775 przybył do Warszawy i pracował tu z powodzeniem. Z obrazów jego sztychowało wielu: Bause, D. Berger i inni. Znane są także nie które prace jego rytowuicze.

Bardonnechia franc. Bardonnêche, ostatnia stacya włoska przed tunelem M-t Cenis w Piemoncie, departamencie Turyńskim, okręgu Susy, 1312 m. nad p. m. Po stronie francuzkiej tunel kończy się przy stacyi Modana.

Bardoux Agenor, pisarz i mąż stanu francuski, (* 15 stycznia 1829), odbył studya prawne; wpisany 1856 r. do liczby obrońców w Clermont-Ferrand, wybitnym zostaje prawnikiem. Zaznaczył w tym czasie swoje przekonania republikańskie i niechęć do Napoleona III, jako współpracownik czasopisma liberalnego „Indépendant du Centre“. Po ogłoszeniu Rzpltej (4 wrześ. 1870) obrany w Clermont; na wyborach ludowych 1871 r. otrzymuje maudat do Zgromadzenia Narodowego od departamentu Puy de Dôme; zasiada na lewicy republikańskiej, głosuje za preliminaryami pokoju z Niemcami i wogóle odznacza się umiarkowaną tendencyą, idąc w ślady patryotycznej polityki Thiers’a. W marcu 1875 r. wstąpił do gabinetu Buffet’a (ob.) w charakterze sekretarza stanu w wydziale sprawiedliwości; już w listopadzie t. r. podał się do dymisyi, nie mogąc się pogodzić z premierem, wyznawcą dążeń rojalistycznych; obrany prezesem t. zw. lewego centrum w Zgromadzeniu. Obrany 1876 r. do Izby deputowanych, należał do liczby 363 posłów, którzy podjęli walkę z ininisteryum ks. de Broglie (ob.), gotującem nowy zamach stanu. Po rozwiązaniu izb (1877) B. ponownie obrany do izby posłów, w grudniu t. r. obejmuje tekę ministra oświecenia i wyznań w gabinecie Dufaure’a, którą piastował do 1879 r. Domagał się zaprowadzenia głosowania z listy; głosował przeciw dekretom Pawła Bert’a ( ob. ) o rugowaniu wyznaniowego kierunku ze szkolnictwa (1880). W grudniu 1882 r. obrany przez senat dożywotnim senatorem, często zabiera tutaj głos w sprawach wychowania publicznego; odznaczył się szczególnie w marcu 1892 r. jako sprawozdawca komisyi senatu w sprawie reorganizacyi wszechnic francuskich, przychylną wydając opinię dla wniosku rządowego Bourgeois’a (ob.), ministra oświecenia w gabinecie Loubet’a. B. jest autorem licznych, wykwintnych raczej, niż gruntowych, prac historycznych: „Les légistes, leur influence sur la société française“, „Le comte de Montlosier et le gallicani-

ferne“, „La bourgeoisie française⁸, „M-ine de Custine“; jest dobrym znawcą dziejów wewnętrznych XVIII w. we Francyi.

z najstarszych wolnych miast królewskich w korni--tacie Szaryskim (Sàros) w Węgrzech, stolica okręgu t. im. nad rzeką Topią (systemat Cisy), 278 m. nad p. m., 4.884 mieszkańców (niemców i Słowaków). Posiada kościół ewangielicki i katolicki, kilka elementarnych szkół wyznaniowych, synagogę, kasę oszczędności, klasztor franciszkanów z niższem gimnazyum, stacyę telegraficzną i pocztową, fabryki naczyń glinianych, tartaki, młyny i t. p. Założenie B-a przypada na w. XII; było tu pierwotnie

z czasem

mu-

i zaliczone do rzędu wolnych miast królew

no-*

na

tylko probostwo cystersów, około którego utworzyła się osada, spalona później przez tatarów. Za króla Karola Roberta poczęło się miasto podnosić, a za panowania Ludwika II było otoczone rem

skich (1376); później cesarz Zygmunt darzy je . we mi przywilejami. Mieszczanie B-a wiedli ożywiony handel z Polską. Największy rozwój przypada w. XVI, gdy reformacyę począł tu szerzyć L. Stöckel w r. 1539 i założył starannie prowadzoną szkołę ewang. i drukarnię. Reakcya katolicka zadała atoli B-owi cios straszny, którego ślady pozostały⁵

N.

Bardowik albo Bardewik, niegdyś duże miasto, dziś niewielka mieścina wLuneburgu, w pruskiej prowincyi Hanowerze, nad rzeką Ilmenau położone, liczące 1,900 m-ców, trudniących się handlem nasion ogrodowizny. Starożytny kościół gotycki głosi o dawnej sławie miasta, z którem najpierw spotykamy się w kronikach pod r. 785, kiedy bawił tu Karol Wielki podczas wyprawy przeciw Sakso-nom. W r. 805 kapitularz tegoż cesarza wymienia B. obok innych miast, jako miejsce wymiany towarów i handlu pomiędzy kupcami frankońskimi i słowiańskimi. Około tegoż czasu założono w B-u biskupstwo. Kwitnące miasto zniszczone było w r. 1189 przez Henryka Lwa bawarskiego; atoli później zdołało powstać z gruzów i odzyskać znaczenie pod względem handlowym. Należało do głównych miast Hanzy, gdyż stało na czele jednego z 4-ch cyrkułów. Pierwotna ludność B-u była pochodzenia ’ słowiańskiego.

flSSlilfck

Mflifcl

And. S.

Bardsey, wysepka przy brzegu zachodnim księstwa Walii (na wyspie Wielkiej Brytanii), wprost przylądka Braich-y-pool, kończącego półwysep Caer-narvon, z którym łączyła się niegdyś., podobnie jak wyspy Scilly łączyły się z półwyspem Korn-walii. Posiada ruiny dawnego opactwa, latarnię morską, dobry port i kilkudziesięciu mieszkańców, zajmujących się rybołówstwem. Za czasów dawnych uważaną była jako święte miejsce druidyzmu.

UJ

Ram- ;

And. S.

Bąrdstown stolica hrabstwa Nelson w stanie Kentucky, w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn., na południo-wschód od Louisville, uniwersytet katolicki 2,000 m-ców.

B| i

»Sbb

Fig 287. Ratusz w Bardyjowie.

Bardwan 1) obwód (dywizya), w Indostanie, w prowincyi Dolnobengalskiej, na zachód od delty Gangesu 35,883 km. □ 7,393,954 m-ców (206 na 1 km. □), w tej liczbie około miliona mahometan. Dzieli się na sześć okręgów, z tych 2) okrąg B. ma 6982 km. □ i 1,391,823 m-ców. Jest to kraj płaski przeważnie i bardzo urodzajny. Gęste dotychczas. O jego dawnej wielkości świadczą je-lasy pokrywają znaczną przestrzeń, ziemia rodzi szcze resztki murów miejskich z bramami i baszta-w nadzwyczajnej obfitości ryż, rośliny strączkowe, mi, kościół ś. Juliana, kilka starych budowli, a mię-sezam, trzcinę cukrową, banany, betel, indygo, dzy niemi ratusz z XVI wieku, mieszczący w sobie bawełnę, drzewa morwowe, i t. p. Rękodzielnictwo obecnie bogate archiwum, pełne pamiątek staro-w stanie kwitnącym dostarcza tkanin jedwabnych, żytnych. K— O 3 kil. na północ od m. B-a, wt do-wyrobów mosiężnych, plecionek i naszywek złotych linie, utworzonej przez dwie odnogi Kamiennej Hory, i srebrnych i t. d. Na zachodniej stronie okręgu i przeciętej strumieniem, wpadającym do Toply, le-znaczne pokłady węgla kamiennego. 3) B. miasto źy zakład zdrojowo kąpielowy (węg. Bartfa Fiired), główne obwodu i okręgu t. im., nad rz. Gogang, W r. 1 795 założony, dawniej licznie przez polaków łączącą się z deltą Gangesu, i przy drodze żela- odwiedzany, i wielkiemi względami k-cia A. Czar-znej Kalkutta-Patna, siedlisko najwyższych władz toryskiego generała ziem podolskich, własną willę dywizyi Bardwańskiej, ważne ognisko handlowe tu mającego, przez długi czas zaszczycany. Tu-33,080 m-ców, w ²/₃ bramińskiego, a w ¹/₃ maho- tejszy zakład ma 7-m zdrojów szczawy alkaliczno-metańskiego wyznania.    ^nd> s> j żelazistej, podobnej smakiem do wody Pyrmonc-

Bardyaei, niewolnicy Illiryjscy, osławieni ze I kiej i w skutkach wcale jej nieustępującej. Zdroje swej okrutnej dzikości, których używał Maryusz do ! te wytryskają z piaskowca karpackiego. Wskaza-wykony wania swych krwawych rozkazów. Sertoryusz, j ne są w niedokrewności i we wszelkich cierpie-kiedy ich rozpasanie przeszło wszelkie granice, kazał | niach, w następstwie niedokrewności powstających, ich w liczbie 4 tysięcy wytępić (Plutarch, w żywocie j Dostatek pomieszczeń dla gości, w licznych domack Maryusza 43).    *    j i willach, będących własnością węgierskiej arysto-

BardyjÓW (niem. Bartfeld, węg. Bartfa), jedno kracyi. Urządzenia balneotechniczne nieco zaniedbane. Zakład wodoleczniczy (hydropatyczny) i serwatkowy. Klimat górski, nieco ostry. Sezon od 15 maja do 15 września. Pobyt nie drogi.—Porównaj:

berczyka. Następnie dał tłómaczenie „Farsalii“ Lukana (1691), dołączając przekład jej „suplementów“, napisanych przez Petroniusza Arbitra i Tomasza Maja, anglika. Potem ogłosił przekład głośnego dzieła Boecyusza: „Pociecha Filozofiej“ (1694). W dwa lata potem podał do druku ulubione w XVII wieku w całej Europie tragedye t. z. Seneki p. n. „Smutne starożytności Teatr um“ (Toruń, 1696). Miał też jeszcze przekład poezyj Klaudyana, lecz ten nie ujrzał świata. Drugą kategoryę prac B-go stanowią wierszowane łacińskie przeróbki cudzych utworów czysto dydaktycznych, mianowicie streszczenie Sumy teologicznej św. Tomasza z Akwinu: „Breve compendium Suinmae Angelicae“ etc. (Warszawa, 1705; jest i druga niby edycya z odmienną dedykacyą), oraz krótkie przedstawienie rządów papieży od św. Piotra do Klemensa XI, przyczem w dodatku pomieścił historyę zewnętrzną soboru trydenckiego i rozprawkę o początku muzyki: „Ordo ac series summorum pontificum romanorum ... pa-triam cujusque tempus regnandi describens, cum adjunctis consiliis, generalibus, schismatibus, pro-phetiis ac praecipuis cujuslibet gestis“ etc. (Kraków, 1707). Obszerniej o B-im pisali: J. M. Ossoliński: „Wiadomości historyczno-krytyczne“ t. I, str. 193— *206; ks. Sadok Barącz: „Rys dziejów zakonu kaznodziejskiego w Polsce“ t. II, str. 81-86; zob. też „Bibliografię polską“ K. Estreichera, t. XII,

P. Chm.

J. Lepkowski: „Bardyjów“, Teka Wileńska 1858.

Hauer C. : Ueber die miueralquellen von Bartfeld in Sarosser-Comitat Ungarns,“ Wien 1875. Dr. M. Zieleniewski: „Słownik bibliograficzno-balneologiczny,“

I)r. A. P.

Pam. Tow. Lek. War. 1887, z. III str. 461.

N.

Bardylis, wódz ilirski w IV w. przed Chr., z prostego węglarza został najpierw hersztem bandy, a potem za odwagę okrzyknięty był wodzem ilirów i umiał zyskać szacunek powszechny sprawiedliwością. Ciągłemi napadami niepokoił wciąż króla macedońskiego Amyntę Ii-go, a w roku 359 przed Chr. zwyciężył syna jego, Perdykasa Iii-go, poczem zagarnął północno-zachodnią część Macedonii. W rok potem, pobity przez młodego króla Filipa II go, padł w bitwie, a syn jego Kleitos zmuszony był zrzec się zdobyczy ojca, aż po jezioro Lichnidzkie. Dzieje podają wiadomość o drugim jeszcze B-ie, wodzu z czasów króla Epiru Pyrrosa; był to prawdopodobnie potomek poprzedniego.

Bardziński Jan Alan, (* 1657—f 1708), tłómacz utworów poetycznych i filozoficznych, a także wierszopis łaciński, należał do najruchliwszych pisa-rzów naszych w drugiej połowie XVII-go stulecia.

Synem był pisarza ziemi łęczyckiej, Jana Wincentego, i Anny z Milewskich, stolnikównej łęczyckiej.

str. 371—372.

w Paryżu i muzea niemieckie, pod wpływem tamtejszych arcydzieł, rozpoczęła studya malarskie w Monachium, pod kierunkiem znakomitego mistrza Fryderyka Augusta Kaulbacha. Powróciwszy z za granicy do kraju, stale odtąd zamieszkała w Warszawie, gdzie korzystała z lekcyj utalentowanych artystów: Kazimierza Alcliimowicza i Leona Wyczółkowskiego. Następnie powtórnie udała się za granicę, a mianowicie do Monachium, gdzie już samodzielnie oddawała się kopiowaniu starych mistrzów Pinakoteki i portretów Lenbacha. W czasie pobytu w Rzymie, gdzie zwykła spędzać zimowe miesiące,

Nauki pobierał w Krakowie, jako alumn zakonu dominikanów do r. 1681, kiedy odbył w marcu Bardziński Ignacy Nepomucen (* 31 lipca dysputę o wybranych i potępionych („Profunda in- 1750—f 15 grudnia 1813) z Bardzinina, biskup sa-scrutabilium ... circa electos et reprobos decreto- taleński, sufragan gnieźnieński, proboszcz łęczycki, rum arcana ... elucidata“). Przez czas krótki był Syn Józefa Bardzińskiego, podczaszego łęczyckiego, tu lektorem teologii. Przeniesiony do Warszawy, herbu Abdank, i Maryi Morzyckiej, herbu Mora. Wyuczył u dominikanów filozofii przez lat pięć; w 1689 święcony na księdza 20 lipca 1776, w rok potem i 1690 był profesorem w Lublinie, 1694 r. przeo- przybrany został przez Szaniawskiego na koadjutora rem w Łęczycy, od 1697 do 1700 r. znowu bawił kanclerza gnieźnieńskiego, z prawem następstwa, w Warszawie i, lubo nieco szeplenił, poczytywany W trzy lata później, po śmierci Szaniawskiego, został był za znakomitego kaznodzieję. W 1705 r. obrany rzeczywistym prałatem kanclerzem. W r. 1783, po przeorem warszawskim, w nagrodę zasług swoich śmierci prymasa Ostrowskiego, obrany był admini-otrzymał tytuł doktora teologii; zmarł wskutek mo- stratorem archidy.ecezyi, którą zarządzał do r. 1785. rowego powietrza. Nie bardzo lubił, jak powiada Ułożył dokładny inwentarz dóbr arcybiskupich, porząd-Dawid Braun, który go znał osobiście, przebywać kował sprawy graniczne, na prośbę prymasa Po-na jednem miejscu, i na dyszlu prawie pędząc ży- niatowskiego wizytował w 1791 dekanaty w archidya-cie, tak wszystkich stron kraju był świadomy, iż konacie łęczyckim. Po śmierci Stefana Łubieńskie-się zdawał żywą topografią Polski. Obdarzony nie- go, mianowany biskupem sataleńskim, 13 lipca małym talentem rymotwórczym, starał się okazać, r. 1809 instalowany był na sufraganię gnieźnieńską, iż język polski może sprostać pod względem mocy (Korytkowski: Prałaci i kanonicy katedry metr. gnieź-i wdzięku starożytnym, nie potrzebując się zapoży- nieńskiej. Gniezno, 1883, t. I str. 31). czać od łaciny i francuszczyzny, co za jego czasów Bardzka Marya (* na Ukrainie), już jako za-zanieczyszczały mowę ojczystą. Sam atoli nie unik- [ mężna, w podróżach za granicą, zwiedzając galerye nął niepotrzebnych i niesmacznych w przekładzie poezyi starożytnej wyrazów (kochanki Jowiszar= metresy, bogini=damy). W wyborze dzieł do przekładu poszedł zâ smakiem swojej epoki, lubującej się w kwiecistości i napuszoności, a we frazeologii nie uniknął również wad owoczesnych, mianowicie zawiłych i naciąganych zwrotów. Erudycya jego nie wielka, a krytycyzm prawie żaden. Pierwszym jego przekładem była „Tragedya o Pedogrze“

(1680), napisana przez świetnego satyryka greckiego Lucyana: B. tłómaczył ją z przekładu łacińskiego, dokonanego przez Erazma Smida Witem-

malowała kopie Tycyana, Andrea del Sarto, Giorgio- : stole. Otoczony oficerami, Cromwell wypowiedział ne, Van-Dycka i innych, głównie w Galeryach Bor- i długą, przeplataną tekstami biblijnemi, mowę. Uspra-ghese i Doria. Studya z natury robiła pod kierun- * wiedliwiał swój czyn, a raczej zamach stanu, wolą kiem znakomitego malarza Ulpiano Clieca, stypendysty akademii hiszpańskiej, a następnie u José-Garnelo-Alda. W czasie pobytu swego w Hiszpanii, kopiowała w ga-łeryi del Prado Murilla i Velas-queza. Prace sa modzielne utalentowanej artystki, wystawiane w Towarzystwie Sztuk Pięknych i w Salonie Kry w ul t a, dają niezaprzeczone świadectwo o

Igi

§§

i)

<i

prawdziwem przejęciu się szkołą dawnych mistrzów. Są to po większej części studya

T. M.

T. K.

âgi

Ma**#.

WL-

m

Fig. 286. Bardzka Marya.

z natury i portrety.

Barea Soramus, konsul rzymski w I w. po Chr., za panowania Nerona miał sobie powierzone rządy nad Azyą Mniejszą i odznaczył się na tern stanowisku, jako człowiek ludzki i rozsądny. Oskarżony przed cesarzem przez patrycyusza Ostoriusa Sabinusa o stosunki przyjaźne z Rubelionem Plau-tem i o szukanie popularności u podwładnych, był skazany na śmierć. Z nim również skazaną była i córka jego, Servilia, za przekupywanie magów, (r. 66 po Chr.). Tacitus: „Aunales“ (XVI, 23—33).N-Barebona parlamentem przezwali szyderczo regaliści, czyli stronnicy króla Karola II Stuarta, nielegalne zgromadzenie, utworzone w r. 1653 przez Cromwella (ob.). Rozpędziwszy siłą zbrojną przeczyszczony Długi Parlament, ten wódz nie zwołał sejmików dla obrania nowych posłów, lecz, za zgodą 13-tu wyższych oficerów, sam wyznaczył 133 osoby ze wszystkich hrabstw Anglii, 6 z Irlandyi i 5 ze Szkocyi. Do każdej wysłał wezwanie treści następującej: „Ponieważ po rozwiązaniu ostatniego parlamentu wynikła potrzeba zapewnienia pokoju, bezpieczeństwa i dobrego rządu dla obecnej Rzeczypospolitej, więc w tym celu zostały przeze mnie, za wiedzą mojej rady oficerskiej, zamianowane różne osoby, znane z bojaźni Bożej, wierności i uczciwości, aby powierzyć ich pieczy wielkie brzemię spraw tak ważnych. Ja, Oliver Cromwell, wódz generalny i komendant naczelny wszystkich wojsk... niniejszem wzywam i powołuję Pana NN, który jesteś jedną z osób zamianowanych, abyś stawił się osobiście w sali Rady... w Whitehall... na dzień 4-ty lipca nadchodzący... Masz Pan z mocy niniejszego powołania i nominacyi służyć jako poseł z hrabstwa N. Od tego nie wolno Panu będzie wyłamywać się. Dan za moim podpisem i pieczęcią d. 6 czerwca 1653 r.“. Stawili się wszyscy w dniu oznaczonym. Znaleźli przygotowane dla siebie krzesła przy długim

Bożą; wyliczał zwycięstwa, odniesione podczas wojny domowej, jako dowód błogosławieństwa Bożego;, wmawiał słuchaczom, że Bóg ich powołuje do objęcia władzy najwyższej nad . ludem, byleby tylko zrozumieli posłannictwo swoje. Nazajutrz zgromadzenie to zasiadło w iźbie Ginin i nazwało się parlamentem—niewłaściwie, gdyż było chyba zgromadzeniem notablów, czyli mężów zaufania, złożonem wprawdzie z ludzi różnych stanów i powołań, ale jednego stronnictwa, independentów. Dla tego też regaliści przezwali je imieniem najbardziej ośmieszonego członka „Bogochwalcy“ B-a,(ob.) republikanie zaś nadawali mu nazwę Małego, lub Krótkiego Parlamentu. Zaczynając każde posiedzenie modłami, brał się ten parlament pilnie do opracowania pożądanych reform w sądownictwie, urządzeniu duchowieństwa i w prawodawstwie. Zamierzał ułożyć jedyną ogólną księgę praw w języku angielskim. Ale nie posiadał ludzi fachowych, a w ciągu rozpraw wynikły zacięte spory pomiędzy właścicielami dóbr ziemskich, pozbawionymi władzy kollatorskiej nad probostwami, prawnikami i sekciarzaini. Cromwell, zapobiegając wzrastającemu roznamiętnieniu, dał poznać, że parlament powinien się rozwiązać. Więc marszałek z większością posłów przyszedł dobrowolnie do Whitehall, żeby złożyć w jego ręce akt rezygnacyi. Nie obyło się jednak bez muszkieterów: wprowadził ich do izby pułkownik, gdy mniejszość nie usłuchała wezwania do rozejścia się d. 12 grud. 1653 r. — Carlyle: „Letters and Speeches of. Ol. Cromwell“ t. III, oraz dzieła, o Kromwelu i Rzeczypospolitej angielskiej z lat 1649—1660.

Bàrebone, handlarz skór, w r. 1641 dał się poznać ze śmiesznej strony mową, wygłoszoną na zgromadzeniu sekty Brown’a przeciwko przyjętej w kościele anglikańskim „Księdze Modłów“ (Common-Prayer-Book). Dowodził, że podług tej księgi niepodobna wielbić Boga należycie, ale nic lepszego nie ułożył. Przezwano go ironicznie Bogochwalcą (Praise-God). Jednakże w r. 1653 znalazł się on w liczbie 7-u posłów od londyńskiego City do t. zw. Małego Parlamentu, zwołanego przez Cromwell’a; przyczynił się tylko do ośmieszenia tego sejmu.

Barèges (les Bains), osada kąpielowa w południowej Prancyi, w departamencie Wyższych Pirenejów na lewym brzegu górskiego potoku Gave de Bastan w dziko-romantycznej dolinie, 1232 m. nad p. m., otoczonej szczytami, wiecznym śniegiem po-krytemi. Na południe, w niedalekiej odległości, wznosi się majestatyczny szczyt Pic d’Ayré, 2421 metrów wysoki. Roślinność bujna i wspaniała, podnóża gór okrywają piękne bukowe lasy. Wytryska tu dziewięć zdrojów siarczanych o wysokiej ciepłocie od 25° do 37° R., które, prócz niewielkiej ilości stałych składników, (co zbliża je w tym względzie do obojętnych wód ciepliczych), zawierają natomiast ogromne ilości istoty organicznej, Baré-gine nazwanej. Smak i zapach tej wody mineralnej nader przykry: piją zwykle tylko rozcieńczoną inną wodą, albo też mlekiem, lub serwatką. Bal-

1246.

ma-

N.

And. S.

>.

dnio-Szpicberskiego.

geotechniczne urządzenia bardzo dobre; prócz wanien, natrysków, wziewalni, kąpieli siarczano-muło-wych, są tu ogromne zbiorniki dla wspólnych i dłu-gotrwających kąpieli, które przedewszystkiem w Ba-• règes są stosowane. Wskazane są wody tutejsze w gośćcu, w odrętwiałych zołzach, przymiocie, przewlekłych otruciach metalami, w porażeniach urazowych i gośćcowych, w zastarzałych wrzodach, a nadewszystko zyskały sławę tern, iż bardzo sprzyjają zabliźnieniu się ran i wydaleniu tkwiących w ciele resztek z naboju i odszczepów kostnych. To też urządzono tu obszerny szpital dla wojskowych (900 miejsc) i oddzielne, wyłącznie dla nich, ^zbiorniki do wspólnych kąpieli. Klimat ostry i bar-■dzo zmienny: nawet latem często przytrafiają się nagłe i znaczne spadki ciepłoty; na początku października nastają już dotkliwe chłody, a nawet mrozy i śniegi, tak, iż i stali mieszkańcy tutejsi, z obawy przed zdarzającemi się dość często podczas zimy lawinami śnieżnemi, przenoszą się do cieplejszych i niżej położonych dolin; Barèges pozostaje zimą pod opieką kilku Stróży i odwiedzany bywa tylko przez niedźwiedzie i wilki pirenejskie: Sezon trwa od czerwca, najdłużej do połowy września, koszta pobytu od 200 do 300 fr. miesięcznie. Frekwencya do 2500 osób. Stacya drogi żelaznej o 19 kilom, w Pierrefitte na linii Lourdes-Pierrefit-

te, zkąd dyliżansem za 5 franków przez Luz dojeżdża się do Barèges. Porównaj: Armieux: „Etudes médicales sur Barèges“, 2 édition. Paris 1880. Filhol, E. „Über die Zusammensetzung des Wassers der Quellen Barzun bei Barèges“ im Bullet, de l’Academie 1881, 2 Serie. X. 42, 18. october S.

X)r A. P.

Bareilly: 1) B. znaczne miasto i zarazem stolica okręgu, oraz siedlisko władz administracyjnych w Północno-Zachodnich prowincyach, w dywizyi Ro-hilkhand w Indostanie, 211 m. nad p. m., 113,417 m-ców, w tej liczbie 62,889 hindusów, 48,149 hometan, 2,150 chrześcian), leży nad rz. Ramgangą i posiada stacyę kolei (Oudh and Rohil-Khand Railway), gmachy dla biur rządowych, kościół, szpital dla obłąkanych, koszary, w których kon-systuje pułk wojska europejskiego i milicya krajowa; znaczny handel zbożem, cukrem i bawełną. 2) B. okrąg w Indostanie, w prowincyach Północno-Zachodnich, w dywizyi Rohilkhand, 4178 kil. □ przestrzeni i liczący 1,030,936 m-ców (w tej liczbie 790,309 hindusów, 237,996 mahometan i 2393 chrześcian). Leży u podnóża Himalajów, jednakże na całej przestrzeni jest równiną, przez którą przepływają liczne rzeki z Ramgangą na czele. Grunt jest bardzo urodzajny: zbiory zboża podwójne w ciągu roku. Handel (zbożem i bawełną) jest przeważnie wewnętrzny i obejmuje tylko najbliższe okolice.

Barek, wieś w gub. Podolskiej, powiecie mohy-lewskim, na prawym brzegu rzeczki Ladawy (lewy dopływ Dniestru), na południe od Baru. Była pierwotnie miasteczkiem i nazywała się Dąbrową; Stanisław Żółkiewski chciał z niej uczynić warownię przecim Tatarom. Za Jana Kazimierza zniszczona doszczętnie—odbudowała się iia nowo i otrzymała nazwę dzisiejszą.

Baren&Z Wilhelm (f 1597), żeglarz holenderski, znany z podróży naukowych po oceanie Północnym; pierwszą swą wyprawę morską przedsięwziął w r. 1594, mianowany dowódzcą jednego z trzech okrętów, wysłanych przez rząd holenderski, w celu odkrycia drogi wodnej do Chin i Japonii, wzdłuż północnego wybrzeża Europy i Azyi. B. dotarł wówczas do wyspy Nowej Ziemi, przepłynął wzdłuż zachodniego jej brzegu poza przylądek Lodowaty i doszedłszy do 78° szer. północ., zmuszony był, wobec olbrzymich lodowców, tamujących dalszą drogę, wrócić do Hollandyi. Na podstawie tej podróży B-owi wogóle przypisują odkrycie Nowej Ziemi, aczkolwiek, zdaje się, że już dawniej wyspa ta znaną była Rossy i. Po niefortunnej drugiej wyprawie, podjętej w r. 1595 i złożonej z siedmiu okrętów, pod dowództwem Cornelisa Naye, któremu B. był dodany w charakterze pomocnika, jako główny sternik, miasto Amsterdam zorganizowało nową wyprawę, którą wprawdzie dowodził Gornelis Rijp i Henryk Heemskerk, atoli B. znowu, jako główny sternik, był właściwym jej wodzem. Wyprawa ta odkryła wyspę Niedźwiedzią i Szpitzberg; B., odłączywszy się od swych towarzyszy, popłynął do Nowej Ziemi i dotarł do północno-wschodnich jej krańców. Nie mogąc, skutkiem lodowców, płynąć dalej, zatrzyma! się na tej wyspie, gdzie z 17 towarzyszami przezimował wśród niezmiernie ciężkich warunków, a na wiosnę 1597 r., nie zdoławszy uwolnić okrętu z więzów lodowych, popłynął łodziami na południe, do uścia Peczory; atoli w drodze zakończył życie i razem z czterema towarzyszami, zmarłymi jednocześnie, pochowany był na południowym brzegu Nowej Ziemi. Reszta żeglarzy dostała się na półwysep Kolski, gdzie oczekiwał na nich okręt holenderski. B. był nie-tylko doświadczonym żeglarzem, ale i człowiekiem bardzo wykształconym; podczas swych podróży zapisywał starannie wszystkie swe spostrzeżenia i ułożył mapy ziem nowoodkrytych. Po jego śmierci wyprawy holenderskie na ocean Lodowaty ustały; w r. 1871 kapitan norweski, Elling Karlsen, znalazł na Nowej ziemi dom, w którym B. mieszkał, jego notatki podróżne i rozmaite narzędzia. Dla uczczenia pamięci głośnego żeglarza, nazwano część oceanu Północnego, między archipelagiem Szpicberg i Nową Ziemią morzem Barendza, a jedną z wysp Szpicbergu—ziemią Barendza.

Barendza morze (Barentz, — Barendz’s See), część Oceanu Lodowatego Północnego, między Nową Ziemią, Szpicbergiem, pólwyspem Skandynawskim i ziemią Franciszka Józefa. Należy do mórz bardzo płytkich, gdyż największa głębokość nie dochodzi do 400 m., w północnej części przez większą część roku pokryte górami lodowemi, które tamują żeglugę—południowa, dzięki wpływowi prądu zatokowego, wolną jest od kry przez rok cały.— Przestrzeń, zawarta między Nową Ziemią i półwy-spem Koły, zowie się niekiedy morzem Murmańskiem, całe zaś morze B-a nosi także nazwę Wscho-

And. S.

A. N. J.

F-n,

Barentsz Dirk zwany także Barent, Barend-sen, Bernard, a we Włoszech Teodoro Bernardi, malarz holenderski (* w Amsterdamie w 1534 r. i f tamże w r. 1592), był synem i uczniem Doovena Barenta, zwanego głuchym, niezłego malarza z Amsterdamu, którego obraz, przedstawiający „Powstanie Anabaptystów w 1536 r.“ znajdował się w ratuszu miejscowym w 1604 r. i jest cytowany przez Van Mandera, jako dzieło niepośledniej wartości. W 25 roku życia B. udał się do Włoch i wstąpił w We-necyi do pracowni Tycyana, gdzie przez lat siedm pozostawał; powróciwszy do ojczyzny, zamieszkał w Amsterdamie i zasłynął tam nietylko jako malarz wielkiego talentu, ale jako uczony, poeta i muzyk. Malował on dużo obrazów religijnych i mitologicznych, które znamy dziś tylko ze sztychów Sadelera, Müllera, Visschera, Demsa i innych rytowników, a wśród których za arcydzieła jego uchodziły „Strącenie Lucypera“ i ’ „Judyta“; obecnie znamy tylko jednę jego kompozycyę treści religijnej i to bardzo wątpliwej autentyczności, a mianowicie tryptyk w muzeum w Gudzie, wyobrażający „Pokłon pasterzy“. We wszystkich tych utworach, jakkolwiek cenionych przez współczesnych, Barents, ulegając wpływowi Włoch, ukazuje się wymanie-rowanym i nienaturalnym, ale odzyskuje zupełną samodzielność w portretach i w tym zakresie jest prawdziwie oryginalnym i potężnym artystą. Z nauki Tycyana zostaje mu pewna szerokość w traktowaniu przedmiotu, majestatyczność w kompozycyi, szlachetność i szczerość w wyrazie; jego postacie, o przenikliwem wejrzeniu i dumnej postawie, przypominają nieraz patrycyuszów weneckich, ale typy są nawskroś holenderskie, uderzające swym realiz mem, pełno modelowane, a silno brunatny koloryt obrazów zdradza w artyście ziomka Łukaszów z Leydy i Schoorlów. Rijksmuseum w Amsterdamie posiadła trzy płótna B-a dużych rozmiarów, datowane z lat 1562—65 i 66, a przedstawiające zbiorowe portrety „Stowarzyszenia łuczników“ i „Gward)i miejskiej“. Porów: K. Van Mander: „Het. Schilderboeck“.— Brulliot: „Dictionnaire“.—E. Michel: „Les tableaux de corporations“ Revue des Deux-Mondes, 1890.

Bärenspnmg Fryderyk Wilhelm Feliks, lekarz, znakomity dermatolog, * 1822 jako syn nadbur-mistrza Berlina—f nagle (utopił się) wskutek obłąkania 1864 r. Szkoły kończył w Kolonii, medycyny uczył się w Berlinie i Halli, gdzie też egzamin państwowy złożył 1845 r. i gdzie przy Kruk enta ergu został pierwszym asystentem klinicznym. Na tern stanowisku przebywał 1845—1847, a później ponownie od 1848—1850. W czasie przerwy habilitował się na docenta, a jak jego dyssertacya: „Observationes mieroscopicae de penitiore tumorum nonnullorum structura“ (1844 r.), tak też i prace habilitacyjne i „De transitu medicamentorum, prae-sertem hydrargyri per tegumenta corporis externa“ (184i8), oraz „Beitrege zur Anatomie und Pathologie der menschlichen Haut“ (Lipsk 1848 r.), wykazały szczególne jego zdolności do badania chorób skórnych. Lecz B. pracował i na innych polach. Oprócz prac entomologicznych (ogłaszanych w latach 1849, 1857, 1858, 1860), ogłosił też spostrze-

VSb* *. -* ■

Encyklopedya [Powszechna ilu;tr. T. VI.

żenią nad „epidemią tyfusu wysypkowego,“ przede-wszystkiem zaś klasyczne: „Untersuchungen über die Temperaturverhaeltnisse des Foetus und des erwachsenen Menschen im gesunden und kranken Zustande“ (w Arch. Müllera 1851 i 1852), należące do podstawowych rozpraw w termometryi klinicznej. W r. 1850 osiadł w Halli jako lekarz, miewał wykłady i założył prywatną klinikę, cieszącą się wziętością. W r. 1853 powołany do Berlina na dyrygującego lekarza w oddziale dla syfilityków w Charité, w 1856 był profesorem nadzwyczajnym i otrzymał drugi oddział dla chorób skórnnych. Odtąd zaczął ogłaszać liczne prace specyalne, dotyczące przymiotu i chorób skórnych. Lecz już w lat parę później zdrowie jego słabnąć zaczęło; w r. 1863 wybuchły objawy obłędu porażennego i chorego trzeba było umieścić w zakładzie dla obłąkanych w Hornheim pod Kielern. Krótka poprawa zdrowia, która mu pozwoliła wykończyć dzieło o przymiocie dziedzicznym: „Ueber hereditaere Syphilis“ 1864, okazała się nietrwałą i 26 sierpnia 1864, podczas przechadzki do Kielu, B. rzucił się w morze, zkąd go już nieżywym wydobyto. B. należał niewątpliwie do najznakomitszych badaczów w zakresie medycyny klinicznej oraz mikroskopowej, chorób skórnych i syfilitycznych, a dzieje medycyny z j,ego nazwiskiem na zawsze połączą dwa słupy graniczne w rozwoju ścisłej nauki: umiejętne wprowadzenie w użycie dziś tak już niezbędnych pomiarów ciepłoty w chorobach (współcześnie z pracami Traubego nad tym przedmiotem), oraz anatomiczne uzasadnienie cierpień skórnych (dermatoz), nerwowego pochodzenia, przez ścisłe wykazanie zmian w zwojach nerwowych przy wyprysku, półpaścu (herpes Zoster).

Barère de Vieuzac Bertrand, (* 10 paźdz. 1755—f 13 stycznia 1841), był adwokatem przy parlamencie w Tuluzie, kiedy w kwietniu 1789 r. obrany został do Stanów generalnych. Dotychczas był raczej arystokratą i rojalistą; w Paryżu przyłączył się do umiarkowanego środka Zgromadzenia Narodowego i zaczął wydawać w tym duchu dziennik „Point du jour“; jednak nie zrywał stosunków z dworem, a zarazem zbliżył się do ks. Filipa Orleańskiego. W kwietniu 1791 r. powołany na członka trybunału kasacyjnego; 4 wrześ. 1792 obrany od departamentu Wyższych Pyrenejów do Konwencyi, zastosował się odrazu do gwałtownego nastroju tego zgromadzenia. Trzymał z początku z Żyrondystami (ob.), póki to stronnictwo posiadało większość w Konwencyi; przerzucił się do stronnictwa Góry z chwilą, gdy Robespierre i Danton otrzymali przewagę. Głosował za karą śmierci dla Ludwika XVl-go; poprzednio ośmielił się wystąpić z apologią rzezi wrześniowych 1792 r. W d. 31 maja 1793 r., podczas decydującej walki między Zgromadzeniem a Górą, trzymał się na uboczu; kiedy po 2 czerwca t. r. zwycięstwo Góry i Komitetu ocalenia publicznego nie mogło ulegać wątpliwości, B. stał się narzędziem posłusznem Robespierre’a. Został odtąd w Konwencyi oskarżycielem z urzędu. Wniósł kolejno oskarżenie, zawsze w skutkach swrnich śmiertelne, prze-

ciw Buzofowi i piętnastu towarzyszom, Vergniau- dis de la Gaule et de son influence sur la littéra-dowi (ob.) i pozostałym żyrondystoin (28 lipca 1793); przeciw królowej Maryi Antoninie, z cynizmem, który oburzał nawet Robespierre’a; przeciw Danton’owi, Demoulins’owi i Hébert’owi, kiedy nastąpiło rozdwojenie pomiędzy Robespierre’m, Sa-int-Justem a Dantonem. Zażądał zburzenia Lyonu, kiedy w tern mieście wybuchły rozruchy, pod wpływem żyrondystów. Lubując się zarazem podczas najbardziej krwiożerczych przemówień w wyszukanych zwrotach stylowych, zasłużył sobie na przydomek „Anakreona gilotyny“. — W dniu kakroó później przedrukowane (ostatnio w Medyola-upadku Robespierre’a, 9 thermidora (27 lipca 1794),

ture du midi de l’Europe au XVI et au XVII siècles“ (1853; powtór. 1873); „Histoire de la littérature espagnole“ (1863) i inne.

Baretti Józef M a r c a n t o n i o (* 1719 czy 1716, a może 1712 w Turynie — f 1789 w Londynie), poeta i literat włoski; oprócz swawolnych „Poesie piacevoli“ (Turyn, 1750) ogłosił złośliwe „Lettere famigliari“ (1762), o Portugalii i Hiszpanii, i „Fru-sta letteraria“ (1763—65), czasopismo literackie, pod względem języka klasyczne i z tej racyi kil-

nie, 1838—39, 2 tomy), ale pełne sądów złośliwych i nieuzasadnionych. Narażając się na niechęć i prześladowanie, B. dwukrotnie opuszczał kraj i mieszkał w Londynie. Jego „Opere italiane“ wyszły w Medyolanie (1813—19. 6 tomów, i ponownie 1838, 4 tomy). Porówn: Garizio: „G. B. e i suoi tempi“ (Turyn, 1872).

Baretti Marcin, geolog włoski (* około 1840 w Piemoncie), jest profesorem nadzwyczajnym geologii i dyrektorem muzeum geologicznego przy uniwersytecie turyńskim . Z licznych dzieł i rozpraw jego godne są zaznaczenia następujące: „Alcune

B. znowu ostrożnie wycofał się z rozpraw; usiłował następnie przyłączyć się do zwycięzców, lecz oddany pod sąd razem z Collot d’Herbois’em i Billaud-Varennes’em, skazany na deportacyę najprzód na wyspę Olćron w zatoce biskajskiej, potem do Guy-any; po drodze ratuje się ucieczką; przez kilka lat ukrywa w Bordeaux. Obrany 1797 r. od departamentu Pyreuejów do Rady Pięciuset, nie mógł w niej zasiadać, będąc pod grozą deportacyi; dopiero po zamachu 18 brumaire’a (1799) skorzystał z amne-styi powszechnej, wydanej przez konsula Bonapar-tego. Wstąpił odtąd do służby Napoleona I-go osservazioni sulla geologia delle Alpi Graje“ (Bolo-' w charakterze płatnego pismaka, raportującego ce- nia, 1867); „Studii sul gruppo del Gran Paradiso“ sarzowi o nastroju opinii publicznej, ze szczególnem (Turyn, 1868); „L’industria mineraria italiana“ (Me-uwzadędnieniem dawnych republikanów, z którymi dyolan, 1871); „II lago del Rutor“ (Turyn, 1880); liczne utrzymywał stosunki. Ta dwuznaczna rola „Resti fossili di mastodonte nel territorio d’Asti“ trwała do upadku cesarstwa. Zasiadał jeszcze (1881); „LTtalia nella storia della geologia“ (1882 — raz w zgromadzeniu prawodawczem podczas Stu 83), „Sunto della lezioni di geologia“ (Turyn, 1883); dni (latem 1815); po ostatecznej porażce cesarza, „Condizioni geologiche dei terreni della galeria del B., skazany przez rząd burboński na wygnanie, iako Giovi“ (tamże 1887).    *

Barezzo Barezzi, uczony drukarz wenecki, rodem z Kremony, znany szczególniej z wydanego przez siebie dzieła o Dymitrze Samozwańcu p. t. „Relazione della segnalante' e corne miracolosa conquista del paterno imperio consequito dal Seren. Giovanne Demetro, gran Duco di Moscova in quest’ anno 1605, raccolta del sineerissimi avvisi per Barezzo Barezzi“ (1605). (Przekład na język russki wyszedł w publikacyi: „HreHia łlnnepa-Topcuaro OöipecTBa wcTopin u .apeimocTeh npu Mockobckomu yHHBepcHreTb“, w tomie V). Oprócz tego B. pisał dalszy ciąg „Kroniki zakonu braci Minorytów“ księdza Marco, i wydał rodzaj Eucyklo-pedyi p. t. „Proprinoinio istorico geografico e poe-tico“ (Wenecya, 1663). — „Encykl. S. Orgelbranda“.

królobójca, schronił się do Anglii. Wrócił do kraju dopiero po rewolucyi lipcowej 1830 r., napadał z ukrycia na rządy Ludwika Filipa; jednocześnie wyżebrał u króla wsparcie roczne 1000 fr. Zmarł w późnym wieku w mieście rodzinnem Tarbes, w nędzy, zapomniany od przyjaciół i wrogów. Wydał mnóstwo pism literackich bez wartości, oraz przekłady z angielskiego i włoskiego; wymieniamy:

Bareż, materyał lekki, pół przezroczysty, do gazy (ob.) podobny, tkany z bawełny i jedwabiu lub też ze lnu i jedwabiu, przeważnie zaś z t. z. kamgarnu (ob.). Tkanina ta początkowo wyrabianą była w Luz w Tyrolu przez Barége’a, skąd nazwisko jej pochodzi, i używaną na lekkie suknie damskie. Z rozwinięciem maszynowych przędzalni kamgarnu w Paryżu wyrób B-u z tego materyału bardzo się rozpowszechniał, najtaniej zaś ten artykuł wyrabiano w Nimes, gdzie mieszano kaingarn z bawełną. Pomimo różnych gatunków B-u, dziś jeszcze wyrabianych, dla których za materyał służy wełna i bawełna, zaczyna on powoli wychodzić z użycia. Najwięcej jeszcze jest poszukiwaną t. z. „greuadina“

A.

„Époques de la nation française“ i „Théorie de la constitution de la Grande-Bretagne“. Pośmiertnie wydane „Mémoires de Betrand Barère, publ. par Hippolyte Carnot et David d’Angers“ 4 vol. 1843, zawierają sporo ciekawych szczegółów do dziejów rewolucyi, lecz są źródłem małej wiarogodności, gdyż mają na celu głównie apologię B-a. Wydanie tych „Pamiętników“ dało pobudkę Macaulayowi do jednego z najświetniejszych studyów historycznych: „Barere“ (1844), gdzie historyk angielski wydaje ostatecznie wyrok surowy na rewolucyoni-stę francuskiego (w przekł. polskim, w Szkicach Macaulaya).

Bäret Eugeniusz (* 1816—f 1887), historyk literatury francuski, był profesorem literatury obcej w Clermont-Ferrand, później (1875) rektoremaka-' demii w Chambéry, wreszcie (od 1878) generalnym inspektorem wychowania publicznego. W r. 1866 sprawował godność ministra oświaty w Meksyku przy cesarzu Maksymilianie. Zajmował się badaniem literatury prowansalskiej i hiszpańskiej i ogłosił kilka gruntownych prac w tej dziedzinie: „DePAma-

u. I).

And. S.

N.

And. S.

jął tytuł hrabiego B.

F-n.

■fer A

/i

Fig. 289. Bargiel Woldemar.

A. Pol

t. j. materyał wełniany w pasy, prążki, lub kratkę jedwabną.

Barfkovius Jan (f 15 kwietnia 1738), pastor i kaznodzieja w Aweyden, w Prusacli wschodnich, współwydawca kancyonału królewieckiego z r. 1684. Przetłómaczył na polski ,,Pieśni“ niektóre z niemieckiego treści religijnej, wydane w Toruniu 1727.

BarfLeur, miasto portowe we Francyi, w departamencie Manche, na półwyspie Normandzkim, o 25 km. na wschód od Cherbourg’a, kąpiele morskie. O 2 km. na północ, stromy przylądek Pointe de B. z najwyższą w całej Francyi latarnią morską (75 m.) której światło widzialnem jest w promieniu 23 mil. ang. Tu Wilhelm Zdobywca przygotowywał swoją wyprawę przeciw Anglii.

Barfod Paweł Fryderyk (* 1811), historyk i publicysta duński, w r. 1839 —42 wydawał kwartalnik ,,Brage og Idun“, mający na celu krzewienie idei zjednoczenia Skandynawii, co w swoim czasie narobiło wiele wrzawy. Od r. 1848 do 1869 B. bywał posłem folketingu i występował w nim jako zagorzały demokrata, lubo za Fryderyka VII, którego względami się cieszył, hołdował zasadom mo-narchicznym. Z jego prac historycznych ważniejsze są: „Fortaellinger af faedrelandets historie“ (1354, wyd. IV, 1874) i „Danmarks historie fra 1319 til 1356“ (1885—86).

Barfus J an Alb re cht (* 1635—f 1704), hrabia marszałek pruski, pochodził ze starej rodziny niemieckiej, zamieszkałej pierwotnie w Kolonii, a potem na Pomorzu. W r. 1683 został generałem w wojsku niemieckiem pod dowództwem Karola Lo-taryńskiego, podczas bitwy Jana III pod Wiedniem; w r. 1686 walczył z turkami w Węgrzech i od-trzymał stopień generała-porueznika; w r. 1689 walczył nad Renem i w r. 1691 znów w Węgrzech, gdzie wkrótce został mianowany generałem piechoty, a następnie w r. 1696 marszałkiem. Cesarz Leopold I nadał mu tytuł hrabiowski. W r. 1701 został gubernatorem Berlina i na tern stanowisku znacznie się przyczynił do upadku ministra Dankelmanna, rad biorąc udział w rozmaitych intrygach dworskich. W r. 1702 zmuszony do złożenia swego urzędu, zamieszkał w dobrach w swoich. Barfus v. Franz: „Hans Albrecht, Graf von B.“ (Berlin, 1854).

Larga, miasto włoskie, w Toskanii, w departamencie Lukki, w dolinie między Alpami Apuań-skiemi a Apeninem Etruskim—fabryki tkanin jedwabnych i wełnianych, 3192 m-ców, (gmina 8048). Wysoki most kamienny, rzucony nad urwistym wąwozem strumienia Maggio, łączy B. z przedmieściem II Giardino.

Bargasz (Ben-Said) sułtan Zanzibaru, wstąpił na tron 5 paździer. 1879, po bracie Medżyd Ben-Saidzie. Należy on do starej rasy Yemenu, czyli Arabii południowej. Największym i godnym uznania czynem jego było zniesienie niewolnictwa i skasowanie traktatu z r. 1872 — 73. Zmusiła go do tego kroku Anglia, i od tej chwili stronnictwo arabskie w Zanzibarze zaczęło upadać. Panowanie B-a rozciąga się na wyspy Zanzibaru: Pemba, Mafia i Mombas, a nominalnie sięga i głębokiego kontynentu afrykańskiego; ale gdy w ostatnich czasach państwa europejskie, zwłaszcza Niemcy, wzięły pod swój protektorat olbrzymie terytorya sąsiadujące z Zanzibarem, jak np. Usagara, faktyczna władza sułtana ogranicza się do samego Zanzibaru i kilku tylko punktów lądu stałego. r-

Barge, (dawne Borgae) miasteczko włoskie w Piemoncie, w departamencie Cuneo, u podnóża Monte Viso i jego podstawy Monte Bracco—2332 m-ców (gmina 9944). Jest to posiadłość domu Sabaudzkiego; od niej Karol Albert, udając się do Portugalii po swej abdykacyi (23 Marca 1849 r.), przy-

And. S.

Bargellini Deine trio, lekarz, otyatra włoski (* 1835), jest obecnie profesorem otyatryi we Floren-cyi. Oprócz medycyny zajmował się też gorliwie botaniką, jak o tem świadczą prace jego: „Monografia sulli usi dell hyacinthus comosus“ (1876). Jest on autorem dzieł następujących: „Flora critto-gamica dell corpo umano“ (1876); „Sulla cura del surdomutismo“ (1886); „Sulle simpatie de 1’occhio e l’orecchio“ (1886); „Lepisma saceharina nell orec-ehio umano“ (1881) i licznych innych, pomieszczonych w czasopismach specyalnych.

Bargiel Wolde mar (* 3 paźdz. 1828 w Berlinie), kompozytor muzyczny, syn nauczyciela muzyki, Augusta-Adolfa B-a, brat przyrodni słynnej pianistki Klary Wieck (późniejszej żony R. Schumanna). Pierwsze wykształcenie muzyczne otrzymał w domu rodzicielskim; Malsze stu-dya odbył pod kierunkiem Hauptmanna, Dębna, Moschelesa, Rie-tza i Gadego w kon-serwatoryum lipskiem. W 1850 r. B. wrócił do swego miasta rodzinnego, gdzie przez dziewięć lat utrzymywał się z dawania lekcyj muzyki. W 1859 powołano go na stanowisko nauczyciela konserwatoryum w Kolonii, w 1865 r. na dyrektora instytutu Maatschappij tot bevordering van toonkunst w Rotterdamie, w 1874 został profesorem berlińskiej „Hochschule für Musik“, a w 1875 r. członkiem senatu akademii sztuk pięknych w Berlinie. B. zajmuje pierwszorzędne stanowisko w rzędzie kompozytorów niemieckich. Nie jest on dość oryginalnym w pomysłach, ale za to wybornym eklektykiem, (hołdującym głównie szkole Schumanna, Mendelsohna, a po części i Chopina), oraz dobrym kontrapunkeistą. Z dzieł B-a największego dostąpiły uznania: piękna uwertura do dramatu „Medea“, trio na fortepian, skrzypce i wiolonczelę (F. dur), Psalm 23 na głosy żeńskie i kilka innych.

Bargiel, obacz Kowalik.

Bargłówka, rzeczka w gub. suwalskiej, powiecie augustowskim, bierze początek u stóp wzgórza, położonego na południe od wsi Bargłów dworny,

And. S.

B.

B.

przy drodze bitej z Rajgrodu do Augustowa; przepływa zrazu okolicą bagnistą, następnie pośród wzgórz i lasów, bieg ma kręty, uście w kanale Augustowskim, powyżej śluzy Sosnowej—należy do systematu Narwi przez Biebrzę i Nettę.

Barguzin, rzeka w Syberyi wschodniej, w obwodzie Zabajkalskim, 280 kil. długa, ma źródła w górach otaczających jeź. Bajkał ze wschodu, a uście w zatoce tegoż jeziora, zwanej „Uściem barguziń-skiem“. Pod m. Barguzińskiem tworzy dwa progi; spławną jest na przestrzeni 27 kil. od uścia w ciągu czerwca i lipca; obfituje w ryby. Okolica nadbrzeżna od Barguzińska do uścia (długości 70 kil.

1    szerok. 10—20 kil.) zowie się stepem bar-guzińskim.

Barguzińsk: 1) B. albo Barguzin, miasto okręgowe w obwodzie Zabajkalskim, na lewym brzegu Barguzina, 1,659 m-ców, trudniących się przeważnie myśliwstwem i rybołówstwem na jeziorze Baj-kalskiem; jest stacyą handlową kupców moskiewskich i petersburskich, wiodących ożywiony handel z plemionami tunguzów. B. założony w r. 1648, od r. 1783 — 1822 był miastem powiatowem gub. Irkuckiej, a w r. 1856 mianowany miastem okrę-gowem. Posiada załogę kozacką, zbierającą podatek od trudniących się myśliwstwem rossyan i bu-ryatów. 2) Barguziński okrąg liczy 22,829 m-ców (przestrzeń dokładnie nieobliczona), przeważnie górzysty, w znacznej części pokryty lasami, posiada dwie rzeki: Górną Angarę i Barguzin, źródła ciepłe (kąpiele barguzuńskie) i jeziora solne, z których jezioro barguzińskie zawiera w sobie sól glau-berską. Złoto znajduje się w znacznej ilości, ale brak dogodnej komunikacyi i zbyt szczupłe zaludnienie okręgu przeszkadzają rozwojowi górnictwa. W roku 1887 z 18,000,000 pudów piasku wydobyto 34 p. 11 funt. czystego złota.

Barham Ryszard Harris (* 1788—f 1845), humorysta angielski, od r. 1824 ksiądz przy kaplicy królewskiej w Londynie, drukował w ,,Blackwoods magazine“, ,,Bentleys miscellany“ i t. d., dowcipne groteski wierszem pod pseudonimem Tomasza In-goldsby. Wyszły one osobno p. t. ,,Ingoldsby le-gends“ (1840—41, 3 tomy) i doczekały się później kilku wydań z ilustracyami. — Porówn: Dalton Barham ,,Life and letters ofR. H. B“ (Lond., 1870,

2    tomy).

Barhydrometr, przyrząd do mierzenia ciśnienia wody, jakie panuje w różnych głębokościach, zbudowany przez Parcevaux w r. 1860. Jest to rura, u góry zamknięta, u dołu opatrzona w klapkę, otwierającą się z zewnątrz na wewnątrz; gdy ją w głąb wody zapuszczamy, powietrze ulega ściśnięciu i woda wdziera się do wysokości tem większej, im większe jest ciśnienie. Gdy rurę wydobywamy, woda, powstrzymywana klapką, pozostaje w rurze, a wysokość jej słupa jest miarą wywartego ciśnienia. Jest to więc rodzaj manometru o powietrzu zamkniętem. Ponieważ słup wody wysokości 10-u metrów odpowiada ciśnieniu jednej atmostery, w głębokości zatem 10 metrów objętość powietrza zamkniętego zmniejsza się do połowy; na tej więc zasadzie B-tr służyć też może do mierzenia głębokości wody.

Bari. 1) B. przedtem T e r r a d i B., departament włoski w Apulii, na wybrzeżu Adryjatyku, graniczy z dep. Lecce, Foggia i Bazylikaty, ma 5,937 «km. □ i w 1880 r. 720,806 m-ców, t. j. 122 na 1 km. Q. Wnętrze kraju ku wyniosłościom Bazylikaty przedstawia wapienne płaskowzgórze o średniej wysokości 400 m., mało urodzajne, bezwodne i słabo zaludnione; jest ono znane pod nazwą „le Murgie“ i nosi na sobie szczyty dość wysokie, jak np. M-te Caccia, w blizkości miasta Minervino 680 m. nad p. m. Ku wschodowi wyżyna obniża się stopniowo a wraz z tem kraj staje się coraz źyzniejszym, coraz ludniejszym i w wodę zasobniejszym, jakkol- î wiek, prócz rzeki Ofanto na północy departamentu, zwilżają go drobne tylko strumienie nadbrzeżne.— Klimat bardzo łagodny i zdrowy, ale suchy. W tych warunkach rolnictwo właściwe nie znajduje dla siebie odpowiedniego pola rozwoju, natomiast działalność pracowitych mieszkańców, skierowana ku hodowli drzew owocowych i wsparta staranną uprawą ziemi, wydała zadziwiające rezultaty: kraj po większej części wygląda jak ogród i wydaje w wielkiej obfitości i wybornym gatunku wino, oliwę, figi, migdały, kasztany i t. p. Na suchszych płaszczyznach wewnętrznych kwitnie hodowla zwierząt domowych, zwłaszcza owiec i koni; na wybrzeżu mieszkańcy chętniej oddają się handlowi i rybołówstwu, będąc z natury zręcznymi kupcami i doświadczonymi żeglarzami. Świat mineralny, prócz soli i saletry, innych bogactw nie wykazuje. Charakterystycznym jest brak drobnych wsi i osad: ludność nie rozprasza się, lecz żyje w skupieuiu po znacznych miastach i głównie w bliskości wybrzeża; na przestrzeni, równającej się połowie gubernii kaliskiej, liczą 1 miasto wyżej 50,000 m-ców, dwa wyżej 30,000 cztery wyżej 20,000 i czternaście wyżej 10,000.— Administracyjnie dzieli się departament na trzy okręgi: Altamura, Andria i Bari.—2) B. (starożytne Barium, Barion), stolica poprzedniego, niezły port nad wybrzeżem Adryatyku, 63,919 m-ców (1886). Miasto leży na skalistym przylądku, jest rezydencyą arcybiskupa, siedliskiem najwyższych władz departamentalnych, węzłem kolei żelaznych do Brindisi, Tarentu i Foggia i stacyą parowców adryatyckich; ma ulice dobrze zabudowane i, jak na miasto włoskie, utrzymane czysto. Między ważniejszemi budowlami godną jest uwagi katedra z XI w. z piękną wieżą i ciekawemi podziemiami, zbudowanemi na wzór moszei w Kordowie; w niej spoczywa ciało św. Mikołaja i znajduje się nadgrobek matki Zygmunta Augusta, Bony, która w zamku Barskim f 1557 r. Zamek ten, będący zarazem warownią, zbudowany był przez Fryderyka II, część jego obrócona dziś na więzienie. Przemysł i handel wstanie kwitnącym, ludność bowiem należy do najruchliwszych i najbardziej przedsiębiorczych we Włoszech, a przytem B., jako środkowy punkt prowincyi, jest zarazem głównym składem wszystkich jej produktów, przeznaczonych do wywozu za granicę. Roczny obrót wywozu i przywozu wynosi około 100 mil. franków, a ilość statków wchodzących i odchodzących docho-

And. S

And. S.

szczony.

N.

A. S.

And. S.

'dzi do 2,000 rocznie, objętości 960,000 tonn. Handel prowadzi się głównie z Grecyą, wyspami Jońskie-mi, Neapolem i miastami nad Adryatykiem położo-nemi. Dzieje. W starożytności Barium było osadą Peucetów (Poediculi), Nero podniósł je do godności municipium. Po upadku państwa rzymskiego dostaje się kolejno najprzód gotom, potem cesarstwu bizantyńskiemu, wreszcie normandom, którzy zajmują je 1059 r.—Wprawdzie wojska bizantyjskie odzyskują je wkrótce, lecz normandowie, pod wodzą Roberta Guiscarda, zdobywają B. ponownie, po trzyletniem oblężeniu od 1068—1071 r. Z czasem normandzcy panowie tutejsi, noszący tytuł książąt B., stają się lennikami późniejszego królestwa Obojga Sycylii, do którego B., w r. 1558 ostatecznie przyłączone zostało. Izabella Aragońska, żona Jana Galeazzo Sforzy, otrzymawszy spadkowo po mężu księstwo B., przemieszkiwała tu czas jakiś z córką swą Boną, późniejszą żoną Zygmunta starego. B. pamiętne jest soborem kościelnym za Urbana Ii-go w 1098 r., mającym na celu zjednoczenie kościoła zachodniego ze wschodnim, a także gwałtownem trzęsieniem ziemi w latach 1254, 1267, 1730. (Por. G. Petroni: Storia di B. Neapol, 1858).

Bari, plemię negrów sudańskich nad Białym Nilem w Afryce, pod 32° dł. wd. Gr. i 4° sz. pn., zamieszkuje pagórkowatą krainę, pokrytą w części lasem, w części bujną trawą, zajmuje się uprawą roli, hodowlą bydła, rybołówstwem, wyrabia z żelaza rozliczne przedmioty, oddaje się wielożeństwu; moralnie stoi niżej od wielu plemion sąsiednich, uległo bowiem demoralizacyjnemu wpływowi handlarzy niewolników i kości słoniowej, jest jednak wojownicze. Usiłowania misyonarzy austryackich, co do nawrócenia B-ów, spełzły na niczem. Grzebią zmarłych w siedzącej postawie i nad grobem usypują kopce,—głowy golą mężczyźni i kobiety, zostawiając kosmyk włosów na tyle głowy.—Religia ich jest grubym fety-szyzmem, — całe nabożeństwo polega na ofiarach, o modlitwie do złego lub dobrego ducha nie mają pojęcia; wierzą w duchy ludzi i zwierząt—przeciwko ich wpływowi używają różnych środków czarowania za pomocą specyalnych, przez samego czarownika (najczęściej jest nim kobieta) wyrabianych przedmiotów, które zowią się „kugur“—przedmioty te mają własność spełniania życzeń i odpędzania złego. O swej przeszłości opowiadają, że przybyli niedawno z południa (z nad jeziora Njansy) z krainy bardzo ludnej, która wszystkich wyżywić nie mogła. Język ich badali: Fr. Müller, „Die Sprache der B.“ (Wiedeń 1864) i Mitterrutzner „Grammatik der Barisprache“, (Wiedeń 1867)—o zwyczajach zaś, obyczajach i kraju pisali: Kaufmann, Beltrame i inni.

Bari Piotr, czy może z Baru, miasta włoskiego, przytacza go Seb. Ciampi („Viaggio in Polonia“ Firenze 1831,tudzież „Bibliogr. critica,“ Firenza 1839), pod rokiem 1605, mieniąc go Piotrem z Baru. Malował w kościele O. O. Kapucynów w Krakowie i tutaj zeszedł z tego świata. W kościele rzeczonym jest jego nagrobek, na małej tablicy marmurowej, po prawej stronie wielkich drzwi umie-

T. M.

Baribal, ob. Niedźwiedź.

Bariczewicz Adam Aloizy (* 1756 f 1806), uczony chorwacki, z powołania ksiądz, pisał przeważnie po łacinie. Znaczna część prac jego zaginęła w rękopisie, a między niemi i „Commentarius de scriptoribus patriae.“ W druku ukazało się tylko „Otiorum Croatiae liber unus“ (Buda, 1806); w rękopisie pozostaje dotychczas „Historia litteraria Croatiae.“ B. był członkiem akademii neapolitań-skiej i turyńskiej, oraz prowadził rozległą kores-pondencyę naukową z wielu innemi akademiami; z polecenia Katarzyny II, akademia petersburska, wybiła na cześć jego medal złoty.

BariditlS S c h ö n b (Baris Germ). Drąż. — Jeden z licznych rodzajów rodziny Słoników 1(Curculionidae), rzędu owadów tęgopokry wych (Coleoptera). Odznacza się ryjkiem łukowato zgiętym, na końcu dłótkowato zaostrzonym, tak, że przypomina ząb przodowy myszy. Rożki krótkie i silne, 11 —12 stawowe, przed środkiem długości ryjka umocowane. Przedkarcze ku przodowi zwężone, ku tyłowi rozszerzone i nieco wycięte w 2-ie klapy. Tarczka grzbietowa mała, zaokrąglona, pokrywy skrzydłowe wydłużone, wypukłe, na końcu tępo zaokrąglone, pokrywające całkowicie odwłok. Nogi krótkie i mocne, golenie na końcu opatrzone małym szponem haczykowatym. Wogóle posiada ciało podłużnie jajowate, zwierzchu wypukłe, o pokrywach twardych. Owady te żyją na rozmaitych roślinach, które niszczą. Znanych jest wiele gatunków, z pomiędzy których zasługuje na szczególną uwagę B. Chloris Fabr. Drąż Ziel o na wy, czyli Rz e-p a k o w iec. Dorasta od 3—4 mm. długości; z wierzchu jest zielony, od spodu czarny z odcieniem niebieskawym; przedkarcze ma delikatnie punktowane; pokrywy paskowane. Samica składa jajka na łodydze rzepaku, gąsiennice toczą łodyżkę aż do korzenia; wewnątrz chodnika przemieniają się w poczwar-kę i w żuczką. Zrządza szkody w rzepaku.

Bari - Doab, mezopotamia czyli międzyrzecze w Indostanie, zawarte między dwiema rzekami Set-ledżem i Ravi—i stanowiące tym sposobem część Pendżabu czyli Pięciorzecza, t. j. kraju zawartego między Indusem a Setledżem. B. D. jest gęsto zaludniony, urodzajny, dobrze uprawny i nawodniony, dzięki sieci kanałów, rozprowadzających wodę po polach, i mających wraz z odnogami przeszło 2000 km. długości. Cały ten system kanałowy zowie się Bari-doabskim.

Bariensis czyli Baryjczyk Jakób Ferdynand, urodzony we Włoszech, lekarz Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, przybył do Polski z Boną Sforzią. Wydał on „Regimen a peste prąe-servativo tractatus, nunc primum temporis necessi-tate in lucern editus ad sanitatem tuendam. Craco-via“ (1543), przypisane Janowi Tarnowskiemu, kasztelanowi Krakowskiemu, dalej panegiryk na ślub Izabeli z Janem królem węgierskim: „De Jelici co-nnubio sereniss. Huugariae régis Joaunis et Izabelae, Poloniae regis filiae et de laudibus utriusque Sigis-mundi Poloniae regum, ac reginae Bonae Sfortiae, totiusque regni Poloniae, epistoła ad Nicolaum Anto-nium Carmingnainum, nobilem Neapolitauum, Ba-

-11.

riensem Castellanum et Sereniss. Bonae regiuae nej indyjskiej, gorąco popierałpoli tykę Pitta, za co • tesaurarium“ (Cracovia, 1539). Wreszcie w ręko- w r. 1793 otrzymał tytuł baroneta. Znany też jest piśmie pozostała praca astrologiczna (w bibl. uniw. z czynnego udziału, jaki przyjmował słowem i dru-Jagielloń.). „Liber de Nativitatibus Jacobi Bariensis kiem w rozprawach nad historycznym faktem re-qui dilucidarium Ptolomaei Quadripartitum appe- strykcyi bankowej w roku 1797 (ob. Banki) i dożył r. 1810.—A leksander baron Ashburton, (* 27 Barier Franciszek Julian, rytownik na paździor. 1774—f 13 maja 1848), syn Franciszka, twardych kamieniach (* w Laval 1080—f w Paryżu wysłany przez ojca w interesach haudlowych 1746). Słynął z portretowania. Najsłynniejsze są: do Stanów Zjednoczonych A. P., obeznał się dobrze Margrabiego Rangoni i Fontenella. Rytował w bardzo ze stosunkami amerykańskiemi, poślubił córkę se-małych wymiarach, chwytał wybornie podobieństwo, natora amerykańskiego, był odtąd jednym z głów-lubo popełniał błędy rysunkowe. Najpiękniejszem I nych działaczy w kierunku usunięcia wrogiego sto-dziełem jego jest ozdobienie wazy postaciami Ve-

nery i Amora; pracował dużo dla Ludwika XV.

w. o

Po śmierci Baringa

latur i t. d. 1547“.

króla francuskiego.

Bar-Iesu. Według dziejów apostolskich (XIII. 6—12) był to fałszywy prorok żydowski, który się nazywać kazał Klimas, co znaczy mędrzec albo czarnoksiężnik; św. Paweł i Barnabasz spotkali go na wyśpię Cyprze, u prokunsula Sergiusza Pawła, którego on odwodził od przyjęcia wiary Chrystusowej. Rozgniewany tern św. Paweł, poraził go ślepotą, a prokonsul, poruszony tym cudem, został chrześcianinem.    *

Barile, t. j. baryłka, beczka, dawna miara włoska do cieczy, zwłaszcza do wina i oliwy, w różnych miejscach różnej wielkości, zawierała dla wina: w Genui 79.0161, na wyspach Jońskich 68.134, w Neapolu 43.622, w Pizie 45,585, w Rzymie 58,34, we Florencyi 45.58 litrów; dla oleju: na wyspach Jońskich 68.13, w Pizie 38.429, w Rzymie 57.48, w Sardynii 33.6, w Toskanii 33.439 litrów, czyli niecałych kwart warszawsk. Również i dawna francuska barrique, nazywana jest w niektórych okolicach baril. Na Maladze, B-a rodzenków zawiera 4 ar-rabas, czyli 100 funtów hiszpańskich. W Meksyku barril dla wina zawiera 150 cuartillos=75.62 litrów, dla rumu 162 lub 160, dla innych cieczy 152 takichże cuartillos.

Barinas lub Warinas, miasto w stanie Zamo-ra, w rzeczypospolitej południowo - amerykańskiej Wenezueli, na prawym brzegu rzeki Santo Domingo (lewy dopływ Apury), w urodzajnej dolinie, pełnej wybornych plantacyj tytoniu, 200 metr. nad poz. m. Do produktów wywozowych należą: tytoń (varinas kanastr), kakao, kawa i inne płody podzwrotnikowe. Niegdyś, jako stolica stanu Zamora, liczyło około 12,000 m-ców, obecnie, wskutek ciągłych walk wewnętrznych, oraz przeniesienia stolicy do Guanare, liczba ta spadła do 6,000.

Baring, rodzina pochodząca od pastora przesiedlonego z Bremy do Exeter w Anglii, która w tej nowej ojczyźnie swojej szybko dosięgła wysokich stanowisk społecznych, przez założenie w Londynie w roku 1770 domu handlowego pod firmą: Baring brothers & C-ie, będącego dziś jednym z najpotężniejszych nietylko w Anglii, lecz w świecie całym. Majątek tego domu handlowego obliczają na kilkanaście milionów funtów szterl. Założyli go dwaj bracia, synowie przesiedlonego pastora: John ur. 1730 i Francis ur. 1740, obaj w Exeter. Sir Francis jest protoplastą dziś możnie rozrodzonej familii. On pierwszy, zasiadając w radzie kompanii wschod-sunku Anglii względem Stanów, jaki datował się od czasów wojny o niepodległość. Po śmierci ojca objął kierunek firmy B-ów; od 1835 r. zasiadał w iźbie gmin. Z początku stronnik Broughama (ob.), sprzeciwiał się jednak następnie bilowi reformy lorda Graya (ob.) a nawet w reakcyjnym gabinecie ks. Wellingtona miał objąć ministeryum finansów. W gabinecie Peela (1834) zarządzał wydziałem handlu; w r. następnym podniesiony od godności lordowskiej; 1842 r., wyprawiony do Waszyngtonu, zawarł ze Stanami Zjednoczonemi traktat, określający granice posiadłości angielskich w Ameryce. Sprzeciwiał się reformom woluohandlowym Peel’a i jego prawu o bankach, (1844), oczywiście bez skutku. (Ob. charakterystykę B-a u Greville'a, Diary, li pass.)—B. W i 1-liam, lord Ashburton, (* 1799—f 1894), syn poprzedniego, zasiadał w iźbie gmin 1826—30—37— 48 r.; zarządzał wydziałem poczt i kontroli państwowej w gabinecie Peela (1841). Głośny był jako mecenas literatury, więcej zapewne z inicya-tywy małżonki swojej, lady Mary Montagu, przyjaciółki Thackeraya i Carlyle’a.

Williama, godność rodow ą para lorda Ashburtona odziedziczył brat jego, Francis B., ur. w r. 1^00 a f 1868, którego miejsce zajął syn jego Aleksander, * w r. 1835. Francis zasiadał w parlamencie jako poseł z Thetfordu od r. 1857. — Ale i starsza barouetowska linia B-ów, pochodząca od Tomasza, najstarszego syna sir Francisa, założyciela rodu, dosięgła wysokich stanowisk i zaszczytów. Syn Tomasza, baronet Francis Thornhill B., * w r. 1796, ukończył studya w Oxfordzie, i poświęciwszy się prawu, w r. 1826 wybrany był do parlamentu przez miasto Portsmouth, które reprezentował do r. 1865. Od r. 1830—34 był on sekretarzem skarbu, a później kanclerzem skarbu aż do r. 1841. Od r. 1849 —52 piastował urząd pierwszego lorda admiralicyi. Przy utworzeniu ministeryum Russel-Gladstone w początkach 1866 roku, jako stały stronnik Whigów (ob. Angia) otrzymał tytuł lorda Northbrooke i godność para, z której korzystał tylko kilka miesięcy, umarł bowiem we wrześniu 1866 r., a godność tę obiął jedyny syn jego, Tomasz Jerzy (ob. Northbrooke). Thomas B., brat młodszy pierwszego lorda Northbrooke, z upodobania od młodości oddawał się wielkim przedsiębiorstwom handlowym, czem podniósł znaczenie i sławę domu firmowego, objął też naczelne kierownictwo jego w r. 1835, które mu odstąpił, na para powołany, stryj Aleksander; niejednokrotnie zasiadając w parlamencie jako stanowczy tor-r y s (ob. Anglia), kilkakrotnie też piastował urząd

gubernatora Banku Anglii (ob. Banki) i inne najpo- i z bratem swym, Aleksym, fundował w Brańsku roku ważniejsze stanowiska handlowe w Londynie. Dom | 1694 monaster św. Polikarpa.—6) ks. Iwan, syn handlowy B-w nietylko bierze udział we wszystkich najpoważniejszych negocyacyach pieniężnych państw europejskich, ale posiada także własne kolonialne produkcye na wyśpię Ceylonie.

Fedora, był podczas wojny z Karolem XII pułkownikiem i szefem drugiego pułku grenadyerów; odznaczył się w wojnie perskiej 1712 r., a następnie, za panowania Anny Iwanowny, był senatorem, generałem naczelnym, głównodowodzącym w Moskwie i nakouiec rządcą Małorossyi. 7) Iwan syn Sergiusza, starszy wnuk poprzedzającego, był adjutantem cesarza Piotra III, a za panowania Katarzyny II generał-porucznikiem i posłem w Paryżu (1773 —1785); 8) Iwan, syn poprzedzającego, był posłem w Monachium, następnie wzorowym gospodarzem rolnym. 9) Aleksander, syn poprzedzającego, feldmarszałek wojsk rossyjskieh (* 1814 roku -f 1879 r. W r. 1831 wstąpił do szkoły podchorążych gwardyi, z której wyszedł w r. 1833 jako kornet pułku kirasyerów. W r. 1835 udał się na Kaukaz, gdzie się odznaczył w wielu bitwach i został raniony kulą w bok; za tę wyprawę otrzymał w nagrodę złotą szablę z napisem „za odwagę“. D. 1 stycznia 1836 r. ks. B. był powołany do boku ówczesnego następcy tronu, późniejszego cesarza Aleksandra II, zaś 24 marca r. 1845 znowu był wysłany na Kaukaz, jako dowódca 3 batalionu Kabardzińskiego pułku jegrów i brał udział w wyprawie do Dargo\^D. 13 czerwca w bitwie pod Ho-hatl i Audi był raniony w nogę, lecz z szeregów nie cofnął się; za tę bitwę otrzymał order Jerzego 4 kl.— Na początku r. 1846 B. wrócił do Petersburga i otrzymał urlop za granicę; ale, w przejeż-dzie jego przez Warszawę, ówczesny namiestnik, ks. Paskiewicz, polecił mu wystąpić przeciwko oddziałowi krakowskich powstańców; B. zniósł ten oddział w ciągu 5 dni.—D. 27 lutego 1847, po powrocie do kraju, B. został dowódcą Kabardzińskiego pułku jegrów i walczył w Czecznie; szczególnie się odznaczył w bitwie pod Herhebil 23 czer. 1848, za co otrzymał rangę generała-majora i został zaliczony do orszaku J. C. M. W październiku 1850 r. został dowódcą kaukazkiej rezerwowej brygady, następnie należał znowu do walki z Czeczeńcami i rozbił na Mezenińskiej dolinie znacznie silniejszy oddział nieprzyjaciół. D. 2 kwietnia 1851 r. B. został mianowany dowódcą 20 dywizyi piechoty, oraz zastępcą naczelnego wodza lewego skrzydła armii kaukazkiej. D. 6 stycz. 1853 r. B. otrzymał godność generała-adjutanta, zaś 5 lipca t. r. został naprzód zastępcą, a niezadługo potem rzeczywistym szefem głównego sztabu wojsk na Kaukazie. W październiku 1853 r. B., podczas choroby ks. Bebutowa, zastępował go w Aleksandropolu, jako dowódca korpusu, walczącego nad granicą turecką; 24 lipca 1854 r. brał udział w bitwie pod Kiuriuk-Dara, za którą otrzymał order św. Jerzego 3 kl. Następnie B. dowodził jakiś czas wojskiem w Mikołajowie. D. 1 stycz. 1856 r. został dowódcą rezerwowego pieszego korpusu gwardyi, w lipcu t. r. wodzem oddzielnego korpusu Kaukazkiego, a następnie armii Kaukazkiej i (od 26 sierp. 1856), namiestnikiem Kaukazu, z posunięciem jednocześnie do rangi generała infanteryi. Działalność B-ego na tem stanowisku zaznaczyła się świetnie ostatecznym pod-

l)r. J    li—r

Baring-Gould Sabine (* 1834), poeta i pisarz religijny angielski, z powołania ksiądz, wykształcony w Oxfordzie;oprócz poezyj: „The Silver Store“

(1868)—i romansów: „In exitu Israel“ (1870); „Gabriela André“ (1871, napisał wiele dzieł religijnych i religijno-historycznych, jak np. „Post-mediaeval preaehers“ (1865); „The origin and development of religious belief“ (1870, 2 tomy); „Lost and hostile gospels“ (1872—75, 15 tomów) i t. d.

And. S.

BaringO, jezioro w Afryce równikowej pod O'¹ 30' sz. pn. i 35° 30' dł. wd. Gr. na północowschód od jeź. Njansy 981 m. nad p. m. Leży w kotlinie między wysokiemi górami, ma dość- znaczną wyspę pośrodku i kilka znacznych dopływów. Rozległość jeziora nie jest dotąd ustaloną, w każdym razie znacznie jest miejszą od dawniej podawanej; bliższe szczegóły, dotyczące głębokości, odpływu, i wogóle natury jeziora nie są dotąd znane.

Baritiu Jerzy (* 1812), pisarz rumuński z Siedmiogrodu; w r. 1838 założył w Braszowie pierwszy w Austryi dziennik polityczny rumuński „Gazeta Transilvanizi“; w r. 1848—49, jako nieprzychylny dla węgrów, musiał uciekać z kraju; po powrocie pracował dalej nad rozbudzeniem ducha i piśmiennictwa rumuńskiego, jako redaktor „Transilv-nii“ i „Observatorulu“; w r. 1867 został członkiem rumuńskiej akademii nauk. Ogłosił wiele drobnych rozpraw, odnoszących się do dziejów Siedmiogrodu.

And. S.

Barjac, miasto główne kantonu t. im. we francuskim departamencie Gard — w pobliżu lewego brzegu rzeki Cèze i granicy departamentu Ardèche, leży wśród węglowego zagłębia—posiada stary zamek, źródła mineralne i około 2000 m-ców, którzy, prócz górnictwa, zajmują się uprawą drzew morwowych i hodowlą jedwabników.

Barjatyńscy książęta, potomkowie w 20-tem pokoleniu Ruryka, w szczególności ks. Michała Czer-nihowskiego. Za protoplastę swego liczą ks. Aleksandra Miezieckiego, przezwanego Barjatyńskim od należącej do niego włości Barjatyńskiej, nad rz.

Kletomą, w obecnej gub. Kałuzkiej. Znakomitszymi członkami tego rodu byli: 1 ) Teodor syn Piotra, zw. zapaśnik (borec), który w r. 1595 zbudował w Syberyi m. Surgut; w r. 1600 należał do ko-misyi, która wytykała granice pomiędzy Rossyą i Danią w Laponii; w r. 1603 posłował w Krymie a w r. 1607—w Sztokholmie—f 1631 r. 2) Jakób, brat poprzedzającego, należał do poselstwa, które żądało królewicza Władysława na tron moskiewski; 3) ks. Juryj, syn Nikity, zwyciężył kozaków Zaporozkich w r. 1660 i rozgromił w r. 1667 Steńkę Razina, za co był podniesiony do godności bojara. 4) Iwan, syn Piotra, zawarł w r. 1661 pokój ze Szwedami w Kardysie; potem był posłem w Szwecyi, a w r. 1689 wstąpił do klasztoru.

5) ks. Dauiło syn Atanazego, był bojarem i prezesem Włodzimierskiego Prykazu sądowego; razem

bojem całego wschodniego Kaukazu w ciągu lat łudnie od Bengasi zowie się Barka-el-Hamra (B-a trzech i ujęciem w niewolę niezwyciężonego dotąd czerwona), zaś na samym krańcu południowym — imama Szamila, 6 września 1859 r. po zdobyciu ; Barka-el-Beida (B-a biała); Rzek większych niema ufortyfikowanego aułu Gunib. Za te doniosłe czyny zgoła, mimo to kraj dostatecznie jest zwilżony przez B. otrzymał ordery św. Jerzego 2 kl. i św. An- małe rzeczułki stałe lub peryodyczne, liczne źródła drzeja. Jednocześnie, dzięki energicznemu prowa- i wreszcie przez obficie spadające deszcze; skutkiem dzeniu walki, poddało się wiele plemion zachodniego Kaukazu, głównie pomiędzy rzekami Łabą i Białą. Za te zdobycze B. otrzymał godność ge-nerał-feldmarszałka i szefa Kabardzińskiego pułku piechoty. Ciągłe walki podkopały ostatecznie zdrowie B-ego, który też 6 grud. 1862 r. na własne żądanie został zwolniony od służby czynnej z zachowaniem w godności członka Rady państwa.

W r. 1871 B. został zaliczony do pułkii kirasye-rów i otrzymał szefostwo 2 batalionu strzelców; jednocześnie B. został z nominacyi cesarza niemieckiego szefem 14 pułku huzarów. Ostatnie lata swego życia B. spędził w Skierniewicach lub za granicą. Umarł w Genewie, mając 48 lat służby.

„Rusk. encykl.“.

Barjols, miasto główne kantonu t. im. w departamencie francuskim Var, na lewym brzegu rzeki Varages (dopływ pobrzeżnej rzeki Argens) 296 m. nad p. m. leży w prześlicznej okolicy, dla malo-wniczości widoków, chętnie przez malarzy odwiedzanej („Prowensalskie Tivoli“); ma starożytny zamek i około 3000 m-ców, prowadzących handel oliwą.

F-n.

J. Ł.

And. S.

Bark, nazwa anatomiczna, oznacza górną część kończyny górnej. B. składa się z dwóch kości: z łopatki (scapula v. scoptula, v. omoplata v. ptery-gium v. chelonium), która leży w górnej i tylnej części klatki piersiowej, zajmując odstęp między drugiem a siódmem żebrem, i stanowiącej tylną część barku, i obojczyka (davicula, furcula, ligula os juguli, kleis), stanowiącego część barku przednią i rozciągającego się od górnego końca mostku (z którym łączy się w staw mostko-obojczykowy) do wyrostka barkowego łopatki,gdzie tworzy staw bark o-o b oj-czykowy (articulatio acromidavicularis). B. ze-swej strony za pomocą stawu łopatko-ramie-n i o w e g o łączy się z ramieniem, przyczem półkolista głowa ramienia styka się z mniejszą powierzchnią dołu stawowego łopatki.

Barka, wilajet turecki w Afryce północnej, graniczący na północ z morzem Sródziemnem, na zachód z odnogą tegoż morza, Wielką Syrtą, i wilaje-tem trypolitańskim, na południe z pustynią Libijską, i na wschód z krajami należącemi do Egiptu. Przestrzeń ogólna wraz z należącemi do niej dwiema oazami pustyni Libijskiej, Audjila i Djalo, wynosi 159,000 kil. □, powierzchnia jest płaszczyzną, przechodzącą na południu stopniowo w pustynię Libijską, na północy opadającą stromo ku morzu, zaś na zachodzie nieznacznie zniżającą się ku odnodze Wielkiej Syrty; średnie wzniesienie w stronie północnej wynosi 500 metr. na p. m.; najwyższe szczyty dochodzą do 1,000 m. Zachodnio-północny kraniec tej krainy, pokryty pięknemi lasami, tworzy łańcuch gór nadbrzeżnych Dżebel-el-Achdar (Zielone wzgórze), poczynający się pod m. Bengasi a kończący przylądkiem Ras-Sem. Część leżąca na po-czego ziemia, nietylko na wybrzeżach morskich, ale i we wnętrzu, bardzo jest urodzajna i w większej części niezmiernie bujną roślinnością pokryta. Klimat, dzięki bliskości morza i znacznemu wzniesieniu kraju, jest bardzo zdrowy i przyjemny, jak we Włoszech (w zimie -f- 12° do 20° Cel.). Z płodów miejscowych ważniejsze są: ryż, daktyle, oliwki, szafran, a także roślina, zwana przez ludność miejscową „dryas“ (Thapsia garganica) i uważana za doskonały środek przeciwko wszelkim chorobom; niektórzy uczeni, a między nimi i Rohlfs, ' twierdzą, że jest to właśnie owa roślina, która w starożytności słynęła pod nazwą „Sylphium,“ jako znakomity środek leczniczy w wielu chorobach; rzymianie płacili ją na wagę srebra i z tego względu stanowiła ona jedno z najważniejszych źródeł bogactwa krajowego. Obecnie jednym z ważniejszych produktów miejscowych jest miód, składany w wielkiej obfitości przez liczne roje pszczół dzikich, przeważnie w szczelinach skalnych. Bujne łąki sprzyjają rozwojowi hodowli koni, bydła, owiec i kóz, a także osłów i mułów, co stanowi główne bogactwo kraju. Obok tego, jeziorka solne w okolicach Bengasi dostarczają soli, której rocznie wywożą do Le-wantu okołe 15,000 cnt. Jako punkt styczny między Egiptem i Afryką zachodnią, B. już w odległej starożytności miała ważne znaczenie, świadczą o tern ruiny licznych miast na wybrzeżu i w środku kraju. Pierwotnie zaludniona była przez plemię libijskie (zwane po grecku Barkaioi lub Barkitai), znane z hodowli koni. Gdy około 560 roku przed Chryst. powstały zamieszki w rodzinie królewskiej w Cyrenie, młodsi bracia panującego Argezylausa Ii-go opuścili Cyrenę i w odległości 18 kil. od brzegu morskiego założyli miasto B., (dziś Medinet el Merdj), które wkrótce urosło w siłę, dzięki rozwijającemu się handlowi i rolnictwu, i stało się groźnym sąsiadem dla Cyreńczyków, którym stopniowo odjęło całe pobrzeże zachodnie, z miastem Teuche-irą (dzisiejsza Tokra) i Euhesperydą (dzisiejsze Bengasi). Jednakże ten stan kwitnący nie trwał długo: gdy Kambyzes, król perski, zdobył Egipt, wła-dzcy B-ki z rodu Battów dobrowolnie uznali jegu zwierzchnictwo nad sobą, a wkrótce potem (510 r. przed Chr.), zatargi w rodzinie królewskiej w tern mieście dały satrapie perskiemu, rządzącemu Egiptem, powód do wysłania przeciwko B. wojsk perskich , które po dziewięciomiesięcznem oblężeniu zmusiły miasto do poddania. Gdy na tronie egipskim zasiadła dynastya Ptolemeuszów, rozciągnęła swe panowanie i na sąsiednią Cyrenajkę i zadała miastu B-ce cios ostateczny, przez podniesienie niewielkiej dotychczas osady nadmorskiej Ptolemaidy (dziś Tolmeita) do rzędu miast. W r. 90 przed Chryst. B-a przeszła pod panowanie Rzymu, który władzę swą nad nią zdołał zatrzymać do przyjścia Arabów. W r. 642, ludność B-i ogłosiła swą nie-

zależność właśnie w chwili, gdy do niej wracały opów, Napata, rezydencya namiestników egipskich, zwycięskie zastępy arabów. W wiekach średnich, a potem stolica państwa, założonego w XL w. przed w miarę wzrostu Ptolemaidy, m. B-a upadało, i w Chr. przez wygnanych z górnego Egiptu kapłanów końcu zniszczone przez koczujących libijczyków, na- królewskich. Państwu temu położył koniec król wet nazwę swą pierwotną utraciło. Nowsze dzieje Etyopów, Ergamenes. Za Oktawiana Augusta, Na-B-ki zlewają się całkowicie z historyą Tripoli su: | pata zdobytą i zburzoną została przez Petroniusza gdy w r. 1835 ziemia ta stała się paszalikiem tureckim, B-ka przeszła pod władzę sułtana, jako część wilajetu trypolitańskiego; w r. 1879 rząd turecki uczynił z niej osobny wilajet. Pierwotna ludność B-ld z czasów greckich i rzymskich wyginęła zupełnie; ludność zaś dzisiejsza, wynosząca 302,000 osób, składa się z arabów i koczowniczych plemion libijskich i berberyjskich, które przyjęły oddawna religię mahometańską i język arabski.— Napata).

Mnóstwo le-

na czele 30,000 wojska rzymskiego, żących dziś w ruinach świątyń i pałaców, wznoszonych na wzór gmachów tebańskich, liczne piramidy i katakomby, w skale Dżebel B-lu wykute, świadczą dotąd o dawnem znaczeniu miasta. Wiele z tych zabytków, a zwłaszcza tablic kamiennych z napisami, zabrano częścią do muzeum egiptologicznego w Berlinie, częścią do muzeum w Bulaku. — (Ob.

N.

Barkala, herb polski, wzmiankuje o nim jedna z zapisek sądowych, lecz opisu nie podaje. (A. Małecki: „Studya heraldyczne“ I, 171).

Barkarola (włos)., lub gondoliera: pieśń gondolierów włoskich, głównie weneckich. B-le bywają zazwyczaj trzymane w tonacyi minorowej i w takcie 6 8.

w it z.

Barkas, ob. Hamilkar.

Barkas, nazwa największej łodzi, znajdującej się przy okręcie lub statku parowym. Dochodzi do 40-tu stóp długości i 12-tu stóp szerokości, posiłkując się się siłą 16—22 wioseł. W zwyczajnych warunkach B. służy jako łódź transportowa do przewożenia ciężarów, których zabiera od 4—5 ton, w wypadkach zaś, zagrażających okrętowi, służy do ratowania osady okrętowej.—Łódź mniejsza od B-u, posiłkująca się od 12—14 wioseł, zwaną bywa półbar-

E. D.

Koczownicy są wzrostu miernego, szczupli, o czarnych oczach i włosach; mężczyźni, a zwłaszcza kobiety, malują twarz, piersi i ręce w rozmaite desenie; dzielą się na różne plemiona, z których najważniejsze jest plemię- Auergehr, mieszkające na wybrzeżu, na północo-wschód od Bengasi, stolicy dzisiejszej B-ki. Ludność męska, zdolDa do broni, wynosi 75,000. — Barth: „Wanderungen durch die Küstenländer des Mittelmeeres“ (Berlin 1849), Rohlfs:

„Von Tripolis nach Aleksandria“ (Brema, 2 t. 1871),

N.

Lamperio w Pettermanna „Mittheilungen“ (1881).

Barkas parowy, nazwa statku parowego, przeznaczonego do transportowania statków żaglowych i barek w warunkach niewygodnych dla ich żeglugi. B-y parowe portowe dochodzą do 229-tu stóp długości, a siła ich pociągowa wystarcza dla kilku statków lub barek, z pełny ni ładunkiem idących. B-y p-e portowe i rzeczne, urządzone specyalnie dla przytłumienia pożaru, noszą nazwę B-ów pożarowych.

Barker Robert, malarz (* w Keils w Irlan-dyi—f w Londynie r 1806). Jest wynalazcą panoramy, utrzymywał się z portretów w Dublinie i Edynburgu. Pierwsza panorama jego przedstawiała widok Edynburga, druga Londynu, poczem artysta wykonał, większych jeszcze rozmiarów, panoramę floty russkiej w Speatheat. Jego również są panoramy Gibraltaru, Neapolu, Paryża, Fiorencyi i wielu innych miejscowości.

Barker Tomasz, uczony angielski, (* 1721 —

e- li

się barkasami paro wemi.

E. I).

Barka, ogólna nazwa statków, przeznaczonych do transportowania towarów na rzekach, nie posiad^ jących głębokiego koryta, lub do przeładowywania' onych z większych okrętów i odwożenia do przyr stani portowych. Ogólną charakterystyką B-ek jest płaskie dno i pionowe boki, zlekka ku dnu zaokrąglone. Rzadko bywają masztowe, przeważnie zaś kasem. posiłkują się siłą barkasów parowych, (bb.) które jedną lub kilka B-ek naładowanych do miejsca przeznaczenia odprowadzają. Pospolicie B-i budują się z drzewa sosnowego, użytego z odziomkiem, służącym jako szkielet pionowy boczny, do którego deski, stanowiące zewnętrzne pokrycie statku, przytwierdzają się dębowemi lub sosnowemi kołkami. W miejscowościach, obfitujących w materyał drzewny, B-i służą często dla jednego tylko kursu, a po przybyciu na miejsce przeznaczenia, rozebrane, sprzedają się jako materyał budowlany, znany pod nazwą desek lub bali barkowych, charakterystycznych symetrycznemi otworami, pozostałemi po przytwierających je do szkieletu statku kołkach. Zwykła długość B-i bywa 50 stóp, szerokość jej od 15 do 20 stóp, ilość zaś przewożonego ciężaru do 100 ton (ob.) dochodzi. Na naszych rzekach barki służyły przeważnie do transportowania zboża, które dziś kolejami lub berliu-kami (ob.) bywa przewożone; w portach oddają f 1809 r.). Pracował nad astronomią i meteorolo-ważne usługi przy przeładowywaniu towarów z więk- gią; ogłosił prace: „An account of the discoveries szych okrętów do składów portowych. Dostawa drze- concerning cornets witli the way find their orbits,, wa, węgla drzewnego, siana i innych lżejszych ma- Londyn, (1757). „Account of a Meteor seen in Rut-teryałów, z góry rzeki Newy do Petersburga sprowa- land“ (Phel. Transactions, 1756), „On the nuta-dzanych, odbywa się na B-aeh, one też przewożą to- tion of the stars“ (Tamże, 1761). „Meteorolog. Ob-wary z portu kronsztadzkiego do miasta, posiłkując servations at London“ 1771 —1800), i inne. Najważniejszą jest pierwsza praca, zawierająca tablice Barkal, wioska i góra (Dżebel Barka 1) w Nu- do znalezienia anomalii prawdziwej oraz ruchu bii, na prawym brzegu Nilu, między 18° a 19° sz. średniego, w biegu porabolicznym ciał niebieskich, pn., w pobliżu dzisiejszego miasta Meraui. Na miej- Tablice te dziś jeszcze są bardzo użyteczne; zna-scu wioski B. istniało w starożytności miasto ety- leść je można w dziele Jana Kowalczyka: „O spo-

123

Kncybloptdr* Pawucchns Ilu»trnvr»nj. T. VL

S. L>.

>■ •

And. S.

N.

F n.

A. S-

Barking, miasto w Anglii, w hrabstwie Essex, o 10 km. na wschód od Londynu i w pobliżu uścia rzeki Roding z lewego brzegu Tamizy, jedno z najstarszych w Anglii, 16,848 m-ców. Był tu klasztor żeński, założony w 667 r. i bogato uposażony, miary polskiej stanowiło.

Między B-m a Tamizą centralna stacya pomp ssących, uprowadzających nieczystości z Londynu, któ- zw. mameluków czerkieskich (1382—1399 r.). Kure następnie rzeka podczas odpływu zabiera. Mnó- i piony w Krymie przez muzułmanina Otmana, był stwo ogrodów i sadów, zaopatrujących część olbrzy- sprzedany emirowi Il-Bogha r. 1364, który, spostrzegłszy w nim zdolności niepospolite, kazał go Barkoczy, starożytny magnacki ród węgierski, uczyć i wyniósDpóźniej do godności emira. Sułtan

Al-Malik-al-Aszraf przeznaczył go do usług przy swoich dzieciach, następnie zaś powierzył mu wyższe dowództwo w wojsku ze stopniem wielkiego koniuszego, a po śmierci następnego sułtana, Al-Mali-ka-al-Mansur-Alejo, B. zagarnął tron i kazał się uznać sułtanem, pod imieniem Al-Malik-oz-Zahier (1382). To wzbu Iziło przeciwko niemu wielu nieprzyjaciół między oficerami mameluckimi. Kalif także. zrazu B-owi przyjazny, zaczął potajemnie działać na jego szkodę, a dwaj rządzcy Syryi: Il-Bogha i Mantach, rokosz podnieśli. B. kazał uwięzić i kalifa, i wielu emirów zbuntowanych; lecz, gdy nadciągnęło wojsko rokoszan, opuszczony przez lud i przez żołnierzy, został pojmany i wyprawiony do Karaku. Il-Bogha zajął wtedy miejsce kalifa i spra-Barkow Hans Karol Leopold, profesor ana- wował rządy w jego imieniu; ale przeciw niemu tomii we Wrocławiu (* 1798 na wyspie Rugii — ; wystąpił Mantach, zazdroszczący mu wyniesienia,

sobach wyznaczenia biegu ciał niebieskich“ (Kraków, 1889), gdzie też wskazane jest ich zastosowanie.

Barker Jan (*1771—f 1849), pomolog angielski; był najpierw agentem kompanii wschodnio-indyjskiej w Aleppie, w r. 1827 został konsulem angielskim w Aleksandryi, a później konsulem generalnym w Egipcie. W r. 1834, zrzekłszy się tego urzędowania, wyjechał do Antyochii i w okolicy tego miasta, nad Orontem, w dolinie Suedia, założył wzorowy ogrod pomologiczny, w którym hodował gatunki drzew owocowych azyatyckich i europejskich. Położył niemałe zasługi przez rozpowszechnienie w Europie rozmaitych gatunków azyatyckich drzew owocowych.

Barker Edmund Henryk (* 1788—f 1839), poważny filolog angielski; oprócz krytycznego wydania niektórych klasyków i różnych artykułów w „Classical journal“, ogłosił w nowej przeróbce Stephanusa: „Thesaurus linguae graecae“ (Lond. 1816—28, 13 tomów). W „Classical récréations“ (1812) B. jeden z pierwszych zaczął pisać po angielsku, zamiast po łacinie, o starożytnościach klasycznych.

Barker Mateusz Henryk (* 1790—f 1846), powieściopisarz angielski; podczas wojen Napoleońskich walczył jako marynarz, później lat kilka spędził w Gujanie, a po powrocie (1823) do Anglii pisał romanse, w których malował nie bez talentu życie morskie, często pod pseudonimem „The old sailor“, „Falher Ambrose“ lub „Wanderer“. Ważniejsze z nich są: „Land and sea taies“; „Though Yarns“; „Hamilton King“; „The Jolly-boat“; „Night at sea“ i t. d., drukowane w różnych czasopismach.

miej stolicy w jarzyny i owoce.

Wybitniejszymi jego członkami byli: 1) B. Władysław w r. 1655 został wielkim żupanem żupy be-rezkiej i otrzymał tytuł barona dla siebie i swych potomków. Syn jego, 2) Franciszek B. odznaczył się jako wódz piechoty węgierskiej w wojnach przeciw Tekelemu i otrzymał tytuł hrabiowski. Wnuk Władysława: 3) Franciszek B. (* 1710— f 1765), był biskupem jagerskim, a od r. 1761 arcybiskupem ostrzyhomskim i prymasem węgier. Słynął ze swej hojności i licznych nadań różnym kościołom i klasztorom. Znany w dziejach z czynnego udziału w zawarciu ugody pomiędzy Węgrami i Polską, w kwestyi zastawu trzynastu miast na Spiżu. Pozostawił po sobie: „Catechismus Concilii Triden-tini“ (1762).

f 1873). Od młodu kształcony przez nauczycieli prywatnych, francuzów, szwedów i niemców, zwłaszcza zaś przez uczonego ojca, pastora, udał się na czas bardzo krótki do gimnazyum w Gryfii, a stąd na uniwersytet tamże, potem zaś do Berlina (1816). Tu zabrał znajomość z Rudolph im i Rosen-tbalem, co go skłoniło do studyów anatomicznych, Po osiągnięciu doktoratu za rozprawę: „De monstris duplicibus“, ogłoszonej później oddzielnie z tablicami (Berlin i Lipsk, 1821), został prosektorem przy Rosenthalu w Gryfii, skąd (1826) powołany został do Wrocławia na profesora nadzwyczajnego anatomii; już 1835 zostaje prof. zwyczajnym, a w 1845 dyrektorem instytutu anatomicznego. Prace jego są nadzwyczaj liczne, pospolicie zaopatrzone w doskonałe rysunki i tablice, a dotyczą anatomii człowieka, anatomii porównawczej i anatomii patologicznej. Ich spis szczegółowy (a jest ich samych większych kilkadziesiąt, nie licząc artykułów w czasopismach i zbiorowych dziełach encyklopedycznych), znajduje się w „Biographisches Lexicon“ T. I. — w Hadckermanna: „Allgemeine deutesche Biographie“, oraz w „Catalogue of scientific papers“, wydawanym przez londyńską „Royal Society“, a z pomiędzy nich wymienić przedewszystkiem należy: szczegółowe" badanie nad więzami i stawami, nad układem krwionośnym płatków, o śnie zimowym u zwierząt, o przewodzie pokarmowym człowieka, o zniepodoboieniach naczyń krwionośnych, o pęcherzu moczowym, anatomopatologiczne poszukiwania nad cholerą, o przeznaczeniu nerwów w ogóle, a nerwu błędnego w szczególności i t. d.

Barkówki (pennae scapulares s. parapteram). są to pióra, pokrywające ramiona ptaków.

Barkowy sążeń, miara, używana przez orylów (ob.), do oznaczenia ilości drzewa, na statku przewożonego. Sążeń tej nazwy liczył się od końca średniego palca jednej ręki do końca tegoż palca drugiej, co u dorosłego człowieka zwykle 3 łokcie

E. I).

Barkuk, sułtan egipski, założyciel dynastyi tak

i w starciu na ulicach Kairu odniósł nad nim zwycięstwo, a zagarnąwszy władzę, kazał zgładzić B-a; ten wszakże, uprzedzony o tym rozkazie, zdołał umknąć z więzienia, zebrał wojsko i ruszył z niem na Kair; lud stanął znów po jego stronie i Mantach

nie wspierał ubogich, na których w testamencie zapisał 14,999 dinarów (około 224,985 fr.). Grób jego znajduje się w Mojattam, w miejscowości zwanej grobem kalifów, w okolicach Kairu, a jest jednym z najlepiej zachowanych i najpiękniejszych.— („Gr.

Barlaam (t prawdopodobnie 1348), teolog i uczony włoski, mnich zakonu bazyliańskiego, rodem z Seminaria w Kalabryi; dla poznania języka i literatury greckiej, a zwłaszcza pism Arystotelesa w oryginale, udał się w r. 1328 do Grecyi. Tu zostawszy zwolennikiem kościoła wschodniego, pisał dzieła teologiczne, w których dowodził bezzasadno-

Barlaam i Józefat, romans średniowieczny treści religijno-ascetycznej; opowiada on nawrócenie do chrześciaństwa Józefata, królewicza indyjskiego, przez pustelnika B-a, jego wytrwałość w nowej wierze, zwycięskie dysputy, nawrócenie wielu pogan i ojca, wreszcie usunięcie się od świata i zgon świę-

został zwyciężonym. Opanowawszy tron, B. wysłał Encyclop.“ Lamiraulfa). kalifa Hadżego do więzienia w Aleksandryi, gdzie go wszakże traktował z wszelką względnością. Taki był koniec dynastyi mameluków baharytów (ob.), a początek dynastyi czerkiesów, zwanej inaczej bordżytami. Działo się to w epoce owej, gdy sławny Timur-lenk (Tamerlan, Timur kulawy) zalał Azyę wschodnią swemi hordami. B., przewidując, że hordy te prędzej lub później i na jego zwalą się gło- ści władzy papieskiej i nauki kościoła katolickiego wę, zawczasu przygotowywał się do oporu. W r. o pochodzeniu Ducha św. od Ojca i Syna. W r. 1839 1392 chętnie przyjął na swoim dworze dwóch emi- cesarz Andronik III, który cenił B-a jako uczone-rów, wypartych z posiadłości swoich przez Tamer- go filozofa i matematyka, wysłał go do Avignonu, lana; a w tymże czasie, gdy Bajazet I (*), sułtan j żeby traktował z papieżem Benedyktem XII o unii turków ottoinańskicli, miał już zmierzyć się z Ta- kościelnej. Po powrocie z tej bezskutecznej misyi merlanem, obadwaj zapaśnicy wyprawili do niego ! B. uwikałał się w spory teologiczno z t. z. hezy-posłów. Bajazet prosił go o przymierze, Tamerlan i chustami, i gdy synod stanął po stronie jego prze-wzywał, by się uznał jego wasalem. Ostatniemu ciwników, zrażony tern, powrócił do Włoch. Tu był z nich B. odpowiedział skazaniem na śmierć jego czas jakiś bibliotekarzem króla Roberta w Neapolu, posłów. Było to wypowiedzeniem wojny, ale Ta- a że nawrócił się do kościoła katolickiego, został merlan wybrał się wtedy do Indyj. B., nie wątpiąc, ¹ w r. 1342 mianowany biskupem w Geraci (w Kala-że wojna była tylko odroczona, tern gorliwi 'j przy- bryi). W pismach swoich z tych czasów bronił gotowywał się do niej, gdy go nagle śmierć zasko- ' tego, co potępiał podczas pobytu w Grecyi, przeczyła. Zgon jego żal powszechny w państwie, wy wo- 'mawiał jednak za połączeniem obu kościołów, łał, w drugim bowiem okresie swego panowania j W dziejach odrodzenia B. zasługuje na uwagę, jako był on dość sprawiedliwym. Rządził przezornie pierwszy, co krzewił we Włoszech znajomość grec-i troskliwie, zaprowadził w państwie porządek, a choć j czyzny; Fr. Petrarka był jego uczniem.—Porówn: zmniejszył podatki, zdołał jednak zgromadzić w skar- j Mandalari: „Fra B. ealabrese, maestro del Petrarca“ bie swoim 400,000 dinarów (około 6,000,000 fran- (Rzym, 1888). ków). Pałace jego przepełnione były przepychem, na stajniach stało nie mniej jak 6,000 koni, oraz 5,000 wielbłądów. Lubił też i popierał nauki; wzniósł w Kairze szkołę, gdzie młodzież kształciła się bezpłatnie; odnowił arsenał w Aleksandryi. Hoj-

(*) Bajazet I, z przydomkiem „Ildirim“^Błyska-    . .    ,    ..

wica, sułtan turecki (* 1347 - f 1403; panował j Rycerstwo, uniesione zbyteczną odwagą, rzuciło się

1389 — 1402), syn Murada I go, poległego na polu Kosowem w r. 1389, zabezpieczył sobie tron przez zamordowanie brata swego, Jakóba. Syn poległego w tejże bitwie cara serbskiego, Lazara, Stefan La-zarowicz, został jego lennikiem, a córka Oliwera (Milena) poszła do haremu, gdzie cieszyła się szcze-gólnemi względami sułtana. B. wiódł nieustanne wojny i ciągle najeżdżał sąsiednie kraje. W roku 1391 uczynił swym lennikiem hospodara wołoskiego, Jana Mirczę, poczem rozpoczął wojnę z Węgrami. W r. 1393 położył kres carstwu Bułgarskiemu zdobyciem stolicy, Ternowy. W Azyi uderzył na władzcę Karamanii, Ala-ad-Dina, i zabrał mu całe państwo; następnie zdobył miasta: Tokat i Sivas, należące do Borhan-ad-Dina, i Samsun, Dżanik, Os-mandżyk, należące do Keuturuma, władzcy Synopy. W r. 1396 król węgierski, Zygmunt, utworzył kru-cyatę przeciw B-owi, jako niebezpiecznemu wrogowi chrześciaństwa; wojsko jego składało się z węgrów, niemców (6,000), francuzów, polaków i czechów.

-    -    bezładnie do ataku,-co spowodowało klęskę pod Ni-

(.*) Miejsce właściwe^artykułu niniejszego na str. 724 przed Bajazetem II.

kopolis. Zwycięstwo to zresztą było okupione drogo, gdyż poległo 60,000 turków ; rozdrażniony sułtan kazał wymordować wszystkich jeńców. Potem zamierzył zdobyć Konstantynopol. Wówczas cesarz bizantyjski, Manuel, którego posiadłości co rok najeżdżane były przez turków, udał się osobiście do monarchów zachodniej Europy (Włoch, Francyi i Anglii) z prośbą o pomoc, której atoli, pomimo bardzo uprzejmego wszędzie przyjęcia, nie otrzymał. Na szczęście w tak krytycznej chwili wystąpił straszny wróg sułtana, Tamerlan (ob.), który odebrał od turków m. Siwas w Azyi Mniejszej i kazał stracić syna B-a, Ertogrula. Rozgniewany sułtan wystąpił przeciw tatarom i stoczył z nimi bitwę pod Angorą w Azyi Mniejszej (20 lipca 1402 r.); tu był pobity i dostał się do niewoli. Przez kilka miesięcy był trzymany pod łagodną strażą w namiocie, ale gdy spróbował uciekać, osadzono go w powozie okrato-wanym. Stąd urosła legenda, jakoby Tamerlan woził go w klatce żelaznej. Ze zgryzoty B. umarł/ wkrótce. Zwłoki jego pochowano w Brussie. N-

tobliwy. Romans ten, będący właściwie schrystya-nizowaniem indyjskiej legiendy o Buddzie, powstał w Grecyi (w. XI), gdzie opracował go podobno Jan Damasceński młodszy (wydrukował Boissonade w „Anectoda“, tom IV). Przełożony w w. XI czy XII na język łaciński przez Jerzego z Trapezundu (drukowany w w. XV bez ozn. miejsca i roku, później w „Opera“ Jana Damasceńskiego, Paryż, 1609), szybko rozpowszechnił się w Europie zachodniej i został przełożony na wszystkie niemal języki nowożytne. Istnieją więc trzy przeróbki francuskie wierszem, dokonane w XIII w. przez Chardry (wyd.

ksiądz włoski w Skutari, a po zajęciu tego miasta przez turków (1477) we Włoszech; napisał „De vita et gestis Scanderbegii“ (Rzym, 1506), dzieło, które przełożone zostało na różne języki (na polski przez Cypryana Bazylika) i posłużyło za podstawę do wszystkich późniejszych życiorysów Skanderbega. Oprócz tego B. napisał: „De expugnatione Scodrensi a turcis“ (Wenec., 1504), ttómaczone także przez Bazylika (Brześć litewski, 1587) i „Chronicon turci-cum“ (Frkf., 1578).

Barletta, starożytne Bar duli, w wiekach śred. Barolum, niegdyś warowne, dziś okręgowe miasto w départ. Bari we Włoszech południowych (Apulia), położone nad Adryatykiem, przy drodze żelaznej An-kona-Brindisi; 31,994 m-ców. Za czasów Hohenstau-fów była B-ta wielkiem i kwitnącem miastem i dziś należy do bogatszych i najlepiej zabudowanych na południu Włoch. Jest stolicą arcybiskupa, posiada wspaniałą katedrę z XII— XIV-go w., ważną jako dzieło sztuki. Z innych budowli godne są uwagi: kilka pałaców, mury twierdzy, uważanej niegdyś za niezdobytą, stare baszty, z czasów Piotra To-ledańskiego, teatr, gimnazyum, szkoła techniczna i t. p. Tutejszy port dostępny jest tylko dla mniejszych statków, których w roku 1885 zawinęło tu 704, z ładunkiem 228,250 ton. Zasługuje także na wzmiankę, wydobyty zmorzą i ustawiony na placu, duży posąg brońzowy cesarza Herakliusza, 4‘/₂ mtr. wysoki, bez artystycznego jednak znaczenia. Bardzo urodzajna okolica dostarcza dla handlu B-y produktów wywozowych, a mianowicie: zboża, wina, oliwy, owoców, soli i wełny, które idą do Dalma-cyi i Grecyi. Kąpiele morskie i uzdrowisko dla zoł -zowatych dzieci. W o^głości 10 kil. na zachód od miasta, na prawym brzegu rz. Ofanto, leży sławne pole bitwy pod Kannami (216 przed Chr.), które lud okoliczny zowie dotychczas polem krwawem (Campo del sanguine). Okręg B-y liczy 278,127 m-ców.

Koch, p. t. ,,Josaphat“ i t. d. (Heilbr., 1879) Gui de Cambrai, (wyd. Zotenberg i Meyer, Stuttg, 1864) i Herberta, oraz kilka prozaicznych późniejszych (druk. w Paryżu. 1514,    1574,    1592 i 1642);

jedna włoska prozą (druk. przed r. 1500 bez ozn. m. i r., później w Rzymie, 1734 i 1816); jedna hiszpańska wierszem (drukowa, w Madrycie roku 1608), trzy wierszowane niemieckie z w. XIII, dokonane przez Rudolfa von Ems (wyd. w Lipsku,

1845), niejakiego biskupa Otona (dotychcz. w re-kopiśmie) i bezimienna, pozostała tylko we fragmentach, oraz jedna prozaiczna (druk. w Augsburgu bez ozn. roku); na niemieckiej opiera się prozaiczna przeróbka szwedzka i islandzka; natomiast z tekstu łacińskiego pochodzi opracowanie czeskie z w. XIV (Pilzno, 1504) i polskie, dokonane wierszem przez Kuligowskiego (Kraków, 1688). Na greckim zaś oryginale opierają się przeróbki: bułgarska z w.

XlV-go, serbska i russka z wieku XIV-go. W wieku XVIII-go jezuita Borgio przełożył romans o Bar-laamie i Józefacie na język tagalów (na wyspach Filipińskich) i wydrukował go w Manili 1712 r.

Porówn. Braunholz: „Die erste nicht christliche Parabel des B. und J., ihre Herkunft und Verbreitung“ (Halla, 1884).

K.

Barletta Gabryel, dominikaniu włoski z w. XV, rodem z m. Barletty, sławny swego czasu kaznodzieja. Kazania jego odznaczały się tonem częstokroć żartobliwym, jowialnym, nieraz nawet rubasznym, w rodzaju Abrahama a Sancta Clara (obacz), Oliviera, Mailarda i in., musiały wszakże wpływ zbawienny na słuchaczy wywierać, skoro pozostało o nim przysłowie: Qui nescit barletta re, ne-scit praedicare. (Kto nie umie barletować, t.j. przemawiać jak B-ta, nie umie kazać). Miewał je zazwyczaj w języku włoskim, lecz z druku wychodziły tylko w łacińskim,—pierwsze zupełne ich wydanie ukazało się w Wenecyi 1557 r.

Barlow P i o t r, fizyk i matematyk angielski, (* 1776 w Norwicb—f 1862 w Londynie), był profesorem matematyki w akademii wojskowej w Wool-wich do roku 1887. Znany jest głównie z badań elektro-magnetycznych. Przeprowadził doświadczenia nad przewodnictwem różnych metali; uzasadnił doświadczalnie w r. 1825, że natężenie prądu we wszystkich punktach jego obiegu jest jednakowe; wykazał, że każdy punkt przewodnika, po którym prąd przebiega, przyciąga lub odpycha bieguny ma-

Barlaeus, albo Baerle Kacper (* 1584 w Antwerpii—f 1648 w Amsterdamie), humanista, poeta i historyk holenderski, był czas jakiś profesorem logiki w Lejdzie, ale utracił to stanowisko wskutek prześladowań ze strony arminianów, jako zwolennik remonstrantów, w których obronie walczył nawet piórem; od r. 1631 do śmierci był profesorem filozofii i wymowy przy nowo - założonem ateneum w Amsterdamie. Oprócz poezyj miłosnych w języku ojczystym, tworzył łacińskie „Poemata“ (Arnst.

1645—46, 2 tomy), na których gruntuje się jego sława. B. wywierał wpływ wielki na współczesnych poetów, zwłaszcza Hoofta i Vondela, z którymi żył bliżej, i przyczynił się niemało do utrwalenia w literaturze holenderskiej smaku akademickiego. Jako historyk, opracował „Rorum per octen-niuin in Brasilia gestarum histori-a“ (Amst., 1647).

Barlandt Adryan (* 1487—f 1542), humanista holenderski, ceniony przez Erazma z Roterda-mu, był profesorem łaciny i wymowy przy uniwersytecie w Louvain; oprócz komentarzy do Wergi-liusza i rozpraw filologicznych, napisał wiele rozpraw historycznych,\traktujących o dziejach Braban-cyi i t. d. Wyszły one w Kolonii, p. t. „A. Bar-landi historica nunc primum collecta“ (1603).

Barletius (Barlesio, Barlezio) Marino, gnesu w stosunku odwrotnym do kwadratów z od-

S K.

ległości. Przyrząd jego, zwany kółkiem B-a, służy do wykazania, że prąd ruchomy, pod wpływem magnesu, przechodzić może w pewnych warunkach w obrót. Rozebrał wpływ solenoidu na igłę magnesową i podał teoryę elektromagnetyzmu, według której, każda cząstka płynu galwanicznego w przewodniku działa na każdą cząstkę płynu magnetycznego w magnesie, z siłą odwrotnie propor-cyonalną do kwadratu z odległości; przyczem przyjmuje, że siła ta dąży do nadania linii biegunów jednego płynu kierunku prostopadłego do linii biegunów płynu drugiego. Obmyślił metodę oznacza nia wpływu, jaki wywiera na igiełkę magnesową żelażo, wchodzące w skład okrętu, i na tej zasadzie dał sposób usuwania tego wpływu, czyli wprowadzania niezbędnej poorawki przy obserwacyach magnetycznych na morzu (kompensator B-a). Ważne są również dochodzenia jego nad wytrwałością materyałów, co wyłożył w dziele „Treatise on Materials“ (1850), podobnie jak sprawozdania jego o drogach żelaznych w r. 1839 i 1845. Z prac jego matematycznych wymienimy: „Elementary investigations ofthe theoryof nombres“ (1811); „A new mathemattcaland philosophicaldictionary“ (1814).

Barlow Joel (* 1755—f 1812), poeta i polityk amerykański, kształcił się na prawnika w Nowy m-Havenie, podczas wojny o niepodległość był kaznodzieją wojskowym, a pe^fej ukończeniu oddał się literaturze i napisał „The vision of Columbus“ (1787), poemat, w którym znalazły swój wyraz marzenia autora ot.z.prawach człowieka. Wr. 1788 udał się do Anglii i tu dał się poznać jako zagorzały republikanin i wielbiciel ówczesnej rewolucyi we Erancyi; okazuje to jego broszura „Advice to the privileget Orders“ (1791) i poemat ,,The con-spiracy of kings“ (1792), naganiający mocarstwa, sprzymierzone przeciw Francyi. W r. 1792 przybył do Paryża, otrzymał prędko prawa obywatelstwa francuskiego i dziahrł w Sabaudyi, jako komisarz rządowy; w tym czasie napisał „Hasty pudding“ (1793), poemat komiczny, bardzo poczytny. W r. 1795—96 był konsulem amerykańskim w Algierze. Wróciwszy w r. 1803 do Ameryki, wydał obszerny poemat „Colombiad“ (1808), przerobiony z „The vision of Columbus“. W r. 1811 przybył ponownie do Francyi, jako poseł Stanów Zjednoczonych, głównie dla prowadzenia układów handlowych; umarł w żarnowcu pod Krakowem podczas podróży do Wilna, gdzie miał się widzieć z Napoleonem.— Poro w n. Todd: „The life and letters of J. B., poot, statesman and philosopher“ (Nowy York, 1886).

Barma ob. B i r m a.

Barmann Karol (* 1820 w Monachium—f tamże 24 maja 1885), znakomity klarnecista nadwornej orkiestry bawarskiej, autor popularnej „Szkoły na klarynet.“

Barmecydzi (nazwisko arabskie Baramikah, perskie Bar męki an), ród arabski, który się okrył blaskiem za panowania pierwszych Abbassydów i stał się głośnym przez swoje nieszczęścia, potęgę i wspaniałomyślność; pochodził z Balchu, gdzie przed przyjęciem islamu członkowie jego, wyznawcy religii

Zoroastra, byli kapłanami wielkiej świątyni ognia. Massudi podaje, że wyraz „Barmek“ oznaczał stróża świątyni. Pierwszym, o którym historya daje pewniejsze wskazówki, był Chalid, syn Barmeka (* 709 —f 780 r.); ten biegłością w medycynie zaskarbił sobie łaski ostatnich Ommiadów; podobno wyleczył on Hiszama, dziesiątego kalifa tej dynastyi, z choroby, na którą żaden z lekarzy dworskich nie mógł znaleźć środka Po upadku Ommiadów (750), Chalid jeden z pierwszych stauął po stronie nowego monarchy, Abul-Abbasa, i, otrzymawszy od niego urząd wezyra, utrzymał się na tern stanowisku jeszcze rok jeden za panowania Al-Mansura, który wysłał go do Farsu wojować z kurdami, a następnie kazał towarzyszyć synowi swojemu, Mahdiemu, gubernatorowi Mezopotamii. Chalid umarł na stanowisku gubernatora Mosulu. Syn jego, Jahia (f 805), odziedziczywszy po ojcu zdolności, został nauczycielem Haruna i towarzyszył mu w wyprawie przeciwko bizantynom. Gdy starszy syn i następca Al-Mansura, Al-Hadi, powziął zamiar ogłosić syna swego bezpośrednim następcą tronu z krzywdą Haruna, Jahia zaprotestował stanowczo przeciw temu bezpra^ win i byłby zapewne życiem to przypłacił, gdyby nie śmierć Al-Hadiego, który nagle zmarł. Wstąpiwszy na tron, Harun-al-Raszyd, pełen wdzięczności dla Jahii, powierzył mu swoją pieczęć i oddał ogólną adininistracyę państwa. Podjąwszy cały ciężar rządów, Jahia złożył dowody wielkiego rozumu i pilności, wzmocnił granice państwa, zapełnił skarbiec publiczny i podniósł znakomicie dobrobyt kraju. Kalif okazywał mu niezmierny szacunek i kiedy do niego przemawiał, nazywał go zawsze swym „ojcem“. Jahia przy inuych przymiotach odznaczał się szlachetnością, pięknem wysłowieniem i nadzwyczajną szczodrością: gdy wyjeżdżał z domu, miał zawsze przytroczonych do siodła kilkanaście sakiewek, zawierających każda po 200 dirhemów (dirhem = 60 centimom), dla rozdawania biednym. Zostawił czterech synów: Fadla, Dżafara, Mohammeda i Mousa. O dwóch pierwszych wspomina historya; Dżafar pojawia się często w „Tysiącach i jednej Nocy“. Fadl (f 808) był liajdobroczynniejszym ze wszystkich B-ów: ręka jego „rozsiewała rosę darów“; był starszym o kilka dni od Haruna i wychowywał się z nim razem. Jahia powierzył mu urząd wezyra, a r. 792 Haruu powołał na to stanowisko Dżafara, który mu był milszy od Fadla, jemu zaś oddał gubernatorstwo Chorazauu i północnej Persyi. W tymże czasie Alid Iahia-Ibn-Abd-Al-lah podniósł bunt w Dajlem; Fadl odebrał mu władzę i stłumił powstanie bez przelewu krwi. Podczas pobytu swojego w Chorazanie wyplenił nadużycia, kazał spalić regestra zaległych podatków, pobudował karawanseraje i meczety, oraz położył kamień węgielny pod wielki meczet w Blicharze. W r. 795 Fadl porzucił gubernatorstwo i wrócił do Bagdadu, gdzie go kalif przyjął z oznakami największej czci i najżywszego przywiązania. Dżafar miał powierzchowność więcej ujmującą i usposobienie łagodniejsze, niż Fadl, który był dumny i często nieprzystępny. To też Harun przekładał towarzystwo Dmfa-ra i dzielił się z nim wszystkien.i przyjemnościami.

do Stan. Zjedn. Amer. Póła. Przędzy bawełnianej dowożą rocznie z za granicy przeszło dwa miliony

kgr.

And. S.

Dżafar był przez jakiś czas gubernatorem Egiptu, a w r. 795 udał się do Syryi, by tam stłumić rokosz. Potęga B-ów rosła z każdym dniem, ale nagle odwróciła się od nich fortuna. Główną przyczyną ich upadku, podług dziej opisów wschodnich, było małżeństwo Dżafara z Abbasą, siostrą kalifa. Ich popularność zaczęła niepokoić Haruna, również jak i nadużycia władzy, jakich się dopuszczali; wreszcie, gdy potajemnie uwolnili z więzienia jednego ze skazanych na śmierć potomków ńlego, gniew kalifa wybuchnął. R. 803, odbywszy pielgrzymkę do Mekki, Harun wracał z dworem swoim wodą z Hirahu do Anbaru; Dżafar opuścił obóz i udał się na polowanie do sąsiednich dolin; codziennie przecież odbierał od kalifa podarki. Harun odstąpił mu nawet przybocznego swojego lekarza, Bachtisza. Pewnego wieczoru, gdy Dżafar zabawiał się piciem w towarzystwie tego lekarza i niewidomego poety, Abu Zak-kara, który właśnie śpiewał pieśń o niestałości losu, wszedł nagle do namiotu enuch Masrur, osobisty wróg Dżafara, i oznajmił mu, że otrzymał od kalifa rozkaz ścięcia go. Sprawdziwszy, że rozkaz ten nie był wydany w stanie nieprzytomnym, Dżafar oddał się w ręce kata — i w parę godzin potem Masrur przyniósł jego głowę kalifowi. Nazajutrz zostali wtrąceni do więzienia wszyscy członkowie rodziny B-ów, z wyjątkiem Jahii, któremu dozwolono obrać sobie miejsce pobytu, ale orńnie chciał opuścić syna swego, Fadla: więc obadwaj zostali uprowadzeni do Rakkah, nad brzeg Eufratu. Przez jakiś czas cieszyli się względną swobodą, ale Haruu, ulegając oszczerczym denuucyacyom, kazał ich niebawem wtrącić do ciężkiego więzienia i wszystkie ich dobra skonfiskował. Jahia umarł w więzieniu w wieku lat około 74. Jakkolwiek było zabronionem przez Haruna wspominać imienia B-ów, liczni poeci odważyli się opiewać ich wspaniałomyślność i opłakiwać ich nieszczęścia. Historya tej rodziny spisaną była kilkakrotnie po arabsku i persku. W Europie miłość Dżafara i Abbasy posłużyła za tło do kilku powieści, a La Harpe i Hammer napisali — pierwszy po francusku, drugi po niemiecku — tragedye o B-ach.— S. de Sacy: „Chrestomathie arabe“ (Paryż, 1827, t. I, 2 wyd., III tom, str. 7 i następne, 37L i następne).— Ibn-Khallican: „Biographical Dictionary“, tłom. na angielski Siane (Paryż, 1847 —71,

4    tomy). — Masudi: „Les prairies d’Or“, tłóin. na francuski Barbier de Meynard (Paryż, 1861 — 77,

5    tomów).—Schefer: „Chrestomathie persane“ (Paryż, 1885, t. II).    r-

Barmen, wielkie i przemysłowe miasto w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, regencyi Diisseldorfskiej, pod 51° 20° sz. pn. i 7° 50° dł. w. Gr., w dolinie rzeki Wupper, która w kształcie podkowy płynie przez całą regencyę, dzieląc ją na dwie prawie równe części. Dolinę, ciągnącą się pasem szerokim na 500—1,000 m. z obu stron, otaczają wzgórza Sauer land u. B. z sąsiednim Elberfeldem stanowią obecnie jedną całość, czyli t. zw. „bliźnie miasta,“ choć każde z nich oddzielny ma zarząd administracyjny. B. jest właściwie miastem nowożytnem, pomimo, iż wzmiankę o jego istnieniu spotykamy już w w. XI; pierwotnie były tu tylko chaty wło-

ściańskie, dopiero w XV wieku założone blicharnie przędzy wpłynęły na rozwój tej miejscowości i wywołały później wielki rozwój tkactwa. W r. 1527. B. otrzymuje przywilej na blicharnie, a w r. 1611 ma już w ruchu 88 fabryk wszelkiego rodzaju. W ostatnich czasach miasto niesłychanie wzrasta: corocznie przybywa po kilkadziesiąt pięknych gmachów i domów uajnowszej konstrukcyi. B. posiada ratusz, bank, teatr miejski, kilkanaście kościołów, piękne ogrody—jest ogniskiem wielu instytucyj społecznych i naukowych, jako to: sądów okręgowego i handlowego, komory celnej, konsulatu amerykańskiego, zarządu głównego nadreńskiego towarzystwa misyjnego (załóż. 1818 r.); posiada gimnazyum, szkołę realną, szkoły przemysłowe wyższe i niższe, rzemieślnicze, instytut pedagogiczny, seminaryum towarzystwa misyjnego, 3 girnn. żeńskie i 38 szkół początkowych; a prócz tego, bogate muzea (zwłaszcza etnograficzne), Tow. sztuk pięknych z galeiyą obrazów, bibliotekę miejską, pomnik Fryderyka Wilhelma Iii-go i t. d. Ludność wzrasta nader szybko: w r. 1579, liczyło zaledwie 1,500 mieszk., w 1870 — 73,564, a w r. 1885— 103,066, z których 83°/? protestantów a 17°/₀ katolików. B., słusznie nosi nazwę „Niemieckiego Manchesteru,“ odznacza się bowiem olbrzymim ruchem przemysłowym. Ilość i różnorodność fabryk jest wielka. Na pierwszym planie stoją t. z. „artykuły barmeńskie:“ wstążki, taśmy, nici, sznury, guziki i t. p.; dalej idą wyroby bawełniane, płócienne, metalowe, gumowe, chemikalia, fabr. fortepianów, mydła, świec, znakomite farbiarnie i blicharnie, browary i t. p. B. połączone jest z Eberfeldem koleją konną. Wywóz towarów odbywa się w dalekie strony, lecz głównie

M. R

Barmouth, miasto portowe w Anglii, w hrab. Merioneth, na zachodniem wybrzeżu półwyspu Walijskiego, nad zatoką t. im., stanowiącą część odnogi Kardygańskiej, kąpiele morskie, 1,500 mieszkańców.

Barnaba albo Barnabas z, św., właściwie J o z e s, lewita z wyspy Cypru, jeden z pierwszych misyonarzy apostolskich i założyciel gminy chrze-ściańskiej w Antyochii. Tradycya późniejsza zalicza go do rzędu 70 uczniów Chrystusowych. W Dziejach apostolskich (roz. IV do XV passim) występuje on głównie jako spółpracownik św. Pawła, którego sam wezwał z Tarsu sobie na pomoc (poznawszy się z nim, według pomienionej tradycyi, na nauce teologii rabinicznej u Gamaliela). Później się rozłączyli, gdyż B., jakkolwiek sam, przed wystąpieniem Pawła, opowiadał Ewagelię poganom, nie mógł wszakże pogodzić się z jego zadaleko idącą nauką co do stosunku między prawem moj-żeszowem a chrześciaństwem, i w wynikłym z tego powodu sporze między Pawłem a Piotrem, w Antyochii, stanął po stronie tego ostatniego. Odtąd przybrał sobie za pomocnika Marka. O dalszych kolejach życia B-y doszły do nas tylko wątpliwe wieści: według jednych z nich, miał on apostołować w Rzymie i w Aleksandryi, a w końcu ponieść śmierć

Barnabitki, ob Angeliki.

Barnard Fryderyk August-Porter (* 1809 f 1889), przyrodnik i filolog amerykański, był profesorem chemii i nauk przyrodniczych, najpierw w uniwersytecie misisipskim w Oksfordzie, gdzie wykładał fizykę i matematykę. Gdy wybuchła amerykańska wojna domowa, udał się do Waszyngtonu i w 1864 mianowany był prezesem kolegium kolumbijskiego w Nowym Jorku. Do ważniejszych dzieł jego należą: „The mettre-system of Weights and Maesures“ (1872), „Analytic Grammar“ (1833), „Outlinesofa Code International Law“ (1872), dziełko przerobione z Fielda, i „First Century of the Republic“ (1876, przeróbka z Harpera). Obok tego ogłosił w różnych czasopismach bardzo wiele artykułów, przeważnie z dziedziny przyrodnictwa.

Barnard E. E-, współczesny astronom amery-rykański, poprzednio profesor w Nashville, obecnio astronom w obserwatoryum Licka na górze Hamilton, w Kalifornii. Zyskał rozgłos odkryciem od r. 1881-go kilku komet, oraz znacznej liczby mgła-

S; K;

wic.

And. $.

M; R.

męczeńską na wyśpię Cyprze; według drugich, był jakoby pierwszym biskupem medyolańskim. Znany pod imieniem B-y „List“, w którym autor przez wykład alegoryczny prawa obrzędowego w starym zakonie występuje przeciw literalnemu jego rozumieniu i obserwowaniu w chrześciaństwie, nie jest bynajmniej jego dziełem i prawdopodobnie pochodzi z epoki Adryana. List ten, w nowszych czasach, wydany został przez Hilgenfelda (Lipsk, 1866 i 1877), oraz przez Gebhardta i Harnecka w „Patrum apo-stolicorum opera“ (Lipsk, 1878).

Barnabici, zgromadzenie kleryków regularnych św. Pawła, założne około r. 1533 przez Antoniego Maryę Zacharyę, Bartłomieja Ferrarego i Jakóba Antoniego Morigenę w Medyolanie, zatwierdzone w r. 1535 przez Papieża Klemensa VII i w 1549 przez Pawła III, a nazwane tak od kościoła św. Barnaby, który nadano mu w r. 1545. Ubiór ich stanowi zwykła su tana czarna. Oprócz pielęgnowania chorych, obowiązkiem ich jest misyonarstwo, kazania, udzielanie sakramentów, przewodnictwo dusz, oraz nauczanie młodzieży. Do trzech zwykłych ślubów zakonnych dodają oni czwarty: nieubiegania się o wyższe dostojeństwa kościelne i nieprzyjmo-wania onych inaczej, jak tylko za zezwoleniem papieża. Znajdowali się B. we Włoszech, gdzie w Akademii medyblańskiej i pawijskiej teologię wykładali, we Francy! i Austryi, gdzie używano ich do nawracania protestantów, oraz w Hiszpanii. Obecnie posiadają około *20 kollegiów we Włoszech, Austryi i Hiszpanii, z głównem kollegium w Rzymie. Z B-ami reguły św. Pawła połączył Karol Boro-meusz r. 1579 starsze zgromadzenie eremitów św. Barnaby, zawiązanie r. 1442 pod papieżem Eugeniuszem IV.    *

Barnard Henryk (*1811w Hartfort stan Connecticut), pedagog amerykański, zasłużony w dziejach szkolnictwa krajowego, nietylko jako pisarz, ale i jako kierownik normalnej szkoły w Hartfor-(1850—56), następnie kolegium św. Jana w Annat-polis, wreszcie (1867—70) jako zarządzający departamentem wychowania publicznego w Washingtonie. Swoje poglądy pedagogiczne rozwinął B. w „School-architecture“ (1845, wyd. 5), „Normal schools in the United Staates and Europa“ (1851), „National educationin Europa“ (1854), „The éducation“(1878 — 79) i innych dziełach. Od r. 1856 wydaje „The american journal of éducation“ i zasila je obficie swojemi pracami.

Barnard Castle, starożytne miasto w augielskiem hrabstwie Durham, na lewym brzegu rzeki Tees i u wschodniego podnóża gór Pennińskich; fabryki dywanów, kapeluszy i pledów, garbarnie, ruiny zamku zbudowanego w 1180 r. przez Normandów, muzeum z cenuemi zbiorami, 4,500 m-ców.

Barnaulski powiat zajmuje przestrzeń 125,541 km. □, w pd. zachodnim krańcu gub. Tomskiej; mieszkańców liczy 262,473 (1885). Rz. Ob dzieli kraj na 2 części: 1) pn.-wschodnią po prawej stronie rzeki, dostatecznie nawodnioną i dość urodzajną, 2) pd.-zachodnią, na lewym brzegu Obi, nieurodzajną, o charakterze stepowym, obfitującą w jeziora, jako to: Urłanowe (słodkie), Kułudyńskie, Ku-czukskie i Gorkoje (gorzko-słone). Na brzegu jednego, zawierającego znaczną ilość soli glauberskiej (Na₂ SOJ, powstała fabryka sody. Obie części powiatu wypełnione są od południa odroślami Ałtaju, który ku północy i zachodowi stopniowo się obniża i przechodzi w równinę. Ludność zajmuje się przeważnie górnictwem, a także rolnictwem (sieją pszenicę jarą i żyto), hodowlą bydła, owiec i koni.— W ostatnich latach zauważyć się daje duży napływ kolonistów, ze środkowych gubernij Rossyi. Ludność składa się prawie wyłącznie z rossyan; tatarów i kałmuków ilość stosunkowo nieznaczna.

Barnauł, m. powiatowe w gub. Tomskiej (Sy-berya zachodnia), odległe o 415 km. (56 mil) od Tomska, przy uściu llarnaułki do Obi, pod 53° 20' sz. pn. i 84 dł. w. Gr.; mieszkańców liczy 18,000 (1889). B. jest siedliskiem głównego zarządu Ałtajskiego okręgu górniczego i zarazem ogniskiem życia umysłowego; posiada szkołę górniczą i kilka szkół średnich, bibliotekę, księgarnię, ogród botaniczny, gabinet zoologiczny, muzeum etnograficzne z pięknemi zbiorami starożytności syberyjskich, ob-serwatoryum meteorologiczne, istniejące od r. 1838 (szczególniej godne uwagi obserwacye, dotyczące magnetyzmu ziemi), teatr i t. p. Górnictwo, hutnictwo, fabrykacya sody i garbarstwo—stanowią główne gałęzie przemysłu B-u. Tu przywożą złotu i rudę srebrną z całej gub. Tomskiej (w r. 1887 otrzymano 380 pudów złota na sumę 5,380,000 rs. a rudy srebrnej przetopiono 186,000 pudów i otrzymano 120 pudów czystego srebra). Klimat stały; śr. temp. r. 0,₃ R.. minimalna — 55° R. (w grudniu 1860 roku). B. był założony przez Demidowa w r. 1730, a następnie w r. 1771 podniesiony do godności miasta, które w r. 1828 na powiatowe zamienione zostało. W r. 1825, wzniesiono tu pomnik Demidowowi, na pamiątkę stuletniej rocznicy otwarcia pierwszej kopalni.

Barnave AntoniPiotr Józef Mary a(*w Gre-nobli 22 paźd. 1761,—stracony na gilotynie w Paryżu 29 listopada 1793), polityk francuski, członek Kon-

stytuanty; pochodził z rodziny protestanckiej i z tego wraz z de Lameth’em do więzienia. Przesiedziawszy powodu nie miał wstępu do szkół; wykształcenie 10 miesięcy w więzieniu w Grenobli, przeniesiony odebrał w domu; więc nauczycielami byli mu matka, został, wskutek rozkazu reprezentanta Dubois de bardzo światła kobieta, i ojciec, adwokat w Grenobli, odznaczający się niepospolitą wiedzą. Zostawszy tamże adwokatem, wypowiedział w r. 1783 w parlamencie mowę w imieniu stowarzyszenia adwokackiego, obrawszy za temat, w liberalnem zrozumieniu, kwestyę „podziału władzy“, do czego wziął myśl od Monteskiusza, nie naśladując go przecież.

Crancé, do fortu Barraux. Danton, zawsze ludzki, ofiarował mu wolność, ale pod warunkiem, że sam o nią będzie prosił Konwencyi Narodowej. B., jak utrzymuje jego rodzina, przeniesiony do Saint-Marcellin, a następnie do Paryża (3 listopada 1793) do więzienia „la Conciergerie“, stanął 7 frimaira r. II (28 listopada 1793) przed trybunałem rewolucyjnym i wygłosił sam swoją obronę, przecząc wszystkim oskarżeniom. Trybunał wydał wyrok śmierci. Dzieła B-a wydał drukiem Berenger (delà Drôme) r. 1842 p. t. „Oeuvres posthumes“ (4 tomy in-8). Mieszczą się tam zajmujące urywki pamiętnikowe i średniej wartości próbki literackie.— (F.-A, Aulard w „Gr.

Był to początek popularności. W sprawie parlamentu Grenobli wydał broszurę bezimiennie p. t. „Esprit des édits enregistrés militairement à Grenoble le 20 mai 1788“ ( „O duchu edyktów zregestrowanych wojskowo w Grenobli d. 20 maja 1788“), która narobiła ogromnego hałasu; wszyscy wiedzieli, kto ją

Barner Jakób, lekarz, (* w Elblągu 1641 r.), nauk filozoficznych i lekarskich słuchał w Lipsku, chemii nauczał w Padwie (około 1670) poczem czas jakiś był profesorem w Lipsku. Powróciwszy do Polski, wykładał nauki lekarskie i filozoficzne w gimnazyum Gdańskiem. Niepewnem jest, czy był istotnie nadwornym lekarzem króla Jana III (porowa. u Koś miński eg o), f 1686. Jako uczeń S e n n e r t a, or az wielki zwolennik van Helmont a, wsławił się dziełami, dotyczącemi teoryi jatroche-micznej w medycynie. Wydał on: „Dissertatio epi-stolica ad virum sum mi nominis Joelem Langelott, seu prodromus vindiciarum, experimentorum ac dogmatum suorum, quae David van der Becke cornicula plumis alienis ornata in epistoła de vo-latilisatione salis tartori pro suis vindicavit, agi-turque de genuino alcalisata volatilisandi modo“. Vindobona 1667. „Exercitium clwmicum delinea-tum“. Patavii 1670—„Prodromusl Sennerti novi, seu delineatio novi medicinae systematis, in quo doginata de arte ex principiis auatomico chymicis examinantur“ Viudobonae 1674. — „Spiritus vini

„Chymia

Jako mówca,

napisał. B. brał czynny udział w wypadkach, które Enc. fr.“ Lamirault’a). doprowadziły do złączenia Stanów Delfinatu w Vi-zille, i sam został deputowanym od tychże stanów do stanów generalnych. Tam odegrał zaraz wybitną rolę: zredagował pierwszy adres, wystowany przez trzeci stan do króla. W swoim „Wstępie do Rewolucyi francuskiej“ (Introduction à la Révolution française, Oeuvres, I, 98—110). B. wyłożył swoje opinie polityczne z r. 1789. Będąc gorącym zwolennikiem rewolucyi, uczuwał silnie odrazę do zasad republikańskich. Należał do liczby założycieli klubu Jakobinów, zredagował pierwszy manifest i regulamin, był jednym z przewodniczących członków do r. 1791. Po zdobyciu Bastylii i zabójstwie Foulona i Berthier’a, B., zniecierpliwiony skargami Lally-Tollendala, zawołał z trybuny Zgromadzenia: „czyż krew, którą przelano, była tak czystą?“ Od tej chwili stał się przedmiotem sarkazmów arystokratów, którzy, między innemi, przezwali befsztyk z krwią „befsztykiem â la Barnave“.

sine acido etc. etc. etc.“ Lipsiae 1675 philosopliica perfecte delineata, docte enucleata et féliciter demonstrata, a multis hactenus desiderata, nunc vero omnibus philiatris consecrata, cum bre-vi sed acurata et fundamentali salium doctrina,

B. odznaczał się niepospolitą łatwością wysłowienia, jasnością wykładu i taktem; przez pojedynek z Ca-zalès’em (sierpień 1790) urósł jeszcze w popularność. Punktem kulminacyjnym jego sławy i rozgłosu był dzień, gdy wystąpił do walki z Mirabeau w dy-skusyi nad prawem stosowania pokoju i wojny (16—

medicamentis etiam sine igne parabilibus, nec non exercitio chymiae, appendicis loco locupletata“. Norimbergae 1698. Ten podręcznik zaliczają do najlepszych ksiąg chemicznych owego czasu, a jak był ceniony, tego chyba dowodzi, że Stahl nauczył się go na pamięć. Barner ma też być autorem dzieła „de Machiavello medico“.

Barnes Julianna (f 1460), przełożona klasztoru żeńskiego w Sopewell, napisała prozą traktaty o polowaniu z sokołami i o heraldyce; wierszem zaś o rybołówstwie. Wszystkie te prace wyszły z druku w r. 1486 p. t. „The bokys of hawkyng and huntyng and also of cootarmuris“ (S. Altans), i ponownie w Londynie 1810 r. B. miała być nieślubną córką Jakóba B-a, ściętego w r. 1388 przez Ryszarda II.

Barnes Barnaba (* 1560), poeta angielski, uprawiał z powodzeniem różne formy liryki; ogłosił ich zbiory: „Parthenophil and Parthenope“ (1593),

23 maja 1791): Mirabeau, mimo swego geniuszu, skrępowany zresztą fałszywą swoją sytuacyą, pobity został świetną dyalektyką B-a. Aż dotąd B. był jednym z przywódców stronnictwa demokratycznego. Zmianę w jego usposobieniu zrządził powrót z \arennes. Wysłany przez Zgromadzenie, jako jeden z trzech komisarzy, dla przywiezienia aresztowanego w ucieczcze Ludwika XVI (ob.), jadąc w królewskim powozie, nie potrafił być obojętnym na uprzejmości, jakich mu królowa Marya Antonina nie szczędziła i od tej chwili zbrzydził sobie sprawę Rewolucyi. Przyjaciele i jego biograf zapewniają, że B. nie był ani razu w Tuileryach i nic nie miał spólnego z intrygami kontrrewolucyjnemi w latach 1791 i 1792; ale pani Campan utrzymuje co innego. Faktem jest jednak, że przesłał Ludwikowi XVI tajemne rady i cały plan kontrrewolucyi. Wróciwszy do Grenobli w styczniu r. 1792, B. został zadenuneyowany z trybuny Zgromadzenia Prawodawczego 15 sierpnia, na podstawie znalezionych w Tuileryach papierów kompromitujących, i 29 poszedł

Spiritual sonnets“ (1595) i t. d.    Napisał    oprócz    Rammeisberg    uważa go za odmianę miedzi

tego tragedyę „The Devils charter“ (1607), której pstrej, w miedź uboższą.    K'J*

bohaterem jest papież Aleksander VI.    Eami Juliusz Roman, filozof, historyk i po

sâmes Robert, lekarz, gynekolog angielski, lityk (* 1818—f 1878) ze szkoły eklektycznej Cou-profesor w St. George-Hospital oraz „Consulting sin’a (ob.). Pochodził z rodziny włoskiej, ale wy-physician“ w licznych szpitalach kobiecych i dzie- chowywał się i pracował we Francyi, czasowo cięcych w Londynie. Ur. w początku bieżącego w Szwajcaryi. Umysł jasny i trzeźwy, bez preten-stulecia, promowany w Londynie 1848. Jest on syi do oryginalności, raczej komentator, niż mysli-autorem cenionego dzieła „Lectures on obstetric piel» godzący wiarę z filozofią, nie bez pewnej operations“ 1875, przełożonego też na polski pod jednak niepodległości i siły przekonań, w każdym tytułem: „Odczyty o operacyach    akuszeryjnych“,    razie większej, niż    jego mistrz, Cousin, w polityce

przekład St. Kondratowicza. Warszawa, 1875. W li- zaś stanowczo od niego radykalniejszy; jako poseł, cznych rozprawach i tak zwanych    adresach    rozma-    zasiadał na lewicy    i bronił zasad republikansko-de-

itycli fundacyj, zajmował się: drgawkami u    kobiet,    mokratycznych. Z    tego tytułu dwukrotnie popadał

gorączką połogową i t. d., a w latach 1851 — 1853 w niełaskę. Był profesorem filozofii w Rheims, ogłosił dzielną pracę o „Fatty degeneration of pla- następnie w Paryżu, a jednocześnie sekretarzem centa and influence of this disease in causing hae- Cousin’a, wielce mu pomocnym w pracach, ze wzglę-morrhage, death of foetus and abortion“. Nie nale- du na gruntowną znajomość języka niemieckiego, ży tego B-a brać za jedną osobę z Barnesem, W filozofii B. głównie uprawiał etykę i historyę także Robertem i także gynekologiem londyńskim, P°j?c moralnych; jako tłómacz, oddał się cały kan-który wydał Martina atlas gynekologiczny i pisał | towi, kttrego ważniejsze dzieła językowi francuskie-o użyciu sfigmografu podczas połogu, w celu badań . mu przyswoił, nie przejmując się jednak kantowską klinicznych.    F_n- metafizyką i patrząc na nią przez szkła szkolnej

Barnes William (* 1810-f 1886), poeta doktW eklektycznej Cousin¹», który sam mówił i lingwista angielski, był początkowo dependentem ⁰ f°    oryginafności«.

“etgil    rseczy, chodziło o zachowanie dyałekty-

znad noezvàm-- PnLs nf rural Ve“ il 8441 ?Ho ki racyonalizmu, jak najmniej oddalając się od do-mely rhymes“ '(Ikf), „Other poems of rural i’ife“ S™⁸?»! przyczem Cousin gotów    d“kd“'

(1802), do których motywy brał z życia Indu wiej- ^ f f gło^ąc wyźszoKyki chrześciańskiej

vestigation of the laws of case in language“ (1840); »Kacyonalizm jest jedyną moją r gą,j    »

„Early England and Saxon English“ (1862) i „Glos- uie znam nic smutniejszego na yp y >    . ,

śary of the dorset-dialect“ (1886).    ’    To też, głęboko szanując religi«. B jedno

-»    ■=. -    .    .    .    . i ..    ,    , . .    . cześnie potępiał klerykalizm, jako jej spaczenie

Barnesley, miasto w angielskiemhrabstw,e York, , contrefacon“). W ostatniej swojej mowie, rnianej w dzielnicy West-Eiding nad rzeką Dearne (z sy- w parlamencie francuskim, tak się wyraża: .Jest stematu reski Humber), leży w wielkim węzie kolei rclfc która pociesza, która oczyszcza, która umo-żelaznyeh i w ognisku wysoko rozwiniętego prze- raluta, która głosi zgodę i miłosierdzie: tę błogosla-myslu angielskiego, posiada ogromne fabry ki płótna, •    ; d ” „,,.,loto ... jest religia, króra uci-

farbiarnie i blicliarnie kopalnie węgla kam. fabry- ska/przeé]aduje,Cyklina, której synonimem Dieto-fa mali, 1 t. p. przeszło 80,000 m-cow. *“»• lerancya i fanatyzm: tej nienawidzimy- (Posiedzę-lamet, miasto w angielskiem hrabstwie Hert- n]'e z 7 czerwca 1876 r.). B. przełożył po raz pierw-ford, o dwie mile na północ od Londynu, wielkie gzy „Krytykę władzy sądzenia“ i powtórnie „Kry-targi na bydło, źródła mineralne (Barnet-Water) tykę "praktycznego rozumu“, oraz „Podstawy meta-4,095 m-ców. W pobliżu obelisk na pamiątkę zwy-    obyczajów“ Kanta, później „Les éléments mé-

cięstwa, które Edward IV odniósł nad hrabią War- taphysiques de la doctrine du droit“ (1854) i „Elé-wikiem 14 kwietnia 1471 r.    Alld- s- ments métaphysiques de la doctrine de la vertu“

fameveld, miasto w holenderskiej prowincyi (1855); przełożył także „Uwagi Fichtego nad re-

Geldryi, w dzielnicy Veluve, pośród obszernej niziny, którą przecina droga żelazna Amersfoort-Apel-dooru, fabryki papieru, targi na bydło i konie.— Piękny kościół z wielu ciekawemi pod względem artystycznym nagrobkami, kwitnące pszczelnictwo, do 7000 m-ców.

ną

And. S.

wolucyą francuską“ (1859). Z własnych prac wydał w owym czasie dwie tezy: „O krytyce władzy sądzenia“ i „O teoryi wolności woli“. W r. 1861, zmuszony do opuszczenia Francyi za swą filozoficz-opozyeyę przeciw Napoleonowi III, przyjął katedrę historyi w Genewie, gdzie wykładał od 1861 Eamhardtyt (miner.). Nazwę tę nadał G en th do 1870 r., i w tym przeciągu czasu ogłosił: „Les

minerałowi z miejscowości Barnhardt i innych, w Karolinie północnej. Jest on zbity, niełupliwy, o odłamie muszlowym, kruchy, c. wł. 4.521; tw. 3.5, źółto-bronzowy, szybko pokrywający się brunatną lub różową naleciałością, w rysie czarny, składa-,ący się z 47.5 miedzi, 22.0 żelaza i 29.7 siarki.

martyrs de la libre pensée“, „Napoléon I et son historien M. Thiers“; „Histoire de idées morales et politiques en France au XVIII siècle“ i „La Morale dans la démocratie“, najgłośniejsze swoje dzieło. W r. 1867 brał udział w założeniu „Ligi pokoju i wolności“, a we dwa lata później wydał je-

124

Encjklojedya Powszechna Ilustrowana» T. VI.^

wraz

szcze: „Krytykę czystego rozumu“ z komentarzami. Powołany do Francyi po rewolucyi 1870 r., prowadził redakcyę dziennika „Bulletin de la République“. Znajdując jeszcze i za rzeczypospolitej trudności w swej karyerze uniwersyteckiej, dzięki prądowi reakcyjnemu, przerzucił się stanowczo na pole polityki. Przebalotowany raz, drugi raz wyszedł z urny (1872) jako poseł przeciw kandydatowi bonapar-tystowskiemu. W owym czasie wydał swój „Manuel Républicain“ i przemawiał częściej w odczytach publicznych, niż z trybuny parlamentarnej; zajmowały go głównie kwestye wychowania publicznego, w duchu swobody. Wycieńczony nadmierną pracą nad utrzymaniem rodziny, stracił zdrowie i pamięć, i zwolna konając, ogólnie szanowany, zmarł w Mers (Somme) 1878 r. Miasto Amiens wystawiło mu pomnik i nazwało jego imieniem jedną ze swoich ulic.

Barnim, dzielnica w marchii brandeburskiej na północo-wschód od Berlina, między Odrą, Sprewą i Hawelą; przedstawia kraj wogóle płaski, —gdzieniegdzie jednak wznoszą się pagórki do 160 m. nad p. m., przerywając jednostajność okolicy; wzgląd ten, w połączeniu z wielką ilością jezior, malowniczo śród wzgórz rozsianych, zjednał B-owi nazwę Szwaj-caryi brandeburskiej. Grunt mało urodzajny, ale starannie uprawny. Pierwotnie kraina cała zaludniona była przez słowiańskie plemię Sprewanów i około 1000 r. wchodziła w skład słowiańskiej marchii ISclavonia), szybko jednak niemczeć poczęła, tak, że już w XIV w., prócz wielu nazw miejscowości, nic w niej słowiańskiego nie zostało (por. dzisiejsze: Buckow, Werbelin, Wriesen, Möglin i t. p.). W XV stuleciu odróżniano B. wyższy na wschodzie od niższego na zachodzie i to właśnie posłużyło za podstawę nazwy dzisiejszych powiatów regencyi Poczdamskiej. Jest więc powiat: Ober-Barnim, obejmujący 1,216 km. □ z 80,000 m-ców, oraz Unter-Barnim 1,740 km. □; 145,000 m-ców.And-s-

Barnim, imię chrzestne słowiańskie, które szczególniej często spotyka się w ciągu kilku wieków w prastarym rodzie słowiańskim książąt pomorskich. Wogóle, w porządku liczbowym liistorya Pomorza zna jedenastu Barnimów. Z nich zasługują na wzmiankę: Barnim I (* 1209— |1278), pochodził z gałęzi książąt, którzy posiadali dzielnicę pomor-sko-szczecińską. Był synem Bogusława II i księżnej Mirosławy. Pod koniec swoich rządów, zdołał znów w jedną całość połączyć rozdwojoną dzierżawę swoich przodków. Zachodnie i wschodnie Pomorze wraz z Rugią utworzyło wówczas nierozdzielne księz-two, które już dawniej, uległszy władzy cesarstwa niemieckiego, od roku 1250 uznawało nad sobą zwierzchnictwo lenne margrabiów brandeburskich. Na rzecz margrabiów ustąpić musiał B. kilka pogranicznych powiatów. Rządy B-a sławią niemieccy pisarze, jako pomyślną dla kultury niemieckiej epokę. Podkopały one istotnie podstawę samodzielnego bytu i rozwoju pobratymczego nam plemienia. Szczególniej prędko niemczały miasta przez sprowadzanie osadników, np. Szczecin, Starogród i in. B. mianował się dux et princeps Slavorum (książę i władca Słowian), przygodnie wspomniany jest także w dziejach Polski z powodu zatargów sąsiedzkich o pograniczny zamek Drezdenko w 1252 r. z synami Odonicza: Przemysławem i Bolesławem, książętami wielkopolskimi. Jeden z jego synów, który nosił imię ojca, znany jest w dziejach Pomorza, jako B^arnim II (f 1295), po którego zgonie znów panujący dom książąt rozpadł się na dwie gałęzie, a kraj rozszczepił się na dwie dzielnice: Pomorze zachodnie, z głównem miastem Wolgastem, oraz pomorze wschodnie, z miastem Szczecinem. Do linii szczecińskiej należał wnuk Barnima Ii-go, zwykle nazywany Barnimem Ill-m, albo Wielkim (* około 1303—fi 368). Był synem Ottona I-go i od r. 1320 wspólnie ze swym ojcem sprawował rządy, a następnie samodzielnie od r. 1344 kierował sprawami księztwa. Najwybitniejszym rysem dziejów tej epoki książąt pomorskich jest ich zacięta walka z margrabiami brandeburskimi, jako ich zwierzchnikami. Wskutek wygaśnięcia linii askańczyków, którzy panowali w Marchii, terytoryum to stało się kością niezgody i przedmiotem pożądania wielu łakomych, chciwych książąt. Wśród krwawych walk wziął górę nad współzawodnikami cesarz niemiecki, Ludwik Bawarski, ustąpiwszy niebawem marchii małoletniemu swemu synowi. Z tego zamętu wewnętrznego skorzystał Barnim III, żeby zrzucić z siebie jarzmo zwierzchnictwa lennego margrabiów brandeburskich. Jakoż, wskutek krwawej bitwy około Kremmer-Damm w 1332 r., celu swojego dopiął, i odtąd Pomorze uznawało nad sobą tylko bezpośrednią powagę cesarstwa niemieckiego. Stanąwszy następnie po stronie przedstawiciela dynastyi luksemburskiej, Karola IV-go, który marchię brande-burską zagarnął, uzyskał powiększenie terytoryum swego przez ustąpienie sobie wschodniej części marchii ukrańskiej. W 1343 roku, tenże \Barnim z Bogusławem i Warcisławem, swymi braćmi stryjecznymi, zawarł z Kazimierzem W. ściślejszą przyjaźń, z powodu małżeństwa pomiędzy królewną Elżbietą, córką królewską, a księciem Bogusławem, ofiarowawszy posiłki wojenne w ilości 400 pancernych przeciwko wszystkim nieprzyjaciołom króla, mianowicie krzyżakom. (Cod. dipl. Dog. T. I, p. 568). Tytuł Wielkiego zjednał sobie u potomnych B. nie tyle dla swych zasług na polu wewnętrznego zarządu, ile przez to, że wywalczył dla Pomorza niezależność od margrabiów brandeburskich.—Barnim X, syn Bogusława X, oraz księżny Anny Jagiellonki (* 1501— f 1573), był zatem przez swą matkę siostrzeńcem króla polskiego Zygmunta Starego. Wyższe wykształcenie odebrał na uniwersytecie w Wittenberdze w owej epoce, kiedy się krzewić poczęła nowa nauka Lutra. Pamiętną jest okoliczność, że latem 1519 roku obrany był B. rektorem uniwersytetu i w orszaku licznego grona zbrojnych studentów towarzyszył Marcinowi Lutrowi i Melanchtonowi, udającym się do Lipska na słynną dysputę z doktorem Ekkiuszem (Eck). Sam też przysłuchiwał się owym teologicznym rozprawom. Powróciwszy do kraju pod nieobecność ojca swego, bawiącego na zjeździe w Wormacyi, sprawował w 1521 roku rządy tylko chwilowo, stale zaś ster księztwa ujął w swe dłonie po zgonie ojca, Bogu-

A. P.

And. S.

WL,

....

■i

F. 290. Barnum Fineas Tylor.

N.

And. S.

w. o.

sława X-go, w 1523 r., dzieląc władzę ze starszym swym bratem. Jerzym. Rządy jego miękkie i łagodne nie zapobiegły utrwaleniu się na Pomorzu nauki Lutra. Uprzykrzywszy sobie władzę, zrzekł się jej w 1569 r. na rzecz swoich braci i synowców, którzy się księztwem podzielili. Życia dokonał wkrótce potem w 1573 r. (F. M. Barthold „Gesch. von Rügen u. Pommern“ Hamburg, 1839—45, 4 tomy; „Balthische Studien“ (Roczniki Towarzystwa arch histor. w Szczecinie).

Barnstaple, niewielki ale bezpieczny port w pobliżu lejkowato rozszerzonego uścia rz. Ta w, w an-gielskiem hrabstwie Devon, na półwyspie Kornwa-lijskim; fabryki tkanin lnianych i jedwabnych, wyrób koronek i papieru, budowa statków, handel bydłem, starożytny most na rzece o 16 arkadach, 12,283 m-ców. Pomimo, że przystań tutejsza ulega ciągłemu zapiaszczaniu, to jednak w r. 1887 odwiedziło ją 3,086 statków o objętości 177,566 tonn. Od miasta B. nosi nazwę zatoka, stanowiąca część Bry-stolskiego kanału.

Barmim F i ne as Ty lor (* 1810—f 1891), głośny bardzo w swoim czasie spekulant amerykański; w młodości swej był najpierw chłopcem sklepowym, następnie roznosicielem dzienników, sklepikarzem, agentem loteryi, a nakoniec, ożeniwszy się w 19 roku Wcia, został dziennikarzem, wydając „The Herald of Freedom“. Ukarany za jakiśpaszkwil dwu-miesięcznem więzieniem, rzucił dziennikarstwo i wyjechał do Nowego Yorku, g d z i e, przyciśnięty niedostatkiem mate-ryalnym, wyszukał jakąś starą murzynkę i pokazywał ją za pieniądze publiczności, jako 160-letnią byłą mamkę Waszyngtona. Później, razem z nią i z trupą śpiewaków i skoczków m u r z y ń s kich, objeżdżał Stany Zjednoczone, wkrótce atoli wrócił do Nowego-Yorku w zupełnej nędzy. Tu w r. 1842 kupił od Seuddera zbiór panoram i rozmaitych figurek, i pod nazwą „American Musaeum“ wystawił je na widok publiczny, ściągając ogromne tłumy przez pokazywanie własnego wynalazku kobiet morskich, białych murzynów i t. p. rozmaitych potworów i dziwolągów. Na tej łatwowierności publicznej zarobił w krótkim czasie około 100,000 dolarów, poczem wyjechał do Europy, pokazując małe pięcioletnie dziecię, jako kilkunastoletniego karła. Najbardziej produkcyjną była dla niego podróż po Stanach z grupą muzykantów, przy współudziale głośnej śpiewaczki Jenny Linde; koncerty te, dawane w różnych miejscach, ściągały ogromne tłumy słuchaczów, skutkiem czego B. stał się wkrótce bogaczem i kupił sobie przepyszną willę w okolicy Bridgeport, gdzie stale zamieszkał, ciągle utrzymując swoje muzeum w Nowym Yorku i wysyłając do innych części świata różne muzea, cyrki, zwierzyńce i t. d., co mu zyskało rozgłos powszechny. W r. 1854 wydał swoją autobiografię, pisaną z wielką otwartością, a następnie kilka dziełek o sposobie łatwego wzbogacenia się („The Humbugs of the World“ 1865; „Struggles and Triumphs“ 1870, „Money-getting“ 1883).

Baro, to samo co Baron.

Baro wyspa i Barösund, odnoga na wy brzeżu guberni Niulandzkiej w Finlandyi, stanowiąca dość bezpieczną przystań, z latarnią morską-na granitowej skale. W 1854 r. była podstawą operacyj floty angielskiej i francuskiej przeciw Bo-marsundowi.

Baroccio (Barozzi v. Fiori Federico) Fryderyk, malarz historyczny i miedziorytnik (* w Urbino r. 1528 f 1612). Kształcił się pod kierownictwem B. Franca w Wenecyi, doskonaląc się na wzorach Tycyana; w 20-ym roku życia udał się do Rzymu, pracował w gronie uczniów Rafaela, podtrzymując sławę szkoły rzymskiej. Wykonał mnóstwo wizerunków, oraz obrazów historycznych, miał pociąg szczególniejszy do przedmiotów duchowej treści. — Cenione są jego Marye, jak również Jezus w niemowlęctwie. Był doskonałym kolorystą ; rysunek B-ia poprawny, koloryt miły, ale za mało prawdziwy; pomysły nieporównane, częstokroć posiadają wiele dowcipu. Kształcił się na wzorach Rafaela i Corregia, lecz w tyle za nimi pozostał. Charakterystyka postaci, zgadza się z prawdą. Był zarazem malarzem religijnym. Obraz przedstawiający „Ukrzyżowanie“—w Genui. Znajdujące się w Pe-rugii, „Zdjęcie z krzyża“, tryska życiem i godnem jest uwielbienia. Urbino posiada modlącego się ś. Franciszka i „Przebaczenie,“ obraz nad którym 7-m lat pracował. Wiele powabu ma „Zwiastowanie,“ w Lorretto, niemniej męczeństwo św. Vitalisa, znajdujące się w Rawennie. „Ś-ta Rodzina“, znajduje się w muzeum królewskiem w Neapolu. Obraz ten, wraz z innym, wyobrażającym św. Michalinę, do najpiękniejszych dzieł B-ia należy.

Barocco (barok), tak się nazywa styl w architekturze, a raczej prawie zwyrodnienie stylu, które panowało głównie we Włoszech od r. 1540—1780. Pochodzenie tej nazwy jest niepewne: jedni ją wyprowadzają od malarza Baroccio, drudzy z portugalskiego barocco, oznaczającego chropawą, niekształtną perłę, inni znów, równie jak pokrewny wyraz Rococo, od roc=rskała. (Ob.„ Architektura“ str. 697).

Barocentryczna linia. Gdyby ziemia miała postać doskonałej kuli, kierunki pionów, zawieszonych w różnych punktach jej powierzchni, schodziłyby się wszystkie w jej środku; ponieważ jednak nie jest zupełną kulą, linie przeto pionowe, poprowadzone w różnjch punktach jednego południka, nie schodzą się w jednym punkcie, a przecięcia ich kolejne wydają linię krzywą, zwaną barocentrycz-ną, którą pierwszy wskazał Maupertuis.

Baroche Piotr Juljusz (* w Paryżu 18 listopada 1802—f na Jersey 29 października 1870),

N.

mąż stanu francuski. Otrzymawszy r. 1823 togę adwokacką, obrany został r. 1846 przewodniczącym (bâtonnier) korporacyi adwokackiej, a r. następnego wyborcy w Rochefort dali mu mandat do Izby deputowanych, gdzie B., zasiadłszy na lewicy obok Odilona Barrot’a, stał się groźnym przeciwnikiem ministeryum Guisofa i 22 lutego 1848 r. podpisał akt, stawiający to ministeryum w stanie oskarżenia; poprzednio popierał usilnie agitacyę „bankietów reformy“. Stanąwszy jawnie po stronie rze-czypospolitej i wyznając głośno zasady demokratyczne, B. obrany został reprezentantem do zgromadzenia ustawodawczego przez departament Charente-Inférieure, otrzymawszy 91,918 głosów. Nagle B. przerzucił się do przeciwnego obozu i, głosując już z prawicą, stał się obrońcą polityki prezydyalnej po wyborach z d. 10 grudnia. Otrzymawszy urząd prokuratora generalnego przy paryskim sądzie apelacyjnym, B. podtrzymywał akt oskarżenia w procesach w Bourges i Wersalu, a zostawszy ministrem spraw wewnętrznych w marcu 1850 r.. na miejsce Ferdynanda Barrot'a, wyjednał w Zgromadzeniu zawotowanie prawa, znoszącego swobodę zgromadzeń, prawa nie dopuszczania do wyborczych zebrań, przywrócenia stempla dla dzienników, podniesienia wysokości kaucyi, prawa deportacyi skazanych politycznych do Nuka-hiwy, i t. d., następnie, wspólnie z przywódcami prawicy, zaproponował ścieśnienie głosowania powszechnego i przeprowadził prawo nazwane prawem „z 31 maja“. Działając w tym duchu, B. zyskał całe zaufanie większości, ale niebawem zerwał z nią i, oddawszy się całkowicie sprawie prezydenta rzeczypospolitej, kontra sygnował dekret, zrzucający z urzędu generała Changarnier’a, (9 stycznia 1851) musiał wszakże podać się do dymisyi, otrzymawszy wotum nieufności. D. 10 kwietnia 1851 r. B. powrócił do władzy, jako minister spraw zagranicznych, ale 14 października zrzekł się teki, gdyż nie chciał popierać polityki, która dążyła do skasowania „prawa z 31 maja“. Po zamachu stanu z d. 2 grudnia 1851, B. przyjął wiceprezy-denturę komisyi doradczej (consultative), a 31 grudnia ogłosił oficyalnie rezultaty Napoleońskiego plebiscytu. R. 1852 Ludwik Bonaparte zamianował go wice-prezesem Rady Stanu z prawem zasiadania na radzie ministrów, następnie prezesem tegoż ciała, a r. 1855 nadał mu wielki krzyż legii honorowej. W styczniu r. 1860 B. piastował zastępczo, po Walewskim, tekę spraw zagranicznych, którą otrzymał po nim minister Thouvenel, a zostawszy roku następnego ministrem bez teki, miał wpływowy udział w rozprawach ciała prawodawczego i Senatu, oraz wszedł do rady tajnej i do rady regencyjnej. R 1863, ustąpiwszy miejsca Rouher’owi, objął po panu Delangle ministeryum sprawiedliwości, przyłączając do niego i ministeryum wyznań, a 10 października 1864 r. otrzymał godność senatora. D. 8 grudnia tegoż roku, Pius IX ogłosił swoją głośną encyklikę • „Quanta cura“ i nie mniej głośny „Syllabus“. Wskutek raportu B-a, został wydany 5 stycznia 1865 r. dekret, zabraniający biskupom publikowania po parafiach pierwszej czę-

ści encykliki. D. 17 lipca 1869 r. B. zrzekł się portfelu, poezem zasiadał już tylko w Senacie. Następcą jego był p. Duvergier.    r-

Baroczy Aleksander (Sandor), (* 1737 w Is-panlaku—f 1809 w Wiedniu), poeta węgierski, zajął wybitne stanowisko w dziejach literatury ojczystej, nietyle swojeini oryginalnemi utworami, co przekładami z literatury francuskiej (Calprenède’a „Kasandry“, Marmontela „Opowieści moralnych“), któremi znakomicie przyłożył się do wyrobienia prozy literackiej. B. służył w gwardyi przybocznej cesarzowej Maryi Teresy w Wiedniu i należał do kółka literatów węgierskich, na czele którego stał Besse-nieyi (ob). Wszystkie pisma B-ego wydał Kazin-czy w 8 tomach (Peszt, 1813—14).

Baro&a (W a do dr a): l) B. państwo hołdujące Anglii w Indostatiie, na północ od. Bombaju, składa się z kilku oddzielnych części, z tych największa leży na półwyśpie Guzerackim, ma 22,186 kil. □ i liczy 2,185,005 m-ców (w tern 1,954,390 hindusów i 174,980 mahometan). Gały kraj jest przeważnie równiną urodzajną, przeciętą rzekami: Nar-bada, Maili, Tapti i t. p., oraz koleją, idącą z Bombaju przez Barodę i Achmedabad do Dehli; podzielony jest na cztery okręgi: Kadi, Baroda, Naswari i Amreli. Gleba wydaje: zboże, bawełnę, tytoń, mak, trzcinę cukrową i nasiona oleiste. Głownem pożywieniem mieszkańców jest gatunek wielkiego prosa, zwanego badżra (Pennisetum typhoidum Rich.) a także ryż i pszenica. W części północnej hodują piękną rasę bydła, w południowej — konie. Panująca dynastya Gaikwarów (t.j. z kasty pasterzy) istnieje od r. 1720, gdy podczas rozkładu państwa Mug-halskiego, jeden z książąt mahrackich zdołał umocnić swą władzę, która w końcu zapewniła mu niezależność. Wkrótce potem Gaikwarowie zetknęli się z anglikami iw r. 1780 zawarli z nimi pierwszą umowę; później następowały inne, na mocy których rząd angielski zapewnił państwu samodzielność i obronę, pozwolił mu utrzymywać 3,000 jezdnych dla pełnienia służby policyjnej i w stolicy osadził swego rezydenta. Obecnie w B-e panuje maharadża Siwadżi Rao Gaikwar III, którego wojsko regularne wynosi 3,016 żołnierzy, nieregularne 6,237 z 42 działami. 2) B-a, stolica państwa t. n. liczy 106,512 m-ców, (a w tej liczbie 84,042 hindusów i 19,149 mah.). Dwiema głównemi, krzyżującemi się z sobą ulicami, podzielona na cztery części; w środku ma obszerny plac z bazarem; w stronie zachodniej znajduje się dzielnica wojskowa z pałacem rezydenta angielskiego, a we wschodniej nowy pałac Gaikwarów. Prócz tego miasto posiada: zwierzyniec, liczne studnie i sadzawki, szkołę, szpital, bibliotekę rządową, więzienie, mnóstwo świątyń hinduskich, stacyę kolei, hotele, arenę dla walki nosorożców, byków, słoni i t. p. Wyrób tkanin jedwabnych i bawełnianych.

Barodet Dezyderyusz (* w Sermesse, w dep. Saône-et-Loire, r. 1823), francuski polityk; był z początku nauczycielem publicznym w departamentach Jura i Saône-et-Loire; r. 1849 minister oświaty, de Falloux, dał mu dymisyę za propagandę republikańską; przybywszy w r. 1856 do Lyonu, dostał zaję-

F. .1.

■"il

2 --

cie w zawodzie handlowym, a następnie posadę w jednem z towarzystw ubezpieczeń; d. 4 września 1870 r. został członkiem komitetu rewolucyjnego, a 2L t. m.—radcą municypalnym i adjunktem mera miasta Lyonu, Henon’a, jednego z dawnych „pięciu“ opozycyonistów z Ciała Prawodawczego za cesarstwa. Obrany sam merem Lyonu 23 kwietnia 1872, pozostał na tern stanowisku tylko do 12 kwietnia 1873 r., gdyż Zgromadzenie Narodowe zwinęło mgo posadę. W kilka dni potem wyborcy dep. Sekwany, dając wyraz protestacyi przeciwko uchwale Zgromadzenia Narodowego, obrali B-a posłem 180,000 głosami, przeciwko kandydatowi rządowemu; przy wyborach w r. 1885, zamieszczony na liście prasy radykalno-socyalistycznej, został na nowo deputowanym departamentu Sekwany. B. jest jednym z twórców prawa o wychowaniu świeckiem i w Izbie deputowanych prezydował kilkakrotnie w klubie skrajnej lewicy.    r-

Baroffius Cezar, medyolańczyk, doktór obojga praw. Przybył do Polski w r. 1606 wraz z nun-cyuszem apostolskim, Simonettim. Napisał i wydał w Wilnie: „Oratio in triumpho Sigismundi III Pol. R. Moscovia post insignes victorias, féliciter redeunti“. Vilnae, typis Petri Blasti (in 4-o); w Krakowie 1612 r.

Barograf, Baro metro graf, barometr sa-mopiszący, barometr połączony z urządzeniem, które wskazania jego zapisuje, czyli regestruje automatycznie. Zwykły barometr Ujawnia wprawdzie w każdej chwili stan ciśnienia atmosferycznego i zachodzące w niem zmiany odzwierciadla w sposób ciągły, bezpośrednia jego obserwacya wszakże odbywać się może tylko w oznaczonych odstępach czasu; stan przeto barometru w przerwach między chwilami oddzielnych dostrzeżeń pozostaje dla nas nieznanym i oznaczyć go możemy jedynie z przybliżeniem, w przypuszczeniu, że w ciągu tego czasu zmiany powyższe dokonywały się w sposób jednostajny i stateczny. Z tego powodu, już w początkach bieżącego stulecia starano się budować barometry samopiszące, czyli B-y, któreby same notowały w każdej chwili wskazywaną przez siebie wartość liczebną; w ostatnich wszakże dopiero czasach udoskonalenie środków technicznych dozwoliło cel ten pomyślnie osiągnąć. Po większej części nadają się one tylko do interpolacyi, czyli do oznaczenia zmian ciśnienia atmosferycznego w odstępach ozasu między oddzielnemi odczytywaniami barometru, niektóre wszakże dawać mogą i oznaczenia bezwzględne.— Znaczna liczba zbudowanych dotąd B-ów daje się zestawić w kilka działów: 1) B-y aneroidowe. Polegają na zastosowaniu aueroidów (ob.) i są ze wszystkich najprostsze, a ztąd też najbardziej rozpowszechnione; zachowują wszakże wszystkie niedostatki aneroidów, a prócz tego, posiadają i własne, służyć więc mogą tylko do celów nie wymagających zbyt wielkiej ścisłości, przy dokładniejszych zaś badaniach ograniczone być muszą do interpolacyi. Najwięcej używane z nich są: B. Hottingera, notujący ciśnienie powietrza co pewien czas przez punkty, oraz B. braci Richard, który ciśnienie to notuje w sposób nieprzerwany przez linię ciągłą.

Ten ostatni (fig. 291) składa się z ośmiu aneroidów, umieszczonych jeden nad drugim, skutkiem czega kołysania ich sumują się i nadają ruch dostatecznie znaczny krótszemu ramieniu drążka, które się wspiera na środku wierzchniej pokrywy aneroidu górnego. Ruchy tego drążka przenoszą się na ramię krótsze innego drążka złamanego, którego ramię dłuższe stanowi pręt wydłużony; na końcu te- .

HIS

-■    -i-v---:_Ą

Fig. 291. Barograf aneroidowy braci Richard.

go pręta osadzone jest wreszcie pióro, mające postać ostrosłupa trójściennego, wewnątrz wydrążone i napełnione stosownym atramentem. Drugą częścią przyrządu jest bęben, czyli walec mosiężny, wewnątrz pusty, obracający się około nieruchomej osi pionowej, za pomocą umieszczonego wewnątrz niego urządzenia zegarowego, i pokryty papierem, dokładnie do powierzchni jego przystającym. Papieru tego dotyka z lekkiem ciśnienieniem opisane powyżej pióro, przy obrocie więc walca kreśli na nim linię ciągłą, dającą obraz ruchów aneroidów, a tern samem zmian ciśnienia atmosferycz-, nego. Wymiary różnych części przyrządu są takie, że przesuwanie się pióra odpowiada dokładnie ru chom rtęci w barometrze zwyczajnym, jeden mili metr zatem na karcie papieru przedstawia takż e 1 mm. barometrycznego słupa rtęci. Obrót całkowity dokonywa walec w ciągu tygodnia, po tym więc czasie papier zmieniać należy. 2) B. pływakowe: Aby barometr rtęciowy zamienić w B., umieścić można na rtęci w ramieniu otwartem pływaka, którego ruchy, odpowiadające zmianom poziomu rtęci, przenieść można na pióro. Przyrządy te są przeto odmianą tylko barometrów rtęciowych ska-zówkowych i do jakiejkolwiek ścisłości nieprzydatne. Daleko dokładniejszy jest B. Puessa, w którym pływak znajduje się na poziomie rtęci w rurce zamkniętej; pływakiem tym jest magnes, którego ruchy wywołują odpowiednie ruchy umieszczonego zewnątrz rury magnesu i połączonego z niem pióra. 3) B. drążkowy Dufoura: Rura barometru syfonowego jest tak zawieszoną, że stosownie do tego, czy przy zmianach ciśnienia atmosferycznego więcej rtęci przechodzi do ramienia prawego, czy też do lewego, przechyla się ona nieco na lewo lub na prawo, a w ruchu tym przyjmuje udział pióro. 4) B. sprężynowy Drapera: Rura barometru naczyńkowego jest stale utwierdzona, naczynie zaś

1885).

Baroksyton, instrument muzyczny dęty, blaszany, wynaleziony w 1853 r. przez W. Cerveny’ego

w Königgrätz, obejmujący tony od kontra D aż do jednokreślnego a. W russkiej (od 1877 r.) i austryackiej orkiestrze wojskowej B. zastępuje bombardon; wogóle jednak szerokiego, jak dotychczas, nie znalazł zastosowania.

Fig. 293. Baroksyton.

And. S

zawieszone na dwu sprężynach, przy zmianach zatem ciśnienia atmosferycznego, stosownie do zawartej w niem ilości rtęci, podnosi się lub opada. 5) Barometr zegarowy Stanleya: Rura baro-metryczna stanowi wahadło zegara, którego chód przeto zależny jest od ciśnienia atmosferycznego.— 6) B-y wagowe: Do tej kategoryi należą najdawniejsze B-y, udoskonalenie ich jednak wymagało znacznej pomysłowości. Prosty B. wagowy przedstawia fig. 292. Rura barometryczna b zawieszona

te i

Fig. 292. Barograf wagowy.

jest na jednym końcu belki wagi w, która na drugim końcu dla zrównoważenia dźwiga ciężarek g. Gdy rtęć w rurze barometrycznej wchodzi w górę, opada w naczyniu, a ztąd rura mniej się w niem zanurza i belka pochyla się w stronę rury. (Ilość rtęci w rurce wpływu tu nie ma, podtrzymywana jest bowiem ciśnieniem atmosferycznem). Do belki uczepiona jest skazówka, dźwigająca na końcu pióro, po-za którem przesuwa się, za pomocą urządzenia zegarowego, tablica pp. między dwiema osadami ff. — Stosownie do rodzaju konstrukcyi, rozróżniają się: B-y wagowe o drążku złamanym, z których najlepsze są B-y Morelanda i Secchiego; B-y z blokiem; B. hydrostatyczny Schreibera; najdokładniejszy wszakże ze wszystkich jest B. Springa o ciężarku przesuwanym; zapisywanie nie odbywa się tu za pośrednictwem kołysań belki wagi, ale przy pomocy bloka, który się przesuwa w jedną lub drugą stronę po belce wagi i utrzymuje ją zawsze w położeniu równowagi.—Do notowania wskazań barometrycznych różne B-y stosują w różny sposób działanie prądu elektrycznego, jak B. Regnarda, Moutigny’ego, Hongha, von Ryssel-berghe’a i in. W połączeniu z innemi samopiszą-cemi przyrządami meteorologicznemi stanowią one mniej lub więcej złożone meteorografy (ob.) Oprócz zresztą wymienionych wyżej metod, można jeszcze wskazania zwykłego barometru rege-strować za pośrednictwem fotografii. Silny promień światła, wdzierający się przez szczelinę, oświetla barometr, umieszczony w przestrzeni ciemnej, i pozostawia ślad na przesuwającej się płycie fotograficznej. Metoda fotograficzna najwięcej rozpowszechniona jest w Anglii. Co do literatury, oprócz

źródeł wskazanych pod wyrazem „Barometr,“ ob.

też Springa „Lehrbuch der Meteorologie“ (Hamburg,

s. K.

A. Pol.

Barolongowie, odłam plemienia Beczua-n ó w zachodnich, z gałęzi negrów Bantu, w Afryce południowej, zajmują przestrzeń zawartą między stepowemi rzekami Molopo i Ma-szowing (lewe dorzecze rzeki Oranje) i wchodzą w zakres wielkobrytańskich posiadłości. B. z nie-zwykłem zamiłowaniem oddają się wzorowej hodowli zwierząt domowych, zwłaszcza koni; chaty swe stawiają trwalej od wielu plemion sąsiednich, i wzna-cznej części wyznają religię chrześciańską, dzięki missyonarzom, którzy nadto przyuczyli ludność do uprawy roli. Ogólna liczba wszystkich B-ów, tworzących rodzaj państwa pod zwierzchnictwem jednego naczelnika, wynosić może około 65,000 gł.

Baromakrometr, wyszły od dość dawna z użycia przyrząd, razem miara i waga, do oznaczania długości i ciężaru ciała niemowląt. Jeden z pierwszych takich przyrządów zbudował i opisał G. W. Stein: „Beschreibung eines Baromakrometers und eines Kephalometers,„ Kassel 1775. Była to waga następującej budowy: Do sprężyny stalowej przywieszony 6-ma sznurkami talerz podłużny, przykryty ceratą, z podziałami w kierunku osi, służącemi do oznaczania długości; u podstawy talerza przyczepiony pręt pionowy, podzielony na części, oznaczające pewną wagę przy pewnem obciążeniu jego i nachyleniu się wraz ze sprężyną. Przyrząd, wskutek słabnięcia sprężyny, stawał się niedokładnym. Dla tego odmienił go F. B. Osi and er („Denkwürdigkeiten für Geburtshelfer“): Waga przyśrubowana do ściany, talerz blaszany z podziałką długości, uwieszony na sześciu sznurkach u ramienia wagi, której drugi koniec podnosi się i zniża na tablicy podziałkowej, wskazującej ciężar dziecka. Niezadowolony z tego A. E. v. Siebold wymyślił odmianę, którą nazwał pediometrem („De paediometro commentarius,“ Berlin 1818). W Maternité w Paryżu, oprócz zwykłej wagi, był w użyciu meko-m e t r (od greek, to mèkos = długość). Jest to prawidło drewniane, podzielone na centymetry i milimetry; na jednym jego końcu znajduje się nieruchome ramię mosiężne, do niego prostopadłe, drugie ramię, również mosiężne, może się dowolnie po-niem przesuwać i takim sposobem daje długośd

duje się w worku skórzanym lub kauczukowym, tak, że za pośrednictwem szruby dolnej, naciskającej ten worek, doprowadzić ją można do oznaczonej wysokości, a mianowicie do zetknięcia się z ostrzem ko-ścianem (fig. 294), utwierdzonem do pokrywki walca szklanego, do którego umocowany jest worek. Rura barometryczna, dolnym swym końcem zanurzona w rtęci, otoczona jest w całej swej długości rurą mosiężną, która na górnym swym końcu (fig. 295) posiada dwie szpary, umieszczone wprost naprzeciwko siebie, tak, że przez nie obserwować można szczyt rtęci. Podziałka urządzona jest na rurze mosiężnej, a do odczytywania części mniejszych od tych, które są na niej wyryte—-dziesiątych, dajmy, części milimetra — służy noniusz (ob.), dający się w szparze przesuwać. Przy przenoszeniu przyrządu, aby ustrzedz go od szkodliwych kołysań rtęci, podnosimy za pomocą szruby worek skórzany tak dalece, by rura i dolna puszka aż do pokrywki cał-

dziecięcia w centy-i milimetrach (cf. M-me Boivin „Mémorial de l’art des accouchements,“ Paris, r.

F—n.

Barometr, przyrząd fizyczny, służący do mierzenia ciśnienia powietrza. Nazwa B-u (z greek. baros = ciężar i metron — miara) nie jest zupełnie szczęśliwie dobraną, nasuwać bowiem może błędne pojęcie, że mierzy on ciężar ugniatającego go słupa powietrza; rzeczywiście wszakże mierzy on prężność powietrza, które go bezpośrednio otacza, a chociaż prężność ta, dla znacznej wysokości atmosfery, zależy przedewszystkiem od ciężaru powietrza, jaki ma B. podtrzymywać, to wszakże działają tu liczne jeszcze inne okoliczności, a zwłaszcza ruchy atmosferyczne, których wpływ niekiedy może być bardzo znaczny. Ciśnienie powietrza wykazał Torricelli w r. 1644, a doświadczeniem, które obmyślił do oceny tego ciśnienia (ob. Aerostatyka), stał się zarazem wynalazcą B-u, należy bowiem tylko rurę jego, napełnioną rtęcią, i dolnym, otwartym końcem zanurzoną w naczyniu z rtęcią (ob. fig. 89 T. Jry Enc.), opatrzyć w podziałkę, by otrzymać zupełny B. B. taki jest najdawniejszą formą B-u i nazywa się B-em naczyńkowym — składa się on więc z naczyńka, rury i podziałki. Naczyńko może być od góry zamknięte, winno wszakże posiadać otwór, przez któryby powietrze swobodnie wywierać mogło ciśnienie na powierzchnię rtęci; nad rtęcią natomiast w rurzei przestrzeń powinna być, o ile można, wol-na od ppwietrza i stanowi próżnię Torricelle-go. Podziałka umieszcza się obok rury, a wysokością barometryczną, którd daje miarę każ-dochwilowego ciśnienia atmosfery, jest odstęp od poziomu rtęci w naczyniu aż do szczytu jej słupa w rurze. Ponieważ ciśnienie atmosferyczne odpowiada średnio słupowi rtęci, wysokiemu na 76 centymetrów (760 milimetrów, 28 dawnych cali paryskich) i chwieje się w niezbyt obszernych tylko granicach, potrzebna jest przeto obok rury górna tylko część podziałki, od 70 do 80, dajmy, centymetrów, tak wszakże umieszczona, by jej początek, czyli punkt 0 podziałki, przypadał na poziomie rtęci w naczyniu.

W pracowniach zresztą naukowych rury barome-tryczne zwykle podziałki nie posiadają, a wysokość B. odczytuje się z oddalenia za pośrednictwem ka-tetometru (ob.). Przy użyciu B-u naczyńkowego mieć trzeba na uwadze, że poziom rtęci w naczyniu nie jest stateczny, podnosi się bowiem lub zniża, gdy rtęć w rurze opada lub się wznosi; punkt więc 0 podziałki nie zachowuje położenia niezmiennego, chyba, że naczynie jest dosyć szerokiem, by przechodzenie z niego rtęci do rury i nawzajem wpływu wyraźnego na zmianę jej poziomu nie miało, co dopiero wtedy wszakże ma miejsce, gdy przesuwanie się poziomu rtęci nie przechodzi ¹/₂₀ milimetra.

Tak obszerne wszakże naczynia niedogodne są już przy B-ach, pozostających na jednem miejscu, a stają się zgoła niemożebne, gdy przyrządy te mają być przewożone; należało więc stateczność poziomu osięgnąć w inny sposób. Bardzo korzystne pod tym względem urządzenie przedstawia B. Forti na, rozpowszechniony zarówno w pierwotnej swej formie, jak i w licznych odmianach. W B-rze tym rtęć znaj- | ich nazwa. Ramię krótkie jest otwarte i przedsta-

1824).

ilL

iffi iMfii

li

'W

. 1;

ifśl

lii

295

Fig. 294 Barometr Fortina.

I,

TT

Fig. 296

(14

297

-0»

IÜÜ

298.

Barometr syfonowy.

kowicie zapełnione były rtęcią. W inny sposób nadać można ścisłość wskazaniom B-u naczyńkowego przez wprowadzenie tak zwanej „podziałki zredukowanej“, która polega na tern, że odstępy między kreskami są mniejsze od użytej miary długości. Jeżeli np. podniesienie się rtęci o 10 mm. w rurze powoduje spadek poziomu rtęci w naczyniu o 1 mm., to istotna zmiana B-u wynosi nie 10, ale 11 mm. Błąd stąd wynikający usuniemy zatem, jeżeli rozłegłość 10 mm. na skali podzielimy na 11 równych części. Odstępy więc między kreskami zostają w ten sposób skrócone, czyli skala ściśniętą.—Gdy jednak idzie o ścisłe pomiary, używają się najczęściej B-y s y fo no w e, czyli lewarowe, mające postać rury, zgiętej w kształt głoski U, o ramionach nierównych (fig. 296), skąd poszła

za-

powoduje to już

7 600»

''

■3}

ii

mo

ll

1

‘I

J

a--

Fig. 299. Fig. 3( 0 Bart met Wilda i Fuessa.

tak, aby rtęć uderzyła o S2kło, przy braku powietrza powstaje wtedy dźwięk silny, metaliczny, ^w obecności gazu—dźwięk przytłumiony. Podano i inne sposoby oceny zawartości powietrza w przestrzeni Torricellego: motoda elektryczna Grunmacha (1884) polega na przebiegu elektrycznych objawów świetlnych w przestrzeniach, zawierających[, powietrze w rozmaitym stanie rozrzedzenia. 4) [B. winien być ustawiony lub zawieszony zupełnie pionowo, słabe już bowiem jego pochylenie zmienia dosyć znacznie pionową odległość obu szczytów. Jeżeli na barometrze, pochylonym o kąt y, odczytujemy wysokość b, to istotna wysokość b'—b cos y, co przy średnim stanie barometru, gdy kąt'r7= 1°, wywołuje już błąd przeszło 0.1 mm. B. winien więc być dokładnie przytwierdzony do ściany lub innej podpory, albo lepiej zawieszony swobodnie; do B-ów przewożonych służy dobrze podstawa trójnożna,

wia dostęp ciśnieniu powietrza, długie zaś, zamknięte, jest właściwą rurą barometryczną, a wysokość barometryczną stanowi odstęp między poziomami rtęci w obu ramionach. Ponieważ rtęć w ramieniu jednem o takąż wysokość się zniża, o jaką się w drugiem podnosi, należy przeto koniecznie obserwować stan rtęci górny i dolny, a wysokość barometryczna wyraża się przez różnicę obu liczb, które przypadają w jednej wysokości z górnym i dolnym szczytem rtęci; dla udogodnienia tej obserwacyi zagina się rurę w ten sposób, że oba szczyty przypadają na jednej linii pionowej, jak na fig. 296, mogą więc być odczytywane na jednej podziałce. Dogodniejszą jest wszakże skala przesuwana, wtedy bowiem zero podziałki nastawia się na poziom dolny i odczytuje tylko liczbę, znajdującą się na wysokości szczytu górnego rtęci. Podział-ka może się wtedy rozpoczynać, jak w B-rze na-czyńkowym—od 700 mm., byleby tylko odstęp od 0 do 700 dokładnie był oznaczony. Przy pomocy mikroskopów, opatrzonych w noniusze, odczytywać można dobrze dwudzieste części milimetra.—Gdy B. syfonowy służyć ma do podróży, wymaga również urządzenia odpowiedniego, któreby zapewniało jego bezpieczeństwo. W tym celu Gay Lussac zamknął i ramię krótkie, pozostawiając mały tylko otworek z boku, co pozwala B. bez obawy pochylać i nawet odwracać (fig. 297). Dla uchronienia B-u od wdzierania się powietrza do ramienia dłuższego, bardzo jest korzystne urządzenie Buntena (fig. 298 i 299), powietrze bowiem, któreby się mogło dostać przez ramię krótkie, zostaje uwięzione w przestrzeni martwej, między obu ramionami. Nieco odmienne urządzenie przedstawia B. Greinera.—W B-rze morskim, czyli okrętowym, zbudowanym przez Adie’go w r. 1853, ramię długie rozszerzone jest tylko w części górnej, gdzie ma miejsce odczytywaąie, w pozostałej zaś części swej długości jest bardzo wązkie, co chroni B. na pokładzie okrętu od ciągłego kołysania się poziomu rtęci, czyli od tak zwanego przez żeglarzy „pompowania“; przy takiem jednak zwężeniu rury rtęć zwolna tylko ulega zmianom ciśnienia atmosferycznego, czyli B. staje się ociężałym; nie można więc rury po-za pewną granicę zwężać. Oddzielny niejako rodzaj B-u stanowi wreszcie B. naczyńkowo-syfonowy, zbudowany w r. 1874 przez Wilda i Fuessa; łączy on w sobie zalety B-u naczyńkowego i syfonowego, unika zaś ich wadliwości. Składa się on, jak B. syfonowy, z dwu oddzielnych rur, ale rury te są u dołu otwarte i pogrążone w naczyniu, posiadającem ruchome dno skórzane (fig. 300). Przy obserwacyi poziom rtęci w ramieniu krótkiem doprowadza się do zera za pomocą szruby dolnej, która służy do podnoszenia i opuszczaria spodu worka skórzanego. Rura dłuższa, czyli właściwa rura barometryczna, zakrzywia się w pośrodku i przechodzi przez rozszerzoną część ramienia krótszego, które ma komunikacyę z powietrzem za pośrednictwem bocznego otworka, zamkniętego szrubką mosiężną, która przy obserwacyi nie powinna być zbyt szczelnie przykręcona. Cały przyrząd mieści się w metalowej oprawie, posiadającej u góry i u dołu wycięcia podłużne, dla obserwacyi wysoko

ści słupów rtęci w obu ramionach; do odczytywania poziomu rtęci w rurce dłuższej służy noniusz (fig. 300). — Wszelkiego wszakże rodzaju B., aby dawał wskazania dokładne, odpowiadać winien kilku niezbędnym warunkom: 1) Rura winna być, o ile można, szeroką, a to dla usunięcia wpływu włosko-watości (ob.); średnica jej nie powinna być mniejszą nad 5, a w B-acli ścisłych nawet nad 15 mm. 2) Rtęć winna być bezwzględnie czysta, by nie zanieczyszczała rury i posiadała istotny swój ciężar właściwy 13.596. Gdy skutkiem zanieczyszczeń ciężar właściwy obniżony jest do 13.594, czyli ledwie o Y

błąd barometryczny o 0.1 mm. Należy przeto rtęć przed napełnieniem B-u oczyścić najstaran-niejszemi metodami (ob. rtęć). 3) Próżnia Torricellego nie powinna zawierać żadnych śladów powietrza ani pary wodnej. Ponieważ wszakże, przy napełnianiu rury rtęcią, przenikać tam gą pęcherzyki powietrza, należy przeto rurę po napełnieniu wygotować, to jest przez ogrzanie rtęć do kilkakrotnego wrzenia doprowadzić. Robota ta wymaga temperatury wysokiej i stąd jest dosyć niebezpieczną; dla o-chrony więc od w⁷ypadków można połączyć rurę z pompąi powietrzną, co temperaturę wrzenia rtęci znacznie zniża, lub też zastosować inne środki [ostrożności. W każdym razie nad szczytem słupa rtęci w próżni Torricellego pozostają jeszcze pary rtęciowe; prężność ich jednak w temperaturze zwykłej nie przechodzi 0.05 mm., nie mają więc wyraźnego wpływu. Aby się przekonać, czy w próżni danego B-u znajduje się powietrze, można rurę przechylać ostrożnie;

Do oznaczenia temperatury t służy z B-m połączony. Są zrezstą i gotowe

tworząca w górze pierścień, utrzymujący B. w zawieszeniu. 5) Przed każdą obserwacyą, dla przezwyciężenia bezwładności rtęci i innych wpływów, należy ją nieco wyprowadzić ze stanu równowagi, co można osięgnąć przez słabe pochylenie B-u, albo przez lekkie uderzanie. 6) Odczytywanie winno być zupełnie dokładne, bez błędu paralaktycznego, t.j. wynikającego z niewłaściwego umieszczenia oka. Ponieważ słup rtęci kończy się meniskiem wypukłym, należy noniusz dokładnie na menisk ten nastawiać. Obmyślono też do tego celu różne ułatwienia, jak metodą odbicia światła, albo metodą zetknięć elektrycznych, a jednę z tych ostatnich metod podali E. Natanson i Boguski. 7) Podziałka winna być zupełnie dokładną i starannie porównaną z metrem normalnym.—Jakkolwiek zresztą dokładuie jest B. wyrobiony, każdorazowe jego wskazania wymagają pewnych poprawek, bez których nie możnaby zestawiać wskazań B-u, odczytywanych w różnych czasach, albo też współczesnych wskazań różnych B-ó\v. Poprawki te są: 1) Z powodu cieplikowej rozszerzalności rtęci i podziałki, co oblicza się za pomocą uproszczonego wzoru : ■6=6’[I—(ß—7)t], w którym b' oznacza odczytany stan B-u, t temperaturę jego, ß współczynnik sześciennej rozszerzalności rtęci (0.000181), 7 współczynnik linijnej rozszerzalności skali (dla mosiądzu 0.000019, dla szkła i platyny 0.000009), b wreszcie stan barometru zredukowany, czyli sprowadzony do temperatury 0°. termometr z

już tablice, ułatwiające te rachunki. 2) Z powodu obniżenia kapilarnego, czyli włoskowatego. Wskutek włoskowatości (ob.) słup rtęci w rurze B-ycznej jest zawsze za nizki, i to tern więcej, im rura jest węższa; należy więc do wskazań B-u dodać odpowiednią wielkość, 1.64 mm. przy szerokości rury 4 mm., a tylko 0.03 mm. przy szerokości 20 mm. W B-e syfonowym, ponieważ włoskowa-tość działa na rtęć w obu ramionach, wpływ jej się znosi, ale niezupełnie, ponieważ szczyt jednego słupa zostaje w zetknięciu z powietrzem, drugiego zaś znajduje się w próżni. Poprawka ta jest w ogólności bardzo mozolną, dlatego w B-ch dokładnych należy rurze nadawać szerokość taką;, aby wpływ włoskowatości można było zaniedbywać. B-y więc bardzo dokładne posiadają rurę o średnicy najmniej 20 mm., a nawet i w dobrych B-ach podróżnych rura nie jest węższa nad 15 mm. 3) Z powodu, że ciężkość zmienia się wraz z wysokością. Przy przewożeniu B-u z jednego miejsca do innego wysokość słupa rtęci nie może być stateczną miarą ciśnienia atmosferycznego, dla tego, że siła ciężkości, a stąd i ciężar rtęci, zmienia się, skoro stanowisko nowe ma inne nad poziom morza wzniesienie, aniżeli dawne. Poprawka z tego względu wyraża się wzorem b=zb' (I —s h), gdzie h oznacza wysokość, £ zaś jest współczynnik, wynoszący 0.000000314, gdy B. znajduje się w powietrzu otwartem, w balonie np. lub na wieży, 0.000000196 zaś, gdy znajduje się na wyżynie. W najznaczniejszych wysokościach, do których wzniesiono się balonem, poprą-

Eacyklopcdyi Powszechna Iluitr. T. VI.

wką ta wynosi 2.3 mm., ale już na szczytach niezbyt wysokich gór czyni V₄ lub V₂ mm. 4) Z powodu, że ciężkość zmienia się wraz z szerokością geograficzną (ob. ciężkość), sprowadza się pospolicie wskazania B-tru do szerokości 45 °, przyjętej za normalną, a to według wzoru : b=b' (1—0.026 cos. 2 cp), gdzie cp oznacza szerokość geograficzną. Jeżeli chcemy porównać dwie obser-wacye, z których jedna dokonaną była uą równiku, druga w pobliżu bieguna, należy wskazania tej drugiej podwyższyć prawie o 4 mm. 5) Redukcya B-u do poziomu morza. Gdy, zwłaszcza w celach meteorologicznych, porównać chcemy wskazania. dwóch B-ów w różnych miejscach, należy je zredukować, czyli sprowadzić do poziomu morza, t. j. oznaczyć, jak wielkiem byłoby w dauern miejscu ciśnienie atmosferyczne w chwili obserwącyi, gdyby miejsce to przypadało na poziomie morza (ob. Barometryczne pomiary). 6) Redukcya B-u do suchego powietrza. W ciśnieniu atinosferycz-nem ma udział i para wodna, znajdująca się w danej chwili w powietrzu; w celach zaś meteorologicznych potrzebna jest niekiedy znajomość ciśnienia suchego tylko powietrza, należy więc ze wskazań B-u wytrącić ciśnienie, powodowane przez parę wodną (Ob. hygrometrya, wilgotność).—B., odpowiadający wszelkim powyższym wymaganiom i zbadany pod względem przytoczonych tu poprawek, nazywa się B. normalnym; a do dokładnych pomiarów, gdy takiego B-u nie posiadamy, trzeba się posługiwać przynajmniej B-em, dla którego, przez należyte porównanie z B-em normalnym, posiadamy tablicę, podającą, o ile wskazania jego odstępują od wskazań B-u normalnego. Najlepsze B-y normalne wyrabiają tylko pierwszorzędne zakłady mechaniczne, przyrządy te jednak, z powodu szerokości rury, połączenia z katetometrem i t. p. są wielkie i ciężkie; do różnych zresztą celów służą liczne B-y prostszej konstrukcyi, różniące się szczegółami urządzenia. Rura barometryczna przytwierdzona być może do deski, albo też zamknięta w skrzyni drewnianej lub w rurze metalowej, tak, że widoczne, są tylko części rury, które do obserwacyj służą. Ponieważ zmiany słupa rtęci w B-e są drobne tylko, starano się uwidocznić je przez przeniesienie, za pośrednictwem urządzenia mechanicznego, na skazówkę, przesuwającą się dokoła tarczy, której podziałkę urządza się przez porównanie z innym B-m. Najłatwiej osięga się to za pośrednictwem pływaka, unoszącego się na poziomie rtęci w rurze otwartej B-u syfonowego i uczepionego do nici, okręconej dokoła wału, na którym osadzoną jest skazówka. B-y takie nie przedstawiają wszakże dostatecznej ścisłości, i w ogólności wyszły z użycia, zwłaszcza, że obecnie zastąpiły je korzystnie aneroidy (ob.) czyli B-y metaliczne, stanowiące oddzielną kategoryę B-ów.—Można też zmiany poziomu słupa rtęci powiększyć, nadając górnej części rury położenie pochyłe, co najlepiej urzeczywistnione jest w B-e diagonalnym czyli przekątnim Greinera. — Zamiast rtęci użyć można, jako cieczy barometrycznej, i wody ; doświadczenie to wykonał już Pascal (ob. aerostatyka), w czasach zaś nowszych taki B. wo-

125

S.K.

dny urządził Danieli w r. 1830 a następnie i in- i ni. Ponieważ B. taki ma wysokość, przechodzącą 10 metrów, rura więc pozostawać musi w ścisłem połączeniu z gmachem, sięgając, dajmy, od piwnicy do górnego piętra. Daje on tę korzyść, że małym już zmianom ciśnienia atmosferycznego, a więc i drobnym zmianom wysokości słupa rtęci, odpowiadają znaczne zmiany, bo 13.6 razy większe, słupa wody. Dokładności wszakże B-u wodnego szkodzi prężność pary wodnej, zbierającej się nad wodą. Z tego względu korzystniejszy jest B. glicerynowy, zbudowany przez Jordana w r. 1881, punkt wrzenia bowiem gliceryny przypada bardzo wysoko, skąd prężność jej pary w temperaturze zwykłej jest niewielka i nieznacznej tylko poprawki wymaga. Gęstość gliceryny wynosi 1.26, średnia przeto wysokość B-u glicerynowego wynosi 8.2 m., a w ogólności, zmiany wysokości przechodzą prawie 11-ie razy zmiany B-u rtęciowego. Poziom gliceryny w naczyniu otwartem, dla ochrony od pochłaniania pary wodnej z powietrza, pokryć należy olejem skalnym, a dla lepszej widoczności, glicerynę zabarwia się na czerwono aniliną. B. taki znalazł już nawet niejakie rozpowszechnienie. Aby wreszcie połączyć dogodoość B-ów rtęciowych z czułością B-w o cieczach lekkich, urządzano nawet B-y o cieczach skombinowanych. B. taki zbudował niegdyś Huy-ghens. Z nowszych B. Steinhausera (1887 r.) jest urządzony w ten sposób, że w próżni B-u rtęciowego umieszczone jest ostrze, ramię zaś otwarte tego B-u połączone jest z naczyniem szerokiem, do którego doprowadza się wodę, tak jej ilość regulując, by rtęć w rurce zamkniętej dotykała właśnie ostrza; z ilości doprowadzanej wody oblicza się ciśnienie atmosferyczne. Do tejże kategoryi należy B. Brauna (1883).—B-y, tak urządzone, że wskazania swoje notują automatycznie, nazywają się bar o grafami (ob.)—B. służy przedewszystkiem do badania praw ciśnienia atmosferycznego, t. j. do rozpoznania zależności tego ciśnienia od różnych wpływów, a zwłaszcza zależności od czasu, wysokości i szerokości geograficznej. Zmiany B-u, a zatem i zmiany ciśnienia atmosferycznego, są częścią nieprawidłowe i nagłe, częścią zaś mniej lub więcej peryo-dyczne. Z tych ostatnich wyróżnić można przedewszystkiem podwójny okres dobowy, czyli dzienny, B. bowiem wskazuje na dobę dwie największości, w godzinach przedpołudniowych i wieczornych, oraz dwie naj mniejszości, rano i po południu. W różnych zresztą miejscach na ziemi chwile tych maxi-mów i minimów są dosyć różne, przyczyna zaś takiego przebiegu stanu B-u polega na niejednostajnej w ciągu doby temperaturze powietrza i obfitości w niein pary wodnej. Zmiany dzienne obszerniejsze są i bardziej prawidłowe w okolicach zwrotnikowych, aniżeli w szerokościach większych. W Ba-tawii obszerność dzienna, czyli różnica między najwyższym stanem B-u przed południem a najniższym po południu, wynosi 2.7 min.; w Clirystyanii zaś wsty-czniu 0.43, w lipcu 1.06 mm. Podobneż powody sprowadzają i okres roczny, który wszakże w różnych okolicach jest bardzo różny, a najsilniej i najregu-larniój występuje nad wielkiemi lądami; w ogólności

ciśnienie jest najwyższe w styczniu, a najniższe w lipcu.—Jeżeli na karcie geograficznej połączymy liniami punkty: mające jednakie średnie ciśnienie atmosferyczne, po zredukowaniu ciśnienia tego do poziomu morza, otrzymujemy linie jednakiego ciśnienia czyli i z o b a r y (ob.), które dają więc pojęcie o rozkładzie ciśnień na ziemi.—W zwykłem życiu wskazania B-u uważają się za przepowiednie pogody: podnoszenie się B. zwiastuje pogodę, zniżanie zapowiada deszcz. Pochodzi to stąd, że para wodna lżejsza jest aniżeli powietrze suche, powietrze przeto wilgotne w swobodnej atmosferze wywoływać będzie tern mniejsze ciśnienie atmosferyczne, im więcej parą wodną jest nasycone. Stąd też w B-ach, do użytku powszedniego służących, przewidywania te oznaczone są nawet głoskami lub wyrazami—przy średnim stanie barometrycz-nym „odmiana“, wyżej: „pogoda“, „pogoda stała“ i „susza“; niżej zaś: „deszcz“, „ulewa“ i „burza“. W tak prosty wszakże sposób B. nie może bjć rzetelnym prorokiem pogody, stan jego bowiem zależy nietylko od wilgotności powietrza, ale i od innych względów. W ogólności B. opada: 1) gdy powietrze doznaje ogrzania, a tern samem rozszerza się; 2) gdy jest wilgotne; 3) gdy ma ruch wstępujący—wtedy bowiem unosi się od powierzchni ziemi i w górze rozlewa na boki; 4) przez zagęszczenie par wodnych w chmury lub w opad (deszcz, śnieg); 5) przez ruch powietrza, im bowiem prędzej się ono porusza, czyli im silniej wiatr wieje, tern słabsze wywiera ciśnienie na wolną powierzchnię rtęci w B-e; 6) gdy powietrze odpływa z miejsca najwyższego stanu barometryęz-nego, czyli z najwyższego ciśnienia atmosferycznego. Natomiast B. się podnosi: 1) gdy dolne warstwy powietrza ulegają silnemu oziębieniu; 2) gdy powietrze ma ruch zstępujący; 3) jeżeli wokoło punktu najniższego stanu B-u, czyli naj mniejszości ciśnienia atmosferycznego, powietrze ku temu punktowi dopływa. Skoro więc stan B-u od tak wielu zależy okoliczności, ze wskazań jego nie można wnosić o prawdopodobieństwie pogody lub deszczu. Pewność jednak przepowiedni staje się daleko większą, gdy znamy współczesny stan B-u na znacznej części przestrzeni ziemi; na podstawie więc kart synchronistycznych czyli współczesnych stanu barometrycznego, układanych każdodziennie z doniesień telegraficznych, stawiać można prawdopodobne prognozy czyli przepowiednie pogody, jeżeli nadto przytem znajdują należyte uwzględnienie inne czynniki meteorologiczna (temperatura, wilgotność i t. p), oraz okoliczności miejscowe (ob. meteorologia, pogoda, deszcz).—Ważnem wreszcie zastosowaniem B-u jest użycie go do mierzenia wysokości gór (ob. Barometrycznepomiary).—Ob. „Zasady Meteorologii* Mohna (przekład S. Kramsztyka, War. 1888), dokładne jednak szczegóły obudowie B-u znaleść można jedynie w pismach, jak: „Zeitschrift für Instrumentenkunde“, „Metronomische Beiträge der Kais. Norm. Aich. Comin“; „Travaux et mein, du Bureau international des Poids et Mesures“; „Zeitschrift d. oester. Gesell, für Meteorologie“; „Meteorol. Zeitschrift“.

log B = log b +

©I a

I.

h = 18401

©■*1 a

1 + 0.378

(* + l)J l04

h= 16002 (l + 0.0039jż)f

Barometrograf, ob Barograf.

Barometryozne kwiaty, kwiaty sztuczne z płótna, pomalowanego chlorkiem kobaltu. Sól ta jest silnie hygroskopijną, w powietrzu wilgotnem ma barwę słabo różową, w suchem traci wilgoć i staje się fioletową, a następnie niebieską; gdy znów wilgotnieje, odzyskuje barwę fioletową i różową. Właściwiej byłoby nazywać je kwiatami hygrosko-pijnemi, wskazania ich wszakże co do wilgotności powietrza są niepewne, a co do przewidywania stanu pogody wartości nie mają żadnej.

Barometryczne pomiary, barometryczna niwelacya. Gdy wznosimy się w górę, gęstość powietrza, a tern samem i ciśnienie jego, maleje— i barometr opada. Ciężar właściwy rtęci względem wody wynosi 13.59, woda zaś od powietrza, zostającego pod ciśnieniem atmosfery, cięższa jest 773 razy, rtęć zatem cięższa jest odpowietrza 13.59X773, t. j. około 10,000 razy; aby więc otrzymać zniżenie barometru o 1 milimetr, należy mieć poi sobą słup powietrza 10,000 razy wyższy, czyli wznieść go na wysokość około 10 metrów. W górze wszakże powietrze coraz jest rzadsze; im się zatem wyżej znajdujemy, tern też znaczniej wznieść się należy, by podobnyż spadek barometru, o 1 mm., wywołać. Tak np. przy temperaturze 12° C, z wysokości, w których panują ciśnienia atmosferyczne: 760, 700, 600, 520, 440 mm., trzeba wznieść się o metrów 11, 12, 14, 16, 20, aby przejść do warstwy, w której ciśnienie jest o 1 mm. mniejsze.—Z zasady prawa Mariotte’a (ob. A er os tat y k a) wypływa, że gdy wysokości rosną w stosunku arytmetycznym, ciśnienie powietrza słabnie w stosunku geometrycznym. Jeżeli więc ciśnienie atmosferyczne, albo stan barometru na poziomie morza, oznaczymy przez By ciśnienie zaś w wysokości h metrów przez b, to związek powyższy wyraża się wzorem: b — Beli, albo, biorąc logarytmy obu stron:

log b — log B]= h log e,

gdzie e oznacza pewną ilość stałą, której wartość liczebną wyprowadzić można na zasadzie przytoczonej wyżej uwagi, że gdy ciśnienie atmosferyczne na poziomie morza wynosi 760 mm., to w wysokości 11 m. czyni już tylko 759 mm. Po przeprowadzeniu zaś tego rachunku, otrzymujemy wzór:

log B log i* = X81ÔÏ

W wielu razach (ob. Barometr) sprowadzać czyli redukować trzeba zaobserwowany w danem miejscu stan barometru do poziomu morza, t. j. obliczyć, jakiby stan, w jednakich zresztą warunkach, wskazywał barometr, gdyby miejsce to przypadło na poziomie morza; redukcyę zaś taką przeprowadzić można właśnie na zasadzie przytoczonego wzoru, obliczyć stąd bowiem możemy B, gdy znamy b i h. Rachunek ten wymaga wszakże uwzględnienia różnych okoliczności, czyli wprowadzenia różnych poprawek (ob. Barometr), a stąd wzór dokładny staje się dosyć zawiłym:

M

18401 [

0.378

|l — 0.0026 cos 2cp^ £l — s [z + J

Wzór ten służy w ogólności do redukcyi stanu barometru z miejsca, wzniesionego na h metrów, do innego, wzniesionego na z metrów nad poziom morza; a oznacza tu spółczynnik rozszerzalności powietrza, t i e—temperaturę i prężność pary w miejscu pierwszem, T i E—też same dane w miejscu dru-giem, (p—szerokość geograficzną miejsca, s zaś — pewną ilość stałą, tyczącą się działania siły ciężkości w różnych wysokościach (ob. Barometr, poprawka 3). Stosownie zresztą do stopnia ścisłości, jaki jest potrzebny, wzór ten można mniej lub więcej uprościć.— Że barometr opada wraz z wysokością, wykazał już Pascal (ob. A er os ta tyka); wkrótce zaś zrozumiano, że, znając stan baromótru w da-nem miejscu, oznaczyć stąd można jego wysokość, czyli wzniesienie nad poziom morza. Pierwszy do celu tego służący wzór podał Mariotte, dokładniej wyprowadził go Halley 1686 r., a nad udoskonaleniem go pracowało wielu matematyków, jak: Cassini, Scheuchzer, Lambert, Maskelyne, Laplace, Ra-mond i inni. Aby otrzymać wzór zupełnie dokładny, trzeba tylko, oczywiście, rozważania poprzednie odwrócić i z przytoczonego wyżej związku wyprowadzić wartość na h. Będzie to wzór Riihlmanna, do którego bardzo jest zbliżony wzór Perntera:

1-f '0.00367    |

U-)|

^1 + 0.0026 cos 2cpj | 1 + s

Temperaturę i prężność pary przyjmować można z dostatecznem przybliżeniem, w wartości średniej dla danych miejsc. Saussure już wiedział, że do obserwacyj wybierać należy godziny odpowiednie, a według Bauernfeinda czas najodpowiedniejszy jest około godziny 10 rano i 4 po południu. Pora ta zmienia się zresztą nieco, stosownie do miesiąca, a wiosna i jesień są do tych dostrzeżeń przydatniejsze, aniżeli lato i zima. Bardzo często jednak poprzestawać można na wzorach mniej dokładnych, ale zalecajączch się większem uproszczeniem; wzory takie podali: Bruhns, Koppen i inni, najprostszy zaś ze wszystkich jest wzór Babineta:

B — b

^—^(1 + 0.0026 cos 2<f).

Niepewność tego wzoru, dla wysokości nie przechodzących 800 m., nie jest większa nad 1 metr.—Są wreszcie gotowe tablice, które dozwalają z zaobsęr-wowanego stanu barometru bezpośrednio wysokość miejsca odczytać; tak np. następny wyjątek z podobnych tablic podaje wysokość miejsca nad po-

o-

55-

?s-

760

751

742

716

690

674

Tablice takie zamieszcza coroczny „Annuaire du bureau des longitudes“ w Paryżu. — Por. Vogler u. Feld: „Graphische Barometertafeln“ (1880). — Rühlmann :    „ Die barometrische Höhenmessun -

gen“.

il

F. J.

ziomem morza—h w metrach, gdy stan barometru— l, w temperaturze 10° C, wynosi:

S. K.

Barometryczny gradient, czyli Baro metryczny stopień, ob. Izobary.

Baromotor, przyrząd, mający na celu zużytkowanie ciężaru ciała ludzkiego jako siły poruszającej. Składa się z dwu pedałów (fig. 301), po któ-

fe.

<ini[|i<| ...... .

-.Sss^iSz*. - jifc ■'

l ig. 301. Baromotor.

rych stąpa 'robotnik, wprawiając za pomocą nich w obrót wał; oprócz tego znajduje się jeszcze i drążek, który pozwala zarazem korzystać z mięśni ręki. Wartość praktyczną posiada B. tylko niewielką.

Baron (po niem. Freiherr) w średnich wiekach Edelherr (baro, liber baro) zwany to był podług konstytucyi państwa niemieckiego szlachcic, który korzystał z bezpośredniej niezależności względem państwa, nie pozyskawszy jednak książęcej godności. Posiadłości B-ów pozostawały względem cesarza i państwa w stosunku lennym, jakkolwiek wielu B-om służyła własność allodyalna. Wpływać na sprawy państwa mogli w późniejszym czasie B-owie wtedy tylko, gdy przynajmniej w stanach powiatowych lub jako członkowie rycerstwa do rzeszy niemieckiej należeli. Od wieku V-go, wielu B-ów

państwa przybrało tytuł hrabiowski, by się odróżnić od niższej szlachty, a natomiast Cesarze nadawali tytuł B-ów państwa osobom ze szlachty osiadłej, czyli pośredniej, t. j. podległej władzy jakiegoś pana udzielnego, które przez to, bez zmiany istotnej co do swoich stanowych stosunków, otrzymywały stopień po hrabiach. Po rozwiązaniu państwa niemieckiego, także i książęta związkowi mianowali B-ów, z tym wszakże tylko skutkiem, że tak utytułowana przed nietytułowaną szlachtą miała w towarzystwie pierwszeństwo i zazwyczaj w herbie swoim koronę siedmioramienną, perłami nasadzaną, przybierała. Familie rzeczywistych a nie tylko utytułowanych B-ów rzeszy liczą się teraz do rodów pańskich. Podług prawa państwowego angielskiego i dawnego francuskiego, które lenne urządzenie państwowe ściślej przeprowadziły i władzę królewską skuteczniej broniły przeciw zamachom władzy książęcej, byli B-ie właściwie tylko wasalami korony, którzy posiadłość lenną bezpośrednio od króla otrzymywali i przy jego boku, jako lordowie i parowie, pozostawali. Jeszcze i teraz w Anglii warunkiem przejścia do Izby wyższej i zajęcia miejsca pomiędzy wyższą szlachtą jest otrzymanie baronii, jakkolwiek od czasu powstania klas różnych szlachectwa (nobilyty) prości B-owie idą w stopniu dopiero po viscountach, earlach, markizach i książętach, oraz wszystkich starszych synach lordów z dwóch klas, naostatku wymienionych. Tytuł B-ów noszą także w Anglii sędziowie sądu szachownicy (exche ■ j quer), z których pięciu w Anglii, pod przewodni-1 ctwem naczelnego B-na (chief-baron), a pięciu w Szko-cyi, rozstrzygają spory między królem a poddanymi o dochody królewskie. Tak też nazywano znamienitszych członków (notablów) mieszczaństwa Londynu, Yorku i innych wielkich, przywilejami obdarzonych, miast, do czasu zmian, postanowionych w akcie z r. 1832, we względzie okręgów wyborczych i tych członków parlamentu, którzy wysyłani byli do izby niższej z pięciu portów: Douwr, Hastings, Hythe, Ronmey i Sandwich. Tacy nienale-żący do wysokiej szlachty B-ni tytułowani bywają Mr. (mister) baron (zob. Baronet). We Francyi, gdzie się Montmorency’owie za pierwszych (premiers) a Lusignanowie za drugich B-ów chrześciańskich Francyi (seconds barons chrétiens de France) poczytywali, zeszła stopniowo baronia na niższy stopień przez to, że i wazale wazalów, lennicy wyższych B-ów (hauts barons) lub króla, w jego przymiocie wyłącznie jako księcia Francyi (Isle de France), otrzymali tytuł B-ów, i że rozszerzenie władzy królewskiej zniweczyło granice dawnej lennej organi-zacyi. Członkowie wysokiej szlachty stali się odtąd diukami, książętami, hrabiami i markizami, a B-ni zajęli w jej szeregach dopiero piąte miejsce. Nazwa romańska B. dopiero w XVII w. upowszechniła się w Niemczech i Włoszech. W statucie Wiślickim wyszczególnieni są także B-owie, czyli, jak ten wyraz statutu tłómaczy Świętosław z Wojcieszyna, „rycerze.“

Baron Enguinaire, prawnik francuski (* 1495 w St. Pol de Leon w Bretanii—f 1550 w Bourges). Głównemi jego dziełami są: „Pandectarum juris ci-

ratior“ (1768).

innych.

vilis Oeconomia in adversariis mirae vetustatis apud Pictones inventa“, „Commentarii in quatuor Insti-tutionum libros“ i „De beneficiis“ (Enc. Org.).

Baron Marcin. Jedyny ślad istnienia tego malarza znajduje się w dziele, wydanem 1605—1606 r. w Kolonii, p.t. „Sancti et Sanct e Poloniae,“ a składającem się z trzynastu wizerunków, rytowa-nych przez sztycharza Piotra Querrala, między któ-remi dwa, mianowicie: św. Stanisław Kostka i św. Jacek, noszą podpis: jeden Martinus Polonus autor, drugi—z dodatkiem Jar os la viens i s. TM-

Baron, nazwisko trzech lekarzy franeuzkieh. — Z nich pierwszy Hyacinthe Théodore ojciec, ur. 1686 w Paryżu, promowany tamże 1710, a zm. 1785 r. Był profesorem chirurgii, potem materyi lekarskiej i farmacyi, a dwukrotnie piastował godność dziekana (doyen) fakultetu. Za jego zarządu, utworzono bogatą bibliotekę przy wydziale i za jego wpływem wydano (1731 r.) pierwszą farmakopeę francuską: „Codex medicamentorum seu Pharmaco-poea Parisiensis.“ Syn jego, także Hyacinthe Théodore (ur. 1707 w Paryżu, promowany 1732, zmarł 1787). Był lekarzem wojskowym, potem lekarzem w Hôtel-Dieu, dziekanem wydziału lekarskiego. Ma on zasługi na polu dziejowo lekarskiem. Pod jego kierunkiem ułożono „Ritus, usas et lau-dabilis facultatif Parisiensis. med. eonsuetudines“ (1751). On też ogłosił katalog wszystkich lekarzy paryskich od 1295 — 1752 r., pod tytułem: „Com-pendiaria medicorum Parisiensium notitia etc. etc.“ (1752), oraz spis wszelkich tez, bronionych w paryskim fakultecie od r. 1539—1752, p. t. : „Questio-num medicorum séries chronologica.“ Najznakomitszym wszakże był brat poprzedniego, Théodore d’Henouville Baron (ur. 1715 r. w Paryżu, promowany tamże 1741, zmarł 1768 r.). Aczkolwiek zajmował się wydawnictwem lekarskiem i pisał nawet znane prace lekarskie „O samoistnem przedziurawieniu żołądka“ (1748 r.), oraz „Uwagi o korzyściach karmienia niemowląt piersią macierzyńską“ (1741), wszakże odznaczył się głównie jako chemik i farmaceuta. Z pośród jego prac w tym kierunku zasługują na uwagę: „De la précipitation des sels neutres par le sel de tartre“ (1750—„Expériences pour servir à l’analyse du borax (1756). Wydał też z bogatemi przypisami chemię Lancre-gcr „Cours de chimie de Lancry“ (Paris 1856), oraz „Pharmacopoea Thomas Fulleri, editio casti-

t—n

Baron Ernst Gottlieb (* 27 lutego 1696 r. we Wrocławiu — f 12 kwietnia 1760 w Berlinie), słynny lutnista, historyograf lutni r kompozytor muzyczny. Kształcił się w gimnazyum wrocławskiem, oraz w uniwersytecie lipskim (1715) i w Halli (1719). Mistrzem jego w grze na lutni był czech Kohott. W 1720 roku przedsięwziął podróż artystyczną po Niemczech, podczas której wsławił się jako biegły wirtuoz na lutni. W 1727 r. B. został mianowany nadwornym lutnistą w Gotha, 1732 w Eisenach, a w 1734 awansował na teorbanistę dworu berlińskiego. Z dzieł jego historycznych i teoretycznych największego rozgłosu dostąpiły: „Historisch-theoretische und praktische Untersuchung des instruments der Lauten“ etc. (Norymberga, 1727, 2 części); „Beiträge zur hist.-theor. und prakt. Unters, der Laute“ i „Abhandlung von dem Notensystem der Laute u. der Theorbe“ (zamieszczone w Marpurga „Hist. krit. Beiträge“, T. II); „Abriss einer Abhandlung von der Melodie, eine Materie der Zeit“ (Berlin, 1756); „Von dem uralten Adel und Nutzen der Musik“ (Berlin, 1757): „Versuch über das Schöne“ etc. i kilka-

A. Pol.

Baron Alfred, aktor i rzeźbiarz francuski, ur. w Saint-Maximien 1820 r., był w szkole Sztuk Pięknych w Paryżu, wstąpił do szkoły deklamacyj.-nej konserwatoryum, uprawiając dwie sztuki jednocześnie. Wystąpił w Odeonie w 1841 r., kiedy znane były już popiersia jego ręki: Beauvalet’a, Sam-sona, Racheli i malarza Travier, oraz medaliony innych. Cztery lata pracował w Odeonie, jako pierwszy kochanek. W 1845 r. przeszedł do Ambigu, gdzie stworzył rolę Aramisa w „Trzech Muszkieterach“, w 1847 jest w Gaité, w 1848 wyjeżdża do Ameryki z Rachelą. Dziesięć lat trwała ta świetna jego czynność na scenie, wsławiona siłą i wytwór -nością uczuciowej gry.    w- G-

Baronet (skrócenia angielskie: Bar. Bart. Bt.); tak się zwie członek rycerskiej, przez Jakóba I-go w d. 21 maja 1611 r. ustanowionej i środek pomiędzy szlachtą wyższą (nobility) i niższą (gentry) zajmującej, klasy. Nie posiadają ci jej członkowie przywilejów wyższej szlachty, nie zasiadają w Izbie wyższej parlamentu, ale narówni z innem rycerstwem należą do stanu, z którego się rekrutuje Izba gmin. B-ci mają pod względem rangi pierwszeństwo przed innemi stopniami rycerstwa, ale po synach wyższych lordów i po kawalerach orderu podwiązki. Ich żony, synowie i córki korzystają z pierwszeństwa, odpowiedniego randze mężów swoich i ojców. Stopień B-a oznaczanym bywa przez dodanie wyrazu „Baronet“, najczęściej skróconego „Bart.“ po nazwisku, a tytuł (style) przez predykat „Sir“, położony przed imieniem i nazwiskiem, lub imieniem samem, nigdy zaś przed samem nazwiskiem; tak więc powiedzieć można: Sir Robert Peel, albo Sir Robert, ale nie Sir Peel. Żona B-a tytułowaną jest „Lady“. Powodem do ustanowienia tej, nieznanej poprzednio, dziedzicznej godności rycerskiej, było usilne pragnienie króla Jakóba I-go, ażeby przyjść w pomoc prowincyi Ulster w Irlandyi. Potrzeba było posłać tam kolonistów i dostarczać im ziemi i środków do osiedlenia się. Ażeby zachęcić bogatych anglików do łożenia na ten cel znacznych sum, skorzystano z ich żądzy wywyższenia się. Nowa godność, początkowo na 200 osób obliczona, ofiarowaną została tym z najbogatszych właścicieli ziemskich, którzyby trzydziestu kolonistów zaopatrzyć, albo sumę 1,095 funt. szt. na cele kolonizacyi zaliczyć chcieli. Zamianowano natychmiast 75 B-ów; ale już przed śmiercią Jakóba I-go liczba 200 została zapełnioną. Instytucya miała być czasową, ponieważ w pierwszym statucie postanowiono, że na miejsce wygasłego rodu B-ów nie ma być mianowanym nowy. Zarówno od tego zakazu, jakoteż od ograniczenia do 200 liczby B-ów, odstąpiono w późniejszym czasie, i królowie angiel-

K. J.

F. J.

da).

i t. p.. około 3000 m-ców.

scy poczytywać "zaczęli już oddawna za nieścieśnio-rie niczem prawo swoje do mianowania B-ów (przez patenta, któremi nadawano, po większej części, tę godność jako dziedziczną, w linii męskiej). Karol I ustanowił także stopień B-ów dla szkotów (r. 1625), w celach kolonizacyi Nowej Szkocyi. Stopień ten jednak, od czasu zaprowadzenia unii szkockiej (w r. 1707), nie był już nadawany. Także i B-ów irlandzkich poustanawiał Jakób I (mianowicie od r. 1620), jednak mianowania irlandzkie ustały także po unii Irlandyi z Anglią na początku XIX wieku. Dotychczasowa ilość B-ów angielskich, szkockich i irlandzkich przenosi 1,100, z nich wszakże niewiele więcej jak 150 osiągnęło godność parowską. Preinier-Ba-ronetami angielskimi są teraz Bakonowie, których ród należy do pierwszego ustanowienia tej godności w r. 1611.

Baronia, posiadłość barona, na której się opiera baronat, to jest stan barona. W wiekach średnich poczytywano za baronię wolną posiadłość

lenną.

Baronius Cezar (* 1538—f 1607), uczony włoski, historyk kościoła, po ukończeniu nauk w Neapolu i Rzymie, został członkiem zgromadzenia oratoryanów, świeżo założonego przez św. Filipa Neri; po ustąpieniu założyciela z godności przełożonego tej kongregacyi, B. zajął jego miejsce. W r. 1595 został spowiednikiem Klemensa VIII, i protonotaryuszem apostolskim, a w r. 1596 bibliotekarzem watykańskim i otrzymał godność kardynała. Po śmierci Leona XI-go o mało nie został wybrany na papieża; nie doszło do tego z powodu niechęci Hiszpanii, która miała do niego urazę za dzieło „De monarchia sicula“. Oprócz „Martyrologium romanum restitutum“ (Rzym, 1586), B. opracował obszerne i bardzo cenne dzieło „Annales ecclesiastici“ (Rzym, 1588—1603, 12 tomów), obejmujące dzieje kościoła do r. 1198. Cała praca była skierowana głównie ku temu, żeby okazać, wbrew twierdzeniom centuryj magdeburskich, że kościół katolicki nie oddalił się od nauki i urządzeń pierwotnego chrześciaństwa; ze względu jednak na bogactwo materyału, czerpanego ze źródeł archiwalnych, ma ono bardzo doniosłą wartość naukową. Było kilkakroć drukowane (Moguncya, 1601— 5, 12 tomów, przejrzane jeszcze przez autora; Lucca 1738—59. 43 tomy z kontynuacyą Raynal-da i uwagami krytycznemi Pagi’ego) i przekładana na różne języki; po polsku, w skróceniu ogłosił je Piotr Skarga p. t. „Roczne dzieje kościelne“ (Krak. 1603). Praca B-a była kontynuowana przez Abrahama Bzowskiego, Andrzeja Spondanusa i innych. Porówn. „Vita del venerabile cord. C. B.“ (Rzym, 1862) i Lefebvre „Vie du card. B.“ (Donai, 1868).

BaronitlSZ Marcin, nieznany nam ze szczegółów biograficznych hagiograf z początków XVII-go stulecia, podpisywał się zwykle: kleryk jarosławski. Główniejsze jego prace są: „Icônes ac miracula Sanctorum Poloniae“ (1602), kilka razy przedrukowane, mieszczą biografie i wizerunki następnych śś.: Salomei, Jadwigi, Kunegundy, Floryana, Wojciecha, Stanisława bp., Jacka, Kazimierza, Czesława, Jana Kantego, St. Kostki); „Vita, gęsta et mi-racula beati Esaiae Poloni Cracoviensis“ (Kraków, 1610; jest to żywot bł. Izajasza Bonera); „Vita, gęsta et miracula beati Stanislai Poloni, Casimiria ad Cracoviam oriundi“ (Kraków, 1609). Istnieje przekład polski tego życiorysu bł. Kazimirczyka, wydany przez Mich. Gorczyńskiego: „Cnotliwy żywot błog. Stanisława“ (1763); „Vitae, gęsta et miracula sanctorum quinque fratrum polonorum ere-mitarum casimiriensium“ (Krak. 16i0); są to: Jan, Benedykt, Mateusz, Izaak, Krystyn; a do tych pięciu dodaje autor jeszcze czterech: Barnaby, Andrzeja syna Zeorarda, Justa i Benedykta syna Zuirar-

p. Ghia-

Barop, górnicze i przemysłowe miasteczko w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi arnsberskiej, powiecie Hörde, nad rzeką Emscher, składa się z Wielkiego i Małego B-u, ma kopalnie węgla kamiennego, oraz fabryki wyrobów żelaznych, drutu, blachy

And. S.

Baroskop, przyrząd służący do okazania, że zasada Archimedesa stosuje się do powietrza, inaczej zwany dazymetrem (ob. aeronautyka). Niekiedy rozumie się pod tą nazwą naczynie, wypełnione roztworem mieszaniny salmiaku, saletry i kamfory, który przy rozmaitym stanie wilgotności powietrza przedstawia rozmaite wejrzenie, skąd różny stopień zmętnienia cieczy świadczyć ma o różnym stanie wilgotności powietrza.

Barosma Willd. L u b o t k a. Rodzaj należący do rodziny roślin Rutowatych (Butaceae), plemienia Bożywoniowych (Diosmeae). Cechuje się on kwiatami foremnemi, obupłciowemi, czasami mieszano-płciowemi, ma j ącemi osadnik kubeczkowaty z gruczołowym krążkiem. Nazewnątrz tego krążka osadzony kielich 5-listkowy, korona 5-płatkowa o płatkach krótkopaznogietkowych, gładkich, w przedkwit-nieniu skręconych lub dachówkowatych, i 10 pręcików, z których 5 przeciwległych listkom kielicha, płodnych, z pylnikaini 2-woreczkowemi, dośrodko-wemi, otwierającemi się w dwie podłużne szpary i z łącznikiem, na końcu opatrzonym w gruczoł; drugich zaś 5, przeciwległych płatkom korony, płonnych, w postaci wązkich płateczków. Rodnia (gyna-ceum) składa się z pięciu owocolistków, przeciwległych płatkom korony; w dolnej, zalążniowej części są wolne, lecz szyjki ich zrastają się razem, tworząc jedną całość, zakończoną główkowatem znamieniem o pięciu niewyraźnych łatkach. Zalążnie, czasami płonne, zawierają w kącie wewnętrznym po dwa zalążki uwieszone, nadległe, z otworkiem, zwróconym w górę i nazewnątrz. Owoc składa się z pięciu małych, dwuściennych torebek, roztwiera-jących się, zawierających każda po jednem lub po dwa nasiona. Te ostatnie pod swoją skórzastą powłoką obejmują zarodek o liścieniach mięsista wy ch, otoczony cienką błoniastą warstewką szczątkowego bielma. Barosmae są to małe krzewy aromatyczne, zamieszkujące Afrykę południową, o liściach przeciwległych, rzadziej naprzemianległych, całych lub wcinanych, z przeświecaj ącemi punkcikami, które są gruczołami, wydzielaj ącemi olejek lotny, wonny. Kwiaty ich są białe lub czerwone, wyrastające z kątów liści pojedyńczo lub po 2—3 razem, czem się

J. A.

And. S.

... /*f

so

79

78

77

76

7S

74

73

nego.

Fig. 302.₀Barotermometr

And. S.

różnią od rodzaju Diosma i innych przedstawicieli plemienia Diosmeae, mających kwiaty stale wierzchołkowe. Opisanych jest 18 gatunków. Niektóre z nich są cennemi roślinami lekarskiemi. Pierwsze miejsce między niemi zajmuje Barosma crenata Eekl. (Diosma crenata L.) — Lubotka karbowana z Przylądka Dobrej Nadziei, u nas po szklarniach hodowana, jest krzewem od 2' do 5' wyniosłym, o liściach krótko-ogonkowych, podłużnie jajowatych, z kształtu i wielkości do liści bukszpanu podobnych, na brzegach karbowanych, z wierzchu ciemo-zielo-nych i lśniących, a spodem blado-zielonych i matowych, przejrzysto-gruczołkowatych. Liście te, przez krajowców zwane Buchu, Bucco lub Bocco, pod temi nazwami przychodzą i do Europy. Zawierają one w sobie obfity olejek lotny, żywicę i specyaluą materyę, zwaną Diosminą, własnościami swemi podobną do bryoniny, katartyny i kolocyntyny, jest kleistą, ciągliwą, na podobieństwo balsamu peruwiańskiego, w smaku gorzką i szczypiącą, w wodzie rozpuszczalną, w alkoholu i eterze nierozpuszczalną. Same liście, w stanie suchym bardzo kruche, posiadają zapach mocny, właściwy, niby kamforowy, smak szczypiący, do mięty pieprzowej zbliżony, słabo gorzki. Na Przylądku Dobrej Nadziei krajowcy używają ich w cierpieniach organów moczowych, w reumatyzmach, podagrze, w chronicznych wyrzutach skórnych i t. p. zewnętrznie, na stłuczenia i rany. W Europie używają się również w chronicznych chorobach nerek, dróg moczowrych i organów płciowych. Takie same mniej więcej zastosowania mają i gatunki: B. crenulata Sweet., betulina Bartl, et Wendl., pulchella Bartl, et Wendl. i serratifolia Willd.

Barot. 1) B. łańcuch górski na wyżynie Siedmiogrodu, odrywający się ku południowi od bazaltowego i trachitowego pnia Hargitta, i objęty od wschodu, południa i zachodu, kolanem Aluty. Obfituje w węgiel kamienny, lignit, rudę żelazną i źródła mineralne, klimat ma surowy, w najwyższym szczycie Kukuk dosięga 1,560 m. nad p. m. 2) B. miasto w Siedmiogrodzie, w komitacie Haromszèk, na samej granicy komitatu Udvàrhely, z kopalniami węgla w okolicy, 2,000 m-ców.

Barotermometr albo Termobarometr, przyrząd służący do mierzenia ciśnienia powietrza na tej zasadzie, że punkt wrzenia wody żależy od ciśnienia, pod jakiem ona zostaje. B. jest to więc termometr, którego podziałka obejmuje stopnie tylko od 80° do 105°C, w tym wszakże przedziale jest on bardzo długi, a zatem czuły; można więc punkt WTzenia wody w danej chwili dokładnie oznaczyć, skąd z dostateczną ścisłością wyprowadzić się daje odpowiednie ciśnienie atmosferyczne (ob. parowanie). Metoda ta wymaga wszakże dosyć długiego czasu. Inny B. pozwala oznaczyć ciśnienie atmosferyczne w danej chwili z różnicy wskazań termometru rtęciowego i odpowiednio urządzonego termometru powietrznego. W B-rze przedstawionym na fig. 302 naczynie termometru powietrznego mieści się wewnątrz naczynia termometru rtęciowego lub alkoholowego. Termometr powietrzny składa się ze zbiornika, zakończonego rurą, zajętą przez słup cieczy, której wysokość zależy tedy od objętości powietrza w zbiorniku; każdochwilowa zaś objętość tego po wietrzą j est wynikiem panującego wtedy ciśnienia atmosferycznego i temperatury, a na tej zasadzie urządzoną jest po-działka. Chcąc oznaczyć ciśnienie powietrza, obserwujemy najpierw temperaturę, a wtedy, po odpowiedniem nastawieniu tabliczki, zawierającej podziałkę, pręcik poziomy wskazuje bezpośrednio ciśnienie szukane. B. taki znajduje niekiedy zastosowanie na okrętach, gdzie przewóz barometru rtęciowego przedstawia pewne trudności. Przy dosyć obszernym zbiorniku i wązkiej rurce termometru powietrznego przyrząd jest dostatecznie czuły i wskazuje drobne zmiany ciśnienia atmosferycz-s. K.

Baroti Szabó Dawid, ob. Szabó.

Barotrop, rodzaj ba-romotoru (ob.), zbudowany przez Salicisa.

Barotse, Bahu rut-se, Barutse, plemię beczuańskie, w południowej Afryce zamieszkałe, należące do gałęzi negrów Bantu, (ob. Mar u tse). B-se nazywa się także kraina po obu stronach środkowego Zambezi, zamieszkała przez B-ów, Mabundów, Marutsów i t. p.; wraz z sąsiedniemi dzielnicami, stanowi ona państwo dość rozległe, zostające pod zwierzchnictwem miejscowego władcy i leżące w sferze interesów wielkobrytańskich. Kraina ta, obficie zwilżana przez deszcze, jest bardzo urodzajna; wydaje banany, trzcinę cukrową, maniok, ryż, zboże, kukurydzę; posiada wyborne pastwiska dla hodowli zwierząt domowych, której jednak przeszkadza mucha „tsetse,“ obfituje też w zwierzęta dzikie, nęcące ludność do zajęć myśliwskich. Wsie i osady są bardzo liczne, zwłaszcza na wybrzeżu Zambezi i w dolinach rzek innych, najważniejsza z nich Lialui, na lewym brzegu Zambezi, rezydencya króla państwa Marutse.

Barozzi Qiacommo, zwany Vign o 1 a, od miejsca swego urodzenia, sławny budowniczy włoski (* 1507 w Vignola, w w. ks. Modeńskiem.—f w Rzymie 1573). Poświęcał się zrazu sztuce malarskiej, ale późnie i oddał się głównie budownictwu. Chcąc się w swoim kunszcie wydoskonalić, udał się r. 1537 do Francy i, gdzie porobił dla króla plany różnych gmachów. Potem czas jakiś przemieszkiwał w Bolonii i wystawił tam kilka kościołów i pała-

And. S.

And. S,

morską.

w. G.

Barracand Leon Henryk (* 1844), poeta i powieści opisarz francuski, kształcił się w Grenobli i w Paryżu. Pierwszy jego poemat „Donaniel“ (1866), wydany pod pseudonimem Leona Grandefa, wielkiego doznał powodzenia, lubo był napisany w duchu zamierającego już romantyzmu. Na tle klęsk narodowych podczas wojny 1870—71 r. osnuty jest jego poemat „Jeannette“. W romansach: „Un village au XII et au XIX siècle“ (1881),^ „Le bonheur au village“ (1883), „Hilaire Gervais“ (1885) i „Servienne“ (1886), kreśli obrazy życia wiejskiego; w „Romans dauphinois“ (1882) podaje w ośmiu nowelach obraz obyczajów Deliinatu.

Barracas, wielkie przedmieście stolicy argentyńskiej—Buenos-Ayres, leży na południe od niej i składa się z dwóch części: B. al Norte i B. al Sńd. Obie są węzłem licznych dróg żelaznych i znajdują się w pobliżu odnogi Rio de la Plata; do 10,000 m-ców.

eów, poczem przesiedlił się do Rzymu, gdzie papież Juliusz III zamianował go architektem nadwornym, po śmierci zaś Michała Anioła, powierzył mu kierunek robót przy kościele św. Piotra. On też rozpoczął tu budowę kościoła del Gesu, który po zg -nie jego skończył Giacomo della Porta, i wzniósł dla kardynała Farnesego zamek Caprarola, w pobliżu wiecznego miasta. Oprócz tego napisał dwa ważne dzieła o budownictwie: „Regole dei cinque or-dini del’architettura civile coi loro ornati“ (Rzym, 1553, nowe wydanie Ferd. Reynceda w Turynie, 1856), przełożone na wiele języków europejskich, oraz: „Le due regole della perspettiva pratica“ (tamże 1583, drugie wydanie 1830 w Medyolanie), Fr. Durelli: „G. B. Berti, I cinque ordini d’architet-tura di Sertio, Vignola, Palladio e Scamozzi“ (Me-dyolan, 1842).    *

Barquisimeto, stolica stanu Lara, w rzeczypo-spolitej południowo-amerykańskiej Wenezueli, leży na zdrowej, urodzajnej, 605 m. nad poziom m. wzniesionej wyżynie t. im., która stanowi ogniwo łączne między nadbrzeżnym systematem Wenezuelskim a Kordylerą Meridy. Miasto pod nazwą Nowej Segowii, w 1522 r. założone, zniszczone następnie przez straszliwe trzęsienie ziemi w 1812, należy do ważniejszych w państwie. Ludność jego wynosi około 30,000 głów i obok uprawy roli, zajmuje się handlem, któremu sprzyja świeżo ukończona droga żelazna, łącząca B. z nadbrzeżnym portem Tucacas. Miasto jest rezydencyą biskupa katolickiego, oraz siedliskiem najwyższych władz stanu; po ostatniem trzęsieniu ziemi, odbudowało się prawidłowo i okazale, należy też do piękniejszych w kraju.

Barr, miasto w Alzacyi, okręgu Schlettstadt, nad rzeczką Kirneck, na wschodnim stoku Woge-zów, przy drodze żel. Mollsheim-8chlettstadt, jest siedliskiem władz kantonalnych (Amts-Ort) i kon-systorza ewangielickiego, ma kościół katolicki i piękny kościół ewangielicki, z wieżą gotycko-ro-mańską z XII—XIV w. posiada szkołę realną, wielkie garbarnie, browary, tartaki i t. p. 5,646 m-ców. W pobliżu klasztor Otilienberg, na szczycie góry 826 m. nad p. m.

Barra albo para, turecka moneta miedziana (ob. Tureckie monety).

Barra. 1) B. kraina nadbrzeżna w Senegambii francuskiej i angielskiej, między uściami rzek: Jom-bas i Gambia; wogóle płaska, miejscami bagnista i lasami mangrowijowemi pokryta, lecz wszędzie urodzajna. Mieszkańcy z plemienia Mandingów i Wolofów, prowadzą handel solą, kukurydzą, kością słoniową, piaskiem złotym, i zajmują się uprawą roli; wyznają pozornie islam, lecz w gruncie rzeczy hołdują fetyszyzmowi; w rzemiosłach zręczni; postawę mają piękną i silną budowę ciała. Najważniejszą osadą jest Barrinding, rezydencyą władcy całego kraju, który płody i produkty swe składa w portowem mieście Albreda, przy uściu Gambii. 2) B. miasto włoskie na wschód od Neapolu, u samych stóp Wezuwiusza, w okolicy nadzwyczaj urodzajnej, pełnej gajów, willi, sadów i ogrodów; 8500 m-ców (gmina 9743) trudniących się hodowlą jedwabników, uprawą wina i owoców. 3) B. słowo portugalskie, tyle co ławica piaszczysta,—częsty przydomek miast brazylijskich jak np. B. do Rio de Contas w prow. Bahia, przy uściu rz. Contas do Atlantyku; B. do Rio Grande albo Villa Grande, tamże, przy uściu Rio Grande do San Francisco, B. do Rio Ne gro albo Manaos, stolica prow. Amazonas, i t. p. 4) B. najbardziej na południe wysunięta grupa wysp z archipelagu Hebrydów na zachodniem wybrzeżu Szkocyi, należy do hrabstwa Inverness, 90 km. □ 2161 m-ców, celtyckiego pochodzenia, wyznających katolicyzm i mówiących czystym językiem galickim. Są górzyste i mało urodzajne, ludność zajmuje się rybołówstwem i pasterstwem — na najpołudniowszej wyśpię leży niezły port Barra -Head, z latarnią

And. S.

Barra Franciszek Józef, ob. Bara.

Barraban v. Barraband. Piotr-Paweł malarz francuski (ur. w Aubusson 1767—f w Lyonie 1809). Był profesorem w szkole sztuk pięk. w Lyonie. Ozdobił malowidłami salę jadalną w Saint-Cloud i illustrował przepysznie historyę naturalną ptaków afrykańskich Levaillant’a i historyę owadów Latreille’a.

And. S.

Barracuda Sphyrąena Art. Przedstawiciel rodziny Sphyrąenidae ryb morskich, cier-niopłetwych (Acauthopterygii), które z gólnego kształtu ciała przypominają dosyć szczupaka. Ciało B-dy jest wydłużone, wrzecionowate, pokryte drobną łuską ; głowa szpiczasta, paszcza szeroka, szczęki uzbrojone silnemi zębami, ostremi, haczyko-watemi, dolna szczęka nieco dłuższa od górnej. — Płetwy grzbietowe dwie, znacznie od siebie oddalone, o promieniach nielicznych, podogonowa mieści się w tej samej odległości, jak 2-a grzbietowa, płetwa ogonowa największa, piersiowe i brzuszne małe. Ryby te mają obyczaje drapieżne, trzymają się już to na otwartem morzu, już też w blizkości brzegów. Zamieszkują morza okolic ciepłych i groą-cych. W morzu Sródziemnem i Oceanie Atlantyckim mieszka gatunek Sphyraena vulgaris C., dochodzi do metra długości; grzbiet ma ołowiano sza-

ry, spód ciała srebrzysto-biały, płetwy zaś brunatne. Mięso ma jadalne.    A;S-

1867; „Trylogia rolnicza“ 1867. B. został wyznaczony przez Franciszka Arago do wydania zupełnego dzieł jego. Piękną tę pracę ukończył B. w przeciągu 8 lat (1854—1862) i wzbogacił ją cennemi tablicami analitycznemi. Był członkiem Rady generalnej dep. Moselli, kawalerem Legii honorowej i członkiem francuskiej sekcyi w mię-dzynarodowem jury na powszechnej wystawie w Londynie. Rozpoczął też wydawnictwo Encyklopedyi rolniczej p. t. „Dictionnaire d’Agriculture“, którą po jego śmierci prowadził dalej H. Sagnier, przy współudziale najwybitniejszych uczonych, członków Akademii nauk, jak Bouley, Dehérain, Duclaux, Heuze, Risler, H. de Vilmorin i wielu innych zna-

St. Rew.

Barrafranca, miasto na wyspie Sycylii, w departamencie Caltanisetty, pośród nadzwyczaj żyznej krainy, dostarczającej obficie wszelkiego rodzaju owoców południowych, a głównie wina i oliwy; około 10,000 m-ców.    And- s-

Barrai Ludwik lir. (* 20 kwiet. 1746 r.— f 6 czerwca 1816), pochodził ze starej rodziny sądowniczej, zamieszkałej w Grenobli, wstąpił do stanu duchownego, korzystał z opieki kardynała de Luynes, któremu towarzyszył do Rzymu; za powrotem (1785), otrzymał urząd wpływowy generalnego agenta duchowieństwa w Paryżu. 1788 r.

Barramunda, ob. Ceratedus.

Barrancas. Tem mianem hiszpanie oznaczają doliny i wąwozy, pokrywające zbocza stożków wulkanicznych, i nazwa ta ogólnie przez uczonych wszystkich krajów przyjętą została. Zazwyczaj są to brózdy, wychodzące promienisto z krateru i w miarę opuszczania się ku podnóżu coraz bardziej oddalone.od siebie. Wulkan, takiemi poorany brózdami, przedstawia podobieństwo do roztwartego na pół parasola, gdzie B. odpowiadają zagłębieniom między prętami. Niekiedy jednak brózdy te zamieniają się w głębokie i urwiste wąwozy, albo w malownicze i bujną roślinnością pokryte doliny, jak np. B. na zboczach wulkanu Iztacihuatl w Meksyku. Powstanie swe zawdzięczają B. już-to wylewom lawy, żłobiącej w zboczu koryto, już-też erozyi wody, spadającej z deszczu, który towarzyszy wybuchom. Z tego powodu B. płytsze są i węższe u góry,— szersze zaś, bardziej pogłębione i rozgałęzione u dołu, gdzie siła erozyi staje się coraz większą. Działaniem erozyi wstecznej B. posuwają się coraz bardziej ku górze, aż nareszcie dosięgają krateru i szczerbią go zwolna w szczeliny strome, mniej lub więcej szerokie. Taki wyłom w ścianie krateru czyni z niego rodzaj doliny kotlinowej—i jej tylko pierwotnie nazwa B. przysługiwała. Wyłomy podobne spotykamy na Wezuwiuszu (Somma), na kariaryjskim wulkanie Palma (Caldera), na Etnie (val del Bove) i t. p,

Barrande Joachim, słynny geolog i paleontolog, urodzony z rodziny zamożnej, d. 11 sierpnia 1799 r. w miasteczku Saugues, w départ. Górnej Loary; kształcił się w szkole politechnicznej, a następnie w szkole dróg i mostów w Paryżu (1819— 24), zajmując się współcześnie naukami przyrodni-czemi z zamiłowania i słuchając wykładów pierwszorzędnych ówczesnych mistrzów: Cuviera, Jussieu, d’Orbigny’ego, Prévost’a, Brogniart’a,' Deshayes’a i innych. Pozyskawszy stopień inżyniera, przez czas pewien oddawał się temu zawodowi, pracując przy budowie mostów na rzekach: Garonnie i Dordogne, ale niebawem powołany został na dwór królewski, jako nauczyciel matematyki i przyrodnictwa, do wnuka Karola X, młodocianego hr. Henryka Cham-bord’a. Po wypędzeniu Burbonów w 1830 r. towarzyszył uczniowi swemu wraz z dworem do Anglii, Szkocyi i ostatecznie do Czech (1831), gdzie, miesz-

został biskupem; 1791 r. odmówił złożenia przy- komitych agronomów, sięgi, wymaganej przez nową konstytucyę od osób stanu duchownego, i zmuszony do emigracyi, osiadł w Szwajcaryi, później w Anglii. Po zamachu 18 brumaire’a (1799), powraca do kraju, składa przysięgę wierności rządowi konsulatu, jest pomocny Bonapartemu w zawarciu Konkordatu ze stolicą apostolską. Za cesarstwa, zostaje arcybiskupem w Tours, pośredniczy stale między cesarzem a Watykanem. 1806 r. mianowany senatorem, 1808 r. otrzymuje tytuł hrabiego. Po upadku cesarstwa więcej od innych okazał charakteru, gdy w czerwcu 1814 r. wypowiedział mowę pogrzebową, na zgon cesarzowej Józefiny. Szanując niezależność B-a, obdarzył go Ludwik XVIII tytułem para Francyi.

Podczas Stu dni (1815) odznaczony przez Napoleona, odmówił jednak podpisania aktu dodatkowego.

Po powtórnym powrocie Burbonów, B. wystąpił z izby panów (lipiec 1815) i usunął się zupełnie od życia politycznego.

Barrai Piotr, opat (f 1772), pisarz francuski, w licznych dziełach swoich: „Les appelants célèbres“ (1753), „Dictionnaire portatif historique et moral de la Bible“ (1756), „Dictionnaire historique, littéraire et critique des hommes célèbres“ (1758,

6 tomów) i t. d., bronił sprawy jansenizmu (ob.).

And. S.

Barrai Jan Augustyn, chemik i fizyk fran-cuzki, ur. w Metz w. 1819 roku. Wstąpił w r. 1838 do Szkoły politechnicznej w Paryżu, w której następnie uzyskał posadę profesora adjunkta, a za drugiego cesarstwa wykładał fizykę w kolegium św. Barbary. B. zajmował się ważnemi pracami meteorologicznemi i napisał kilka znakomitych traktatów o chemii, między innemi: „Badania nad nikotyną i tytoniem“; „O pozłacaniu galwanicznem, podług sposobu p. de Ruolz; o składzie chemicznym wody deszczowej, w rozmaitych porach roku.“ Prace te były ogłoszone w „Sprawozdaniach“ („Comptes rendus“) Akademii Nauk wiatach 1842—185*2.

Wspólnie z p. Bixio w r. 1850, B. odbył wycieczkę nadpowietrzną w celu badania różnie temperatury i stanu wilgotności atmosfery.na rozmaitych wysokościach. Opis ciekawej tej podróży znajduje się w tomie XXXI „Sprawozdań“. Obaj ci uczeni zaczęli później wydawać pismo rolnicze p. t. „Journal d’Agriculture pratique“. Dalsze prace B-a w zakresie naukowego rolnictwa są: „Podręcznik dre-narstwa“ 1854; „Dobry dzierżawca“ 1858; „Psze- kając w zamku Busztiehradzkim i w .Pradze, zapo-nica i chleb“ 1863; „Rolnictwo na północy Francyi“ znał się z czeskimi uczonymi: hr. Kacprem Stern-

126

Encyklopedia Fewexeehna Iluttrowana. T. VI.

TC ,T

Ami; S.

bergiem, Kordą, Zippem i Palackim, z których ostatni dawał młodemu księciu lekcye języka niemieckiego. W 1833 r. B. ukończył swoje prace pedagogiczne z wychowańcem i wrócił do zajęć technicznych. W owym czasie chodziło o przedłużenie kolei konnej z Pragi do zagłębi węglowych Kadnickich i Pilzeńskich, w czem i B. brał udział. Budowana kolej wiodła przez paleozoiczne i wielce obfitujące w trylobity skały okolic Skréju i Tejrzo-wic, co właśnie wzbudziło w młodym uczonym popęd do szczegółowego zbadania syluru czeskiego, któremu całe swe życie, bo 44 poświęcił lata. Obok swych zajęć inżynierskich i naukowyęh, był nadto zarządzającym większą częścią majątków ziemskich byłego swego wychowańca, z którym łączyła go przez całe życie przyjaźń najściślejsza. Zmarł d. 3 października 1883 r. w rezydencyi hr. Chamborda, w Frohsdorf pod Wiedniem, wkrótce po jego śmierci, będąc wykonawcą ostatniej jego woli; Pierwsze wyniki badań swoich pomieścił B. w dziele: „Notice préliminaire sur le système silurien et les trilo-bites de Bohème“, wydanem w Lipsku 1846 roku. W pracy tej przedstawił budowę geologiczną badanego przez siebie terytoryum, stanowiąc w niej 8 pięter oddzielnych, oznaczonych od dołu' ku górze głoskami A—H, i wykazując współrzędność ich poziomów z przyjętemi już piętrami paleozoicznemi angielskiemi. Główne wszakże rezultaty badań B. wyłożone są w pomnikowem jego dziele: „Système silurien du centre de la Bohême“ (in 4-o, Praga i Paryż, 1852). Dzieło to pozyskało wielkie uznanie współczesnych uczonych, nietylko ścisłem opracowaniem materyałów, ale niepospolitem znawstwem współczesnej odnośnej literatury i swą dokładnością nieporównaną; autorowi zaś zjednało wielką nagrodę Wollastona, przyznaną mu przez Towarzystwo geologiczne londyńskie. W 1861 r. wyszła w Paryżu nowa jego praca: „Documents sur la faune primordiale et le système Taconien en Amérique“. Z kolei pojawiały się następnie w niewielkich po • sobie przerwach dalsze prace B., przedstawiające wizerunki i opisy paleozóicznych głowonogów, skrzy-dłonogów, ramienionogów, małżów i skorupiaków, zawarte w 22 poszytach, obejmujących 6,000 stronic tekstu i 1,160 tablic. Do prac tych zebrał B. materyał tak obfity, jakiego dotąd w żadnym innym nie zebrano kraju. Nauczywszy się po czesku, B. wyćwiczył mnóstwo młodych zbieraczy, którzy w miejscowościach przez niego wskazywanych zbierali. skamieniałości przez długie lata. Testamentem swoim przekazał muzeum Czeskiemu nietylko wszystkie swoje zbiory, w których najcenuiejszemi okazami są właśnie oryginały skamieniałości, jakich wizerunki znajdują się -na tablicach dzieł jego, ale nadto całą, wielce cenną bibliotekę swoją, wszystkie pozostałe i nieogłoszone jeszcze piśmienne prace, oraz 10,000 guldenów na dokończenie nieopra-cowanych jeszcze przez siebie działów (jamochłon-nych, szkarłupni, brzuchonogich), polecając tę robotę prof. Waagenowi i Nowakowi. Ustanowił też komitet (prof. A. Friez, Korzystka, Prachoński, Krej-czy, panna Girardeau, dr. Bellot i księgarz Temp-ski), który ma się zająć ostatecznem wykończeniem

i wydaniem tej reszty. Prace B. podają nietylko najdokładniejszy obraz najstarszej fauny paleozoicz-nej czeskiej, ale są podstawo wem i niezbędnem a najobfitszem źródłem dla wszystkich przyszłych badan nad organizmami najstarszemi. B. był stanowczym zwolennikiem Cuvier a co do samoistno-ści gatunków zwierzęcych i przeciwnikiem teoryi ich pochodzenia. Paleontologiczna jego teorya tak zw. „kolonij zwierzęcych“, wyłożona w jego dziełach: „Représentation des colonies de la Bohème, dans le bassin silurien du nord-ouest de la France“ (Paryż, 1853), oraz „Colonies dans le bassin silurien de la Bohème“ (Paryż, 1860), wywołała silne zarzuty francuskich uczonych, które odpierał z powodzeniem w pracach swoich: „Défense des colonies“ (4 części, Praga i Paryż, 1861—1870). Pomimo niespożytych swych zasług naukowych B. był tak skromnym, że odmówił godności członka-korespondenta, ofiarowanej mu przez paryską. Akademię Nauk.

Barrandyt (miner.). Pod nazwą tą opisał Z e-f a r o w i c z minerał, występujący obok wawellitu na piaskowcu sylurskim w Czerchowicach pod Beru-niem, w Czechach, pod postacią bardzo drobnych kulek lub groszkowych skupień, o budowie włókni-sto-promienistej lub czerepowatej, zielonawo, czerwonawo, niebieskawo lub żółtawo-szarej barwy, — który, według rozbiorów Borzyckiego, składa się z 26.17 tlenniku żelaza, 12.59 glinki, 40.64 kwasu fosfornego i 20.60 wody ; jest więc wodnym fosforanem żelaza i glinu (FogAlą) (P0₄)₂-f-4H₂0'. Można więc go uważać za strengit (wodny fosforan tlenniku żelaza), w którym część żelaza zastąpioną przez glin została. '    K-J-

Barranquilla, miasto w stanie Bolivar, w rze-czypospolitej południowo - amerykańskiej Kolumbii, na lewym brzegu rzeki Magdaleny, o 12 km. od jej uścia, połączone za pomocą kolei żelaznej z nadmorskim portem Sabanillą. Dzięki swemu dogodnemu położeniu, B. jest po Panamie najważniejszem ogniskiem handlu w całem państwie', wzrasta też szybko, tak, iż licha przed trzydziestu laty osada liczy dziś przeszło 20,000 m-ców. Handel spoczywa przeważnie w rękach kupców niemieckich i prowadzi się głównie z Bremą. B. ma wielkie warsztaty . okrętowe i jest końcową stacyą żeglugi parowej po rzece Magdaleny.

Barrantes Wincenty (* 1829 w'Badaj ozie), pisarz hiszpański; osiadłszy w r. 1848 w Madrycie, w swoich poezyach, dramatach, romasach, nowelach i satyrach apostołował ideje liberalne. Od r. 1866— 68 był urzędnikiem na wyspach Filipińskich i tu napisał „Guerras piraticas de Philipinas“, dzieło, za które w r. 1872 został członkiem akademii nauk w Madrycie.

Barras Paweł Franciszek, vice-hrabia de, mąż stanu francuski (* 20 czerwca 1755 — f 29 stycznia 1829 r.), był potomkiem starej rodziny szlacheckiej prowansalskiej, w młodym wieku wstąpił do armii królewskiej, służył na wyspie Ille-de-France, później w Indyach francuskich, znajdował się w Pondichéry podczas kapitulacyi, lecz wymknął się z rąk angielskich ; wstąpił do eskadry francuskiej, gdzie walczył pod rozkazami Suffren’a (ob.),

4P

Fig. 303. Barras Paweł.

przeciągu kilku godzin kierowanym umiejętnie

wreszcie w opłakanej dla oręża francuskiego kampanii, nie upatrując okazyi do odznaczenia się, podał się dymisyi i wrócił do Paryża. Tutaj w krótkim czasie na pohulankach strwonił odziedziczoną fortunę, gdy szczęśliwym dla rozrzutnika trafem wybuch rewolucyi dla jego pożądań ambitnych nowe otworzył pole. Brał udział przy zdobyciu Basty-lii (14 lipca 1789 r.), lecz jednocześnie utrzymywał stosunki z dworem; gdy się przekonał, że dla tronu nie było ratunku, przerzucił się do skrajnego stronnictwa rewolucyjnego, zapisał do klubu jakobinów, zaprzyjaźnił się z Dantonem (ob.); należał do ini-cyatorów powstania w d. 10 sierpnia 1792 r., które ostatecznie obaliło monarchię. Wyprawiony z Fré-sonem i Robespierem młodszym (ob.) w charakterze komisarza rządowego do armii włoskiej, ^ po wzięciu przez anglików Tulonu aresztuje generała Brunet’a (ob.) i sądowi go oddaje, jako zdrajcę stanu; po odebraniu z powrotem Tulonu, przez gen. Dugommier’a (ob.), B. łącznie z dwoma kolegami swoimi zarządza okrutne egzekucye na mieszkańcach. Obrany do Konwencyi od departamentu Var, skąd był rodem (wrzesień 1792), głosował w procesie Ludwika za karą śmierci, bez odwołania się do narodu; w d. 31 maja 1793 głosował przećiw Żyrondystom. Ambitny i chciwy, lecz odważny, nie uginał się przed Robespierrem, lecz do osobistych jego zaliczał się nieprzyjaciół. Na posiedzeniu Konwencyi w d. 9 thermidora (27 lipca 1794), wspólnie z Tallienem (ob.) przyczynił się energicznie do upadku tryum-wirów; mianowany przez Konwencyę komendantem siły zbrojnej, w chwili krytycznej, gdy najmniejsza chwiejność była zgubą, B. szybką okazał decyzyę: tej samej jeszcze nocy wtargnął do ratusza, gdzie znajdowali się przywódcy terrorystów, i u-więził obu’ Robespier-rów, Henriota i innych; jednocześnie zawiesił działalność trybunału rewolucyjnego i wielu skazanych już na śmierć w¹ ostatniej chwili uratował od gilotyny. Po kilku dniach dobrowolnie złożył władzę, dyktatorską nieomal, jaką otrzymał od Konwencyi. Obrąny marszałkiem Konwencyi (listop. 1794), oraz członkiem komitetu bezpieczeństwa publicznego, starał się okazywać umiarkowanie. W d. 12 vendémiaire’a (4 paźdz. 1795), kiedy żywioły terorystyczne ostatni, straszliwy uczyniły wysiłek, B. jednogłośnie został powołany przez Konwencyę na stanowisko komendanta siły zbrojnej; nie byłby sobie może B! dał rady tym razem z uzbro-jonemi tłumami powstańców, gdyby nie pomoc Bo-napartego (oh.). Ten młody oficer, którego B. był poznał podczas oblężenia Tulonu jako zdolnego ar-tylerzystę, był jego mentorem w d. 13 vendémiaire’a

ogniem działowym rozproszył sekcye powstańcze. Odwdzięczył mu się B., mianując go generałem t. zw. armii wewnętrznej i tym sposobem dał początek świetnej karyerze przyszłego cezara. Mało był zresztą sympatyczny ten stosunek dwóch ludzi ambitnych, a bynajmniej nie skrupulatnych w moralności. Po uchwaleniu nowej konstytucyi republikańskiej r. III, B. został mianowany członkiem Rady Starszych, oraz dyrektorem. Jakkolwiek otrzymał tylko wydział policyi, stanął jednak w rzeczywistości na czele dyrektoryatu; zamieszkał w pałacu Luksemburskim, gdzie prowadził życie tak wystawne, że aż jęto przebąkiwać o „dworze B-a“, oraz o potajemnych jego konszachtach z pretendentem, Ludwikiem XVIII, emigrantami i gabinetem angielskim.

. Istotnie, rozrzutność niesłychana dyrektora w żadnym nie była stosunku do pensyi dyrektoryalnej — 120 tys. fr. Łączył go bliższy stosunek z Józefiną Beauharnais (ob.), wdową po generale; poślubił ją następnie Bonaparte i zaraz otrzymał upragnione dowództwo naczelne we Włoszech, a gdy się udał na teatr wojny, żonę zostawiając w Paryżu, zaraz powstały pogłoski o układzie niegodnym pomiędzy nim a B-em, (ad honores). Następny stosunek B-a z głośną panią Tallien (ob.) trwał do 1798 r. Były podówczas salony B-a w pałacu luksemburskim zarazem ogniskiem intryg politycznych Europy i życia towarzyskiego Paryża. Bywali tutaj : Talleyrand, malarz David, panie Staël i Rćcamier. Do protegowanych B-a należał również Talleyrand, który latem 1797 r., wbrew życzeniu dyrektorów Carnofa i Barthelémy’ego, mianowany został ministrem spraw zagranicznych w miejsce Delacroix, dzięki wpływowi B-a. Kiedy po wyborach r. V, przychylnych dla rojalistów, w obu zgromadzeniach prawodawczych objawił się silny ruch monarchiczny, B., po pewnem wahaniu, raz jeszcze stanął po stronie Rzplitej; w d. 18 fructidora (14 września 1797 r.), po raz trzeci objąwszy władzę dyktatoryalną, przy pomocy gen. Augereau (ob.) wtargnął do Tuileryów, aresztował gen. Pichegru (ob.) i dyrektora Barthelémy’ego (ob.), oraz znaczną liczbę deputowanych rojalistycznych. Mimo powodzenie chwilowe, nie czując się pewnym władzy, ofiarował potajemnie gabinetowi angielskiemu swoją pomoc za zapłatą 50 mil. fr. Pitt odmówił. Położenie B-a z każdym dniem było trudniejsze, ze względu na komplikacye wewnętrzne, oraz niepomyślny obrót walki Rzplitej ze skoalizowaną Europą. Wypadki 30 prairiala (18 czerwca 1799) wysunęły na pierwszy plan Sieyès’a (ob.), który dla B-a miał tylko pogardę. Wówczas, za pośrednictwem Monnier’a, wszedł B. w układy bezpośrednie z Ludwikiem XVIII; żądał już tylko 12 mil. i za tę cenę ofiarował się przywrócić monarchię we Fran-cyi. Trwały jeszcze te układy, kiedy powrót Bona-partego z Egiptu całkiem pomieszał szyki rojalistycz-nym spiskowcom i republikanom zarówno; zamach 18 brumaire’a (9 listop. 1799) uczynił młodego generała panem sytuacyi. B., który był wówczas członkiem Rady Starszych, złożył mandat; ofiarowanej sobie przez byłego swego protegowanego ambasady w Dreźnie lub w Stanach Zjednoczonych nie przyjął; wydalony niebawem z kraju, osiadł w Bru-

A,

A. Pol

» A. Pol.

F. J.

kseli. R. 1805 pozwolił mu cesarz osiąść w Marsylii. Zdaje się jednak, że stosunków z emigracyą monarchiczną nie zerwał. Za Restauracyi burbońskiej był jednym z liczby „królobójców“, t. j. członków Konwencyi, którzy głosowali za śmiercią Ludwika XVI, na którego nie rozciągnięto dekretu ba-nicyjnego z d. 12 stycznia 1816 r. Nie mieszał się odtąd do polityki; umarł w późnym wieku.—B. jest jedną z najwięcej wpływowych, jeśli nie najwybitniejszych postaci rewolucyi. Średnich zdolności, cyniczny z gruntu epikurejczyk, leniwy, choć ambitny, posiadał dużo sprytu i energii i nie był pozbawiony uczuć ludzkich. Pozostawił obszerne „Pamiętniki“, z których jeden tylko ułamek, dotyczący dnia 9 thermidora, był ogłoszony drukiem (1873); oczekiwana publikacya tych pamiętników powinna oświetlić wiele ciemnych szczegółów dziejowych, zwłaszcza z epoki dyrektoryatu.— Por. obok ustępów ogólnych, zwłaszcza u Thiers’a i Taine’a,—Gon-court: „Hist. de la Société franç. pend, le directoire“ (1880), 290 nast.—Nauroy: „Révolutionnaires“ (1891), 56 nast.—Talleyrand: „Mémoires“ T. I (1891), 250—273.

Barré Leonard, lub Barra (z XVI w., ur. w Limoges), znakomity kontrapunkcista XVI-go stulecia, uczeń Adriana Willaert’a. W 1537 r. udał się do Rzymu i wstąpił do grona śpiewaków kapeli papieskiej. W r. 1545, B. został mianowany przez papieża członkiem sławnej komisyi, złożonej z ośmiu kardynałów (wśród nich znajdował się św. Karol Boromeusz) i ośmiu najcelniejszych ówczesnych śpiewaków, która na soborze Trydenckim zajmowała się wyłącznie sprawami reformy muzyki kościelnej. Piękne jego motety i madrygały znajdują się w różnych .wydawnictwach muzycznych z XVI w.; oprócz tego, kilka mszy i motetów B-go, spoczywa w rękopisach archiwum kapeli papieskiej.

Barré, Antoni, kompozytor muzyczny z XVI w. Pochodził z Francyi, około 1555 założył w Rzymie drukarnię nut, którą około 1570 r. przeniósł do Medyolanu. B. wydał w swej drukarni wiele zbiorów muzycznych, w których zamieścił celniejsze kompozycye ówczesnych mistrzów: Arcadelfa, Ruffa, Berchema i w. i.

Barre Jan Jakób. Sztycharz medalów ur. w Paryżu r. 1793. Medale jego są wyborne: głowy wykonane starannie, uderzają podobieństwem i delikatną robotą. Za wzór służyć może medalion dr. Galla z r. 1820, nie mniej cenionym jest wizerunek Szekspira; do mistrzowskich dzieł należy wielki egipski medalion; z innych prac wyliczamy następujące: pomnik księcia de Berry w Lille, medale, 1) wykonany na pamiątkę zwycięztw i. podbojów Francyi z lat 1792—1815 2) na śmierć księcia Kondeusza, książę Montmorency i t. d.—B. wykonał przytem medaliony na cześć Ludwika XIV i XVI, w Bordeaux i Montpellier. Zaleca się pięknością medal, wykonany na cześć Pozzo di Borgo, w r. 1831.

Barreau, W stylu sądowym francuskim oznacza to miejsce po-za siedzeniem sędziów i prokuratorów (parquet), które odgradza kratka (barre de bois)

i gdzie się . mieszczą adwokaci, mający sprawy do wprowadzania. Wyraz ten używa się także w znaczeniu całego ciała adwokackiego; tak np. mówi się, że ciało adwokackie (le barreau) zapytywane było o zdanie w takiej a takiej sprawie. Wymowę sądową zwą także we Francyi: l’é 1 oquence du barreau, odnosząc to zarówno do adwokatów zwyczajnych, jak do adwokatów generalnych i prokuratorów (ob. Adwokat).

Barreau Aleksandry na Róża (* 1771 r. — f w Avignon 2 sierp. 1843 r.), bohaterka francuska. Nie chcąc opuścić męża i brata, powołanych do wojska, przywdziała suknie męskie i wstąpiła wraz z nimi do 2 batalionu grenadyerów z Tarn. Mąż nazywał się Layrac; Aleksandryna zapisała się pod swojem panieńskiein nazwiskiem. Wkrótce męztwem swo-jem i poświęceniem zasłynęła w całej armii Pire-nejów-Zachodnich; d. 16 sierpnia 1794 (29 thermidora roku II) francuzi przypuścili szturm do reduty Abloqui, bronionej przez potężną artyleryę i liczne wojsko; jednocześnie prawie padli pod kulami mąż i brat Aleksandryny. „Idę was pomścić!“ zawołała B. i, rzuciwszy się ku reducie, stanęła, trzecia na szańcach. Francuzi byli górą, ale nieprzyjaciel bronił się jeszcze zajadle; uniesiona zapałem, zapominając, że już nie ma. ani jednego ładunku, Aleksandryna szła ciągle naprzód, gdy nagle chwycił ją wpół żołnierz hiszpański; dzielna kobieta wyrwała mu się z rąk i cięciem pałasza położyła go trupem, poczem, zabrawszy mu ładownicę z nabojami, biła się do ostatka. Gdy już umilkły strzały, powróciła do swoicli i pomogła przenieść do ambulansu męża i brata; ten ostatni od rany umarł. Gdy Layrac wyzdrowiał, oboje wrócili do wojska i brali udział w licznych bitwach za Rzeczypospolitej i Cesarstwa. Owdowiawszy za Restauracyi, Aleksandryna zażądała przyjęcia do inwalidów w Avignon i przyjętą została. Był to pierwszy wypadek tego rodzaju. Na pogrzebie jej wystąpił gaznizon i oddał zmarłej honory wojskowe.

-Barrell (beczka, faska) używaua w Anglii miara handlowa dla pewnych towarów. B. cementu, obejmuje 5 bushels i czyni na wagę około 200 kilogramów. B. sardeli lub anchovis waży 30 funtów ang., masła 224 f., mydła 256 f., świec 120 f., potażu 200 f., prochu strzelniczego 100, rodzenków 112 f., smoły 283‘/₂ f. W Nowym Yorku B. mąki 196 f., ryżu 600 f., kukurydzy 5 bushels, prochu strzelniczego 25 f., ryb 200 f., nafty 40 dawnych galonów.

Barrelier Jakób (* w Paryżu 1606), licencyat medycyny w r. 1634, wstąpił do zakonu dominika-nów w 1635; następnie w charakterze asystenta ojca Tomasza Turco, generała zakonu, zwiedził Pro-wancyę, Langwedocyę, Hiszpanię i Włochy. Korzystając z tej podróży, wszędzie zbierał .rośliny, których rysunki kazał w Rzymie wyrytować. Środków do ich wykonania dostarczył mu Gaston Orleański. Po przebyciu lat 20 w Rzymie, wrócił do Paryża w r. 1672 i osiadł w klasztorze (Tacobins-Saint-Ho-ûoré, gdzie umarł 17 września 1673 r., pozostawiając swoje rękopisy i dzieła bibliotece klasztornej. Rękopismy jego były rozproszone, a część ich zni-

J A.

And. S.

And. S.

And. S.

J. A.

W. <j.

sa-

cuskiej w Krymie“.

Barrias Ludwik Ernest, rzeźbiarz francuski, syn poprzedniego (* 1841 w Paryżu), kształcił się w szkole sztuk pięknych pod Jouffroy i Caval-lier’em. W r. 1865 otrzymał wielką nagrodę Rzymską i udał się się do Włoch. Powróciwszy wykonał grupę „Przysięga Spartakusa“, która, wystawiona w r. 1872, obudziła żywe zajęcie i nabyta została

s-zczona przez pożar. W czterdzieści lat później Antoni de Jussieu pozbierał ryciny, uzupełnił brakujący tekst, dołączył biografię autora i wydał dzieło p. t. „R. P. Barrelieri plantae per Galiam, Hispa-niam et Italiam observatae, iconibus aeneis exhibi-bitae, opus posthumum, accurante Antonio Jussieu, botanices professore, in lucern editum et ad recen-tiorum nörmam digestum“ (Paryż, 1714, in-folio). Dzieło to obejmuje 1,392 ryciny rozmaitych gatunków roślin. Wiele z nich stanowią reprodukcyę figur, dawniej już przez Cornutiego lub Aldiniego publikowanych.

Barren, a także Big B. (Wielki B.) lewy dopływ rz. Green, (Zielona) z systematu Ohio, w stanie Kentucky, w Unji Północno-Amerykańskiej, 155 km. długości, na znacznej przestrzeni zdatny do żeglugi dla mniejszych statków parowych.

Barren Gronnds (puste, nagie krainy), tak nazywają anglicy niegościnną i pustynną część swych posiadłości w Ameryce północnej, między odnogą Hudsońską a systematem rzeki Niewolniczej, oraz między rzeką Churchill a Oceanem Lodowatym.— Są to obszary kamieniste, nieurodzajne, pełne jezior, rzek i trzęsawisk, z roślinnością nader skąpą i jednostajną; tu i owdzie karłowate brzozy, chude pastwiska, mchy i porosty. Za to świat zwierzęcy nader bogaty: ptacwo wodne, lis niebieski, zając polarny, renifer, wilk, piżmowiec, bóbr, niedźwiedź polarny i t. d. Geologicznie cała ta przestrzeń należy do archaicznej formacyi, (na południu lauren-tyńska). Północną część nad Oceanem Lodowatym zamieszkują Eskimosi (Innuit), środkową plemiona ze szczepu Tinue, południową wreszcie plemiona Algonkinskie. Dla obrony faktoryi handlowych posiadają anglicy kilka fortów nad brzegami rzek i jezior.

Barren Island (naga wyspa), wysepka wulkaniczna w odnodze Bengalskiej o 100 km. na wschód od wysp Andamańskich pod 12° 18' sz. pn. i 93° 50' dł. wd. Gr., ma średnicy około 7 km. i składa się z zewnętrznego pierścieniowego płaszcza, którego wnętrze jest kotliną starego krateru, oraz ze środkowego stożka wulkanicznego, podnoszącego się z dna kotliny do wysokości 355 m. i posiadającego krater świeżego pochodzenia. Ostatnie wybuchy zdarzały się w końcu zeszłego i na początku bieżącego stulecia, wulkan jednak czynny jest ustawicznie, wyrzucając pary wody i siarki.

Barren Lands, franc, „mauvaises terres“ t. j. nagie, pustynne ziemie, nazwa, stosowana w Stanach Zjednoczonych do obszarów skalistych, suchych i nierodzajnych; spotyka się je głównie w prawem dorzeczu Missouri, jak np. nad dolną Yellostowne, na lewym brzegu White River i t. p. Są to najczęściej łupki gliniaste albo piaskowe czerwone, formacyi mezozoicznej ; tu i owdzie erozya pożłobiła je głębokiemi kanionami i stąd powstały malownicze formy skał, przypominąjące Szwajcaryą Saską. Porównaj także: Bad Lands.

Barrère Piotr, przyrodnik francuski (* w Perpignan 1690 r.), był przez trzy lata lekarzem w Gu-yanie. Za powrotem do Francyi został mianowany profesorem uniwersytetu w Perpignan ^założonego

w r. 1347 przez króla Piotra Aragońskiego). Umarł 1 listopada 1755 r. Był on lekarzem wojskowego szpitala. Publikował: 1) „Question de médecine, dans laquelle on examine si la théorie de la botanique et le connaissance des plantes est nécessaire à un médecin“ (Narbonne, 1740, in 4-o); 2) „Essai sur l’histoire naturelle de la France équinoxiale, ou le dénombrement des plantes, des animaux et des minéraux qui se trouvent dans File de Cayenne et à la Guyane“ (Paryż, 1741—49, in-12); 3) „Mémoire sur la manière dont on cultive le riz en Espagne“, przedstawiony Akademii Nauk w roku 1743, in-12.

Barrers Bernhard, ob. Barère.

Barrés Maurycy (* 1862 w Charmes), poeta i powieściopisarz francuski ze szkoły realistycznej; w r. 1883 osiadł w Paryżu i jest współpracownikiem „Voltaire’a“. Napisał: „Dialogues parisiens“ (1889) i „Sensations de Paris“ (1889), któremi zapoczątkował dwie serye obrazów z życia stolicy, oraz romans „Sous l’oeil des Barbares“ (1888), stawiany przez niektórych krytyków bardzo wysoko, jako zapowiedź nowego kierunku w powieściopisar-stwie.

Barret Jerzy, krajobrazista i rytownik angielski (ur. w Dublinie w 1778 r.—f w Londynie 1784). Dzięki opiece hrabiego Powerscourta, dokończył wykształcenie swe, rozpoczęte w Dublinie, w szkole Werta. Krajobrazy jego odznaczają się wybornym rysunkiem i świeżością kolorytu. Wszystkie w zbiorach prywatnych angielskich. Przyczynił się on niemało do założenia akademii królewskiej w Londynie. Wiele prac swoich rytował.

Barrett Elżbieta, ob. Browning.

Barrias Felix Józef, malarz francuski ur. w Paryżu 1822 r., uczył się w pracowni Leona Cognefa w 1838 r. wstąpił do szkoły Szt. Pięknych. Wystawił w salonie 1840 r. portret w całej postaci. 1844 r. wziął nagrodę Rzymską za Cyn-cynnata, przyjmującego posłów Senatu. Z Rzymu przysłał wojownika „Galla z córką śród szyderstw pospólstwa rzymskiego“ i „Patrycyuszów wygnanych przez cesarza Tyberyusza“. Obrazy te trącą tyrami Juvenalisa, w wykonaniu odznaczają się prostotą i powagą. Po powrocie do Paryża otrzymał mnóstwo zamówień rządowych, między innemi fryz w cyrku, przedstawiający historyę gimnastyki i konnej jazdy od najdawniejszych czasów do dni obecnych (r. 1852), i plafon w czytelni Hotelu Louvru, w czein mu pomagał Gosse. Jest to najważniejsza i najpiękniejsza praca B-a, godna Anni-bala Caracci. W kościele św. Eustachego wykonał cztery wielkie malowidła ścienne. W 1859 r. znacznych wymiarów płótno, znajdujące się w galeryi

historycznej w Wersalu: „Wylądowanie armii fran-

w. a.

piecznemi skałami.

J. A:

przez rząd do Tuileryów. W 1878 wystawił w salonie model grupy, zatytułowanej: „Pierwszy pogrzeb“ (Adam i Ewa, niosący zwłoki Abla), imponujący siłą wyrazu, nagrodzony medalem honorowym; powodzenie zaś swoje artystyczne ustalił głęboko pomyślanym i świetnie wykonanym pomnikiem „Obrony Paryża“. Z licznych prac jego rodzajowych, wykonanych po największej części z marmuru, godne są zaznaczenia: „Prządka megarska“ i „Mały Mozart, strojący skrzypce“. Jako portrecista, odznacza się B. wybornem oddaniem podobieństwa

Barrier Riff, Great B. R., wielka ławica koralowa, ciągnąca się wzdłuż północno wschodniego wybrzeża Australii, na przestrzeni 2,500 km. i w odległości od lądu od 25—150 km. Liczne w niej kanały, jak: Capricorn, Raine, Bligh i t. p., ułatwiają statkom przepływ z Oceanu Wielkiego do wewnętrznego, zazwyczaj spokojnego morza, zawartego między ławicami a lądem. —B. R. w ogólnem znaczeniu tego słowa oznacza pewną formę ławic koralowych, co do których oh. W y s p y k o r a-1 o. w e.

And. S.

ft

He

H.,;«

.„<■4

\,

IV'--

..

ü!

DÉ

im

W'

\MĄ

gfe

r\ <L jf

>1

Bf *

«fj

Barrière Jan Franciszek (* 1786 r. w Paryżu —f 1868 r. tamże), historyk francuski, od 1804 do 1848 r. zajmował różne urzędy państwowe, a obok tego od r. 1823 był jednym ze współredaktorów dziennika „Journal des débats“. Artykuły i studya historyczne, traktujące o w. XVIII i o rewolucyi ogłaszał w różnych pismach. Wydał przy współudziale Berville’a „Collection des mémoires relatifs à la révolution française“ (Par. 1813—22, 47 t.), oraz wyciąg z poprzedniego p. t. „Bibliothèque des mémoires relatifs à l’histoire de France, pendant le XVIII siècle“. (Par. 1846—49, 12 tomów).

Barrière Teodor (* 1832 w Paryżu—f 1877 tamże), dramaturg francuski; dał się poznać kome-

dyą „Rosière et nouri-ce“ (1843), po której nastąpiły inne sztuki, pisane często z udziałem innych autorów. Celniejsze z nich są: „La vie de Bohême (1849 r.—z Murgerem), „Manon Lescaut“ (1851 —z M. F o urnie rem); „Les faux bons hommes“ (1856—z Capan-du), „Les fausses bonnes femmes“ (1857) „Demoiselle de Montfermeil“ (1877), i inne. Odznaczają się one ciętym dowcipem i wielką zna-

Fig. 305. Barrière Teodor

Fig. 304. Adam i Ewa niosący zwłoki Abla.

i duchowego wyrazu danej osobistości, o czem świadczą wizerunki Bernarda Palissier, Munkaczego, Juliusza Favre’a i inne. Nadto z pod dłóta jego wyszło wiele rzeźb dekoracyjnych, zdobiących stare pałace, znakomicie zastosowanych do powagi francuskiego renesansu. Rzeźbom jego monumentalnym zarzucano nieraz nieharmonijność linij, zawsze jednakże uznawano w nich energię i siłę wyrazu, powagę i głębokość pomysłu i pełen prawdy realizm w wykonaniu. Od r. 1881 B. jest kawalerem legii honorowej, a od 1884 członkiem instytutu. * Barrier, dwie wyspy w zatoce Hauraki na wscho-dniem wybrzeżu Nowej Zelandyi (północnej) pod 175° dł. wd. Gr. 36° 10' sz. pd. większa z nich nosi nazwę miejscową Otea i wznosi się do 2,320 m., mniejsza zwie się Huturu; obie otoczone niebez-

And, S,

jomością techniki scenicznej.

Barrierri, botanik włoski, publikował: „Dell Ibi-sco, pianta palustre e comune ne’ contorni della cit-tà di Mantova, e precisamente dell’ Hibiscus rascus, “ Thor (Bibi, ital., XXXVII, 1875).

Barrili Antoni Juliusz (* 1836 w Savo-nie), płodny powieściopisarz włoski. Studyował prawo w Genui; w roku 1859 walczył jako ochotnik w Lombardyi, a w r. 1866—67 w szeregach Gari-baldego i był jego sekretarzem na Caprerze; w r. 1872 założył w Genui dziennik „Cafiaro;“ od roku 1879 poświęca się wyłącznie literaturze. Z licznych jego utworów powieściowych ważniejsze są: „Capitan Dodero“ (1868), „Val de’ Olivi“ (1871), „Confessioni di fra Gualberto“ (1873), „Castel Ga-vone“ (1873), „Come un sogno“ (1875), „Gaio Sem-pronio“ (1877), „O tutto o nulla“ (1881), „La Montanara“ (1886), „Un giudizio di Dio“ (1887), „La signora d’Autari“ (1888).—W r. 1890 ogłosił nadto „11 rinnovamento lotterario i tali ano.“

J. A.

J. A.

Barrington Daniel, (* 1727 r.—f 1800), czwarty syn Vicehrabiego Barringtona, pełnił zaszczytnie różne funkcye sądowe i administracyjne i odznaczył się publikacyami archeologicznemi i z historyi naturalnej. Był on vice-prezydentero królewskiego Towarzystwa Londyńskiego. Z publi-kacyi jego opuszczonych przez Prizla, przytoczymy: „The Naturalist Calendar“ (1798), in-8°, i „Miscel-laneous on various subjects“. Według Theisa, odbył on podróż do Nowej Holandyii.,

Barringtonia (Forst. Char. gen. 75 t. 28). Rodzaj należący do rodziny roślin Mirtowatych (Mgrtaceae): posiada kwiaty zwykle 4-liczebne, rzadko 5-liczebne, z osadnikiem wklęsłym, w formie worka czy słoika wywróconego. Na brzegach osadnika, nieco wyżej nad szczyt zalążni wzniesionych, osadzone kolejno: Kielich 2- lub rzadziej 4-dzielny, korona 4-płatkowa i bardzo liczne pręciki, o nitkach, w nasadzie . zrosłych w obrączkę, spojoną z płatkami. Nitki te w przedkwitnieniu są zwinięte i podtrzymują małe pylniki, często zwrotne, otwierające się w dwie podłużne srpary. Zalążnia mieści się w wydrążeniu osadnika, jest całkiem dolną, a nad nią wznosi się krążek, wychodzący z osadnika, otaczający nasadę szyjki długiej, szydełkowatej, nie-rozdzielnej, zakończonej znamieniem pojedyńczem. Zalążnia 2-lub 4- komorowa zawiera w kącie we-

Fig. 306. Barringtonia racemosa.

wnętrznym . komory po dwa szeregi zalążków wsteczno - zwrotnych, zwieszonych, szewkami do siebie zwróconych. Owoc mięsisty, lub mniej więcej włóknisty, nieotwierający się, czterokańciasty, podługowaty lub stożkowy, uwieńczony krajem kielicha, przez zranienie jednokomorowy z owocnią błoniastą, jakby pestką 1-nasienną. Nasienie prze-wrotno-jajowe pod swoją skórą zawiera zarodek bezbielmowy, o liścieniach, wraz z rostkiem górnym zrosłych w jednorodną bryłkę elipsoidalną, mięsistą. B-ie są to drzewa lub krzewy, o liściach skrętole-głycli, często bardzo z sobą na wierzchołkach gałęzi zbliżonych, całych, karbowanych lub piłko-watych, pierzasto-nerwowych, gruczołowych punkcików nie posiadających. Kwiaty zebrane w grona lub kłosy, czasami przerywane i bardzo wydłużone, opatrzone w małe przykwiatki opadające i bardzo maleńkie przykwiateczki, których czasami niebywa wcale. Znanych jest około 20 gatunków,

żyjących w pasie równikowym Afryki, Azyi i Australii. Bywają one hodowane w Europie, w cieplarniach. Niektóre wydają płody użyteczne. Owoce gatunku B. speciosa L: F., znane pod nazwą pospolitą Czapek graniastych, albo biiretów (Bonnets carrés), zielone są jadane jako jarzyna; prócz tego indyauie używają ich do odurzania ryb, z nasion zaś wytłaczają olej. Owoce B. racemosa BI. są gorzkie, aromatyczne i ściągające, służą za lek, używany w świerzbie i innych chorobach skórnych. Korzeń jej, równie gorzki, używa się w niemocach trzewów brzusznych i w zimnicach. Takie same własności posiadają owoce, nasiona i liście gatunku B. rubra H. Bn. (Stravadia rubra Pers.). Liście B. coccinea H. Bn. (Stravadium excel-surn Dl.) i B. alba H. Bn. (Stravadium album DCI.) są jadalne. Korzenie tej ostatniej służą do farbowania na kolor czarny. Drewno tych drzew w ogóle jest miękkie i mało wytrzymałe, jednakże z gatunku B. alba, na wyspach Moluckich, używa się do robót stolarskich. (Ob. H. Bâillon: Hist, de pl. VI, 323, 338 371, fig. 315, 316). ‘

Barrique t. j. okseft, miara do wina francuskiego, używana w Marsylii i Bordeaux (B. bordet l a i s e), obejmująca 29 do 30 v e 11 e s. Veite jest dotąd miarą zasadniczą w handlu winem we Fran-cyi i wynosi 7.6 litrów. Stąd B=r224 do 228 litrów czyli kwart warsz.

Barrister, jest to, właściwie w Anglii, stopień naukowy, podobny do bachelier we Francyi. Po łacinie zwano początkowo tych studyujących prawo: apprenticii ad legem. Nie mieli oni jeszcze kwalifi-kacyi zupełnej do wykonywania profesyi adwokata. Dopiero po 16 latach praktyki otrzymywali stopień Sergeant at law (serviens ad legem), równający się stopniowi doktora praw innych uniwersytetów, który ich czynił zdolnymi do piastowania najwyższych urzędów sądowych w Anglii. Naukowe te stopnie nadawał i nadaje dotąd rodzaj uniwersytetu prawa, urządzonego przez stowarzyszenie prywatne, w lokalach, pomieszczonych pomiędzy siedliskiem głównem sądów— w Westminsterze—a Londynem, i stąd zwanego hotelami dworskiemi(innsof court) i kanclerskiemi (i n n s o f Chancery); stopnie te zyskały sobie w następstwie uznanie rządu. Obecnie zarówno „sergeants at law“, jak „barristers“, są właściwie adwokatami, pierwsi tylko wyższego stopnia. Jedni i drudzy mogą się podejmować obrony spraw, toczących się przed sądami, wyjąwszy tylko przed sądem rozpraw zwykłych (common-plaids), przed którym tylko „sergeants at law“ stawać mogą. Wynagrodzenie adwokata tu, jak i we Francyi, uważa się za honoraryum, którego on nie może domagać się w sądzie, bez przyniesienia ujmy swojej reputacyi; natomiast korzysta on z wielkiej swobody słowa: nie jest odpowiedzialnym za to, co przytacza przed sądem odnośnie do sprawy, której broni, nawet w razie, kiedy jego twierdzenie może uwłaczać cudzej dobrej sławie i kiedy nie jest niczem zgoła udowodnionem; lecz jeżeli głosi z własnego popędu, a nawet i wskutek in-strukcyi klienta, cokolwiek fałszywego, nie odnoszącego się do sprawy, w której wnosi obronę, wtedy

Blackstone (t. I, str. 32 i IV,

F. J.

K. .7.

J. E.

K. J.

może uledz poszukiwaniu sądowemu na żądanie strony obrażonej, str. 42).

Barrois Karol (geol.), współczesny geolog i paleontolog francuski, ur. w 1851 r. w Lille, doktoryzował się tamże w 1876 r. i jest obecnie professorem na fakultecie umiejętności. Poświęca się głównie badaniu formacyi kredowej, jak tego dowodzą główne jego prace: „Recherches sur le terrain crétacé supérieur de l’Angleterre et de l’Irlande“ (rozprawa doktorska, Lille 1876); „Mémoire sur le terrain crétacé des Ardennes et des régions voisines“ (tamże, 1878). Ogłosił również swoje „Recherches sur les terrains anciens des Asturies et de la Galicie“, (tamże, 1883).

Barrois Juliusz, współczesny zoolog francuski, profesor zoologii w Lilie. B. przeważnie znany jest w nauce, jako badacz mszywiołów (Bryozoa); z prac przezeń ogłoszonych większe posiada znaczenie rozprawa, p. t. „Recherches sur l’embryologie des Bryozoaires“( Lille, 1877).

Barroisia (paleont). Rodzaj kopalnej gąbki wapiennej, krzaczastej, o gałązkach walcowatych, znajdowanej w pokładach dolnego ogniwa kredowego (w golcie) w Anglii, Francyi i Szwajcaryi.

Barros Jan de (* 1496—f 1570), wybitny historyograf portugalski; wychował się na dworze Emanuela W., gdzie odznaczywszy się nauką, został towarzyszem i nauczycielem następcy tronu, późniejszego Jana III. Już w r. 1520 napisał romans „Cronica da emperador Clarimundo“. W 1520 został zarządzającym faktoryą portugalską w Gwinei, a w 1533 generalnym podskarbim Indyj wschodnich. W r. 1541 na zlecenie Jana III przystąpił do opracowania dziejów Portugalczyków w Indyach i nad wypełnieniem tego zadania pracował całe życie, korzystając obficie ze źródeł archiwalnych; pomimo to, niezawsze umiał utrzymać się na stanowisku krytycznem. Praca jego, doprowadzona do r. 1532, wyszła z druku p. t. „Asia“ (Lizbona; 1555—63, I—III i Madryt, 1615, IV). Odznacza się ona wielką prawdomównością i pięknością stylu, w którym B. naśladował Liwiusza i dla tego otrzymał nazwę Liwiusza portugalskiego. Oprócz tego B. opracował jednę z pierwszych gramatyk portugalskich (Lizb., 1539). Najlepsze wydanie ,,Azyi“ z kontynuacyami wyszło w 24 tomach (Lizb., 1778— 88).

Barros-Arana Diego (* 1824 w Chile) historyk chilijski, jest autorem kilku gruntownych prac, jako to: ,,Historia de la independencia de Chile“ (Santiago, 1854—57, 3 t.); „Compendio de historia de America“ (tamże, 1865); „Historia de la guerra del Pacifico“ (tamże, 1880—81, 2 tomy) i „Historia generał de Chile“ (tamże, 1884—91, 11 tomów), dzieło dotychczas nieukończone.

Barrot Kamil Hiacynt Odilon (* w Villefort 19 września 1791 — f w Bougival 6 sierpnia 1873 r.), mówca i mąż stanu francuski. B. w r. 1814 przyklasnął powrotowi Burbonów, wierząc, że nawrócili się szczerze do zasad konstytucyjnych. Był to pierwszy zawód dla niego. Od r. 1814 był adwokatem przy sądzie kasacyjnym; w r. 1815 protesto-

wał przeciwko przywróceniu cesarstwa; po drugiej Restauracyi „biały terroryzm“ wyleczył go prędko z miłości do legitymizmu. Przerzuciwszy się do opo-zycyi, zyskał przez liczne i hałaśliwe procesy polityczne, jakiemi szafowano za panowania Ludwika XVIII i Karola X, zasłużony rozgłos. Obrany prezesem założonego w r. 1827 towarzystwa „ Aide-toi le ciel t’aidera“, przygotował, sam tego nie przewidując, rewolucyę w r. 1830. Chciał on wy wrócenia tronu, ale nie za pomocą strzałów; to też dni lipcowe zaskoczyły go niespodzianie. Zostawszy sekretarzem komisyi municypalnej w ratuszu, odradzał usilnie Lafayettowi proklamowanie rzeczypospolitej, a jednocześnie wpłynął na Izbę deputowanych, aby nie traktowała z obalonym rządem. Chciał on mieć monarchię ugodową, opartą na akcie, obowiązującym zarówno króla, jak i naród, i „otoczoną instytucjami republikańskie mi“. Ostatnie to określenie stało się głośnem i przeszło do potomności. Lud-wik-Filip, którego chytre aspiracye B. poparł tak naiwnie, powierzył mu odstawienie do Cherbourga Karola X, skazanego na wygnanie. Powróciwszy do Paryża, B. został prefektem Sekwany, ale przy rozpoczęciu procesów ministeryalnycb i gdy nastąpił rabunek pałacu arcybiskupiego (w lutym 1831), ; o-dał się do dymisyi. Obrany posłem w departamencie Eure (1831—32), wystąpił do walki z miuiste-ryum Kazimierza Périer’a i zredagował wraz z Cor-menin’em, w imieniu lewicy, głośne „sprawozdanie“ (Compte rendu), czego następstwem był rozruch demokratyczny (5 i 6 czerwca 1832 r.). Po stłumieniu tego rozruchu, B. wystąpił ze świetną obroną zwyciężonych. R. 1834 bronił z równym zapałem prawa stowarzyszeń, zażądał amnestyi dla powstańców Lyonu i sprzeciwił się, ale bezskutecznie, zawotowąniu „praw wrześniowych“ (1834—35). Nie przeszkadzało mu to jednak głosić z całą szczerością, że jest całkiem oddany monarchii konstytucyjnej. Należał on do opozycyi, tak zwanej „dynastycznej“. Z Thiersem był B. w zgodzie i popierał otwarcie jego ministeryum w obudwu okresach: z 22 lutego 1836 i marca 1840 r.; ale za to był otwartym wrogiem gabinetu Molégo, który po dwóch latach walki rozbił, zawarłszy sławną w swoim czasie antiministeryalną koalicyę (1839) Walczył, z większym jeszcze zapałem przeciwko gabinetowi z d. 29 października 1840 r. i wymownie napiętnował system korrupcyi, jaki rozszerzali w parlamentaryzmie Soult i Guizot. Po siedmiu latach bezowocnych usiłowań, dążących do otrzymania reformy wyborczej, B. postanowił odwołać się do ludu—i w tym celu dał r. 1847 inicyatywę do otwarcia „kampanii bankietowej“ (Campagne des Ban- • quets), która, wbrew jego przewidywaniom i pragnieniom, doprowadziła nie do reformy, ale do rewolu-cyi. Wezwany zapóźno do rządów (24 lutego 1848) przez króla, który go tak długo ignorował, B. nie był już w możności powstrzymania prądu popularnego i nie zdołał ocalić królewskości. Rzeczpospolita została ogłoszoną. B. zląkł się jej i, jeżeli nie wystąpił przeciwko niej otwarcie, to dołożył wszelkich starań, by ją skrępować monarchicz nenii insty-tucyami. Obrany reprezentantem przez departa-

M!'

■i

-'W

fi

.. •

r.

Barrow. 1) B. druga co do wielkości rzeka Ir-landyi po Szannonie (Shannon), ma źródła na wyniosłości Slieve Bloome Mountams i bieg zrazu wschodni, następnie południowy; przepływa przez najurodzajniejsze i gęsto zaludnione okolice, zwane „Kwiatem Irlandyi“, od m. Athy staje się żeglowną, a od m. New Ross dostępną dla statków o 30U tonnach objętości; wpada do Atlantyku szerokiem i głębokiem uściem, zwanem przystanią Waterfor-dzką, przyjąwszy wprzód dwa znaczne i w wodę zasobne dopływy z prawej strony: Norę i Suir.— Ogólna długość wynosi 191 km. Za pomocą kanału wychodzącego z m. Athy zostaje B. w bezpośredniej komunikacyi z Dublinem i Shannonem.—2) B. przylądek na półwyspie Alaski najbardziej na północ wysunięty pod 71° 27' sz. pn. i 156° 14' dł. zd. Gr. odkryty w 1826 r. przez porucznika Elsena i do czasu odkrycia półwyspu Boothia felix uważany za najpółnocniejszy punkt lądu amerykańskiego. W pobliżu wioska eskimosów Ooglaamie, ze stacyą meteorologiczną podbiegunową, jest zwykłym pun-

ment Aisne, wszedł do Zgromadzenia konstytucyjnego, przewodniczył komisyi śledczej do zbadania rozruchów z 15 maja i dni czerwcowych, i podczas dyskusyi nad konstytucyą usiłował przeprowadzić system dwóch Izb (27 września 1848 r.). Ludwik Bonaparte, obrany prezydentem rzeczypospolitej, lękając się odkryć przedwcześnie tajemne swe zamiary, powierzył B-owi prezydyum pierwszego gabinetu i posłużył się nim, sam zostawszy na uboczu, do rozpoczęcia kontrrewolucyi. Wiecznie naiwny B. ograniczył prawa zgromadzeń i wolność prasy, odrzucił wnioski amnestyi, bronił wyprawy do Rzymu

1    robił, co mógł, by wzmocnić osobistą władzę księ-cia-prezydenta. Gdy przyszła chwila, że mu już nie był potrzebny, odtrącono go (30 października 1849). Mimo to, w r. 1850, popierając nowe prawo o oświacie i przyczyniając się głównie do ścieśnienia prawa głosowania powszechnego, zadał ciężki cios rzeczypospolitej. B. nie obawiał się zamachu stanu, a na wszelki wypadek liczył, jak zresztą i większość Zgromadzenia Prawodawczego, na hałaśliwy opór generała Changarnier’a. Nadszedł przecież dzień

2    grudnia. Changarnier został pierwszy uwięziony, a B., zaskoczony, jak zwykle, znienacka, miał zaledwie czas do zaprotestowania, poczem zaaresztowano go, wraz z przeszło dwustu kolegami, wrne-rostwie X okręgu. Wypuszczony niebawem na wolność, zgryziony i zupełnie upadły na duchu, dał za wygraną polityce i nie mieszał się już do spraw publicznych przez całe dziesięć lat.

Obrany w r. 1855 wolnym członkiem Instytutu, poświęcił się studyom prawniczym. Powoli jednak budzący się we Francyi duch opozycyi

i walki ogarnął go na no- Fig. 307. Barrot Kamil, wo. Napisał broszurę o

„Centralizacyi i jej skutkach“ (Centralisation et ses effets), oraz wystąpił z odczytami publicznemi w kwestyi polskiej (1864). Uwaga publiczna zwróciła się znów na B-a; ale znana chwiejność jego zasad politycznych była powodem, że w ostatnie) i latach cesarstwa wyborcy odmówili mu mandatu. B., liczący już wówczas 79 lat, dał się jeszcze raz skusić liberalnemu cesarstwu Emila Ollivier, i jeżeli nie przyjął teki ministra sprawiedliwości, przyjął za to, po konferencyi z Napoleonem III, prezydyum „extra-parlamentarnej komisyi decentralizacyjnej“. Komisya wygotowała cały szereg zbawiennych rad, ale i na tem prace zakończyła. Po rewolucyi z d. 4 września B. zamianowany został członkiem Rady Stanu i, za wolą Thiersa, prezesem jej (27 lipca 1872 r.). B. umarł roku następnego, zapisawszy Akademii nauk moralnych i politycznych 50,000 franków. R. 1872 B. wydał studyum o „Organizacyi sądowej we Francyi“ (Organisation judiciare en France) I tom—i zostawił z życia swo

laorklopadr« Fwtieota* Ilmtr. T. TI.

jego zajmujące „Pamiętniki“, wyszłe w książce r. 1875 i 1876, 4 tomy. — Lesur: „Annuaire historique“ (1830—52). — De Viel-Castel: „Histoire des deux Restaurations“.—Elias Régnault: ,,Histoire de huit ans“.— Guizot: ,,Mémoires“. — Cormenin: „Le Livre des orateurs“.    r-

"Barrot Teodor Adolf (*15 października 1803 — f 15 czerwca 1870), dyplomata francuski. Zajmował kolejno urząd konsula na różnych wyspach w Ameryce i Azyi. W r. 1845 został agentem politycznym i konsulem generalnym w Egipcie. Roku 1849-go wysłany został jako pełnomocny minister do Brazylii, a następnie do Lizbony. Za Cesarstwa reprezentował Francyę w Neapolu (1851 r.) i Bru-kselli (1853), a r. 1858 zajął stanowisko ambasadora w Madrycie, skąd wróciwszy r. 1864, wszedł do Senatu.    r-

Barrot wiktory n Ferdynand (* w Paryżu 10 stycznia 1806 r.), adwokat i polityk francuski, brat Odilona. Karyerę rozpoczął od adwokatury i służby sądowej. Obrany deputowanym w departamencie Indre-et-Loire r. 1842, zasiadł na ławach lewego centrum i zajął się specyalnie kwestyą algierską. Rząd nadał mu obszerną koncesyę ziemi w Afryce. Wysłany przez wyborców z Algieru do Zgromadzenia konstytucyjnego w dniu 19 czerwca 1848 r., głosował zawsze z prawicą, a po wyborach z d. 10-go grudnia został generalnym sekretarzem prezydyum Ludwika Napoleona, którego był po sprawie Bulońskiej jednym z trzech obrońców przed sądem parów. Dnia 31-go października 1849 r. po upadku gabinetu, któremu przewodniczył brat jego, Odilon, B. objął tekę spraw wewnętrznych, ale oddał ją w kilka miesięcy później Baroche’owi, a sam wyjechał do Turynu, jako minister-pełnomocnik Francyi. Po zamachu stanu z d. 2 grudnia, należał do komisyi doradczej, wstąpił do Rady Stanu (sekeya robót publicznych, rolnictwa i handlu) i został senatorem (1853). W r. 1864 został członkiem rady municypalnej paryskiej, r. 1865 sekretarzem Senatu, a r. 1877 obrano go senatorem dożywotnim.

127

And. S.

S. D.

N.

ktem zbornym rybaków, udających się na połów wielorybów. 3) B. cieśnina w archipelagu arktycz-nym, będąca przedłużeniem zundu Lankastra między ziemią Sommerseta i Nord-Devon,—ma do 60 km. »zerokości, do 400 km. długości i do 400 m. głębokości,—brzegi strome i skaliste. Odkrył ją kapitan Parry w 1819 r. szukając przejścia północno-zachodniego z Atlantyku na Ocean Wielki i nazwał imieniem słynnego podróżnika angielskiego (Sir John Barrow).

BaiTOW Izaak, matematyk angielski (* w październiku, 1630 r. w Londynie,—f tamże dnia 4-go maja 1677 r.). Był doktorem teologii, profesorem geometryi w Greshaw-College w Londynie, a potem filologii greckiej i matematyki w Cambridge. W r. 1669 ustąpił katedrę matematyki Newtonowi i oddał się specyalnie teologii. W roku 1675 był kanclerzem uniwersytetu. Należał do grona członków Towarzystwa królewskiego. Wydał następujące dzieła: „Lectiones opticae“ Londyn, 1669;—„Lectiones geometricae“, 1670, dzieła Archimedesa, Apolloniu-sa Conicorum libri IV. Teodozyusza Sphaericorum, libr. III, w jednym tomie, 8-o, Londyn, 1675. W dziele optycznem rozwiązuje między inuemi zagadnienie o znajdowaniu ognisk w soczewkach różnego kształtu, tak dla promieni równoległych, jak i nierówno-ległyeh. Używa on do tego długiej metody geometrycznej, mimo to, rozwiązanie B-a stanowi znaczny nader postęp w teoryi soczewek, bo poprzednik jego, Cavalieri, wyznaczył ogniska tylko dla przypadku promieni równoległych. W dziele geome-trycznem podaje sposób oznaczeuia podstycznej linij krzywych, posługując się trójkątem prostokątnym, którego przyprostokątnemi są przyrosty odciętej i rzędnej, czyli tak nazwanego trójkąta różniczkowego. Dla oznaczenia stosunku tych przyrostów, wprowadza do równania linii krzywej powiększone o te przyrosty wartości odciętej i rzędnej, a po odpo-wiedniem rozwinięciu, opuszcza wyższe potęgi przyrostów. Widzimy przeto, że metodę B-a tylko mały krok oddziela od rachunku różniczkowego, odkrytego przez Newtona i Leibniza.

Barrow John, geograf i podróżnik angielski (* 1764 f 1848), najpierw był profesorem astronomii (1786 do 1791) w Greenwich, później sekretarzem lorda Macartney, z którym podróżował po Chinach, studyując pilnie stosunki tego kraju; owocem tej podróży były liczne artykuły w „Quarterly Review“ i obszerne dzieło „Travels to China“ (Londyn 1804), które o wiele przewyższa pod każdym względem, wszystkie do owych czasów prace uczonych podróżników o Chinach. W r. 1792, wprost z Chin pojechał do Kochinchiny i tę podróż swą opisał w dziele: „A voyage to Cochin-China in the years 1792 and 1793“ (Lond. 1806). Gdy lord Macartney był mianowany gubernatorem kraju Przylądkowego w Afryce, B-w udał się z nim do tego kraju, aby go w ciągu kilku lat badać dokładnie. Wyniki tych badań ogłosił w dziele: „Account of travels in the interior of Southern Africa (Lond. (1801 —1804, t. 2), gdzie po raz pierwszy dał dokładne wiadomości o badanych częściach południa afrykańskiego. Gdy w r. 1803, na mocy ugody w Amiens, kraj Przylądkowy

przeszedł do Holandyi, B. wrócił do Anglii i był mianowany w roku 1804 sekretarzem admiralicyi, a r. 1835 otrzymał tytuł baroneta. Obok zajęć służbowych, poświęcał się dalej nauce i piastował godność prezesa towarzystwa geograficznego w Londynie. W r. 1845 uwolnił się od służby rządowej. Do ważniejszych prac jego naukowych, oprócz wyżej wymienionych, należą: „A chronological history of voyages into the arctic régions“ (Lond., 1812, t. 2), dzieło, w którem B., rozpatrując dotychczasowe wyniki wypraw podbiegunowych, zachęca do ponowienia badań krajów północnych, a zwłaszcza do odkrycia drogi wodnej około północnych krańców Ameryki. „The life of lord Macartney (Lond. 1817) i życiorysy kilku żeglarzy angielskich, jako to: „Life of lord Howe“ (Lond. 837), „Life oflord Auson“ (Lond. 1839). „Life of Drakę,“ (Lond. 1843, drug. wyd. 1861) i „Life and corespondence of sir William Sidney Smith“ (Lond. 1847, t. 2), do czego dołączył: „Memoirs of nawal worthies of Queen Elisabeths reign“ (Lond. 1845). Z literackiej spuścizny po nim wydano jeszcze: „An autobiographical memoir“ i „Sketches of the Royal Society“ (oba dzieła w Londynie 1849 r.). Imieniem jego owocześni żeglarze angielscy nazwali kilka wysp, cieśninę i przylądek w Ameryce północnej. Syn B-a, także John, urzędnik admiralicyi, znany był ze swych podróży po Europie, które opisał w dziełach: „Excursions in the North of Europe“ (Lond. 1834), „A visit to Iceland“ (Lond. 1835), „A tour in Austrian Lombardy“ (Lond. 1841), i „Summer tours in Central Europe“ (Lond. 1857). Potem wydał jeszcze dzieło o wyprawach Cooka: „Voyages of Discovery“ Edym-burg, 1860).    N-

Barrow in Furness, szybko wzrastające miasto portowe w hrabstwie Lancaster, w Anglii, na południowo-zachodniem wybrzeżu półwyspu Furness, naprzeciw wysepki Barrow; w r. 1847 było lichą wioską, liczącą zaledwie 300 m-ców; obecnie jest kwitnącem miastem z ludnością 47,111 osób. Wzrost swój zawdzięcza B. ogromnym w okolicy pokładom rudy żelaznej najlepszego gatunku, (hematyt), oraz wielkim hutom i odlewniom w pobliżu miasta, które posiada doskonały port, zasłoniony przez wyspę Walmy, dokizajmujące 150 hekt. powierzchni, warsztaty okrętowe. Miedzi, wydobywanej w okolicy, wywożą rocznie 3000 ton, łupku 20,000 ton. Przędzalnie juty, znane na rynku wszechświatowym, zatrudniają 2,000 robotników. Handel podnosi się z dniem każdym: do artykułów przywozowych należą: drzewo ze Szwecyi i Kanady, węgiel z Walii, juta i konserwy z Nowego-Yorku; zaś do wywozowych: ruda żelazna, żelazo lane i szyny stalowe (około 20,000 ton rocznie). W ogóle roczna produk-cya tutejszych odlewni wynosi 250,000 ton, a stali 110,000 ton, na co zużywa się 500,000 ton węgla i koksu.

Barry, pies z góry św. Bernarda, słynny z uratowania życia śród zasp śnieżnych 40-tu podróżnikom. Wypchany znajduje się obecnie w muzeum Berneńskiem.    *

Barry James, malarz i miedziorytnik (* w Corke w Irlandyi około r. 1740—f w Londynie r 1806).

Należy do rzędu lepszych i sławniejszych artystów ₍ i jądrze“ znajdują się w „Proceedings of the Roya Wielkiej Brytanii. Jeden z angielskich znawców Society“, w „Annals of Natural History“, oraz war-sztuki nazywa go genialnym, ale zarazem ekscen- chiwach Miillera. Zostawszy lekarzem „Maternity trycznym i do tych zalicza malarzy, którzy, gardząc Hospital“ w Edynburgu, odznaczył się troskliwością naturą, przez nią wzajem wzgardzeni zostali. Nie- i opieką nad ubogimi, które jego postacie w ,,Zabawie olimpijskiejposiadają rysunek artystyczny i wykonane są podług wzorów starożytnych, koloryt jednak we wszystkich pracach jest ostry, nieprzezroczysty i pozbawiony , był pomocnikiem przy budowie nowego parlamentu harmonii. B. nie posiadał też wyobraźni twórczej, i gmach ten po śmierci ojca ostatecznie wykończył, stąd w pracach jego mało rozmaitości; mistrzem był Powołany na profesora architektury do akademii jednak w malarstwie, a w 19-ym już roku życia królewskiej w Londynie, dał się poznać uprzednio stworzył obraz, przedstawiający św. Patryka, pa- przez budowę teatru w Koventhgarden (1857), opery trona i ulubieńca Irlandyi, olbrzymią kompozycyę, na wyspie Malcie i sali konserwatoryum w Kali-złożoną z wielu osób płci obojej. Młpdy artysta fax. był naocznym świadkiem swego tryumfu. W r. 1766 udał się do Rzymu, z Rzymu wyruszył do Bolonii, gdzie Filokteta malował dla tamecznego Instytutu.

F—n.

Barry Edward Midleton, syn Karola (ur. 1839 r. f 29 stycznia 1880 r.), architekt angielski. Kształcił się pod kierunkiem swego ojca, którego

E. D.

Barryka, ob. Barrique.

Bars Cor n wal, ob. Procter Bryan Walter.

Bars Franciszek, ob. Bars s.

Bars, słów. Teków, komitat węgierski na północ od Dunaju, otoczony komitatami: Hont, Sohl, Turocz, Nitra i Komorno, 2673 km. □ 142691 m-ów. Środkiem kraju z północo-wschodu na południo-zachód przebiega łańcuch górski, należący do sy-stematu gór Nitrzańskich i będący przedłużeniem gór Fatra: w szczycie Ptacnik Vrch dosięga 1348 m. i obniża się stopniowo ku południu, gdzie szczyt, Niemiecka. Skała, ma już tylko 899 m. Od wschodu i zachodu łańcuch ten ograniczają doliny Granu i Nitry, dwóch najważniejszych rzek komitatu. Południowa część kraju, niższa i równiejsza, a przy-tem urodzajna, zajętą jest pod uprawę roli i winnice,—w północnej, górzystej i lesistej, obszerne i dobre pastwiska sprzyjają hodowli zwierząt domowych. W górach, obfitujących w złoto, srebro, miedź (pod Kremnitz), żelazo i ołów, rozwinął się przemysł metalurgiczny, zostający przeważnie w rękach niemców i im powstanie swe zawdzięczający. Obok tego, wiele jest źródeł mineralnych, oraz fabryk różnego rodzaju, jak: papiernie, tkalnie, stolarnie, tartaki, huty szklane i t. p. Komunikacya utrudniona,—drogi bite w stanie dobrym, dróg żelaznych prawie niema. Ludność składa się ze Słowaków (56%), madjarów (30%) i niemców (12%); pod względem religijnym liczono w 1881 r. 83%, katolików, 12"/₀ ewangelików reform., 2% ewang. augsb. Stolicą komitatu jest Maroth nad Żytwą (dopływ Nitry).

Barsabas (t. j. syn Saby) Józef, przezwany sprawiedliwym, jeden z uczniów Chrystusa, po którego Wniebowstąpieniu podany był wespół z Maciejem na miejsce Judasza Iskaryoty, ale przy losowaniu wybranym został Maciej. (Dzieje Apost. I, 23). B. Judas, również uczeń Chrystusa, z polecenia apostołów towarzyszył św. Pawłowi i Barnabaszo-wi w posłannictwie do Antyochii. Jedni mienią go bratem poprzedniego, drudzy Tadeusza Judy. (Tamże, 1523).

Barsac, miasto w departamencie francuskim Ży-rondy, na lewym brzegu Garonny, przy uściu rzeki Ciron, słynne winnice, dostarczające wina bordoskie-go, znanego pod nazwą B-u (marki: Château, Coutet, Climens i t. p.).~Niezły port tutejszy, jest także miej-

W r. 1771 powrócił do Anglii. Za wzór rysunku służyć mogą dwa obrazy, których jeden przedstawia Wenerę, drugi Jowisza i Junonę. Niebawem po powrocie z Rzymu, mianowany został członkiem Akademii i objął katedrę. Do najznakomitszych prac jego należą: zraniony Filoktet z r. 1777; upadek Anioła, z tegoż roku; Hiob wyszydzany przez żonę swoją i przyjaciół i t. p. Napisał „An Inquiry in to the real and imaginary Obstruction to the Acquisition of the Arts in England“.

Barry Karol, architekt angielski (* 23 maja w Westminster 1795 r.—f w Clampham 12 maja 1860 r.) Odbywszy praktykę pod nadzorem pierwszorzędnych architektów od r. 1817 — 1821, podróżował po Grecyi, Egipcie, Syryi i Indyi, gromadząc szkice. Po powrocie do kraju, budował kościoły pod wezwaniem ś. Piotra w Brighton i Man chester i gimnazyum króla Edwarda w Birmingham. Wsławił się budową „Travellers Club“ (1832), który uważać można za jeden z piękniejszych gmachów w Londynie. Niemniej piękne są budowane przez niego: „Reform Club“ (1048), „Bridgewater House“ lorda Ellssmera, „Thentham i Elifden House“ księcia Sutherland i „Strickland Hall“ W. Mideletona,

E. D.

Pomnikową jego pracą jest budowa nowego parlamentu (Westhminster House) w Londynie, rozpoczęta 27 kwietnia 1840 roku, a wykończona chociaż nie w zupełności 1852 r. Za budowę tego gmachu wyniesiony został do godności szlacheckiej.

And. S.

Barry hrabina, ob. D u b a r r y.

Barry Marcin, fizyolog angielski (* w Fratton, w hrabstwie Hamp, 1802 r.—f 1855 r. w Suffolk).

Uczył się najprzód w kraju rodzinnym, a później na lądzie stałym i w 1827 i 1828 r. ogłosił „Mémoires sur l’application du baromètre à l’étude de la circulation du sang“, oraz „Récherches sur le passage du sang à travers le coeur“ (drukowane w Annales des sciences naturelles). Promowany w Edynburgu na doktora medycyny (1833), udał się następnie do Niemiec w celu doskonalenia się w embryologii i ogłosił niezadługo prace w tym kierunku w „Philosophical Transactions“ od 1838—

18.41, mianowicie „O ciałkach nasiennych“ (1843),

„O eittłkach krwi“, zaś „O strunie grzbietowej“,

„O budowie histologicznej mięśni“, „O komórce

And. S.

And. S.

W. S.

And. S.

K. J.

scem składania produktów, zwożonych z okolicy południowej i wysyłanych dalej drogą żelazną, lub (iaronną.

Barsine. 1) Najstarsza córka Daryusza, z którą podczas wielkich i powszechnych uroczystości w Suzie, ożenił się Aleksander W-ki. U niektórych autorów nosi ona iinię to Arsynoe, to Statejra. 2) Córka satrapy Artabaza, wdowa po Mentorze i Me-mnonie z Rodos. Aleksander W. upodobał ją sobie i powiła mu syna Heraklesa. W r. 323 znajdujemy ją z synem w Pergamie (Justyn: 13, 2). Ztąd, w roku 320, sprowadził ją do Grecyi Polisperchon, który „ostatniemu ze krwi Aleksandra“ chciał uratować królestwo, ale po jego śmierci Kassander kazał zabić i syna, i matkę. (Diod. Syc: 20, 28. — Paus: 9, 7. Just: 15, 2).

Barsinghausen, miasteczko w pruskiej prowin-cyi i regencyi Hanowerskiej, okręgu Linden, na północnym stoku wyniosłości Deister; ewangelicki instytut dla dziewcząt szlacheckich, na miejscu dawnego klasztoru augustyanek, założonego w XI w. przez hr. Widekinda Schwalenberga, kopalnie węgla kamiennego, łomy piaskowca, 3,500 m-ców.

Barska konfederacya, ob. P o 1 s k a - d z i e j e.

Barski Jan, ksiądz (f 1601 w Krakowie), muzyk i zapewne wyborny wirtuoz na lutni, skoro na pochwałę gry jego ułożono wiersz (w rękop. Akad. Krak.) w którym między innemi powiedziano; „A na swej lutni kiedy gra ksiądz Barski, bywa do nauk i pacierzy darski“ (dziarski) i t. d. Nagrobek B. w katedrze krakowskiej nazywa go: „Olim Seren. Annae JagielloniaeReginae PoloniaeTheologus“.A-p<4-

Barskie starostwo w województwie podolskiem, powiecie latyczewskim. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Franciszka Lubomirskiego, miecznika koronnego; płaciło kwarty złp. 33,082, gr. 28, den. 6. Konstytucyą z r. 1776, uznano je za własność dziedziczną, Marcina ks. Lubomirskiego.

Barskij Bazyli, pielgrzym russki z Kijowa (* 1762—f 1747), kształcił się w akademii kijowskiej, później we Lwowie, a w r. 1720 udał się na pieszą pielgrzymkę po Europie, Azyi i Afryce. W Antyochii został mnichem, nauczał w Trypolisie, a wróciwszy do kraju, wkrótce życie zakończył. Pozostawił opis swojej pielgrzymki, którą najpierw ogłosił Ruban w r. 1788, potem M. Połudenski r. 1791, wreszcie M. Barsukow 1885. W dziele tern główna uwaga poświęcona kościołom, uroczystościom religijnym i obyczajom; a wielką mu wartość nadają wyjątki z rzadkich rękopisów,—tom drugi prawie cały traktuje o klasztorach na górze Atos. *

Barsö, wysepka w Małym Bełcie, na wschod-niem wybrzeżu Szlezwigu, wprost zatoki Gjenner 2y₂ km. długa, 1³/₄ km. szeroka, urodzajna, należy do okręgu Apenrade.

Barsow Mikołaj (* 1839 w Bołchowie — f 1889 w Warszawie), historyk russki; po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Petersburgu, zwiedził w r. 1862 Austryę i study o wał stosunki szkolne głównie w ziemiach słowiańskich. W r. 1863 ogłosił drukiem „IHkojih Ha Bojlihh h rio^OJiiu", a w 1864 „HapoßHHH ynujnima bt> H)ro-3ana^HOML

Kpah“. Około tegoż czasu został nauczycielem hi-storyi w okręgu wileńskim i opracował między innemi: „MaTepiajiw äüh HCTopMKO-reorpaamuecKaro cjiOBapa ÆpeBHeË Pyc«“ (Wilno, 1865). W r. 1871 został kustoszem biblioteki uniwersyteckiej w Warszawie, a obok tego w 1872 docentem, w 1874 zaś profesorem zwyczajnym historyi Rosyi przy uniwersytecie warszawskim. Najważniejszą jego pracą naukową jest: „OiepKH pyccKOH MCTopnqe-ckoh reorpaom“ (Warsz., 1875; nowe wyd. 1885).

Barsowit G. Rose (miner). Minerał z rodziny spatów polnych, spotykany w postaci otoczaków, czyli niewielkich głazów, przez wody zaokrąglonych, stanowiących skupienia drobnoziarniste lub zbite, białej lub niebieskawej barwy; c. wł. 2.584; tw. 5.5—6. Odmiany drobno-ziarniste mają blask perłowy słaby i przeświecają na brzegach. Rozbiory jego wykazują: 42.20 krzemionki, 36.35 glinki, 19.82 wapna, 0.33 magnezyi, 0.30 alkaliów, co prowadzi do wzoru Ca (Al₂j Si₂ 0₈, skutkiem czego barsowit zdaje się być odmienną tylko postacią anortytu.— Pod dmuchawką stapia się z trudnością i tylko na krawędziach; kwas solny na gorąco delikatny jego proszek rozpuszcza w jednej chwili, a roztwór tężeje natychmiast w gęstą galaretę, co go różni od anortytu. Znajduje się w Barsowsku na Uralu, gdzie tworzy złoże dla kryształów tamtejszego korundu i cejlanitu.

Barss Franciszek, mieszczanin warszawski. Członkowie mieszczańskiej rodziny Barssów szukali karyery w stanie duchownym i zawodzie prawniczym. Za Stanisława Augusta ksiądz Paweł na listach pasterskich biskupa pozńańskiego, Młodzie-jowskiego, podpisywał się jako „Judiciorum curiae episcopi atque consistorii generalis varsaviensis no-tarius“ ; Franciszek wybitne zajął miejsce w pale-strze warszawskiej. Jako biegły prawnik i wzięty adwokat wszedł Franciszek w szeregi patrycyatu miejskiego, ożenił się nawet z córką Jędrzeja Ra-fałowieża, który w roku 1793 został prezydentem miasta Warszawy. Dla utorowania sobie drogi do zaszczytów państwowych ubiegał się w r. 1768 o nobilitacyę, blizkim był nawet otrzymania jej, lecz jakiś senator wykreślił go z konstytucyi. Obok zajęć fachowych oddawał się literaturze. W roku 1775 wydał u Dufoura przełożone z francuskiego: „Mowy za czterema stanami: kupieckim, rolniczym, żołnierskim i ludzi uczonych“. W roku 1776 przełożone z tegoż języka: „Zdanie moje o pojedynkach“. W roku 1777 wyszedł jego „Bewerley czyli gracz angielski, tragedya w 5 aktach“. Roz-leglejszą działalność rozwinął dopiero podczas sejmu wielkiego w procesie Ponińskiego i w sprawie mieszczańskiej. W procesie dopomagał instygatorom przy opracowaniu aktu oskarżenia, w którym złożył dowody wiedzy prawnej i historycznej ; w sprawie mieszczańskiej układał memoryały, agitował i po- • lemizował. Podpisał wraz z pięciu innymi deputowanymi od miast: „Zbiór praw, dowodów i uwag, z treści tychże wynikających, stanowi miejskiemu ex juribus municipalibus służących“, podany w r. 1789 deputacyi sejmowej, wyznaczonej do rozstrzą-śnięcia praw i przywilejów tego stanu. Jacka Je-

zierskiego, który sprzeciwiał się dopuszczeniu mieszczaństwa do spraw politycznych, zaatakował broszurą: „Bezstronne uwagi nad mową JW.... kasztelana łukowskiego dnia 15 grudnia 1789 przeciwko mieszczanom“. Dla zamaskowania swego autorstwa i okazania bezinteresowności w popieraniu mieszczaństwa, w broszurze tej występuje jako szlachcic, przemawia jako „obywatel-filozof“, w imię prawdy i sprawiedliwości dążący do uszczęśliwienia współbraci. Uznaje zasługi Jezierskiego na polu przemy-słowem, nie skąpi mu przecież i docinków*. gdy Kołłątaja stawia obok Monteskiusza, Locke’a i Frank-lina. Wbrew własnej opinii, że pozyskać szlachectwo „w oczach filozofa znaczy przejść do klasy uciemiężycielów“, w listopadzie r. 1790, na wniosek Skórkowskiego, posła sandomierskiego, poparty przez Adama Czartoryskiego, Cieciszowskiego, biskupa kijowskiego, Kublickiego, Seweryna Potockiego i samego króla, otrzymuje nobilitacyę, jako nagrodę za pracę gorliwą a bezinteresowną w procesie Poniń-skiego. Opierał się nobilitacyi B-a jedynie Jacek Jezierski, z powodu, że pisał „list przeciwko stanowi szlacheckiemu, skłaniający mieszczan do buntu“, a najbardziej, że pisał przeciwko niemu. Znać B. odznaczał się swadą, skoro z woli deputatów miejskich wygłosił na ratuszu miasta Warszawy d.

29 kwietnia 1791 r. mowę podczas przyjmowania prawa miejskiego przez marszałka sejmowego, Stanisława Małachowskiego. Mowę tę, pełną uwielbień dla marszałka za przychylność jego dla mieszczaństwa, ogłosił drukiem („Głos Jegomości Pana Fr.

Barssa“ etc.). Duia 10 sierpnia 1791 r. zasiada w kościele farnyrn, jako deputat do wyboru plenipotenta miejskiego na sejm i sędziów apelacyjnych; z koła deputackiego wychodzi jako asesor wyborów.

Wygłasza mowę w materyi pro cedury wyborów, drugą do deputatów po skończonej czynności. „Abyście (mówił) za powrotem do miast waszych o sposobach edukacyi młodzieży niezwłocznie naradzać się nie zaniedbali. Najlepiej bić tamy, kiedy woda jest nisko: przesądy, głupstwo ludzkie zniżyły się w tym czasie; niechże nauka i oświecenie pomiędzy nami tak górę wezmą, żebyśmy się już nigdy powrotu ciemności, a zatem biedy naszej, nie obawiali“. Pomagał B. Kołłątajowi w układaniu projektów, dotyczących nowej organizacyi sądownictwa; należał wraz z Plathem i Lubańskim do redakcyi ordyna-cyi tymczasowej z 17 sierpnia r. 1791 sądu apelacyjnego wydziału miast wolnych księstwa mazowieckiego i województwa rawskiego, przy którym ; Aral), pełnił urząd pisarza (ob. wydanie „Ordynacyi“, Warszawa, 1791, Zawadzki). Pod koniec lipca roku 1792 spotyka go Kołłątaj w Krakowie; w poło-w ie września odbiera od niego w Lipsku pierwszy list z Wiednia. W liście z dnia 6-go października 1792 r. roztacza przed nim Kołłątaj swoje widoki polityczne i daje odpowiedź na pytanie: co robić?

„Znając twoje talenta, wnoszę sobie, że możebyś znalazł dla siebie miejsce w Wiedniu lub w Galicyi“; to znowu nasuwa mu powrót do Warszawy. Utrzymywał z Kołłątajem, w Lipsku i Dreźnie bawiącym, korespondencyę stałą, dopóki za radą przyjaciół nie

w. s.

J. K.

zdecydował się wrócić do Warszawy. Powrócił do niej w listopadzie r. 1793, lecz w dalszym ciągu korespondencyę z Kołłątajem prowadził. W roku następnym wyjechał do Paryża, gdzie bardzo czynne prowadził życie. Porozumiewał się z kon-wencyą, interesował się pokojem Francyi z Prusami w Bazylei, później kongresem w Rastadt i przewrotem 18 brumaire’a. Dużo doświadczył przykrości od rodaków, zwłaszcza od eks-pijara Dmochowskiego. Ostatnią wzmiankę o nim znaleźliśmy w liście generała Dąbrowskiego z 22 frimaire’a r. VIII (13 grudnia r. 1799). Według tradycyi rodzinnej przepadł we Włoszech bez śladu. Córka jego (fok. 1850) na początku wieku XIX wróciła z matką do Warszawy i wyszła za Franciszka Potkańskiego z Potworowa. Najdokładniejszy życiorys B-a podał Korzon. („Dzieje wewnętrzne“ t. I, str. 28), którego uzupełniają, zwłaszcza co do lat końcowych, pamiętniki: Ogińskiego, Drzewieckiego, Wybickiego; listy Kołłątaja (wyd. Siemińskiego) i t. p.

Barstuki, drobne duchy domowe u dawnych Litwinów. Łasicki pisze nazwę ich barstuccae i dodaje, że przemieszkują w domach i dostatków przysparzają. Przypuszczać można, że nie tak, lecz prostu kami lub raczej pirs ztukami istoty te mityczne zwano; pirsztas po litewsku znaczy palec, więc byłyby to dobrze znane Słowianom paluchy, czyli krasnoludki, krośnięta, istoty drobne, podziemne, ludziom życzliwe i pożyteczne, tern bardziej, że dzisiejsi Litwini bają o podobnej natury duchach, zwanych Niksztukai, odniksztis z^wielki palec. Stryjkowski (str. 145, wyd. roku 1766) pisze: „Noszą chleb i piwo pod krzewinę bzową, prosząc boga Puschaitesa, aby on Pars tu ki, aniołki swoje, to jest pygmaeos, ludzie małe, posyłał do ich gumien, którzyby zboża przysparzali i w okwitości zachowywali... I teraz jeszcze są (oni) prawdziwie i ukazują się w Kurlandach najwięcej.“ Dzisiaj pirsztukas oznacza w niektórych okolicach Litwy naparstek, a domowe duchy drobne w podaniach zwą się n i k s z t u k a m i. Porówn. Mierzyński w „Roczn. Tow. nauk. krak.“ XLI, 20.

Barsuki (także Borsuki) nazwa pustyni piaszczystej na północnem wybrzeżu jez. Aralskiego, ograniczona z północy i wschodu górami Mugodżarskie-mi i stepową rzeką Irgiz; część zachodnia zowie Wielkie mi B-mi, wschodnia Małe mi B-mi. Jest to dawne dno jez. Aralskiego, stale zmniejszającego swoją głębokość i swój obszar, (ob.

And*

Barsumas Bogdanowicz, Trapezuńczyk, obrany od narodu ormiańskiego biskupem lwowskim d. 12 czerwca 1579 r., od króla Stefaria Batorego, d. 18 czerwca tegoż roku, w Wilnie potwierdzenie otrzymał, a przez Katolikosa w Eczmiadzynie wyświęcony został. Rządy jego przypadły w czasie, kiedy lwowski kościół ormiański był w rozdwojeniu, trzymając się w części obrządku greckiego, w części rzymskiego; on przeto, będąc szczerym zwolennikiem jedności z Rzymem, usiłował, jak i jego poprzednik, Grzegorz, owczarnię swą do unii nakłonić. Działał rozważnie i łagodnie, radą, namową i perswazyą;

P. Chin.

ku 1814.

wa-

na-

na

praw,

szawy. Drukiem ogłosił: „Oratio ad Augustum III Reg. Pol., habita anno 1736“.    K J-

Barszczewski Jan, wierszopis i belletrysta, (* 1794 w Moruchach, na wschodniej granicy Białorusi—f 11 marca 1851 w Cudno wie u Henryko-wej Rzewuskiej). Ukształcenie odebrał u jezuitów w akademii połockiej; zamieszkał następnie w Petersburgu, gdzie się spotkał i zaznajomił z Mickiewiczem, który mu, wedle zapewnienia Juliana Bar-

lecz gdy zabiegi najgorliwsze nie odniosły skutku pożądanego, i on też, za przykładem Grzegorza, po trzech latach zrzekł się biskupstwa swego.—(Ks. Sadok Barącz: „Życiorysy sławnych ormian.“ *

Barszcz Jerzy, kaznodzieja jezuicki z w. XVIII (* 27 kwietnia 1677 — f 3 marca 1743). Urodzony w nowogródzkiem, do zakonu wstąpił 1692, był jak zazwyczaj nauczycielem, a potem kaznodzieją przez lat 15; rządził też kolegiami Witebskiem i wileńskiem, tamże nowicyatem i domem profesów dwukrotnie, i całą prowincyą litewską jezuitów przez 4 lata; umarł w Witebsku. Kazania jego, drukiem ogłoszone, są: „Kazanie o bł. Józefa-cie arcybiskupie“ (Wilno, 1717); „Kazanie o św. Augustynie doktorze kościoła Bożego“ (Wil., 1719); „Strzemię nieśmiertelnej sławy na terminie śmiertelności w Bogu zeszłego.,. Konstantyna Kazimierza Brzostowskiego biskupa wileńskiego“ (Wil., 1722), „Nowe lato z pryncypalnym dniem Imienia Jezusowego, dni święte i świetne mające“ (Wil., 1725, z powodu powtórnych prymicyi ks. prałata Piotra Połubińskiego); „Kazanie na pogrzebie... ks. Macieja Józefa Ancuty, biskupa wileńskiego... miaue 1723“ (Wil., 1735).

Barszcz Fryderyk ob. Bartsch.

Barszcz, (bot.), ob. Heracleum

Barszcz. Malarz galicyjski wyższego usposobienia. Około r. 1800 malował al-fresko kościół far-ny w Drohobyczu, w okręgu Samborskim. Szczegóły życia jego nie są wiadome, to tylko pewna, że się oddawał wielce trunkowi i nie pierw szedł do roboty, póki przynajmniej kwarty gorzałki nie wychylił, inaczej głowa mu się kręciła i nie mógł robić. W malowaniu jego okazuje się wielka zdolność, zarzucić mu tylko można ostrość pendzla i zbytnie używanie czarnej farby. Umarł Około ro-

T. M:

Barszczewska Wanda (* 18,65 r. w Warszawie). Artystka dramatyczna. Ukończywszy n iuki, pozyskała patent na wyższą nauczycielkę; marzeniem jednak jej, od pierwszej bytności w teatrze, było zostać aktorką. Chęć ta nieprzeparta skłoniła ją do porzucenia zawodu nauczycielskiego i poświęcenia się scenie. Studya przygotowawcze odbyła pod kierunkiem Rapackiego, a następnie, w roku 1884, udała się do krakowskiego teatru, pod dyrekcyę J. Rychtera. Pierwszy jej występ w komedyi Mosera, p. t. „Reif-Reiflingen“, w roli Antoniny, zapewnił jej powodzenie i odrazu zdobył sympatyę publiczności. Poważnego umysłu, wykształcona, zca-łem zamiłowaniem oddana ukochanemu zawodowi, w krótkim przeciągu czasu zajęła poważne stanowisko. Indywidualność artystki znalazła dla siebie rozlegle pole w rolach o podkładzie charakterystycznym, odznaczających się energią: „Intiyga i miłość“ (Lady Milfort), „Król Don Juan“ (Hrabina Cosel), „Neron“ (Aktea), „Herod baba“, „Ogniem i mieczem“ (Horpyna), „Pan Tadeusz“ (Telimena), „30 lat życia szulera“ (Amelia), „Dora“, „Stracone zachody miłości“ (Rozalina), „Amfitryon“ (Alkmena), „O własnej sile“ (Henryka), „Daniszewy“ (Lidya), „Stryj sam“ (Sara), świadczą o głębokich studyach, i poważnym kierunku młodej artystki. W r. 1887

przybyła do Warszawy i tu wystąpiła w komedyi Augiera „Rodzina Fourchambault“ w roli Maryi Le-telière, ekscentrycznej amerykanki, weredyczki, trzymanej jednak w szlachetnym tonie. Rola ta wyszła w inteligentnej grze B-ej skończenie. Drugi debiut w „Mężu na wsi“, w roli pani de Nohan, powiódł się równie dobrze, co skłoniło dyrekcyę teatrów, że ją w poczet swoich artystów przyjęła. W ciągu pięcioletniego pobytu na scenie naszej świetnie się odznaczyła B., odtwarzając dwie role podobne, a tak różne w odcieniach. Są to t. z w. ,,kokotki“ w „Ciężkich czasach“ Bałuckiego i w „Janie de Tomeray“ Augiera—jedna z nich wiedenka, druga paryżanka— pierwsza odznacza się szorstkością i cynizmem, druga francuskim sprytem i elegancyą. Jakże odmiennie przedstawia się młoda, prawie naiwna mężatka, w komedyi Kazimierza Zalewskiego „Oj mężczyźni!.“ B. umie pochwycić rysy każdej postaci i przedstawić je z charakterystycznej ich strony, wnikając subtelnie w szczegóły, nie cofa się nawet przed dosadną charakterystyką, szpecąc twarz, byle wydobyć z niej właściwy wyraz, jak np. w roli Gone-rilli w „Królu Lirze“. Rozległa skala głosu, dobywająca tony energiczne, prawie męskie, to znów rzewne i pieszczotliwe, dykcya zawsze poprawna, twarz wyrazista i ruchliwa, słowem wszystkie ruuki, dają prawo spodziewać się po młodej utalentowanej artystce, że w zawodzie swym stanie wysoko.    w' R'

Barszczewski Andrzej, kaznodzieja panegi-ryczny z pierwszej połowy XVIII w. zakonu karmelitów dawnej obserwancyi, których w końcu był prowincyałem; na tytułach swoich panegiryków umieszczał zawsze wzmiankę o‘ swoich stopniach ukowych: „magistra i doktora teologii“. Polszczyznę gęsto przeplatał łaciną, a napisy obmyślał zwykle szumne. Zapraszany był na kaznodzieję do różnych miejscowości, gdy jakąś szczególną obchodzono uroczystość, np. koronacyę obrazu cudownego.

Oto niektóre tytuły jego kazań: „Walor trojaki ** jednej złotej korony na koronacyą cud. Sokalskie-go obrazu Matki Boskiej“ (1724); „Walna i tryumfalna do nieśmiertelnej chwały i sławy droga“ (1730 na pogrzebie Stanisława Mateusza Rzewuskiego, wojewody bełskiego), „Transport złotego Abdanku z ksiąg wiekopomnej sławy w księgę żywota wiecznej i nieśmiertelnej chwały“ (1734, pogrzebie ks. Jana Skarbka, arcybiskupa lwowskiego); „Koncept nad konceptami... Niepokalane Poczęcie Matki Boskiej“ (1736, dedykowane Januszowi Korybutowi Wiszniowieckiemu, kasztelanowi krakowskiemu).    ¹ 'chm'

Barszczewski Franciszek, doktor obojga sekretarz królewski, notaryusz miasta War-

toszewicza, „poprawiał wiersze“. Oddawał się na- bitwie przeprowadził do Dunkierki transport zbóż, uczycielstwu prywatnemu. Gdy w uniwersytecie płynący z Danii i pojmany już przez liczniejszą petersburskim zaczęła się zbierać liczniej młodzież eskadrę holenderską. Za te usługi, wyświadczone polska, zapragnęła wydawać swój noworocznik i na Francyi, Ludwik XIV podniósł go do stanu szla-redaktora wybrała B-go. Pierwszy tomik ukazał checkiego, uczcił medalem i dał mu dowództwo się na r. 1840 p. n. „Niezabudka“ i przyjęty został na flocie. W Dunkierce wzniesiono mu posąg przez krytykę bardzo przychylnie; zachęciło to do dal- w r. 1845. De la Landelle „Etudes marines. Jean szego wydawnictwa; jakoż ukazało się jeszcze rok B. et son flis“ (Paryż, 1864) i Werner: „Berühmte rocznie tomików cztery; ostatni na r. 1844. Przy- Seeleute“ (Berlin, 1882). czyniła się „Niezabudka“ do rozbudzenia życia umysłowego szczególniej na Białorusi, gdzie osobiste stosunki redaktora utorowały jej drogę; młodzież, mogąc swoje też prace w niej drukować, wsparła ją najobficiej prenumeratą. Prócz samego B-go, który w „Niezabudce“ dużo zwłaszcza ballad: („Rusałka zwodnica“, „Dwie brzozy“, „Rozpacz“, „Kurhany“, „Przysięga“, „Jezioro zarosłe“, „Rybak“,

N.

Bart J a k ó b, poeta łużycki, znany pod pseudonymem Ciszyńskiego, (* 1856 r. Kurowie w Saskich Łużycach górnych). Kształcił się w szkołach w Budyszynie, a potem w Pradze, w r. zaś 1881 wstąpił na studya teologiczne do tamtejszego uniwersytetu. Już podczas pobytu swojego w Pradze, pisywał do niektórych dzienników czeskich, głównie w kwestyach narodowego ruchu łużyckiego. Po powrocie do kraju, odbywszy rok służby wojskowej, 1883 r. wyświęcony na księdza, został nareszcie kapelanem przy kościele królewskim w Dreźnie. Jest to najlepszy poeta łużycki; wydał dotąd trzy zbiory swych utworów: „Kniha sonettów“ (1884), „Formy“ (1888), „Priroda a Wutroba“ ( 1889;, oraz dramat p. t. „Na Hrodźiśću“ (1880) wszystkie w Budyszynie. Oprócz tego, napisał „Do Lipy srbske“, romans łużycki, albo raczej powiastkę p. t. „Narodowi a wotrodźeni“. Największy talent B. okazał w poezyach lirycznych, które się odznaczają piękną, wyrobioną formą i językiem uszlachetnionym, całkiem niepodobnym do tego, jakim przed laty 17 pisano, a to jest właśnie najgłówniejszą jego zasługą. W poezyach epickich i w dramacie znacznie jest słabszym. W latach 1879—1881 redagował mie ięcznik „Srbska Lipa“, w której skupił dokoła siebie wszystkie literackie siły młodszej generacyi swych ziomków, przez co to czasopismo nabrało ogromnego znaczenia w piśmiennictwie łużyckiem. „Ottuv Slovnik Naueny“.    *

Bartal de Bélahàza G y ör g y (* 1820—f 1874), syn archeologa i prawnika węgierskiego tegoż imienia, znany jako mąż stanu i polityk węgierski; odegrał ważną rolę podczas rewolucyi węgierskiej i za udział w niej był przez krótki czas więziony. Później został podżupanem tolnańskim i otrzymał mandat poselski do rady państwa, W r. 1873 i 1874 był w ministeryum Bitto ministrem han-

„Zemsta“ i t. d.) pomieścił, drukowali tu wiersze swoje: Wincenty Dawid, Ludwik de Perthćes, Wincenty Reutt, Gaudenty Szepielewicz i inni, a artykuły prozą prócz powyższych: Podberescy, Sierpiński; ale największą ozdobą i przynętą „Niezabudki“ były powiastki psychologiczne Ludwika Sztyrmera.

Prócz tego, B-i wydał szereg szkiców etnograficzno-po-wieściowych w 4 tomikach p. n. „Szlachcic Zawalnia czyli Białoruś w fantastycznych opowiadaniach“.

P. Chm.

Zbiór ten poprzedza rzut oka na literaturę białoruską, napisany przez Romualda Podbereskiesęo. Inue prace swoje B-i zebrał i zaczął wydawać w Kijowie p. n. „Proza i wiersze, Część I“ (1849, str. 194), ale rychła śmierć nie pozwoliła mu tego zbioru uzupełnić.

Bart Zacharyasz, lekarz rodem z Poznania (inaczej, choć mylnie zwany Barthym), doktor medycyny i filozofii za czasów Zygmunta III. Biegły filolog w językach: greckim, łacińskim i arabskim. Uczył się w uniwersytecie Lipskim około r.

1580. Wydał: „De epidemia sive febra pestilen-tiali et maligna liber. Quae hisee temporibus in regione septentnonali saeviebat; neque adhoc desi-nit. vagari; concomittantia nonnunquam sibi habens simptomata gravia, botor, aliis bullae, et papulae, vulgariter petechiae vero vocata.“ Poznań, 1598,

Dedyk. Adamowi Sędziwojowi Czarnkowskiemu. —

F—n.

(porów. K oś mińskiego Słownik).

Bartalinł (Biagio). Publikował: ,,Discorso Sulla Centaurea salmantica“; ,,Memoria sulla Sida Abuti-lon“; ,,Discorso sulla Urtica nivea“; „Memoria sul Pistaciu Lentoscus“ i „Raguaglio di alcume produ-zione naturali dell’agro Savese“. Wszy stkie te rozprawy pomieszczone są w tomach VIII i IX „Akt Aka-

Bart czyli Barth, albo Baert, Jan (*1651 — fl702) marynarz francuski, pochodził z rodziny dlu i rolnictwa, korsarskiej; w młodym wieku walczył najpierw na • flocie holenderskiej pod admirałem Ruyterein podczas wojny z Anglią, a następnie przeniósł się do floty kupieckiej holenderskiej. Gdy w r. 1672 wybuchła wojna między Holandyą i Francyą, B., przeszedłszy na stronę swych współrodaków, uzbroił

A.

Bartas Wilhelm de Salluste, du (* około

własnym kosztem okręt korsarski, i walcząc na nim, demii Sieńskiej“ z r. 1808. w ciągu pięciu lat zdobył 52 okręty nieprzyjacielskie, za co od Ludwika XIV otrzymał stopień po- 1544 w Monfort — f 1590 w Paryżu), poeta fran-rucznika marynarki. W drugiej wojnie Francyi cuski, nabył rozgłosu poematem „La semaine“ (Pa-z Holandyą tyle szkód wyrządził nieprzyjacielowi, ryż, 1578), w którym podług Biblii opiewał stwo-że imię jego stało się postrachem dla holendrów, rżenie świata poetycznie, lubo stylem pełnym dzi-Dostawszy się do niewoli angielskiej, zdołał uciec wacznych wyrażeń. Tłóinaczono go na różne języki z Plymouth i na czele malutkiej floty wszedł do i naśladowano. Inne jego utwory są: „Uranie, le morza Niemieckiego, gdzie łupił wybrzeża nieprzy- triomphe de la foi“, w 4 pieśniach; „La seconde se-jacielskie. W r. 1694 z 6-ciu fregatami po zaciętej maine“, poemat niedokończony—i młodzieńczy poe-

1 «

K«!

•Ti

f/ïT

?" :'V

p-

F-n.

Bartels Karol Fryderyk Ludwik Aleksander, ur. pod koniec zeszłego wieku w Plau (Meklemburgia) jako syn tamecznego lekarza powiatowego, Jana, w roku 1823 doktoryzował się rozprawą o chorobach dróg moczowych, praktykował w Szwerynie i pisał o leczeniu przymiotu metodą Dzondiego, oraz o skrzywieniach kręgosłupa.

Bartels Karol Maurycy Mikołaj, niemal całkiem współczesny z poprzednim, urodzony w Petersburgu i promowany w Dorpacie 1824 r.

Bartels Chrystyan August, (* 1805) w Helmstädt (Brunswik) jako syn Ernesta Daniela (ob. wyżej). Uczył się w Marburgu i Berlinie, promowany w 1830 w ostatniem mieście. Od 1835— 1838 asystent i sekundaryusz uniwersyteckiej kliniki chorób kobiecych, w Berlinie przy Dytrychu Wilhelmie Busch u, a od 1838—1847 lekarz praktykujący wBerliuie, zostaje w 1847 lekarzem dyrygującym szpitala Bethanien w Berlinie; zmarł 1872, jako tajny radca zdrowia (Geheimer Sanitätsrath). Pisał o chorobach połogowych „Beitraege zur Pathologie des Kindbettfiebers“ (1836) jako artykuł w „neue Zeitschrift für Geburtskunde“ (T. IV, 1836).

mat „Judith“, w 6 pieśniach. Jego „Oeuvres complètes“ wydał z komentarzami Goulart (Paryż, 1611, 1614 i później); o-statnio wydał je Pelissier p. t. „La vie et les oeuvres de du B.“ (Paryż,

1883).

Bartels Ernest Daniel August, lekarz (* 26 grudnia 1778 roku, w Brunszwiku, jako starszy syn radcy konsystorskiego i opata klasztoru Riddagshausen). W mieście rodzinnem uczęszczał do Ca-tharinäum, oraz

do Collegium Ca- Fig. 308. Bartas W. de Salluste. rolinum, później

do instytutu anatomo-chirurgicznego tamże. Medycyny uczył się w Jenie, szczególniej pod H u fei andern, L o d e r e m i in., po promocyi odbył podróż naukową do Wurzburga i Wiednia i osiadł jako lekarz w Brunszwiku. Kilka rozpraw, a zwłaszcza ocena Makrobiotyki Hufëlanda, spowodowały powołanie B-a do ówczesnego uniwersytetu w Helmstädt na profesora anatomii i fizyologii. Przy utworzeniu królestwa Westfalskiego i zniesieniu wszechnicy helmsztadzkiej przeniesiony wespół z innymi profesorami do Marburga, a stąd powołany do Wrocławia (1812). Tu bawił do 1821 r., poczem powrócił do Marburga, aby po zmarłym pod ten czas Lucae’m objąć katedrę patologii i kliniki lekarskiej, w 1828 zaś przeszedł na takąż posadę do Berlina. Tu został radcą, członkiem deputacyi naukowej, «komisyi egzaminacyjnej i t. d. i zmarł w 1838 r. na podagrę. B. uchodził ogólnie za bardzo uczonego, filozoficznie wykształconego, oraz prawo -myślnego lekarza, zacnego i łagodnego człowieka. Hołdował on do pewnego stopnia panującej za jego czasów filozofii przyrody, względem zaś ówczesnego żwawego rozwoju nauk przyrodniczych i nowego kierunku medycyny, zwiastowanej przez odkrycie Laenneca dyagnostyki fizykalnej, stawiał się albo obojętnie, albo lekceważąco, albo odpornie. Tym sposobem i jego działalność kliniczna (tamowana nadto używaniem łaciny przy łóżku chorego) nie była zbyt płodną, a zdaniem współczesnych uczniów, jego wykłady bywały suche i spekulaty-wnie subtelne. Z dzieł jego, których napisał wiele z wielkim nakładem pracy i wytrwałości, wymienić należy najprzód dwa filozoficzno-teologiczne „Eucha-riston über das Verhältniss der göttlichen Welt zur ausserweltlichen Gottheit“ (1819), oraz „Betrachtungen über Religionsphilosophie und die wichtigsten Probleme derselben“ (Lipsk, 1827). Z lekarskich zaś i przyrodniczo * lekarskich: „Grundlinien einer neuen Theorie der Chemie und Physik“ (Ha-nover, 1804); „Antropologische Bemerkungen über das Gehirn und den Schaedel des Menschen“ (1806) rzecz napisana zeszczególnem uwzględnieniem kranio-logii Galla; „Systematischer Entwurf einer allgemeinen Biologie“ (1808); „Physiologie der menschlichen Lebensthaetigkeit“ (1810), „Physiologie und Physik des animalischen Magnetismus“ (1812); „Ueber Entzündung und Fieber“ (1812), zawierające teoretyczną naukę o gorączce; dalej prace o oddychaniu jako sprawie chemicznej, zależnej od mózgu („Die Respiration als vom Gehirn abhängige Bewegung und chemischer Process“ (1813); „Pathologische Physiologie“ (1829); „Specielle Pathologie und Therapie der orientalischen Cholera“ (1832), wreszcie główną jego księgę, wydaną poczęści dopiero po śmierci autora: „Die ge-sammten nervösen Fieber, in sich begreifend die eigentlichen Nervenfieber, nebstden Fieberseuchen und Wechselfiebern“ (2 tomy, 1836—1838), dzieło wypracowane ze zdumiewającą pilnością, niestety, z błahemi rezultatami. Oprócz tego B. wydawał wespół z Albersem, Barezem i innemi: „Cholera Archiv“, którego weszło trzy tomy (1832—1833 r.), niedługo przed swą śmiercią napisał naukową przedmowę do Hoppego farmakologii „Neues System der Heilmittel“ (1837) i pozostawił w rękopisie rzecz „O temperamentach“. Ocenę działalności B-a, podał J. J. Sachs: w „Medicinischer Almanach', (1839).

F-n.

F-n.

Bartels Artür (* 1818 r.—f 23 grudnia 1885 r.), piosenkarz i karykaturzysta, rodem z Polesia, otrzymawszy ogładę wykwintną i edukacyą modną, przez czas bardzo długi znany był tylko bliższemu kółku, w którem żył, jako dowcipny i jowialny twórca piosenek i satyr, niekiedy bardzo pieprznych. Dopiero w oddziale VI-ym „Albumu Wileńskiego“, wydawanego przez Wilczyńskiego, ukazały się r. 1858 karykatury z tekstem p. n. „Łapigrosze", „Pan Eugeniusz“, „Pan Atanazy Skorupka, człowiek postępowy". W roku następnym wydał 1-ą seryę Dra-

,v

afty

Fig. 310. Bartels Artur.

P. Chm.

F-n.

F-n.

And. S.

matów i Komedyj, zawierającą trzyaktowy dramat „Serce brata“ i komedyę jednoaktową: „Niewiniątko“. W latach późniejszych literacką swoją działalność zaznaczył ogłoszeniem następnych utworów: „Zbiór piosnek z towarzyszeniem fortepianu“ (zawiera 15 kawałków), „Drugi zbiorek piosnek z towarzyszeniem fortepianu“, „Goście“, obrazek z życia wiejskiego w 1 akcie (1875), „Tydzień poleski, ustęp z życia myśliwskiego“ (1878). Daleko atoli więcej pozostało jego pieśni okolicznościowych, zazwyczaj satyrycznie zabarwionych) w rękopiśmie. Cząstkę z nich małą ogłosił przed trzema laty Kazimierz Bartoszewicz. Zamiar wydania całej rękopiśmiennej pozostałości po B-ie nie wszedł dotychczas w wykonanie. B. nie był poe-etą w podniosłem znaczeniu tego wyrazu; umiał tylko chwytać w lot śmieszności lub zdrożności, czy to jednostek,czy grup społecznych, czy wreszcie wypadków, i słowem do-bitnem, często ru-basznem, a zwykle wziętem z mowy potocznej, nacechować je w wierszu, nie tyle poprawnym, ile potoczystym. Sam zwłaszcza deklamacyą tych wierszy, z odpowiedniemi giestami, wywoływał wybuchy śmiechu i był pożądanym wielce w towarzystwie. Nie jako wzbogacenie skarbca twórczości naszej, ale jako świadectwo naszych towarzyskich upodobań, jako charakterystyka właściwej nam jowialności i satyryczności, utwory B-a zasługiwałyby na ogłoszenie drukiem, w większym niż dotychczas zbiorze.

Bartels Karol Henryk Chrystyan, lekarz, profesor medycyny, ur. 1822, jako syn biednego gospodarza wiejskiego, w Meilsdorf (Holsztyn). Wsparty opieką zacnej opiekunki, niejakiej pani Matyldy Arnemann, po ukończeniu gimnazyum, uczęszczał na uniwersytet w Kielu (1844), a po roku w Heidelbergu, gdzie przedewszystkiem uczył się u Henlego i Pfeuffera. Powróciwszy do Kielu wstąpił jako ochotnik do wojska podczas wojny szlezwicko - holsztyńskiej, a później służył jako lekarz, tak, że dopiero 1849—50 ukończył egzamina państwowe. Po bitwie pod Idstedt wzięty do niewoli i uważany za powstańca, dopiero po roku uzyskał prawo zostania asystentem Fre-r i c h s a. Habilitowany (1851) na docenta, uczył dyagnostyki fizykalnej. Po odwołaniu Frerichsa do Berlina, B. objął poliklinikę, wszakże już 1854, ożeniwszy się, porzucił katedrę i poświęcił się prywatnej praktyce, dopiero 1858 na wezwanie fakultetu został znowu profesorem kliniki lekarskiej. Chorowity, wskutek przebytego podczas wojny (1870)

Encyklopedia Powszechn i ilustr. T. VI.

zapalenia opłucnej i następnego zgęszczenia płuc z krwotokami, zakończył życie 1878. Głównem dziełem B-a jest: ,»Handbuch der Krankheiten des Harnapparates“(jako t. IX wZiemssena „Handbuch der speciellen Pathologie“), w którem złożył wyniki specyalnych prac swoicn nad chorobami nerek. Oprócz tego pisywał bardzo wiele rozpraw, drukowanych przedewszystkiem w „Deutsches Archiv f. Klinische Medicin“ jako to: „Untersuchungen über die Ursachen einer gesteigerten Harnsäureausschei-dung in Krankheiten“, „Beobachtungen über die häutige Bräune“, „Ueber operative Behandlung der entzündlichen Resultate im Pleurasack“, „Ueber sy-stoliche Gefässgeräusche in den Lungen“. Dalej, w zbiorze odczytów V olkmanna „Klinische Studien über die verschiedenen Formen von chronischen diffusen Nierenentzündungen“ i t. d.

Bartels M a ksy m i 1 i a n Karol August, syn poprzedzającego (* w Berlinie, 1843). Studyo-wał w mieście rodzinnem, (a później w Wiedniu), głównie pod Reicherte m, Lieberkühnem i Guidonem Wagnerem. W r. 1869—1872 asystent Wilmsa i Bartelsa Augusta Chr. (ob.) w Bethanien. Ogłosił kilka prac autropolo-gicznych, jako to: o ogonie u człowieka i o człowieku ogoniastym: „Ueber Menschen schwänze“ w „Arch. f. Antropologie“ (1880); „Die geschwänzten Menschen“ (tamże, 1883). O nieprawidłowem uwłosieniu człowieka: „Ueber abnorme Behaarung des Menschen“ w „Zeitschrift für Ethnologie“ (w latach 1876—1831), oraz rzecz o ranach pęcherza: „Die Traumen der Harnblase“ (w „Archiwum chirur-gicznem“ Langenbecka, 1878).

Barten, (Barthen, pois. Barciany) miasto w Prusach Wschodnich, regencyi Królewieckiej, powiecie rastemborskim (Rastenburg), na prawym brzegu przepływającej tu przez jezioro rzeki Liebe (z sy-stematu Pregoły przez Allem-Łynę); wyrób sukna, uprawa lnu, starożytny zamek, 1600 m-ców. Jestto dawna osada krzyżacka, obwarowana przez Winry-ka v. Kniprode, była nawet czas jakiś rezydencyą wielkiego mistrza i biskupa pomezańskiego. Od m. B. wywodzi swą nazwę dzielnica Bartenland (Bartonia), obejmująca dzisiejsze dwa powiaty regencyi Królewieckiej: Rastemborski i Rösselski, oraz południową część Frydlandzkiego.

Bartenjew Piotr (* 1829), pisarz russki, po ukończeniu studyów w Moskwie był tamże czas jakiś kustoszem biblioteki czertkowskiej. Wydał kilka prac bibliograficznych i biograficznych; w r. 1863 założył „PyccKÜ apxHBt“, miesięcznik, poświęcony dziejom Rossyi XVIII i XIX wieku; drugą jego ważną publikacyą jest „Archiwum księcia Woroncowa“, którego dotychczas wyszło 36 tomów.

Bartenstein Ob. Bartoszyce.

Bartenstejn Jan Krzysztof (* 1689 — f 1767), austryacki mąż stanu, pochodził z Turyngii, z rodziny, której szlachectwo uznano dopiero w r. 1620. Urodził się w Strasburgu z ojca Filipa, rektora gimnazyum i profesora filozofii; wydał w r. 1709 rozprawę o rokoszu Maurycego Saskiego przeciwko Karolowi V w r. 1551. Potem kształcił i się dalej u benedyktynów w St. Maur, a stamtąd

128

N.

W.J.Skrz.

udał się do Wiednia w r. 1741. Przeszedłszy z protestantyzmu na katolicyzm, mianowany był radzcą dworu, a następnie w r. 1727 sekretarzem stanu i protokulistą tajnej konferencyi państwowej. Zyskał sobie w krótkim czasie przychylność cesarza Karola VI i zdobył wielki wpływ na politykę zagraniczną, jakkolwiek skutkiem wrodzonej podejrzliwości nie był lubiony przez dyplomatów. Czynnym był w zabiegach o uznanie sankcyi pragmatycznej, w r. 1741 jednakże, za panowania Maryi Teresy, B. miał również wielki wpływ na politykę zagraniczną, a zdolności jego uznała sama cesarzowa, mówiąc, że bez niego nie zdołałaby była ocalić państwa. Gdy w r. 1753 ministrem spraw zagranicznych został Kaunitz, B. był mianowany wicekanclerzem w wydziale „in politicis et cameralibus“, (później tak zwanej czesko-austryackiej kancelaryi dworskiej) i naczelnikiem tajnego archiwum państwa, a także prezesem dworskiej deputacyi ilirskiej. Wówczas napisał dzieło, o Chorwatach i serbach węgierskich traktujące, p. t. „Kurzer Bericht von der Beschaffenheit der zerstreuten illyrischen Nation“ (Lipsk, 1802). Obok tego, B. zajmował się także wychowaniem Józefa Ii-go, dla którego napisał kilka dziełek historycznych i statystyczno-geograficznych: „Compendien über d. Kaiserstaat und dessen Verwaltung“, „Nachrichten von d. ungar. u. siebenbürg. Bergwerken“ i „Rechtscompendien“ (znajdują się w zbiorze rękopisów Cerroniego), następnie: „Pro-memoria von d. innerlichen Verfassung der königl. Erblanden“ i „Traurige, getreuste.... Gedanken über den Zustand des königl. Erzhauses“; ta ostatnia praca rzuca ciekawe światło na ówoczesną politykę. B. pozostawił po sobie ogromny majątek, nabyty częściowo dzięki hojności Karola VI-go, a częściowo przez związek małżeński z Maryą Holler z Doblhofu. Listy jego, do Bernharda Peza pisane, wydał Th. Meyer: „B-s Briefwechsel mit B. Pez 1714—1719“.—Arneth: „Johann Christ. B. und seine Zeit“; w „Archiv für österrch. Geschieh., 46, 1871“; „Ottuv Naue. Slov.“.

Bartfeld ob. B a r d y ó w.

Barth, miasto portowe w pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Sztralzundzkiej, na zachód od Sztralzundu, z którym jest złączone drogą żelazną. Leży nad zatoką m. Bałtyckiego (Barther Bodden) utworzoną przez wyspę Zingst, która ciągnie się równolegle do wybrzeża i przylega do Darseńskie-go półwyspu. Posiada nie wielką ale bezpieczną przystań i około 100 własnych statków, o 26,000 tonn, prowadzi handel wełną i zbożem, ma warsztaty okrętowe, komisyę egzaminacyjną marynarzy, urząd marynarki, wielki kościół ewangielicki i około 7,000 m-ców. B. był pierwotnie osadą słowiańskich po-morzan, w XI w. wchodzi w skład Billungskiej Marchii, tworzącej część tak zwanej Sklawanii, za czasów Hohensztaufów należy wraz z Raną (Rugija) do Danii, w r, 1255 rządzi się prawem lubeckiem. Ludność słowiańska trzyma się do XIV wieku,— odtąd szybko niemczeje. Pokojem Westfalskim B. z okręgiem dostaje się Szwecyi, przy której pozostaje aż do 1815 r.; odtąd należy stale do Prus.And-s-

Barth (Barthius) Michał, lekarz ur. w Anna-bergu (w Miśnii), w drugiej połowie XVI wieku, zajmował w Lipsku katedrę medycyny, wszakże skłonności główne kierowały go raczej ku poezyi, tak, że z prac facliowo-naukowych zuane są tylko: „Ve-ritates Hippocratis et veterorum medicorum physio-logicae de natura hominis“ (1583), oraz ,,Epistolae medicae ad Christophorum Pithopaeum“, drukowane razem z Cratona (ob.) „Consilia et epistolae“.F'n-Barth Kasper (* 1587—f 1658), filolog niemiecki, ogłosił drukiem wiele zabytków literatury klasycznej. Jego komentarze i krytyczne uwagi wyszły częściowo w „Adversariorum libri LX“ (Frankfurt, .1624 i 1658). Wogóle B. był- filologiem bardzo oczytanym, ale powierzchownym.

Barth Józef (nie Jan) z Malty, ur. na tej wyspie 1745 r., znakomity anatom, a później okulista; rozpoczął study a w szpitalu swego rodzinnego miasta. Wykształciwszy się dalej w Rzymie, udał się do Wiednia, gdzie prawdopodobnie promowanym został. Tamże (1773) otrzymuje profesurę anatomii, a później (1776) zostaje okulistą nadwornym cesarza Józefa II. Jak się zdaje, uprawiał on obie gałęzie naukowe zarazem — uchodził za znakomitego okulistę, a wydał współcześnie: „Anfangsgriin-de der Muskellehre“, ogłoszone w Wiedniu 1786 r. z 61 tablicami. Już 1791 usunął się z katedry, pisał jeszcze coś o zaćmie, chwaląc metodę operacyjną We nz la, i zmarł 1818 r. Oprócz powyższych trzech B a r t h ó w, biograficzny słownik C a 1 i s s e n a wymienia jeszcze siedmiu lekarzy tegoż nazwiska, żyjących w początku bieżącego stulecia, których pisma wszakże większej wartości nie posiadają; wymieniamy z nich tylko: B-a Franciszka, autora rozprawy o zapaleniu gruczołów kreskowych (Halla, 1820); Ksawerego—dysertacyę o wodach: selcer-skiej, pyrmonckiej i zdrojach Spaa (Wiedeń, 1782), i Jana Kar o la—o wściekliźnie (Halla, 1820). F_n-Barth Jan August (* 1756 r. w Königswar-the), osiedlił się jako drukarz we Wrocławiu. Do rzadkości typograficznych należały drukowane przezeń: Powitanie („Willkommen“), wydane z powodu przeniesienia frankfurckiego uniwersytetu do Wrocławia. Jest to utwór poetyczny, drukowany w 20 językach, na papierze amiantowym. B. jest również wynalazcą papieru niepalnego (ainiantowego). W r. 1818 wyszło z pod jego tłoczni dzieło p. t. „Monu-mentum pacis“, poświęcone związkom pokojowym z r. 1814 i 1815. Dzieło to obejmuje 80 stronic druku in folio, przeszło 64 str. kolorowanych, a zawiera okolicznościowy -poemat w 70-u językach, tak, że przewyższa nawet sławione podówczas „Ojcze Nasz“ Jana Marcela (Paryż, 1805). „Monumentum“ zawierało 17 jęźyków germańskich i północnych, 9 greckich, 12 słowiańskich, 14 azyatyckich, 7 indyjskich, 8 afrykańskich i t. d. Kolorowane ilustra-cye odznaczają się niezwykłą oryginalnością; np. poemat koptyjski odbity jest na tle piramidy, la-poński na skórze renifera, indyjski na palmie i t. p. B. założył również przy swej „Miejskiej i uniwersyteckiej drukarni“ lejnię czcionek i księgarnię nakładową. Zmarł w r. 1818, w wieku lat 53. Zakład utworzony przezeń istnieje dotąd pod firmą „Grass, Barth & Co.“

Barth Karol, znakomity rysownik i miedzio-rytnik (* w Hildburghausen r. 1792). Posiadając niezaprzeczony talent, oddał się sztuce z całem zamiłowaniem i poświęcał się jej, pod kierownictwem sławnego J. G. Mullera; poczem udał się do Monachium do Akademii sztuk plastycznych, wykształcił umysł na wzorach najznakomitszych. Wyruszył następnie do Rzymu. Pierwszą pracą, która w Rzymie mu sławę zapewniła, r. 1818 był piękny wizerunek malarza C. Fohr. „Głowa Chrystusa“, wykonana podług Holbeina, stawia go w rz'ędzie najznakomit • szych rytowników, szyja i oczy są nadzwyczaj miękko i z wielką prawdą przedstawione. Do wybornych prac się liczy także olbrzymi obraz, wykonany podług Overbecka, który odtwarza epokę siedmiu lat ciężkich; niemniej piękne są wizerunki,

pozwolił B-owi zużytkować rozległą swoją wiedzę na polu ziemioznawstwa i uczynił zeń jednego z najszczęśliwszych i najznakomitszych podróżników, nie tylko ze względu na rozległość przebytych przestrzeni i odkrytych krajów, ale, co ważniejsze, na naukowe ich zbadanie. W r. 1839 B. udał się do Berlina na uniwersytet, pełen zapału młodzieniec chciał czerpać ze wszystkich źródeł wiedzy. Archeologia grecka i rzymska i starożytności germańskie, filozofia starożytna i scholastyczna, prawo rzymskie i niemieckie, zarówno go pociągały. Mniej ponętnemi były dla niego nauki fizyczne, lekcye jednak Karola Rittera otworzyły przed nim nowe poglądy na ziemioznawstwo i jego związek z hi-storyą. Nad wszystkiem jednak górowało zamiłowanie do starożytności klasycznej, do czego nie mało przyczyniły się wykłady Boeckha i stosunek z tym uczonym, który prędko wyróżnił i polubił młodego B-a. Po skończeniu pierwszego roku stu-dyów, zapragnął B. naocznie poznać kolebkę starożytnej cywilizacyi i spędził 4-ry miesiące w Rzymie i Sycylii. Wtedy to powziął myś) zwiedzenia kiedyś całych wybrzeży morza Śródziemnego. W 1844 u-kończył uniwersytet i doktorską swą rozprawę „O handlu Koryntu“ poświęcił Boe-ckhowi. Wtedy przystąpił do odbycia zamierzonej oddawna podróży, która go miała kosztować niema-

Fryderyka Schlegla, Ąleksandra, księcia Thurn-Taxis, i Rafaela, ten ostatni jest żywcem wzięty z orgi-nału, umieszczonego w Monachium; zasługują na uwagę dwa wizerunki: poety Riickerta i Alberta Chamisso, obadwa pełne życia, spokoju i prostoty, odznaczają się zarazem dobrą techniką rysunkową.

Barth Jan Chrzciciel, lekarz, ur. 24 wrześ.

m

b. x v

....

ips

Fig. 309. Barth Henryk.

1806 r. w Saargemünd (Alzacya), wstąpił w 1826 na wszechnicę w Paryżu na wydział lekarski. Po ukończeniu nauk, przez lat parę intern sławnej kliniki Louisa w Hôpital de la Pitié, zdobył sobie kursami z anatomii patologicznej wielki rozgłos wśród słuchaczy. W 1840 r. zamianowany lekarzem szpitalnym i, jako taki, kolejno przy szpitalach paryskich, jako lekarz i nauczyciel, czynny przez lat z górą trzydzieści. Uczeń znakomitej szkoły Louisa, poszedł dalej śladami mistrza, starając się, jak on, krzewić szerzenie badań pośmiertnych dla stwierdzania klinicznych spostrzeżeń. Jako autor, znanym jest B. przedewszystkiem z dzieła swego, opracowanego wespół z Rogerem: „Traité pratique de l’auscultation“, wydanego po raz pierwszy 1841 r., a które do 1874 doczekało się ośmiu wydań i zostało przełożone na niemiecki, włoski i angielski.

ło czasu i pieniędzy (50,000 fr.). Zaczął od studyów w Brytań-skiem muzeum i nauki arabskiego języka, który mu w przyszłości miał oddać takie usługi. Szybko przebył Francyę i Hiszpanię i 7 sierpnia 1845 r. stanął na ziemi afrykańskiej. Zwiedził Maroko, Algier, Tunis, Tripoli, Cyrenaikę, Egipt, Palestynę, Sy-ryę, Cypr, Azyę mniejszą, Konstantynopol, Grecyę i przez Adryatyk wrócił do Niemiec. Owocem tej podróży miało być dwutomowe dzieło „Wanderungen durch das Pünische und Cyrenaeische Küstenland.“ Wyszedł tylko tom I-szy, zawierający opis pn. Afryki. Głównie zwrócił on tu uwagę na szczegóły geograficzne i wyjaśnienie położenia miejscowości starożytnych. Prawdopodobnie] swoje spostrzeżenia nad mieszkańcami i study a nad dziej o-wem znaczeniem Śródziemnego morza pozostawił do tomu drugiego. Niespodziewane okoliczności^, przerwały jego pracę. Podczas dwudziesto -pięcio lecia, następującego po podróżach Clappertona i Denliama

F-n.

Pisał on nadto liczne, cenne prace patologiczne, jako to:- o zarośnięciu aorty, o pęknięciu serca, o rozszerzeniu oskrzeli, o raku, o zwyrodnieniu serowatem płuc chronicznie cierpiących i t. d.; zbogacił też muzeum Dupuytrena (ob.) setkami cennych preparatów. Wśród lekarzy Paryża bardzo szanowany, jako wieloletni członek Akademii lekarskiej, został 1871 r. jej wiceprezesem, a roku następnego prezesem; niemniej czczony w całem społeczeństwie paryskiem jako lekarz i filantrop, był on też serdecznym i zażyłym przyjacielem Thier sa. Zmarł 1877 roku. O jego życiu i pracach, porówn. Rogera w „Bullet, de l’Académie de, Mód.“ (1877) i L e-berta w „Berlin. klin.Wochenschr.“(1878).

Barth Henryk, doktor (* w Hamburgu 18 kwietnia 1821 r.), był synem poważanego kupca, od młodości jednak okazywał mało skłonności do zawodu ojcowskiego, natomiast odznaczał się nadzwyczajną zdolnością i zamiłowaniem do nauki. Już w 13 ym roku życia nakreślił sobie plan metodycznego poznania starożytnych autorów i wykonał go w pn. Afryce, zaszły ważne zmiany polityczne. —-z nadzwyczajną starannością. Nie zaniedbał jednak Rozszerzenie wpływu francuskiego w Algierze i Se-i wiedzy nowoczesnej. Szczęśliwy zbieg okoliczności negalu zwróciło uwagę anglików na Sudan Z. i spo-

2-v, 8-o. Zawiera on słowaiki języków kaaouri (język Borau), teda (cz. tibu), haasa, fullah, song-hai (z okolic Timbukta); logoae, uaadala, bagriaia, używaaych aa pd. Czadu, i aiaba cz. uadai, używa-aego od Czadu do Darfaru. Tekst aagielski i nie-miecki. Praca ta rzuciła aiezaiierae światło na pokrewieństwo rozmaitych ludów Sudanu, tudzież wykazała istnienie szczepu jasnego (nie murzyńskiego), rozrzuconego pomiędzy murzynami na łej przestrzeni Sudanu, a którego krańcowe ogniwa stanowią Gala na Ws. i Berberowie na Pn. Z. Prócz tego pozostawił liczne prace w pismach geograficznych; np. „d-r Balfour“ unterer Niger,“ 1863,„ Zeitschr, f. Algem. Erdkunde“, „Beschreibung einer Reise queez durch das Innere der Europ. Türkei“ etc.; tamże 1863. „Aualyse der „Reisebeschreibung du Chaillu“ etc., tamże 1861. W ogóle możemy zaliczyć B-a do największych i najuczeńszych podróżników, dodajmy: szczęśliwych; on jeden ocalał z czterech uczestników tej świetnej wyprawy, która, jakkolwiek poczęta i prowadzona z początkowania i kosztem Angli, okryła niemców niespożytą sławą.    Wr-

Barth, Karol, H e n r y k, (* 12 lipca 1847 r. w Pilawie pod Królewcem), pianista współczesny, uczeń Bülowa (1862—64) i Tausiga. W 1868 r. objął miejsce profesora w berlińskiem konserwato-ryum Sterna, w 1871 r. w królewskiej Hochschule w Berlinie. B. odznacza się przedewszystkiem w grze ansamblowej. Tercet, złożony z B-a. de Ahna, i Hausmanna, wielką cieszy się wziętością w ca-

A. Pol.

wodowało wyprawę 1849 r. Wyprawa miała cele praktyczne i naukowe. Dowództwo powierzono Jamesowi Richardsonowi. Ponieważ nie był on uczonym, czuł potrzebę dołączenia do wyprawy ludzi, któ-rzyby mogli podołać tej części zadania. Za poradą Bunsena, ówczesnego ambasadora pruskiego w Londynie, Richardson zwrócił się do niemców. Towarzystwo geograficzne berlińskie wskazało młodego naturalistę hamburskiego Overwega, ten zaś ze swej strony namówił B-a. W marcu 1850 roku wyprawa zebrała się w Tripolisie, ażeby przez Fezan zagłębić się we wnętrze Afryki. Początkowo pozy-cya obu niemców była zupełnie podrzędna, chociaż następnie rozmiary, jakie wyprawa później przybrała, wielkie odkrycia, żywe zainteresowanie i rozgłos, jaki sobie zjednała w Europie, były ich zasługą, szczególniej B-a, który odznaczył się nadludzką pracą, a może więcej jeszcze wytrwałością i energią, które go, w ciągu pięciu lat ani na chwilę nie opuściły. Na pierwszym kroku wyprawa odkryła krainę Air, piękną górzystą oazę, prawdziwą Szwajcaryę pustyni. Odkrycie to było tembardziej zajmujące, iż w krainie Air poznano starożytną Assinibo (Asben), ostatni punkt, do którego dotarły legiony rzymskie. Na początku 1851 r., zanim wyprawa dosięgła Bor-nu, zmarł Richardson. Badania jez. Czad i krajów położonych na Pdz. i Pd. od niego wypełniły 1851 i część 1852-go. W czerwcu 1851 B. posunął się do Adamaua, krainy położonej nad rz. Benue. We wrześniu 1852 zmarł Overweg i B. pozostał sam z trzech członków wyprawy. Oczekując na współpracownika, którego miano mu nadesłać z Londynu, B. odbył dalszą podróż ku Z. Po za Sokoto, ostatnim punktem, do którego dotarł Clapperton, leżał cały, prawie zupełnie nieznany, Sudan Zachodni, Mungo Park i Caillé, zaledwie dotknęli tej krainy. Urzeczywistnienie tego śmiałego projektu, kosztowało go dwa lata czasu; w Europie stracono już wszelką nadzieję ujrzenia B-a, kiedy w listopadzie 1854 r. zjawia się on z powrotem w Bornu. Podczas tych dwóch lat spędził on ośm miesięcy w tajemniczem Timbuktu. W Bornu spotkał Edwarda Vogla, zamordowanego potem w Uadai. Po 5-iu latach trudów, dla odpoczynku B. powrócił do Europy. Ponieważ z całej wyprawy pozostał sam jeden B., na niego spadł trud ogłoszenia rezultatów. Zamknął je on w 5-cio-tomowem dziele: „Travels and Dis-coveries in North and Central Africa 1849 — 55 (London, 1857—8).    Jednocześnie wyszło wydanie

niemieckie. Mapy do tego cennego dzieła wykonał Petermann. Dwutomowe wydanie francuskie jest lichem, skróconem tłómaczeniem niemieckiego. Po powrocie B. osiadł w Berlinie, gdzie został prezesem Towarzystwa geograficznego. Corocznie zwiedzał jakąś miejscowość klasycznej przeszłości; tak zwiedził Epir, Tracyę, Macedonię i Azyę Mniejszą. Sprawozdania z tych wycieczek, jakkolwiek w skromnej formie, są cennym przyczynkiem dla nauki. — Zmarł dnia 25 listopada 1865 r., mając lat 44-ry. Oprócz słynnej podróży, B. pozostawił jeszcze cenny do niej dodatek, zawierający zbiór słowników języków sudańskich: „Samlung und Bearbeitung Central Africanischer Vocabularien,“ Gota 1862—3,

ca-

„Baikie’s“, „Tätigkeit am

łych Niemczech.

Barth-Barthenheim, starożytny ród niemiecki, którego członkowie otrzymali w r. 1810 tytuł hrabiowski, a w r. 1841 dziedziczną godność najwyższych podczaszych Górnej Austryi. Wybitniejszemu osobistościami z tego rodzu byli: 1) Hermann B.-B., trzeci z kolei wielki mistrz zakonu krzyżackiego, (1206—1210 r.) umarł z ran, otrzymanych podczas oblężenia Trypolisu. 2) Jan Baptysta Ludwik Ehrenreich B.-B. (* 1784—f 1846), podkomorzy ces. król. i radzca stanu, wszedł na służbę państwową w r. 1804 i zasłynął swemi dziełami prawnemi: „Über die polit. Varhältnisse der verschiedenen Gattungen von Obrigkeiten zum Bauernstände im Erzherz. Österreich unter der Enns“ (Wiedeń, 1819, 4 t.), „Österr. Gev*erbs-und Handelsgesetzkunde“ (tamże 1819, 5 t.; wyd. 2-ie z r. 1846 o 11 tomach); „Politische Verfassung der Israeliten im Lande unter der Enns“ (tamże, 1821): „System der österr. administrativen Polizei“ (t. 1829, 4 t.), „Das Ganze der österr. polit. Administration“ (1836—45) i „Beiträge¹ zur polit. Gesetzkunde im österr. Kaiserstaate“ (t. 1821 — 23, 3 i). Tego ostatniego dzieła streszczenie ogłoszone po francusku w „Revue encyclopédique“ (w r. 1827), p. t. „Aperçus sur l’organisation politique de l’Autriche“. N' Bartha (f 1215), biskup kujawski od r. 1203. Był przedtem audytorem pałacu papieskiego, odznaczał się biegłością wprawie kanonicznem. Jest ostatnim z cudzoziemców, zasiadających na katedrze kujawskiej.

' Barthe Feliks (* 1795—f 1863), mąż stanu

francuski; rozpoczął praktykę adwokacką w Paryżu i o przyjęciu przez Ludwika XVI konstytucyi. Tegoż w r. 1827. Początkowo był stanowczym przeciwni- roku mianowany posłem w Bernie, przez sześć lat kiem systemu monarchicznego i brał udział w re- bez przerwy pozostawał na tern stanowisku neu-wolucyi lipcowej (1830), podpisał nawet protest tralnem w chwili powszechnej w Europie burzy dziennikarzy i uczestniczył w pracach komisyi mu- politycznej i podczas licznych we Francyi przewro-nicypalnej. Jednakże wkrótce potem zmienił grun- tów rządowych. Miał tutaj B. do czynienia kolejno townie swe przekonania i przeszedł do obozu roją- z wychodźcami francuskimi z obozu rojalistów, ży-listów, za co po roku 1830 mianowany był królew- rondystów i terorystów, kolejno ratujących się skim prokuratorem generalnym,następnie ministrem z Francyi ucieczką; pojawiali się też w Bernie emi-oświaty, a w krotce ^»otem w roku 1831 mi- granci polityczni innych krajów; dla wszystkich B. nistrem sprawiedliwości,i na tern stanowisku wystę- ludzkie okazywał względy. Por. Józefa Wybi-pował wrogo przeciw dziennikarzom i wogóle au- ckiego „Pamiętniki“ (wyd.Raczyńs. 1840)T.IIrozd. torom broszur i artykułów politycznych. W r. 1834 IX. Jednocześnie, po długich a żmudnych nego-został prezesem najwyższej izby obrachunkowej, ale cyacyach, doprowadził do skutku traktat pokojowy za czasów ministra Molé (1837—39) był znów mi- bazylejski (ob.) z Prusami (w kwietniu 1795 r.), nistrem sprawiedliwości; a nakoniec w r. 1844 wi- które,z własną jedynie rachując się korzyścią, pierw-ceprezesem izby parów. Rewolucya lutowa (1838) sze złożyły broń przed zwycięską Rzpltą francus-strąciła nielubionego wogóle ministra z zajmowane- ką, dając hasło do rozwiązania pierwszej koalicyi. go dotąd stanowiska, jednakże za czasów nowego Równocześnie też udało się B-ernu zawrzeć pokój cesarstwa B. wrócił do swych urzędów i był mia- z Hiszpanią i elektorem heskim; natomiast, rozpo-nowany w r. 1852 senatorem i w 1853 prezesem częte z Anglią układy nie dały rezultatu. W mes-najwyższej izby obrachunkowej.    N' sidorze r. V (maj 1797) B., dzięki poparciu Carnofa

Barthélemy Jan Jakób (* 1716 w Cassis—    (ob.) mianowany został członkiem dyrektoryatu wy-

f 1795 r. w Paryżu), głośny archeolog francuski; konawczego, w miejsce ustępującego Letourneura. kształcił się u jezuitów i lazarystów w Marsylii. Kiedy następne wybory t. r. do obu Rad, Pięciuset Przybywszy do Paryża otrzymał posadę przy gabi- i Starszych, wprowadziły znaczną ilość rojalistów, necie medali w bibliotece królewskiej; w r. 1747 został większość członków dyrektoryatu, Barras, Lareveil-członkiem akademii napisów, a w 1753 konserwa- lière i Rewbell, dla uprzedzenia zamachu rojalisty-torem tegoż gabinetu, który nietylko uporządkował, cznego, zdecydowali się na zamach stanu; gdy zaś ale i zbogacił. W r. 1755—57 odbył podróż nau- B. i Carnot sprzeciwili się temu, padli ofiarą za-kową po Włoszech, studyując przedewszystkiem machu 18 fructidora (wrzesień 1797). Carnot zdą-starożytności klasyczne. Minister Choiseul był jego żył uciec; B. aresztowany razem z gen. Pichegru protektorem i wspierał go materyalnie w jego pra- (ob.) został deportowany do Guyany, skąd wszakże cach. Najważniejszą z nich, lubo dziś pod wielu po kilku miesiącach wraz z pięciu towarzyszami względami przestarzałą, jest: „Voyage du jeune rabował się ucieczką i schronił do Stanów Zjedno-Anacharsis en Grèce“ (Paryż, 1788, 3 tomy, i wie- czonych A. P., później do Anglii. Po zamachu 18 lokrotnie później). Jest to rodzaj romansu archeolo- brumaire’a (1799) ułaskawiony przez Bonapartego gicznego, którego fabuła służy za ramy do wielo- powraca do kraju, mianowany senatorem i kawa-stronnego obrazu życia greków w w. IV przed Chr. lerem legii honorowej przez pierwszego konsula; Dzieło to tłómaczono na wszystkie prawie języki następnie przez cesarza hrabią (1808) i prezesem europejskie; na polski przełożył Ł. Gołębiowski Senatu (1814). Niewielką za to okazał wdzięczność: (Wilno, 1823). Oprócz tego, B. napisał: „Reflexions prezydował w Senacie podczas powzięcia uchwały sur l’alphabet et la langue de Palmyre“ (1754); o złożeniu Napoleona z tronu; usłużnie witał w mu-„Sur quelques monuments phéniciens“ (1766) i inne rach Paryża cesarza Aleksandra i powracającego rozprawy archeologiczne, oraz romans (niby tłóma- Ludwika XVIII, od którego mianowany parem czony z greckiego) p. t. „Amours de Carite et de (czerw. 1814). Ukryty podczas Stu Dni (1815), Polydorô“ (1758), tłómaczony także na polski przez wyłonił się znowu za drugiej restauracyi; w spra-Ł. Gołębiowskiego p. t. „Karita i Polidor“ (Warsz. wie marszałka Neya (ob.) głosował za karą śmier-1818). W r. 1793 B. został uwięziony pod zarzu- ci; 1818 r. podniesiony do godności para, w marcu tern sprzyjania arystokracyi, ale w kilkanaście go- 1820 r., za drugiego ministeryum Richelieago, dżin wolność odzyskał.    przyczynił się w Iźbie wyższej do uchwalenia pra-

Barthélemy Franciszek, margrabia de, wa reakcyjnego o wyborach do izby niższej. A-członek Dyrektoryatu, senator i par Francyi (* 20 Barthélemy August Marseille, (* 1796 paźd. 1747 r.—f 3 kwietn. 1830 r.), był bratan- w Marsylii — f 1867 r. tamże), poeta francuski, kiem księdza B. (ob.) głośnego autora „Podróży bardzo popularny w dobie Restauracyi z powodu młodego Anacharsysa“. Dzięki wpływom stryja, ma- swych opozycyjno-satyrycznych poematów: „La Vil-jącego wstęp u wszechwładnego podówczas Choi- léliade“ (1826), „Les jésuites“ (1827), „Rome seul'a (ob.), otrzymuje posadę w wydziale spraw à Paris“ i innych, wymierzonych przeciw polityce zagranicznych. Wyprawiony w towarzystwie barona Burbonów. Rewolucyę lipcową powitał wierszem Bréteuü’a z misyą dyplomatyczną do Szwajcaryi, „L’insurrection“, później wydawał satyryczny dzien-późuiej do Szwecyi, pełnił następnie samodzielnie nik „Némésis“ (1831); gdy jednak dał się prze-obowiązki „chargé d’affaires“ królewskiego w Lou- jednać rządowi LudwikaJFilipa, stracił popularność dynie, gdzie 1791 r. powiadomił rząd angielski i nie odzyskał jej, nawet gdy^się cofnął na dawne

z lewicą za prawami konstytucyjnemi, a 10 grudnia 1875 obrany został dożywotnim senatorem. W senacie walczył z mniejszością republikańską przeciwko reakcyi, ale rzadko kiedy głos zabierał, występując jedynie w kwestyach specyalnych; był między in-nemi sprawozdawcą prawa o wyższej radzie oświecenia publicznego. R. 1880, wszedłszy jako minister spraw zagranicznych do gabinetu Juliusza Ferry, nadał francuskiej polityce zewnętrznej cechę czysto pokojową, usunął wszakże trudności do objęcia protektoratu nad Tunisem. Akta swoje dyplomatyczne ogłosił drukiem w jednym tomie. Dzieła B-go są następujące: przedewszystkiem przekład Arystotelesa, opatrzony wychodzącemi jeszcze dzisiaj notami, z tekstem greckim, poczynając od „Polityki“ w 1837, do „Histoi’yi zwierząt“ (1883) i „Części zwierząt“ (1885). Do wykończenia całego dzieła pozostają jeszcze do przetłómaczenia „Problemata“ i „Fragmenta“, po których tłómacz zamierza dać ogólną tablicę, co razem uczyni do sześciu tomów. B. jest na współpracownikiem „Journal des Savants“ od r. 1852, przetłómaczył także „Myśli Marka-Aureliusza“ (1876, in-8). Z dzieł oryginalnych napisał dotąd; „De la logique d’Aristote“ (1838, 2 tomy; dzieło to otrzymało nagrodę Akademii nauk moralnych i politycznych w r. 1838); „1’Ecole d’Alexandrie“ (1844); „Des Vedas“ (1854, in-8); „Du Bouddhisme“ (1855, in-8); „Le Bouddha et sa religion“ (1862, in-8); „Mahomet et le Coran“ (1865, in-8); „Lettres sur l’Egypte“ (1850, in-8); „De la Métaphysique“ (wstęp do „Metafizyki Arystotelesa“, 1879, in-4), wreszcie studyum o „Indyach angielskich“ (1887). W pamiętnikach Akademii nauk moralnych i politycznych, tom VIII, ogłosił B. wykład dokładny filozofii B. zaprotestował „Sankhya“; w „Journal des Savants“ zamieścił szereg przeciwko grudniowemu zamachowi stanu, odmówił artykułów o literaturze hindusów, złożenia przysięgi i podał się do dymisyi z posady Barthélemy, Saint, (ang. St. Bartholomew) je-profesora i administratora „College de France“, dna z wysp Małych Antylskich pod 17° 50' sz. pn. Wycofawszy się zupełnie z życia politycznego, B. i 62° 50' dł. zd. Gr. 21 km. □ 2835 m-ców, w ²/3 oddał się wyłącznie pracom naukowym i akademie- negrów w ¹/₃ białych (kreolów). Brzegi ma skali-kim; wybrany na członka do komisyi, mającej zbadać ste, z powodu mielizn i raf podwodnych niebezpie-projekt kanału Sueskiego, odbył r. 1855 podróż do czne i trudno dostępne, wnętrze górzyste, bezleśne, Egiptu i dał z tej podróży sprawozdanie w „Journal niezbyt urodzajne, miejscami pokryte słonemi jedes Débats“. Cousin, umierając, zamianował go, ziorkami i bagniskami; brak słodkiej wody do picia, Mignefem, generalnym swoim legataryuszem i ta z wysp sąsiednich dowożoną być musi; naj-i dożywotnim konserwatorem pięknej biblioteki, którą wyższe wzniesienie 302 m. nad p. m. Klimat suchy; zapisał Sorbonie. R. 1869 departament Seine-et-Oise grunt, starannie uprawny, wydaje trzcinę ęukrową, obrał go ponownie deputowanym. Po wojnie B., bawełnę, indygo, tytoń, kawę, kakao; znajduje się zostający w ścisłych stosunkach z Thiersem, został także cynk i ołów. Jedyny port, dogodny dla naj-powołany do odegrania wybitnej roli publicznej, większych statków i przeciwko wiatrom zabezpie-Wysłany przez swój departament do Zgromadzenia czony, jest Gustavia na południowo-zachodniem wy-narodowego, należał 15 lutego do grupy, która za- brzeżu. Wyspa S. B. została odkrytą na początku projektowała oddanie Thiersowi władzy wykonaw- XVI (wieku, francuzi zajęli ją( w 1648 r. i koloni-czej. Objąwszy bezpłatnie urząd szefa gabinetu zować poczęli, wszakże bez ważniejszego rezultatu, przy Thiersie, był jego bezustannym współpraco- gdyż stała się siedliskiem rozbójników morskich, wnikiem, przyjacielem i powiernikiem aż do ostatniej którzy nowych osadników odstraszali. W 1784 r. chwili. B. brał czynny udział w pracach parlamen- rząd francuski odstąpił ją Szwecyi, i wtedy-to wy-tarnych, był członkiem komisyi pokoju i podpisał spa dochodzi do stanu kwitnącego, zwłaszcza pod-„propozycyę Riveta“. Był nadto ofieyalnym pośre- czas neutralności tego państwa w wojnach napo-dnikiem i tłómaczem myśli naczelnika rządu w sto- leońskich. Od r. 1878 znajduje się znowu w posia-sunkach z publicznością; ^każdy list jego był niemal daniu Francyi, która ją od Szwecyi odkupiła, wypadkiem politycznym, rozbieranym żywo przez i administracyjnie do okręgu Gwadelupy przyłą-dzienniki. Po wypadkach 24 maja B. głosował czyła.    Aud'S

stanowisko i napastował rząd w „Nouvelle Némésis“ (1844—45). Za Napoleona III pisał poezye okolicznościowe, które drukował w prasie oficyal-nej i pół-ofieyalnej.

Barthélemy-Saint-Hilaire Juliusz (* w Paryżu 19 sierpnia 1805), polityki filozof francuski. R. 1826 wstąpił jako urzędnik do ministeryum finansów i był jednocześnie wspólnikiem pisma „Globe“; 26 lipca 1830 r. podpisał protest dziennikarzy przeciwko nowym prawom. Za rządów lipcowych został członkiem stowarzyszenia „Aide-toi“ oraz współpracownikiem dzienników: „Constitutionnel“, „Courrier français“ i „National“; był też jednym z założycieli pisma „Le Bon Sens“, a r. 1840 otrzymał posadę szefa kancelaryi w ministeryum oświaty. W r. 1848 należał do rewolucyi, stojąc w obozie umiarkowanych i objął bezpłatnie sekretaryt rządu tymczasowego. Obrany posłem do Zgromadzenia Ustawodawczego w departamencie Seine-et-Oise, głosował konstytucyą i wystąpił przeciwko Cavaignac’owi. Po 10 grudnia godził się na zamknięcie klubów, wyprawę do Rzymu i ścieśnienie swobody prasy. Zdobywszy tak poważne stanowisko w świecie politycznym, B. stanął również wysoko jako uczony i profesor. Wtajemniczony w sanskryt przez Eugeniusza Burnoufa i filozofię przez Cousin’a, znając przytem gruntownie język grecki, powziął zamiar (1832) przetłómaczyć wszystkie dzieła Arystotelesa. Pomnikowa ta praca, będąca chlubą całego jego życia, przyniosła B-emu, będącemu dopiero lekto-kursu literatury francuskiej w szkole politechnicznej, katedrę filozofii greckiej i łacińskiej w „College de France“ (1838), oraz fotel w instytucie (1839) mianowicie, w sekcyi filozofii, w Akademii nauk moralnych i politycznych.

za

rem

wraz z

larskiej“, z Rittera.

Barthelmess M i k o ł aj rytownik niemiecki (* w Erlangen 1829). Uczeń K. Meyera z Norym-bergi, a potem Akademii Mnichowskiej, nakoniec Eellera z Dusseldorfu (1832—56). Ryciny jego odznaczają się szczególną zręcznością rylca i wybornie odtwarzają cechy charakterystyczne oryginałów. Bawiąc w Paryżu, wystawił tam dwie ryciny. „W kościele“, z Vautier’a i „Kazaniedla uczniów szkoły ma-

W. G.

Barthez Paweł/ Józef, jeden z najznakomitszych lekarzy francuskich z końca zeszłego wieku, (* d. 11 grudnia 1734 w Montpellier). Lata chłopięce przepędził w Narbonnie. Pełen chorobliwej niemal żądzy wiedzy, zaledwie 10-letni chłopiec zapoznawał się już z dziełami najznakomitszych poetów i dziejopisarzy starożytnych, oraz z zasadami ma-pematyki i fizyki. Później (w Tuluzie), zajmował się nauką krasomówstwa i filozofii, zamierzając po tych )tzygotowawczych studyach poświęcić się stanowi puchownemu; wszakże za wolą ojca zwrócił się ku medycynie i w tym celu, jako 16-letni młodzieniec, wstąpił do uniwersytetu w Montpellier. Już w trzy lata później (1753) promowany na doktora, następnego roku udaje się do Paryża, zjednywa sobie uznanie i poparcie znakomitych uczonych, mianowicie też d’Alembert’a, i na polecenie swych protektorów, pomimo młodości, zostaje przez ministra d’Ar-gensona mianowany lekarzem wojskowym przy korpusie obserwacyjnym w Normandyi. W roku 1757 naznaczony lekarzem konsultantem armii westfalskiej, zapadł w Hanowerze na tyfus, leczony przez wielkiego Werlhofa wyzdrowiał, musiał wszakże dla zupełnego powrotu do zdrowia wrócić do Paryża, a bez środków pozostawszy, dla utrzymania pisywać naukowo - literackie prace; głównie jako redaktor działu lekarskiego „Journal des savans“ czynny, wydał temi czasy komentarz do francuskiego przekładu Pliniusza, oraz opracował liczne artykuły dla „Dictionnaire encyclopédique.“ W r. 1761, po świetnym konkursie, powołany zostaje do Montpellier na profesora medycyny, po śmierci Chicoyneau i tu, nietylko jako dzielny nauczyciel w rozmaitych gałęziach wiedzy lekarskiej, lecz i jako lekarz praktyk, zjednywa sobie rozgłos niemały, tak, że fakultet lekarski w Montpellier, właśnie pod jego przewodem, staje się jedną najprzedniejszych instytucyj ówczesnych. Z tego okresu jego życia, t. j. do 1778 r., oprócz kilku prac drobniejszych, jak: „Dis-sert. de morte“ (1765), „Oratio de principio vitali hominis (1773), „Nova doctrina de functionibus corporis humani“ (1774), pochodzi główne, podstawowe jego dzieło: „Nouveaux éléments de la science de l’homme“ (1778, drugie wydanie 1805, w 2-ch tomach). Niezaspokojone życzenia, odnoszące się do reformy nauczania medycyny, a zwłaszcza kliniki, spory z kolegami, głównie zaś niezadowolona miłość własna, skłaniają go w tym czasie do porzucenia katedry i praktyki lekarskiej i poświęcenia się nauce prawa. W. 1778 otrzymuje stopień licencyata praw, a 1720, po obronie tezy o prawie spadko-wem francuskiem, zostaje członkiem królewskiego sądu w Montpellier. Zamierzał on uzyskać stanowisko w Paryżu, tembardziej, że i z nowej pozycyi zadowolonym nie był. Udaje się tedy do stolicy, znajduje u dawnych opiekunów, głównie u d’Alemberta, naj-przyjaźniejsze przyjęcie, i poprzedzony już ustaloną sławą, zostaje lekarzem przybocznym księcia orleańskiego (po P r o u c hi n’i e), akademia nauk obiera go członkiem, w 1785 otrzymuje nominacyę na kan-lerza uniwersytetu w Montpellier, potem na lekarza króla Ludwika, wreszcie ńa członka rady lekarskiej i rady stanu. Przy wybuchu rewolucyi, opuszcza Paryż, udaje się do Narbonny, potem do Carcassone, Tuluzy, Montpellier, gdzie oddaje się praktyce lekarskiej prywatnej, a dopiero w 9-tym roku respubliki, znowu jako profesor wstępuje do nowoutworzonego wydziału lekarskiego, gdzie zostaje do 1805 r, wprzód jeszcze (1802) przez pierwszego konsula mianowany, wespół z Corvisar-tem, lekarzem okręgowym. W tym drugim okresie życia, oprócz drobniejszych artykułów po czasopismach, ogłosił trzy obszerniejsze dzieła, mianowicie świetną rzecz „Nouvelle mécanique des mouvements de l’homme et des animaux“ (1798, przełożone na-niemiecki przez Sprengla 1800), „Discours sur le génie d’Hippocrate“ (1801) i wreszcie sławny i powszechnie znany „Traité de maladies goutteuses“ (1802 w 2-ch tomach, przełóż, na niemiecki przez Bisehoffa 1808). Niezadługo potem zaczął zapadać na zdrowiu, objawy kamienia pęchęrzowe-go stwierdzono, wszakże B. nie chciał się poddać operacyi i zmarł po ciężkich cierpieniach 15 października 1806 r. Był to człowiek osobliwy. Zagrzany najgorętszym zapałem do nauki, łączył on z olbrzymią pamięcią, dzięki której d’Alembert zwał go „studnią wiedzy“ (puits de sciences), oraz z o-strym krytycznym rozumem, bezmierną ambicyę, która, pomimo najświetniejszego od młodości powodzenia i wybitnych stanowisk, jakie zajmował, nie dawała mu nigdy spokoju i wprawiała w ciągłą drażliwość, zatruwającą mu życie. Jego niewyro-zumiałość dla innych i chęć przewodzenia uczyniły go niesprawiedliwym nietylko względem naukowych przeciwników, lecz i względem innych wielkich mężów współczesnej nauki, których sława groziła zaćmieniem jego chwały. Dla tego - to „wielkiego“ B i c h a t’ a ogłosił za młodzieńca bez talentu i mówił o nim, że „sa réputation était une des folies du siècle,“ tak samo też z Dumasem, Cuvie-rem, Cab a ni s’ein, Richer and’em, pozostawał wciąż na stopie wojennej. Wszakże pośród przedstawicieli szkoły monpellerskiej, z czasów jej najwspanialszej świetności, zajmuje B. pomiędzy B o r-deu’em i Pinelem, miejsce niezaprzeczenie najznakomitsze. On-to powstałą z animizmu Stahl a i pobudliwości Hallerowskiej naukę „witalizmu“ ugruntował, uczyniwszy ją podstawą rozwiniętej później przez Bi chat’a teoryi, która wreszcie jako „siła żywotna“ przeszła do medycyny niemieckiej, pierwszych dziesiątków bieżącego stulecia. Przyroda organizmu, podług B-a, różni się od nieorganicznej tern, że w niej dostrzegamy pewien szereg zjawisk i przemian, których nie można wprost objaśnić ani sprawami flzycznemi, ani chemicznemi, lecz które odnieść trzeba koniecznie do osobliwego, działającego w nich czynnika, od którego właśnie

F -n

życiowa czynność zależy. W najwyżej uorganizo-wanej istocie, człowieku, ten czynnik jest podwójny: dusza panująca nad życiem duchowem, oraz siła istniejąca w pojedynczych częściach ciała, którą B. zowie „principe vital,“ a która uzdalnia rozmaite organa i ich części, stosownie do ich budowy, do spełnienia funkcyj przeróżnych, wyrażających się już to ruchem, już też poczuciem. O istocie tego „principium vitae“ B. nie wypowiada się jasno; pozostawia nierozstrzygniętem, czy to jest cóś abstrakcyjnego, służącego jedynie do określenia właściwej żyjącemu ustrojowi zdolności ruchowej i czuciowej, czyli też jest czemś od ciała oddziel-nem, odrębnem i od niego niezależnem; skłania się wszakże bardziej do tego drugiego poglądu; mówi bowiem o jego zmianie lub zniesieniu tego „pierwiastku żywotnego,“ bez współczesnej zmiany ciała, do czego właśnie powstawanie chorób odnosi. Ten pogląd metafizyczny na sprawy życiowe stanowił podstawę do objaśniania i badania pojedynczych zjawisk żywotnych w ich następowej kolei i uszykowaniu w stanie zdrowia i choroby, na którym oparł system ogólnej fizyologii i patologii ze zdumiewającą konsenkwencyą logiczną. Wolen od wszelakiego dogmatyzmu, starał się B. z danych faktów wyciągać prawa tych zjawisk i zasadniczych przyczyn, zbiorowiska zjawisk życiowych wielce złożonych rozbierać, na „elementy“ rozkładać i wykazywać wpływ czynności jednej części ciała na inne, to jest tak zwane „sympatye“ wykrywać. — W przedmowie do swej pracy o chorobach artryty-cznych rozwija B. tę metodę pokrótce na polu patologii, przyczem ostro występuje sam przeciw „metafizycznemu“ obrabianiu medycyny. Zresztą, zbadał on bardzo dokładnie mechaniczne sprawy ruchowe w ciele, od „principe vital“ zależne, czego dowodem znakomita praca powyżej przytoczona: (Mécanique des mouvements etc.), w której zbadał sprawę stania, chodzenia, skakania, czołgania się,

fruwania i t. d. Ta praca, obok dzieła B o r e 1-lego, jest pewnie najznakomitszym traktatem o ruchach ciała. Nauka jego witalistyczna, rozwinięta później przez ucznia jego, Pinelai Bicha t’a, znalazła zaciętych przeciwników w starej szkole paryskiej. Porównaj: Desgenettes w „Journ. gén. de méd.“ 1806; Dumas, „Elege de Barthez,“ Montpellier 1807, Baume, „Eloge de Barthez“ Montp. 1808; L o r d a t; „Exposition de la doctrine médicale de Barthez et mémoire sur la vie de ce médecin,“ Paris 1818.

Barthold (imię niewiadome, podobnie jak i rok, oraz miejsce urodzenia i śmierci), lekarz, przybyły z Niemiec, mieszkający¹ za czasów Zygmunta Iii-go w Rakowie. O nim pisze Siar czy ński (t. I, str. 19): „Barthold lekarz, aryanin, z trupa powieszonego w Rakowie młodzieńca, nazwiskiem Krause, w roku 1620, zrobił mumię, pissasphaltum, której używał w leczeniu rozmaitych chorób, udzielając jej po trosze i ostrożnie chorym, z najlepszym skutkiem, tak dalece, iż póki tej mumii stało za szczęśliwego i wybornego lekarza był miany. Pisze o tern Lubieniecki, Postel lekarz uczony. Jakże nie wierzyć?“ Porównaj: Gąsiorowski: „Zbiór wiadomości do historyi szt. lekarskiej w Polsce“. T. I. F_u-Barthold czyli Bartold Stanisław, współczesny powyższemu, lekarz, wychowaniec akademii Krakowskiej. Żył w Sandomierzu.    F-n-

Barthold Fryderyk Wilhelm, (* 1799 r. w Berlinie—f J858 r. w Gryfii), poważny historyk niemiecki, po ukończeniu studyów we Wrocławiu, był nauczycielem gimnazyalnym w Królewcu, a od 1831 r. profesorem historyi w Gryfii. Oprócz wielu drobniejszych prac, napisał cenne dzieła: „Geschichte von Ruegen und Pommern“ (Hamb. 1839— 45, 5 tomów), „Gesch. der deutschen Staedte und des deutschen Buergerthums“ (Lipsk, 1850—52, 4 tomy) „Die fruchtbringende Gesellschaft“ (Berl. 1848).

KONIEC TOMU PIĄTEGO I SZÓSTEGO.

<r *

i V*

r

*    o;

Mi-

Ważniejsze omyłki druku

w Y-m i Yl-m tomie Eńcyklopedyi.

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno byó:

Stronica

hrr

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno byó:

..., -----

u ii $Sfgfgi58I§8S8£5&l8iStl88SSłS86tS18S3S&88I8f888SS8iiSS5«9»»afot»B»ii

►za _    i_•    K)    h-*    y-t ^¹¹    >-* IC    H¹    i-⁴ 1-^ >—¹ H.IO IO    H¹    HltOCObSt>£>t>5t>SfcO'-**

CO (O W H H

20 od góry.

22    ód dołu

6    od góry

8    od dołu

13    od góry

22 od d 14 od d.

14    od g. pod ryciną

1 od d. .

2'4 od d.

4 od g..

. 1 od d.

24 od g.

1 od g.

20 od g.

22 od g.

34 od g.

8. od d.

14 od g.

12    od d.

2Ś od d. 6 od g.

27 od d. .24 od g.

- Senecianideae Anielskim . Keunebec rodzin etybenzol z kwiatków . węglanu arsenian (okrycie)

¹ wierzchołki Ra demach iaincisa ■ Ncubart Meilinga Aryes de Sauiey

2at

fumairmidu

peiisporiacene

t 1813

Mćnaut

Herodata

odponer

A. gumifer

Astragalus pomarańczowy Belaeo

554—556

Senecionideae Angielskim Kennebec rodzajów etylobenzol • z 3 kwiatków ■węglem arsenion (okryw'a) wierzchnotki Rademachia incisa Neubert .

Memlinga Aries de Saulcy 2 at.

fumari midu perisporia * 1813 Mónant He rodola odporne A. gummifer Astragalus ponacinany Felayo 554-567

ceae

eż

że-

Carline auterius trepiliden wielkich liliowemi '

Auscii

Blbcmaerfcie przeznaczone kufra Begasi

comitiae Augustae ks. Lubomirskiego Babilonu ogrfu ,

Albo mała * sianiu

pestelentialis Karpentary upieczone utleniania Peredo uszła 1647

llausruck miąższa àvtôfiazoç na przepuszczalność'

• wymierzonego .

Dourdau polyargą A-ę

57,000,000

14,000.000

32,000,000

Aliu

izotermicznych

Vamberg

dynasty!, Tsin (VI) Se-majen Wuti ^przebojem

Żelazny, Kulas Timur Leng

Carlin a

anterius

tropiliden

wielki

lilawemi

(Auscii)

Bloemaert’cie

przeznaczoną

Kufra

Bęngaśi

comitia Augusta księdza T.utomirskiego Babel torfu

Albo mała ■ islamu

pestilentialis •

Karpentarya

upierzone

ulatniania

Teredo

uczta

1637

Hansi iick

miąższu

âvrô/xaTog

nad przepuszczalnością

wymienionego

Dourdou

polyaryą azotemie 57^000 14,000 32,000 Alin

izoterm róeznych Vambery

dynastyi Tsin (VI). Se-majen wuti ^przekopem Żelazny Kulas, Timur i eng

g|gsi3§13liiSllis35§SS§aizs3g53aagzaStaSgSaSsaSsS3IS

(M (Ń W N rH (N '    r-s (M 74 cH

od g;, od g. od g: od d. od d. od g. od g. od d. od g. od g.

2 od g.

14 od d.

3 od d.

10 od g.

19 od g. pod ryciną 5 od d.

' 32 od g.

19 od g.

731—728    *

Merolaehbaladanem

po Chr.

mającym

stałe

+ 14 września

* 29 czerwca

karawankow

Bachmeister

haematony

Sinah

ballivae

bali

porostów

porostów

najwewnętrzniejszej

porostów

bakteryę

znajczniejszego

tryp owych

Gaffhy

infenkcyę

dla bakteryj-

divicà

1543

nach

Aive

księcia

1297

Cos

Kaikosru Giat Eddinem Al-Ganiniego

7Î, g'a

także nauki Mnemowyne

731

Merodachbaladanem przed Chr. mających stalle

t 14 grudnia . * 21 czerwca Karawanków Bacmeister haematozy Siuah

balliviae . balio

wodorostów wodorostów' najzewnętrzniejszej wodorostów bakterye znaczni ej szego tryprowych Gaffky infekcyę

dla wielu bakteryj

dioica

1513

und

Aire

króla

1237

Kos

Kaikosru, Giat-Ed-Dinem

Al-Gariniego

'U et²

takie nauki

Mnemozyne

pueuma

praeservaturum Bakza&ae i BalraSasov Saganu

ks.

ks. ostrogotów

belte

Meme

występujące

w Anglii

powiat

południowym

Dobruia

l.eazi

az

1267—1287

za

1267—1257

7 od g. 31 od d. 17 od g 25 od d. 29 od c. 37 odg. 5 od g.

9 od d. 14 od 14 od 17 od

w P.P.

zł, reń.

dołączał outratę 1811

predystynacyi nad Raaben Rogera Collorda palatyka

Tureczy Chrcn „Bartosii Chr.“

Juero Juzgo koło w otworze Remon rezki

thyphoidum

b — Beh

le connaissance

piaskowe

zranienie

Richelieago

sekretaryt

pneuma fraeservatraum Balzaô'JQ \ Boj.raôaoôv Saganu (Żegański) kr.

król ostrogotów •

baelte

Memel

■występującej w Irlandyi prawie

południkowym

Dohrudża

Lanzi

dodać znak F. złp.

dołączało utratę

1711

predestynacyi nad Raabem Roycr Collorda palatyna

Turoczy „Chroń.“ Bar-tosii „Chroń.“

Fuero Juzgo kołootworze Ramon rzeki

typhoideum b = Beh la connaissance piaskowce zronienie

Richelieu’go    . *

sekretaryat

DOPEŁNIENIA.

Str. 714, szp. 2, wier. 1 od góry. — B ii h r JAn Krystyn niepotrzebny, jako ten sani, co na str. 694: B a e ł*r Krystyn Feliks Jan.    ,    •    '    .

Str. 723,    szp. 1,    po artykule Bnius powinno być: Baiuvariorum    lex ob. Bawarów dawnych    prawo.

Str: 725,    szp. 2.    — Opuszczony Bajazet I, znajduje sitj w dopisku do    artykułu Barkuk ąa str. 997.

,    Str. 788,    szp. 2,    wiersz 33 od dołu, z Balicy L e n a r t.—P. Józef    Przyborowski wyjaśnił w r. 1859    wT Dzienniku literackim    (N. 48), że „Żywot Aleksandra jest dosłownym przekładem    z dzieła średniowiecznego, którego    Wydanie

strasburskie z 1473 r. cytuje pod n. „Historia Alexaudri Magni Régis Macedonie de proeliis“ (kart nlb.'37).

Str. 792, szp. 1, wier. 5 od góry. — Baliński Karol żyje dotychczas w Warszawie. Z notatki przesłanej nam dowiadujemy się, że się uczył w szkołach pijarskich, potem jako wolny słuchacz uczęszczał w uniwersytecie na wykłady historyi i literatury. Następnie przeszedł na aplikacyę do sądownictwa i w tym zawodzić wysłużył emetyiurę. Zachęcony czytaniem „Zarysów domowych“ Wójcickiego, w czasie wakacyi, które spędzał w Szczekocinach, zbierał opowiadania ludowe. Najwięcej ich słyszał od kobiet, a zwłaszcza od Rzepczyny, 80-letniej staruszki, która je miała *. od swej babki.

Str. 935, szp. 1, po wier. 6 dodać: Barbarelli Giorgio ob. Giorgio’ne.

Sir. 948, szp. !, po wier. 28 od góry dodać: Barbiéri Giovanni Francesco ob. Guercino

• Str 949. (Guercino).

— Bez -potrzeby umieszczona rycina, przedstawiająca „/Aurorę“, której twórcą jest Barbiéri G. Fr.

Str. 290, szp. 2,. fig. 107 :

250 kroków

2 pluton

i pluton

800 kroków

.4 i 8 plutony

Str. 29l, lig. 108:

500 kroków

•i

200 kroków

200 kroków

2 Rota

1 Rota

4(X) kroków

400 kroków-

4 ; Kota

J

zEm?-'

8 Bota

/

«•

%

■

■ 1

ą

Mb

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220334

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

BIBLIOTEK a fîJQWM*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306368

Kdn. 524. 13. IX. 5<